Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 7 1960261 1945562 2026-04-16T23:55:47Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960261 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Konungsríkið Svíþjóð |nafn_á_frummáli = Konungariket Sverige |nafn_í_eignarfalli = Svíþjóðar |fáni = Flag of Sweden.svg |skjaldarmerki = Great coat of arms of Sweden.svg |kjörorð = För Sverige - I tiden |kjörorð_tungumál = sænska |kjörorð_þýðing = Fyrir Svíþjóð - með tímanum |staðsetningarkort = EU-Sweden_(orthographic_projection).svg |tungumál = [[sænska]] |höfuðborg = [[Stokkhólmur]] |stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] |titill_leiðtoga1 = [[Konungur Svíþjóðar|Konungur]] |nafn_leiðtoga1 = [[Karl 16. Gústaf]] |titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Svíþjóðar|Forsætisráðherra]] |nafn_leiðtoga2 = [[Ulf Kristersson]] |staða = Stofnun |staða_athugasemd = seint á 10. öld |ESBaðild=[[1. janúar]] [[1995]] |stærðarsæti = 57 |flatarmál = 447.425 |hlutfall_vatns = 8,97 |mannfjöldaár = 2023 |mannfjöldasæti = 87 |fólksfjöldi = 10.540.886 |íbúar_á_ferkílómetra = 25 |VLF_ár = 2023 |VLF = 715,995 |VLF_sæti = 40 |VLF_á_mann = 66.209 |VLF_á_mann_sæti = 17 |VÞL_ár = 2022 |VÞL = {{hækkun}} 0.952 |VÞL_sæti = 5 |gjaldmiðill = [[Sænsk króna|Sænsk króna (kr)]] (SEK) |tímabelti = [[UTC+1]] ([[UTC+2]] [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) |umferð=hægra |þjóðsöngur = [[Du gamla, du fria]] |tld = se |símakóði = 46 |}} '''Svíþjóð''' ([[sænska]]: ''Sverige''), formlegt heiti '''Konungsríkið Svíþjóð''' (''Konungariket Sverige''), er land í [[Skandinavía|Skandinavíu]] í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] og eitt [[Norðurlöndin|Norðurlandanna]]. Landamæri liggja að [[Noregur|Noregi]] til vesturs og [[Finnland]]i til norðausturs. Í vestri á Svíþjóð strönd að [[Skagerrak]], [[Kattegat]] og [[Eyrarsund]]i. Landið tengist [[Danmörk]]u með [[Eyrarsundsbrúin|Eyrarsundsbrúnni]]. Austan og sunnan megin liggur ströndin að [[Eystrasalt]]i. Svíþjóð er rúmlega 450 þúsund ferkílómetrar að stærð. Það er stærst Norðurlandanna og fimmta stærsta land Evrópu. Svíþjóð er fjölmennast Norðurlanda með 10 milljónir íbúa en er þó frekar strjálbýlt. Langflestir íbúanna búa í þéttbýli í mið- og suðurhluta landsins. Höfuðborg Svíþjóðar er [[Stokkhólmur]]. Aðrar stærri borgir landsins eru: [[Gautaborg]], [[Malmö|Málmey]], [[Uppsalir]], [[Linköping]], [[Västerås]], [[Örebro]], [[Karlstad]], [[Norrköping]], [[Helsingjaborg]], [[Jönköping]], [[Gävle]], [[Sundsvall]] og [[Umeå]]. Náttúra landsins einkennist af skóglendi og stórum vötnum, sem sum eru með þeim stærstu í Evrópu. Helstu ár landsins renna frá [[Skandinavíufjöll]]um í Eystrasalt. Barrskógar landsins eru nýttir í timbur- og pappírsgerð. Í norðurhluta landsins er mikil námuvinnsla; einkum er þar unninn [[járn]]málmur en þar er einnig að finna ýmsa aðra málma. Aðaliðnaðarsvæðið er um mitt landið en landbúnaður einkennir mjög suðurhlutann. Svíþjóð á mjög langa strandlengju að sjó og flestir íbúar búa ýmist nærri vatni eða hafi. Landið langt og nær frá 55. að 69. breiddargráðu norður. Þar er því breytilegt loftslag eftir landshlutum. [[Germanar]] hafa byggt Svíþjóð frá [[forsögulegur tími|forsögulegum tíma]]. Í elstu heimildum er talað um tvær þjóðir í Svíþjóð: [[Gautar|Gauta]] og [[Svíar|Svía]]. Íbúar töluðu [[fornnorræna|norrænt mál]] og fóru í [[víkingaferð]]ir, einkum í [[Austurvegur|Austurveg]]. Seint á 10. öld myndaðist sameinað sænskt konungsríki. Árið 1397 gekk þetta ríki í [[konungssamband]] við [[Danmörk]]u og [[Noregur|Noreg]] í [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandinu]]. Árið 1523 yfirgaf Svíþjóð Kalmarsambandið og kaus sér eigin konung. Í [[þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]] tóku Svíar þátt með mótmælendum í Norður-Evrópu og lögðu fleiri lönd undir [[Svíaveldi]]. Þar til snemma á 18. öld ríkti Svíþjóð yfir nær öllu landi umhverfis Eystrasalt, en við uppgang [[Rússaveldi]]s á 18. öld missti landið stórveldisstöðu sína smátt og smátt. Stærstur var missir [[Finnland]]s til Rússlands árið 1809, en Finnland hafði verið hluti Svíþjóðar frá því seint á 13. öld. Svíþjóð er [[þróað ríki]] sem hefur lengi setið hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Stjórn landsins er [[þingbundin konungsstjórn]] með [[þingræði]], þar sem löggjafarvaldið er í höndum sænska þingsins, [[Riksdag]], þar sem sitja 349 þingmenn. Svíþjóð er [[einingarríki]] sem skiptist í 21 hérað og 290 sveitarfélög. Landið býr við [[norrænt velferðarkerfi]] með [[opinbert heilbrigðiskerfi|opinberu heilbrigðiskerfi]] og ókeypis [[háskólamenntun]] fyrir alla íbúa. Landið situr hátt á listum eftir lífsgæðum, heilsu, menntun, borgararéttindum, samkeppnishæfni, tekjujöfnuði, jafnrétti og velmegun. Svíar gengu í Evrópusambandið 1. janúar 1995. Svíþjóð er líka aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]], [[Norðurlandaráð]]i, [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni og [[OECD]]. == Heiti == Svíþjóð nefnist ''Sverige'' á sænsku, sem er dregið af fornnorræna orðinu Svíaríki, það er „ríki [[Svíar|Svía]]“. Svíar voru einn þjóðflokkur sem bjó um miðbik landsins sem í dag nefnist Svíþjóð á íslensku. Heiti þjóðflokksins kemur fram í rómverskum heimildum hjá [[Tacitus]]i sem ''Suiones'' og hjá [[Jordanes]]i sem ''Suietidi'' (hugsanlega „Svíþjóð“). [[Snorri Sturluson]] notar bæði Svíþjóð og Svíaríki í ''[[Heimskringla|Heimskringlu]]'', og bæði heitin koma fyrir á sænskum rúnasteinum frá miðöldum.<ref>{{vísindavefurinn|80139|Hvernig komst „þjóð“ inn í heiti landsins Svíþjóð?|höfundur=Ari Páll Kristinsson|dags=13.10.2020}}</ref> Svíaríki kemur líka fyrir í engilsaxneska sagnakvæðinu ''[[Bjólfskviða|Bjólfskviðu]]'', sem ''Swēorice''.<ref>{{cite book |last=Hellquist |first=Elof |title=Svensk etymologisk ordbok |trans-title=Swedish etymological dictionary |year=1922 |publisher=Gleerup |language=sv |page=917 |url=https://runeberg.org/svetym/1005.html |access-date=30 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828081321/http://runeberg.org/svetym/1005.html |archive-date=28 August 2011 |url-status=live }}</ref> Merking orðsins Svíar er talin vera „sitt“, í samhenginu „sitt eigið fólk“, af frumindóevrósku afturbeygðu endingunni ''*s(w)e'' (sbr. latínu ''suus''), sem eru sömu orðsifjar og fyrir ættbálkaheitið [[Svefar]] frá [[Schwaben]] í Þýskalandi.<ref name="pokorny">{{cite book|author=Pokorny, J.|year=1959|title=Indogermanisches etymologisches wörterbuch.|url=https://archive.org/details/indogermanisches01pokouoft}}</ref><ref>{{cite book|author=Bandle, O., Braunmüller, K., et al.|year=2002|title=The Nordic Languages. An international handbook of the history of the North Germanic languages, 2, 2002-2005.|page=391}}</ref><ref>Noreen, A. ''Nordens äldsta folk- och ortnamn'' (i Fornvännen 1920 sid 32).</ref><ref>{{Cite web|url=https://runeberg.org/svetym/1003.html|title=915 (Svensk etymologisk ordbok)|first=Elof|last=Hellquist|date=6 July 1922|website=runeberg.org|access-date=4 March 2011|archive-date=10 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070810200817/http://runeberg.org/svetym/1003.html|url-status=live}}</ref> Nafn Svíþjóðar á öðrum málum er í flestum tilvikum dregið ýmist af Svíþjóð (sbr. ''Sweden'' á ensku og ''Zweden'' í hollensku) eða Svíaríki (sbr. ''Swíoríce'' í fornensku og ''Sverige'' í dönsku). Í sumum [[finnsk mál|finnskum málum]] er nafn landsins dregið af [[Roslagen]] (dregið af orðinu ''róður'') í [[Upplönd]]um, og verður ''Ruotsi'' eða ''Rootsi''. Heiti [[Rússland]]s (sem Snorri kallaði „Svíþjóð hin kalda“ eða „Svíþjóð hin mikla“) er dregið af þessu heiti Svíþjóðar.<ref>{{cite book |last1=Elgan |first1=Elisabeth |last2=Scobbie |first2=Irene |date=2015 |title=Historical Dictionary of Sweden |url=https://books.google.com/books?id=8iJpCgAAQBAJ&dq=ruotsi+rus+russia+sweden&pg=PA287 |publisher=Rowman & Littlefield |page=287 |isbn=978-1-4422-5071-0 |access-date=9 September 2022 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005113159/https://books.google.com/books?id=8iJpCgAAQBAJ&dq=ruotsi+rus+russia+sweden&pg=PA287#v=onepage&q=ruotsi%20rus%20russia%20sweden&f=false |url-status=live }}</ref> == Saga == [[Mynd:Haga_dös_på_Orust,_den_2_sept_2005,_bild_4..JPG|thumb|right|Hagadysin á [[Orust]] er um 5400 ára gömul.]] Megnið af [[Wechsel-tímabilið|Wechsel-tímabilinu]] var Svíþjóð hulin ís, með stuttum millibilum. Engar minjar um mannabyggð hafa fundist frá þeim tíma. Um leið og ísinn tók að hörfa er talið að menn hafi sest að, fyrst á [[Skánn|Skánarsvæðinu]] þar sem fundist hafa ummerki um menn frá því fyrir 14.000 árum.<ref>{{Webbref|url=https://www.archaeology.su.se/polopoly_fs/1.85532.1334834501!/menu/standard/file/Granlund_Fredrik_Pionjarer-i-stenalderns_Sverige.pdf|titel=Pionjarer i stenalderns Sverige.|hämtdatum=22 september 2021|datum=Hösten 2010|utgivare=Kandidatuppsats Stockholms Universitet|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210926102052/https://www.archaeology.su.se/polopoly_fs/1.85532.1334834501!/menu/standard/file/Granlund_Fredrik_Pionjarer-i-stenalderns_Sverige.pdf|arkivdatum=2021-09-26}}</ref> Líklegast hafa þetta verið [[hreindýr]]aveiðimenn. Á [[miðsteinöld]] hlýnaði enn og skógar þöktu landið. Á þeim tíma var [[Eystrasalt]] stöðuvatn ([[Ancylus-vatn]]) en fyrir um 7800 árum rann það saman við Atlantshaf og varð [[ísalt vatn]].<ref>{{cite journal|author=Fredén, C.|year=1967|title=A historical review of the Ancylus Lake and the Svea River|journal=Geologiska Föreningen i Stockholm Förhandlingar|volume=89|number=3|pages=239-267}}</ref> Frá þeim tíma eru elstu merki um bústaði manna á [[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurlandi]].<ref>{{webbref|url=http://www.nll.se/sv/Kultur/Kulturarv-och-museum/Norrbottens-museum/Arkeologi/Aldre-stenalder/De-hittills-aldsta-daterade-stenaldersboplatserna-i-Norrbotten-ar-omkring-10600-ar-gamla-och-finns-i-Aareavaara-nagra-mil-norr-om-Pajala-/ |titel=Stenåldersboplatser i Aareavaara |hämtdatum=9 februari 2013 |efternamn= |förnamn= |efternamn2= |förnamn2= |datum= |verk= |utgivare=Norrbottens museum |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141213114204/http://www.nll.se/sv/Kultur/Kulturarv-och-museum/Norrbottens-museum/Arkeologi/Aldre-stenalder/De-hittills-aldsta-daterade-stenaldersboplatserna-i-Norrbotten-ar-omkring-10600-ar-gamla-och-finns-i-Aareavaara-nagra-mil-norr-om-Pajala-/ |arkivdatum=13 december 2014 }}</ref><ref>{{tidskriftsref |författare=Östlund, Olof |rubrik=Stenåldersboplatsen i Kangos - nästan 10.000 år i glömska: den tidigaste kolonisationen i Norrbotten |år=2005 |tidskrift=Norrbotten |volym=2005, |sid=141–149 : ill. |id=0546-3467 |issn=0546-3467 |libris=10448797}}</ref><ref>{{webbref |url=http://www.samer.se/2255 |titel=Gropar i Arjeplog |hämtdatum=3 februari 2013 |efternamn=Bergman |förnamn=Ingela |efternamn2= |förnamn2= |datum= |verk= |utgivare=Sápmi: Samiskt informationscentrum |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121228093738/http://www.samer.se/2255 |arkivdatum=28 december 2012 }}</ref> Talið er að [[nýsteinöld]] hafi hafist í Svíþjóð með aðflutningi fólks ([[snúrubikarmenningin]]) sem lifði af [[landbúnaður|landbúnaði]] og kom upprunalega frá [[Litla-Asía|Litlu-Asíu]].<ref>{{cite journal|title=Ancient DNA Reveals Lack of Continuity between Neolithic Hunter Gatherers and Contemporary Scandinavians|journal=Current Biology|volume=19|year=2009}}</ref><ref>{{cite journal|author=Götherstöm/Malmström/Storå och Molnar|date=24. september 2009|title=Svenskarna härstammar från invandrade stenåldersmänniskor|url=https://www.uu.se/nyheter-press/pressmeddelanden/pressmeddelande-visning/?id=756&typ=pm|journal=Uppsala Universitet}}</ref><ref>{{cite journal|author=Bojs, Karin|url=http://www.dn.se/nyheter/vetenskap/nordens-bonder-kom-fran-turkiet |title=Nordens bönder kom från Turkiet|journal=Dagens Nyheter|date=2010-11-21}}</ref> Veiðimannasamfélagið sem fyrir var hélt velli samhliða bændasamfélaginu í þúsund ár, en hvarf svo. Erfðarannsóknir sýna að bændasamfélagið blandaðist bæði veiðimannasamfélaginu og annarri bylgju fólksflutninga sem kom frá Síberíu.<ref name=blandning>{{cite journal|url=http://www.dn.se/nyheter/vetenskap/karin-bojs-vi-ar-en-blandning-av-invandrare/ |title=Vi är en blandning av invandrare|journal=[[Dagens Nyheter]] |date=27. apríl 2014 |author=Bojs, Karin }}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.dn.se/nyheter/vetenskap/svenska-fyndet-avslojar-europeernas-ursprung/|title=Svenska fyndet avslöjar européernas ursprung|journal=[[Dagens Nyheter]]|date=17. september 2014|author=Gunther, Maria}}</ref> Fyrir um 5000 árum síðan barst [[Jamnamenningin]] til Svíþjóðar með hirðingjum á hestum sem stunduðu kvikfjárrækt og komu með ný trúarbrögð ([[stríðsaxarmenningin]]).<ref>{{cite journal|author=Malmström, H., Günther, et al.|year=2019|title=The genomic ancestry of the Scandinavian Battle Axe Culture people and their relation to the broader Corded Ware horizon|journal=Proceedings of the Royal Society B|issue=286|doi=10.1098/rspb.2019.1528}}</ref><ref>{{cite book|author=Iversen, R.|year=2024|chapter=Issues with the steppe hypothesis: An archaeological perspective: Iconography, mythology and language in Neolithic and Early Bronze Age southern Scandinavia|editor=Larsson, J., Olander, T., & Jørgensen, A. R.|title=Indo-European Interfaces: Integrating Linguistics, Mythology and Archaeology|pages=103-129|location=Stockholm|publisher=Stockholm University Press|doi=10.16993/bcn.f}}</ref> Elstu [[skíði]] sem fundist hafa eru frá [[Kalvträsk]] í Vesturbotni, frá 3200 f.o.t.<ref>{{cite web |title=Kalvträskskidan |url=http://www.vbm.se/utstallningar/svenska-skidmuseet/kalvtreskskidan.html |website=vbm.se |publisher=[[Västerbottens museum]], [[Svenska skidmuseet]] |access-date=2024-10-09 |archive-date=2010-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100510164420/http://www.vbm.se/utstallningar/svenska-skidmuseet/kalvtreskskidan.html |url-status=dead }}</ref> Með tamningu [[hestur|hesta]] jókst verslun við aðra hluta Evrópu á [[bronsöld]] sem hófst um 1700 f.o.t. Svíar seldu [[raf]] fyrir [[brons]] og [[salt]]. Frá þessum tíma er [[Konungagröfin í Kivik]]. Þegar [[járnöld]] gekk í garð um 550 f.o.t. hófst innlend málmframleiðsla. [[Fornsamíska]] er talin hafa mótast í kringum upphaf okkar tímatals.<ref name="aikio">{{citation |last=Aikio |first=Ante |contribution=An essay on substrate studies and the origin of Saami |editor1-last=Hyvärinen |editor1-first=Irma |editor2-last=Kallio |editor2-first=Petri |editor3-last=Korhonen |editor3-first=Jarmo |title=Etymologie, Entlehnungen und Entwicklungen: Festschrift für Jorma Koivulehto zum 70. Geburtstag |series=Mémoires de la Société Néophilologique de Helsinki |volume=63 |publisher=Société Néophilologique |publication-date=2004 |publication-place=Helsinki |pages=5–34}}</ref> Elstu heimildir um Svía er að finna í skrifum [[Rómaveldi|Rómverja]]. [[Tacitus]] nefnir ''Suiones'' í ''[[Germanía (Tacitus)|Germaníu]]'' árið 98.<ref name="Tacitus">{{webbref|författare=[[Tacitus]] (översättare Per Persson) |publdatum=1929 |url=http://cornelius.tacitus.nu/germania/44.htm |titel=Kaflar 44 og 45|verk=[[Germanía (Tacitus)|Germanía]] |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091002054446/http://cornelius.tacitus.nu/germania/44.htm |arkivdatum=2009-10-02 }}</ref> Á þessum tíma bárust [[rúnir]] til Svíþjóðar frá Mið-Evrópu. Elsta rúnastafróf Norðurlanda er að finna á [[Kylversteinninn|Kylversteininum]] frá 5. öld.<ref name="Spurkland">{{cite book |last=Spurkland |first=Terje |title=Norwegian Runes and Runic Inscriptions |publisher=Boydell Press |year=2005 |pages=2, 16 |url=https://books.google.com/books?id=1QDKqY-NWvUC |isbn=1-84383-186-4}}</ref> [[Fornvirki]] og gullsjóðir sem fundist hafa í Svíþjóð benda til áhrifa [[þjóðflutningatímabilið|þjóðflutninganna]] 375-550.<ref>{{cite web|url=https://alltpaoland.se/artiklar/guld-pa-oland/|title=Guldskatter på Öland|website=Allt på Öland}}</ref> Um miðja 6. öld er talið að eldvirkni á norðurhveli jarðar hafi valdið áralöngum uppskerubresti og hungursneyð ([[Fimbulvetur]]). Síðasti hluti járnaldar fyrir víkingaöld er nefndur [[Vendeltímabilið]] eftir bátagröfum með ríkulegu haugfé í [[Vendel]] norðan við [[Uppsalir|Uppsali]].<ref>{{cite journal|author=Nichols, C.|year=2021|title=The Vendel Period: The Golden Age of the Norse|journal=Scandinavian Archaeology|number=23|url=https://www.scandinavianarchaeology.com/the-vendel-period-the-golden-age-of-the-norse/}}</ref> Á þeim tíma þróaðist [[frumnorræna]] úr [[forngermanska|forngermönsku]]. === Víkingaöld === [[Mynd:Bildsten_med_skepp_800-1099_Tjängvide,_Gotland.jpg|thumb|right|Víkingaskip á steini frá [[Gotland]]i.]] Á [[9. öldin|níundu]] og [[10. öldin|tíundu öld]] stóð [[víkingar|víkingamenning]] á stórum hluta þess svæðis sem nú er Svíþjóð. Sænskir víkingar héldu í [[austurvegur|austurveg]] til Eystrasaltslandanna, [[Rússland]]s og allt suður til [[Svartahaf]]s, þar sem þeir gengu í lífvarðasveitir keisarans í [[Konstantínópel]] sem [[væringi|væringjar]].<ref>{{cite book|author=Sverrir Jakobsson|year=2020|title=The Varangians: In God’s Holy Fire|publisher=Springer Nature|isbn=3030537978|doi=10.1007/978-3-030-53797-5}}</ref> Í máli Finna fengu þessir víkingar heitið ''ruotsi'' (hugsanlega dregið af orðinu „róður“<ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/R%C3%BAssi|titill=Rússi|vefsíða=Málið.is}}</ref>) sem varð [[rús]] (sem Rússland dregur nafn sitt af). Sænskir víkingar stofnuðu [[Garðaríki]] meðfram fljótunum þar sem nú eru Rússland, [[Hvíta-Rússland]] og [[Úkraína]]. [[Rúriksætt]] ríkti yfir þessu ríki til loka 16. aldar, síðast sem [[stórfurstadæmið Moskva|stórfurstar af Moskvu]].<ref>{{cite book|author=Feldbrugge, F.|year=2017|chapter=The Prince in Medieval Russia|title=A History of Russian Law|pages=331-376|publisher=Brill Nijhoff}}</ref> [[Yngvars saga víðförla|Yngvar víðförli]] var víkingaforingi sem hélt í leiðangur til [[Svartahaf]]s og [[Kaspíahaf]]s 1036-1041, en aðeins eitt af skipum hans náði aftur til Svíþjóðar.<ref>{{cite journal|author=McGinnis, Deborah|year=1983|title=The Vikings in the east : Yngvars saga víðförla|journal=Scandinavian-Canadian studies|pages=79-86|url=http://hdl.handle.net/10802/12443}}</ref> [[Sænska|Sænskumælandi]] íbúar settust að í suðurhluta [[Finnland]]s og einnig í [[Eistland]]i. Á þessum tíma tók einnig sænskt ríki að myndast með þungamiðju í [[Uppsalir|Uppsölum]] og náði það allt suður að [[Skánn|Skáni]], sem þá var hluti Danmerkur. Helstu heimildir um Svíþjóð frá þessum tíma eru [[rúnir|rúnasteinar]] og skrif erlendra manna, eins og frankverska trúboðans [[Ansgar]]s sem ferðaðist til [[Birka]] árið 830. Í ''[[Heimskringla|Heimskringlu]]'' og [[fornaldarsögur|fornaldarsögum]] eins og ''[[Hervarar saga og Heiðreks|Hervarar sögu]]'' frá 13. og 14. öld eru nefndir nokkrir [[sagnkonungur|sagnkonungar]] í Svíþjóð, eins og [[Björn að Haugi]] (sem er hugsanlega sá sem Ansgar hitti í Birka).<ref>{{cite book|author=Kaliff, A. og Oestigaard, T.|year=2018|title=Bronze Age Håga and the Viking King Björn: A history of interpretation and documentation from AD 818 to 2018|publisher=Uppsala universitet|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1221652/FULLTEXT01.pdf}}</ref> Talið er að konungsvaldið í Svíþjóð hafi verið veikt á þessum tíma og að mestu bundið við ófriðartíma. Fyrsti konungurinn sem kemur fyrir í samtímaheimildum er [[Eiríkur sigursæli]] sem ríkti hugsanlega fyrstur yfir bæði Svíum og Gautum frá 970 til 995.<ref>{{cite book|author=Lagerqvist, Lars O. & Åberg, Nils|title=Litet lexikon över Sveriges regenter|publisher=Vincent bokförlag|location=Boda kyrkby|year=2004|isbn=91-87064-43-X}}</ref> Hann stofnaði bæinn [[Sigtuna]] um 980.<ref>{{cite book|author=Zachrisson, T., Pedersen, A., & Sindbæk, S.|year=2020|chapter=Sigtuna: an urban hub in the Viking world, and its roots|title=Viking Encounters: Proceedings from the Eighteenth Viking Congress|publisher=Aarhus Universitetsforlag}}</ref> [[Adam frá Brimum]] lýsti því að Svíar hefðu stórt [[Hofið í Uppsölum|hof í Uppsölum]] þar sem þeir færðu guðunum bæði dýra- og mannfórnir. Rit hans byggist þó aðeins á munnmælum og tilgangur þess var að styrkja biskupsdæmið í Hamborg í sessi. Sumir fræðimenn telja því að hofið í Uppsölum sé hreinn uppspuni.<ref>{{cite book|editor=Bartusik, G., Biskup, R., & Morawiec, J.|year=2022|title=Adam of Bremen’s Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum|publisher=Routledge}}</ref> Svíar hófu að snúast frá [[norræn trú|norrænni trú]] til [[kristni]] um miðja 10. öld. [[Ólafur skotkonungur]] var fyrsti sögulegi konungurinn sem tók kristni til frambúðar. Samkvæmt sögnum snerust Svíar endanlega til kristni þegar [[Ingi hinn eldri]] drap mág sinn, [[Blót-Sveinn|Blót-Svein]], um 1087.<ref>{{cite journal|author=Ljungqvist, F. C.|year=2018|title=Hedniskt motstånd i Svealand under sent 1000-tal|journal=Historisk tidskrift|volume=138|number=2|url=https://historisktidskrift.se/index.php/june20/article/view/444/393}}</ref> Á 11. og 12. öld var Svíþjóð skipt í sóknir. Fyrsta biskupsdæmi Svíþjóðar var stofnað í [[Husaby]] í Vestur-Gautlandi um 1014.<ref>{{cite journal|author=Sanmark, Alexandra|title=Power and conversion: a comparative study of Christianization in Scandinavia|publisher=Uppsala: Department of Archaeology and Ancient History|journal=Occasional papers in archaeology|volume=34|isbn=91-506-1739-7|year=2004|url=http://www.uu.se/digitalAssets/80/80440_Sanmark2004_OPIA34.pdf}}</ref> === Miðaldir === Við upphaf miðalda réði konungur Svíþjóðar aðeins yfir [[Svíaríki]] (Mälarsvæðinu) og [[Gautland]]i um miðbik landsins sem í dag nefnist Svíþjóð á íslensku. Þegar [[Emundur gamli]], sonur [[Ólafur skotkonungur|Ólafs skotkonungs]], lést 1060, tók [[Steinkell Svíakonungur]] við sem fyrsti konungur [[Steinkelsætt]]ar. Eftir 1130 tókust [[Sörkvisætt]] og [[Eiríksætt]] á um konungdæmið. [[Eiríkur hinn smámælti og halti]] var síðasti konungur Eiríksættar. Helsti ráðgjafi hans og ríkisstjóri í Svíþjóð var [[Birgir jarl]] af [[Bjälbo-ætt]] (Fólkungaættin). Á þeim tíma tóku Svíar að nema land við suðvesturströnd [[Finnland]]s og Birgir leiddi krossferð gegn [[Tavastía|Tavöstum]] árið 1249.<ref>{{cite book|author=Lindkvist, T.|year=2017|chapter=Crusades and crusading ideology in the political history of Sweden, 1140–1500|title=Crusade and Conversion on the Baltic Frontier 1150–1500|pages=119-130|publisher=Routledge}}</ref> Kristnir íbúar suðvesturhéraðanna báðu sænsku konungana um vernd gegn árásum finnskra þjóðflokka og [[Hólmgarðsríkið|Hólmgarðsríkinu]] í Rússlandi. Eftir lát Eiríks varð sonur Birgis, [[Valdimar Birgisson]], konungur og síðan bróðir hans, [[Magnús hlöðulás]]. Magnús var fyrsti konungurinn sem var kjörinn við [[Morasteinar|Morasteina]].<ref>{{cite journal|author=Larsson, M. G.|year=2010|title=Mora sten och Mora ting|journal=Fornvännen|volume=105|number=4|pages=291-303}}</ref> Svíar reistu þrjá kastala í Finnlandi, [[Åbo-höll]] í (eiginlega) Finnlandi, [[Viborg-höll]] í Karelíu og [[Häme-höll]] í Tavastíu.<ref>{{cite book|author=Knuutinen, T., & Haggren, G.|year=2023|chapter=Medieval castles and castle studies in Finland|title=Reconsidering Raseborg: New approaches to a medieval castle in Finland|pages=9-26|publisher=Suomen keskiajan arkeologian seura|url=http://hdl.handle.net/10138/572239}}</ref> Á sama tíma stækkaði Svíþjóð bæði til norðurs ([[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]]) og suðurs ([[Smálönd]]).<ref>{{cite book|author=Line, Philip|title=Kingship and state formation in Sweden 1130-1290|series=The Northern World|volume=27|publisher=Brill|year=2007|isbn=9047419839}}</ref> [[Mynd:Heliga_Birgitta-den_portrattlika.jpg|thumb|right|Höggmynd af heilagri Birgittu frá 1425 í klausturkirkjunni í [[Vadstena]].]] Árið 1290 varð [[Birgir Magnússon]] konungur. Hann átti í [[bræðrastríðið|átökum við bræður sína]], hertogana [[Valdimar Magnússon|Valdimar]] og [[Eiríkur Magnússon (hertogi)|Eirík]], sem tóku hann til fanga í [[Nyköpingshus]] 1306. Hann slapp þaðan 1308. Árið 1317 bauð hann bræðrum sínum til [[Veislan í Nyköping|veislu í Nyköping]] þar sem hann fangelsaði þá báða og lét þá svelta til bana.<ref>{{cite book|last=Nordberg |first=Michael |title=I kung Magnus tid: Norden under Magnus Eriksson : 1317-1374 |url=https://archive.org/details/ikungmagnustidno0000nord |year=1995 |publisher=Norstedt |location=Stockholm|isbn=91-1-952122-7}}</ref> Fylgismenn þeirra gerðu uppreisn gegn honum og settu hann af árið 1319. Þriggja ára sonur Eiríks, [[Magnús Eiríksson smek]], varð konungur yfir bæði Svíþjóð og Noregi. Magnús keypti [[Skánn|Skán]] og [[Blekinge]] af [[Valdimar atterdag]] Danakonungi, en Valdimar hertók löndin aftur síðar. Á þessum tíma voru tekin upp ein lög fyrir allt landið og hefð komst á [[herradagur|herradaga]], þing stórmenna.<ref>{{cite book|author=Lindkvist, T.|year=2008|chapter=The emergence of Sweden|title=The Viking World|pages=692-698|publisher=Routledge}}</ref> Árið 1350 barst [[svarti dauði]] til Svíþjóðar og er talið að þriðjungur íbúa hafi látist vegna hans. [[Heilög Birgitta frá Svíþjóð]] hélt í [[pílagrímsferð]] til Rómar sama ár og stofnaði [[Birgittureglan|Birgitturegluna]]. [[Bonifasíus 9.]] páfi gerði hana að dýrlingi árið 1391.<ref>{{cite book|author=Brown, J. N.|chapter=Visionary women, the Papal Schism and the Hundred Years War: Bridget of Sweden and Catherine of Siena in medieval England|editor=Davies, D og Perry R.D.|title=Literatures of the Hundred Years War|year=2024|publisher=Manchester University Press|pages=272-302|url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/89995/9781526142153_WEB.pdf}}</ref> Árið [[1389]] sameinuðust Danmörk, Noregur og Svíþjóð undir einum konungi. Danmörk og Noregur gengu í konungssamband árið 1380 þegar hinn barnungi [[Ólafur 4. Hákonarson]] tók við völdum. Konungur Svíþjóðar á þeim tíma, [[Albrekt af Mecklenburg]], átti í átökum við sænsku stórmennina sem leituðu til [[Margrét mikla|Margrétar]], móður Ólafs, eftir aðstoð. Margrét vann sigur á her Albrekts í [[orrustan við Åsle|orrustunni við Åsle]] 1389.<ref>{{cite journal|author=Haug, E.|year=2019|title=Queen Margaret’s Legitimate Power Base at the Change of Dynasty in Scandinavia, 1387–1388|journal=Scandia: Tidskrift för historisk forskning|volume=85|number=1|url=https://journals.lub.lu.se/scandia/article/view/19624}}</ref> [[Kalmarsambandið]] var svo formlega stofnað 1397 þegar ættleiddur sonur hennar, [[Eiríkur af Pommern]], var krýndur konungur Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar. Kalmarsambandið var ekki pólitískt [[sambandsríki]] heldur [[konungssamband]]. Þegar systursonur Eiríks, [[Kristófer af Bæjaralandi]], tók við völdum eftir 1440 var hann krýndur sérstaklega í hverju landi fyrir sig. Meirihluta [[15. öldin|15. aldar]] reyndi Svíþjóð að hamla þeirri miðstýringu sem Danir vildu koma á í sambandinu undir dönskum kóngi.<ref>{{cite book|author=Olesen, J. E.|year=2022|chapter=The Nordic Union Wars 1451–1523|title=Unions and Divisions|pages=267-281|publisher=Routledge}}</ref> Sambandið rofnaði um stutt skeið þegar [[Karl Knútsson Bonde]] var kjörinn konungur í Svíþjóð 1448, en [[Kristján 1.|Kristján Danakonungur]], greifi af Aldinborg, kom því aftur á með stuðningi aðalsins í löndunum. Svíþjóð sagði sig úr Kalmarsambandinu [[1523]] þegar [[Gústaf Vasa|Gústaf Eiríksson Vasa]], síðar þekktur sem Gústaf 1., endurreisti sænska konungdæmið eftir átök sænska aðalsins við [[Kristján 2.]]<ref>{{cite journal|author=Gustafsson, H.|year=2006|title=A State that Failed? On the Union of Kalmar, Especially its Dissolution|journal=Scandinavian Journal of History|volume=31|number=3–4|pages=205–220|doi=10.1080/03468750600930720}}</ref> === Ríki Vasaættarinnar === [[Mynd:Gustav_I,_1497-1560,_konung_av_Sverige_-_Nationalmuseum_-_15137.tif|thumb|right|Gústaf Vasa á málverki frá 1557.]] Eftir upplausn Kalmarsambandsins 1523 tóku konungar af [[Vasaætt]] við völdum í Svíþjóð. Ættin fór með konungsvaldið þar til [[Kristín Svíadrottning]] sagði af sér árið 1654. Undir stjórn [[Gústaf Vasa|Gústafs Vasa]] fóru [[siðaskiptin]] fram í Svíþjóð. Bændur gerðu víða uppreisnir gegn konungi, eins og í [[Dacke-ófriðurinn|Dacke-ófriðnum]] og [[Dalauppreisnin]]i, en þær voru barðar niður af hörku.<ref>{{cite thesis|author=Schygge, K.|year=2017|title=‘Med vår gunstige willie och tillatelse’ : Statsmakten och gränsstäderna Kalmar och Viborg under Gustav Vasas tid|url=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:lnu:diva-60840|publisher=Linnæus University}}</ref> Árið 1544 gerði Gústaf ríkið að erfðakonungsríki og gerði syni sína að [[hertogi|hertogum]] til að tryggja völd ættarinnar. Allir uppkomnir synir hans nema einn urðu konungar í Svíþjóð eftir hans dag. Eftir lát Gústafs árið 1560 tók elsti sonur hans við völdum sem [[Eiríkur 14.]] Eiríkur stóð í átökum við yngri hálfbræður sína, einkum [[Jóhann 3. Svíakonungur|Jóhann hertoga af Finnlandi]]. Þegar Jóhann giftist pólsku prinsessunni [[Katrín Jagellonika|Katrínu Jagelloniku]] gegn vilja bróður síns, lét hann fangelsa þau bæði í [[Grípshólmshöll]] í Stokkhólmi. Sama ár hófst [[norræna sjö ára stríðið]] gegn Danmörku. Andlegri heilsu Eiríks hrakaði. Hann var haldinn [[ofsóknaræði]] og lét myrða þrjá meðlimi [[Stureætt]]ar árið 1567 vegna gruns um svik. Þegar hann gekk að eiga alþýðukonuna [[Karin Månsdotter]] árið 1568 gerðu bræður hans og sænski aðallinn uppreisn gegn honum. Konungur var fangelsaður og Jóhann tók við völdum. Eiríkur lést í fangelsi árið 1577.<ref>{{cite book|author=Nilsson, A. M.|year=2021|title=Royal Marginalia: King Eric XIV of Sweden as a Reader|publisher=Lund University}}</ref> Sonur Jóhanns og Katrínar, [[Sigmundur 3.|Sigmundur]], var gerður að konungi Póllands-Litáens 1587. Eftir að Sigmundur erfði sænsku krúnuna 1592 reyndi bróðir Jóhanns, [[Karl 9. Svíakonungur|Karl hertogi]], að grafa undan völdum hans. Karl espaði meðal annars finnska bændur gegn aðlinum í Finnlandi sem stóð með Sigmundi í [[kylfustríðið|kylfustríðinu]].<ref>{{cite book|author=Sarti, C.|year=2019|chapter=Sigismund of Sweden as foreigner in his own kingdom: How the king of Sweden was made an alien|title=Dynastic Change|pages=86-102|publisher=Routledge}}</ref> Hann fékk þingið til að samþykkja að konungur Svíþjóðar yrði að vera mótmælendatrúar. Árið 1598 hóf Karl stríð gegn Sigmundi og vann sigur. Sem konungur Svíþjóðar átti Karl í tíðum styrjöldum við Pólverja ([[stríð Póllands og Svíþjóðar 1600-1629]]), Rússa ([[herför De la Gardie]] og [[Ingermanlandsstríðið]]) og Dani ([[Kalmarófriðurinn]]). Þessi stríð stóðu enn yfir þegar Karl lést árið 1611 og 17 ára sonur hans, [[Gústaf 2. Vasa]], tók við völdum. === Stórveldistíminn === {{aðalgrein|Stórveldistími Svíþjóðar}} [[Mynd:Attributed_to_Jacob_Hoefnagel_-_Gustavus_Adolphus,_King_of_Sweden_1611-1632_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|right|Gústaf Adolf árið 1624.]] Gústaf stóð mest ógn af hernaði [[Kristján 4.|Kristjáns 4.]] sem hafði lagt undir sig bæði [[Kalmarhöll]] og [[Älvsborg]]. Helstu herforingjar Svía, [[Jakob De la Gardie]] og [[Evert Horn]], voru í Rússlandi. Konungur samdi um frið við Dani árið 1613 með [[friðarsamningurinn í Knærød|friðarsamningnum í Knærød]] sem var Svíum mjög óhagstæður. Fjórum árum síðar náðu Svíar mun hagstæðari [[friðarsamningurinn í Stolbova|friðarsamningum]] í Rússlandi þar sem þeir náðu [[Ingermanland]]i á sitt vald og lokuðu á aðgang Rússa að [[Eystrasalt]]i. Stríðið í Póllandi stóð í 12 ár þar sem markmið Svía var að hertaka allar borgirnar á suðurströnd Eystrasalts og loka þannig á aðgang Pólverja að hafi. Árið 1629 sömdu stríðsaðilar um sex ára vopnahlé, sem gerði Svíum kleift að taka þátt í [[þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]].<ref>{{cite book|author=Wolke, L. E.|year=2022|title=Gustavus Adolphus: Sweden and the Thirty Years War 1630–1632|publisher=Pen and Sword}}</ref> Heima fyrir nútímavæddi Gústaf stjórn landsins og kom sér upp ríkisstjórn með ráðuneytum í stað [[sænska ríkisráðið|sænska ríkisráðsins]]. Helsti ráðgjafi hans var ríkiskanslarinn [[Axel Oxenstierna]] sem fór með stjórn landsins í fjarveru konungs. Gústaf einfaldaði líka og bætti skattheimtu og herkvaðningu og nútímavæddi sænska herinn.<ref>{{cite book|author=Thisner, F.|year=2008|chapter=Manning the armed forces: The Swedish solution|title=Conscription in the Napoleonic Era|pages=178-190|publisher=Routledge}}</ref> Eftir ósigur Kristjáns 4. og brotthvarf úr átökum þrjátíu ára stríðsins árið 1629, ákvað Gústaf að hefja þátttöku í stríðinu í Þýskalandi. Hann samdi um árlegan stríðsstyrk við Frakka árið eftir. Nokkrir mótmælendafurstar gengu til liðs við hann, en stuðningur þeirra fór að miklu leyti eftir stríðsgæfu Svía. Fall og eyðing [[Magdeburg]] vorið 1631 jók fylgi við Gústaf og Svíar unnu mikilvægan sigur í [[orrustan við Breitenfeld (1631)|orrustu við Breitenfeld]], en í [[orrustan við Lützen|orrustu við Lützen]] árið eftir féll konungur. Oxenstierna tók þá við stjórn landsins sem ríkisstjóri fyrir hönd barnungrar dóttur Gústafs, [[Kristín Svíadrottning|Kristínar]]. Ófriðurinn hélt áfram og árið 1641 tók [[Lennart Torstenson]] við stjórn hersins. Árið 1643 hófst [[Torstensonófriðurinn]] þar sem Torstenson réðist inn í Danmörku. Með [[Brömsebrofriðurinn|Brömsebrofriðnum]] 1645 fengu Svíar [[Halland]], [[Jamtaland]], [[Herjadalur|Herjadal]] og eyjarnar [[Saaremaa]] og [[Gotland]] frá Dönum.<ref>{{cite book|author=Lindqvist, H.|year=2015|title=Våra kolonier: de vi hade och de som aldrig blev av|publisher=Albert Bonniers Förlag}}</ref> Þegar loks var samið um frið í þrjátíu ára stríðinu í Þýskalandi, fengu Svíar stórt land, [[Sænska Pommern|Sænsku Pommern]], í norðurhlutanum og atkvæði við kjör keisara [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]].<ref>{{cite book|author=Bregnsbo, M.|year=1998|chapter=Denmark and the Westphalian Peace|title=Der Westfälische Friede. Diplomatie–politische Zäsur–kulturelles Umfeld–Rezeptionsgeschichte|publisher=H. Duchhardt|location=München|pages=361-367}}</ref> [[Mynd:Tåget_över_stora_bält.jpg|thumb|right|Herförin yfir Stóra-Belti.]] Árið 1654 ákvað Kristín Svíadrottning að segja af sér og láta völdin ganga til frænda síns, [[Karl 10. Gústaf|Karls]], sem líka var barnabarn Karls 9. Karl hóf nær strax stríð gegn Póllandi sem var kallað „[[sænska syndaflóðið]]“. Stríðið gekk illa og þegar Danir lýstu Svíum stríði á hendur 1657 greip Karl tækifærið og hélt með herinn til Jótlands. Óvenju harður vetur varð til þess að dönsku sundin lagði og sænski herinn komst á eyjarnar gangandi á ís. Í friðarsamningunum fengu Svíar [[Skánn|Skán]], [[Blekinge]], [[Bohuslän]] og [[Þrándheimur|Þrándheim]]. Í [[Friðarsamningurinn í Oliwa|friðarsamningum við Pólland]] fengu Svíar viðurkennd yfirráð sín í [[Lífland]]i og ríktu þá yfir nær allri strönd Eystrasalts. [[Karl 11. Svíakonungur|Karl 11.]] kom á kerfi þar sem hver sveit sá hernum fyrir einum hermanni með öllum búnaði.<ref>{{cite book|title=Svenska knektar: Indelta soldater, ryttare och båtsmän i krig och fred|author=Lars Ericson Wolke|publisher=Svenska Historiska Media Förlag AB|year=2013|isbn=9187031965}}</ref> Árið 1686 var kirkjulögum breytt og tekin upp fermingarfræðsla með prófi í [[læsi]].<ref>{{cite journal|author=Loftur Guttormsson|year=1990|title=The development of popular religious literacy in the seventeenth and eighteenth centuries|journal=Scandinavian Journal of History|volume=15|number=1-2|pages=7-35|doi=10.1080/03468759008579188}}</ref> Svíum tókst þó ekki að viðhalda stórveldisstöðu sinni við Eystrasalt lengi. [[Pétur mikli]] tók við völdum í Rússlandi 1696 og nútímavæddi stjórnkerfi og her. Helsta takmark hans var að fá aðgang að Eystrasalti. [[Norðurlandaófriðurinn mikli]] hófst með átökum milli Svía og Rússa, sem studdir voru af Dönum og Pólverjum, árið 1700. Eftir fjölda bardaga á þremur vígstöðvum féll [[Karl 12.]] í orrustu í Noregi árið 1718 og systir hans, [[Úlrika Eleónóra]], tók við völdum. Í [[friðarsamningurinn í Nystad|friðarsamningum]] 1721 misstu Svíar Ingermanland, Eistland og Lífland til Rússa, og hluta Sænsku Pommern til [[Prússland]]s. Það markar endalok stórveldistímans í sögu Svíþjóðar.<ref>{{cite book|author=Karonen, P.|year=2024|title=The rise and fall of the Swedish Empire: Causes and explanations|title=Swedish and Finnish Historiographies of the Swedish Realm, c. 1520–1809|pages=80-97|publisher=Routledge}}</ref> Ef undan eru skilin Finnland og Sænska Pommern, voru landamæri Svíþjóðar þá orðin svipuð því sem þau eru í dag.<ref name="liikanen" /> ===Frelsistíminn og valdarán konungs=== Ófriðurinn olli Svíum miklum búsifjum. Eftir lát Karls 12. var einveldið mjög óvinsælt meðal almennings. Þegar [[Úlrika Eleónóra]] tók við völdum tryggði [[sænska þingið]] sér sjálfstæð völd með lagasetningum 1719 og 1720. Tímabilið sem fylgdi í kjölfarið var nefnt [[frelsistíminn]], þar sem þingið var sjálfstæður fulltrúi stéttanna og gerður var greinarmunur á grunnlögum og almennum lögum.<ref>{{cite book|last=Roberts|first=Michael|title=Sverige under frihetstiden: 1719–1772|year=2003|publisher=Prisma|location=Stockholm|isbn=9151841061}}</ref> [[Friðrik 1. Svíakonungur|Friðrik 1.]] sem tók við völdum af Úlriku, eiginkonu sinni, árið 1720, var frjálslyndur konungur, en hafði lítil áhrif á stjórn landsins. Í fyrstu fór [[sænska ríkisráðið]] með stjórnina undir forystu [[Arvid Horn]], sem markvisst forðaðist þátttöku í hernaðarátökum. Með tíð og tíma skiptust þingmenn í tvo flokka: [[Hattarnir (Svíþjóð)|Hattana]], sem studdu aðalinn, og [[Húfurnar (Svíþjóð)|Húfurnar]], sem studdu stórbændur.<ref>{{cite journal|last=Sjöström|first=Oskar|title=Hattar & mössor : partistrider på 1700-talet|year=2010|journal=[[Populär Historia]]|number=4|pages=48–54|issn=1102-0822|url=https://popularhistoria.se/sveriges-historia/1700-talet/hattar-mossor}}</ref> Hattarnir steyptu Horn af stóli 1738 og fóru eftir það oftast með stjórn landsins. Þeir studdu Frakka gegn Rússum og öttu Svíþjóð út í [[Hattastríðið]] gegn þeim 1741.<ref>{{cite journal|author=Metcalf, M. F.|year=1977|title=The first “modern” party system?: Political parties, Sweden’s Age of liberty and the historians|journal=Scandinavian Journal of History|volume=2|number=1–4|pages=265–287|doi=10.1080/03468757708578923}}</ref> Stríðinu lauk með ósigri Svía og missi enn frekara lands við austurlandamæri Finnlands. Eftir ósigurinn náðu Húfurnar yfirhöndinni á þinginu. Þegar Úlrika lést án erfingja 1741, vildu Húfurnar í fyrstu fá danska krónprinsinn [[Friðrik 5. Danakonungur|Friðrik]], en [[Elísabet Rússakeisaraynja]] beitti sér fyrir því að frændi hennar, [[Adolf Friðrik]], var valinn í staðinn. Eftir þetta komust Hattarnir aftur til valda. [[Mynd:Ostindiska_kompaniet_Gbg.jpg|thumb|right|Hús Austur-Indíafélagsins í Gautaborg, reist 1750.]] Efnahagsstjórnin á 18. öld var í anda [[merkantílismi|merkantílismans]]. Komið var á sænskri einokun á skipaflutningum innanlands, og reynt að koma á sænskum iðnaði á sem flestum sviðum. Árið 1731 var [[Sænska Austur-Indíafélagið]] stofnað og 1739 var [[Konunglega sænska vísindaakademían]] stofnuð. Flokkunarkerfi [[Carl Linné]], ''[[Systema naturae]]'', kom út í fyrsta skipti árið 1735. [[Járn]] var, líkt og áður, mikilvægasta útflutningsvara Svíþjóðar. Á seinni hluta 18. aldar hófust tilraunir með [[jarðaumbætur]] til að auka framleiðni í sænskum landbúnaði. Eitt frægasta fyrirtækið af þessu tagi var [[Alingsås]], þar sem [[Jonas Alströmer]] kom upp vefnaðariðnaði í tengslum við kynbætur í sauðfjárrækt.<ref>{{cite conference|author=Swedberg, Richard|title=Hope and Economic Development: The Case of 18th-Century Sweden|series=CSES Working Paper Series|number=28|conference=Hope in the Economy|date=April 2, 2005|publisher=Cornell University}}</ref> Verksmiðjan í Alingsås var ein af fyrirmyndum [[Innréttingarnar|Innréttinganna]] á Íslandi.<ref>{{cite journal|author=Hafsteinn Hafliðason|title=Ár kartöflunnar|journal=Garðurinn|page=11|year=2008}}</ref> Árið 1771 komst sonur Adolfs Friðriks, [[Gústaf 3.]], til valda og framdi nær strax [[valdarán]] með aðstoð hluta hersins.<ref>{{cite journal|author=Barton, H. A.|year=1972|title=Gustav III of Sweden and the Enlightenment|url=https://archive.org/details/sim_eighteenth-century-studies_fall-1972_6_1/page/n5|journal=Eighteenth-Century Studies|volume=6|number=1|pages=1–34|doi=10.2307/3031560}}</ref> Ein ástæðan var ógnin frá Rússlandi. Gústaf lét samþykkja ný grunnlög sem færðu honum meiri völd í anda [[upplýst einveldi|upplýsts einveldis]]. Gústaf kom í gegn fjölda umbótalaga í anda [[frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]]. Hann stofnaði [[Sænska akademían|Sænsku akademíuna]] árið 1786, að franskri fyrirmynd. Hann hóf [[stríð Svía og Rússa (1788-1790)|stríð gegn Rússum]] 1788 til að vinna aftur töpuð héruð í Finnlandi, en náði því aðeins fram að hindra afskipti Rússa af sænskum innanríkismálum. Hann nýtti sér uppreisn foringja í Finnlandi til að afnema réttindi sænska aðalsins. Á grímuballi árið 1792 var hann skotinn með skammbyssu og lést af sárum sínum átta dögum síðar.<ref>{{cite book|author=Önnerfors, A., Haug, T., & Krischer, A. J. |year=2020|chapter=Criminal Cosmopolitans: Conspiracy theories surrounding the assassination of Gustav III of Sweden in 1792. |title=Höllische Ingenieure: Attentate und Verschwörungen in kriminalitäts-, entscheidungs-und sicheheitsgeschichtlicher Pespektive|location=Konstanz|publisher=Universitätsverlag Konstanz|pages=137-151}}</ref> === Napóleonsstyrjaldirnar og konungsambandið === Eftir lát Gústafs 3. tók 14 ára sonur hans, [[Gústaf 4. Adolf]], við en stjórnin var í höndum forræðisstjórnar. Þegar [[Napóleonsstyrjaldirnar]] hófust 1803 tóku Svíar harða afstöðu á móti [[Napoléon Bonaparte]], en þegar Napóleon gerði bandalag við [[Rússland]] eftir [[fjórða bandalagsstríðið]], sömdu keisararnir um að Rússar legðu [[Finnland]] undir sig til að veikja Svíþjóð. Svíar biðu afgerandi ósigur í [[Finnlandsstríðið|Finnlandsstríðinu]]. Finnland (ásamt [[Álandseyjar|Álandseyjum]], [[Lappland]]i og [[Austurbotn]]i) var innlimað í [[Rússaveldi]] sem [[Stórfurstadæmið Finnland]]. Núverandi landamæri Svíþjóðar og Finnlands eru þau sömu og samið var um í [[Friðarsamningurinn í Frederikshamn|friðarsamningum í Frederikshamn]] [[17. september]] [[1809]].<ref name="liikanen">{{cite journal|author=Liikanen, I.|year=2014|title=Territoriality, State, and Nationality in the Making of Borders of Finland: The Evolving Concept of Border in the Peace Treaties between Russia and Sweden, 1323–1809|journal=Russian Sociological Review|volume=13|issue=4|pages=105-115}}</ref> Konungi var kennt um ófarir Svía í stríðinu og í mars 1809 steypti hópur herforingja honum af stóli og fangelsaði í [[Grípshólmshöll]].<ref>{{cite journal|author=Kurunmäki, J.|year=2017|title=Political Representation, Imperial Dependency and Political Transfer: Finland and Sweden 1809–1819|journal=Journal of Modern European History|volume=15|number=2|pages=243-260|doi=10.17104/1611-8944-2017-2-243}}</ref> Föðurbróðir hans, Karl, var kjörinn konungur sem [[Karl 13.]] eftir að hafa samþykkt mjög frjálslynda [[stjórnarskrá Svíþjóðar|stjórnarskrá]]. Karl var 61 árs þegar hann tók við völdum og átti enga lögmæta erfingja. Því var ákveðið að velja arftaka hans strax og fyrir valinu varð hátt settur franskur herforingi, [[Karl 14. Jóhann|Jean-Baptiste Jules Bernadotte]]. Hann tók við völdum sem Karl 14. þegar Karl 13. lést 1818. Frakkar höfðu lagt [[Sænska Pommern]] undir sig 1807. Þegar Svíþjóð og Bretland sömdu við Danmörku um [[Kílarfriðurinn|frið í Kíl]] 1814 var ákveðið að Danir fengju Pommern í skiptum fyrir [[Noregur|Noreg]], sem gekk í [[konungssamband]] við Svíþjóð.<ref>{{cite journal|author=Feldbæk, O.|year=1990|title=Denmark and the treaty of Kiel 1814|journal=Scandinavian Journal of History|volume=15|number=3–4|pages=259–268|doi=10.1080/03468759008579203}}</ref> [[Mynd:Gotha_Canal_Inauguration,_1832.jpg|thumb|right|Opnun Gautaskurðarins 1832.]] Napóleonsstyrjaldirnar og missir Finnlands léku sænskt efnahagslíf grátt. Á 19. öld hófst tímabil [[iðnvæðing]]ar með byggingu [[Gautaskurðurinn|Gautaskurðsins]] þvert yfir Svíþjóð 1832.<ref>{{cite book|author=Hasselgren, B. |year=2023|chapter=The Development of Transport Infrastructure Systems|title=An Institutional Approach to the Göta kanal|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1007/978-3-031-44416-6_1}}</ref> Stáliðnaðurinn átti hins vegar í erfiðleikum vegna samkeppni við Bretland. Árið 1842 var [[skólaskylda|skólaskyldu]] komið á og umbætur í landbúnaði leiddu til fólksfjölgunar. Íbúafjöldi Svíþjóðar tvöfaldaðist á 19. öld og var 5 milljónir um aldamótin 1900. Yfir ein milljón Svía flutti til [[Ameríka|Ameríku]] í nokkrum bylgjum á síðari hluta 19. aldar. Í valdatíð [[Óskar 1.|Óskars 1.]] og [[Karl 15.|Karls 15.]] gerðu Svíar umbætur í efnahagsstjórn, félagsmálum og stjórnkerfinu. Árin 1865-1866 var stjórnarskránni breytt þannig að [[sænska þingið]] í tveimur deildum tók við af gamla [[stéttaþing]]inu. Járnbrautarnetið stækkaði eftir 1870 og nýjar járnnámur voru uppgötvaðar á [[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurlandi]]. Mörg af helstu iðnfyrirtækjum Svíþjóðar í dag, eins og [[LM Ericsson]], [[Asea]] og [[Bofors]], voru ýmist stofnuð eða hófu stáliðju á þessum tíma. [[Alfred Nobel]] stofnaði fyrirtæki sitt, [[Nitroglycerin Aktiebolaget]], árið 1865. [[Óskar 2.]] varð konungur 1872. Í valdatíð hans hallaðist landið að [[Þýskaland]]i fremur en Frakklandi. Á sama tíma leiddu deilur stjórnarinnar við [[norska stórþingið]] til upplausnar konungssambandsins 1905. [[Almennur kosningaréttur]] karla var tekinn upp árið 1907. Konur fengu ekki kosningarétt í Svíþjóð fyrr en árið 1921. === Styrjaldir og hlutleysi === Svíþjóð lýsti yfir [[hlutleysi]] í báðum heimsstyrjöldunum og hélt lengi fast við þá stefnu að standa utan [[hernaðarbandalag]]a í því augnmiði að halda sér utan við væntanlegar styrjaldir. Í [[fyrri heimsstyrjöld]] kusu Svíar að halda áfram verslun við [[Þýskaland]] sem varð til þess að [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|bandamenn]] beittu landið viðskiptaþvingunum. Ásamt útflutningi matvara og fólksfjölgun, leiddi þetta til [[hungursneyð]]ar og húsnæðiskreppu í borgum eins og Stokkhólmi. Fyrsta ríkisstjórn [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Svíþjóð)|jafnaðarmanna]], undir forystu [[Hjalmar Branting]], komst til valda 1920. Almennur kosningaréttur karla og kvenna tók gildi 1921 og í kosningum það ár unnu jafnaðarmenn stórsigur. [[Kreppan mikla]] 1929 og gjaldþrot [[Kreuger-hópurinn|Kreuger-hópsins]] 1932 höfðu víðtækar samfélagslegar og pólitískar afleiðingar. Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] braust út lýsti Svíþjóð sig aftur hlutlaust og átti í margvíslegu samstarfi við [[Þriðja ríkið]]. Svíar heimiluðu til dæmis liðsflutninga Þjóðverja um sænskt land milli Noregs og Finnlands og seldu þýska hernum stál til hergagnaframleiðslu. Á sama tíma tóku Svíar við þúsundum flóttamanna frá Danmörku og Noregi. Þjóðverjar lokuðu [[Skagerrak]] milli Danmerkur og Noregs með [[tundurdufl]]um, en sá hluti sænska kaupskipaflotans sem var utan við siglingatálmann var leigður til [[bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamanna]]. Svíar juku varnarviðbúnað verulega eftir 1942. Stríðið olli vöruskorti í Svíþjóð sem tók upp [[skömmtun]] á nauðsynjavörum. [[Sjálfsþurftarbúskapur]] fór vaxandi um allt land. ===Eftirstríðsárin=== [[Mynd:Hoghus_1-5_1964.jpg|thumb|right|Háhýsi í byggingu í Norrmalm á 7. áratugnum.]] Í marga áratugi eftir stríð voru Sósíaldemókratar ríkjandi valdaflokkur í Svíþjóð. [[Tage Erlander]] varð forsætisráðherra 1946 og byggði upp [[almannatryggingar|almannatryggingakerfi]] sem undirstöðu [[velferðarkerfi]]s í Svíþjóð, á grundvelli kenninga hagfræðingsins [[Gunnar Myrdal|Gunnars Myrdal]].<ref>{{cite journal|author=Carlson, B., & Hatti, N.|year=2017|title=The Swedish welfare state model: a brief overview|journal=Social Science Spectrum|volume=2|number=4|pages=216-229|url=https://www.socialspectrum.in/index.php/sp/article/view/83|archive-date=2024-09-17|access-date=2024-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917205149/http://socialspectrum.in/index.php/sp/article/view/83|url-status=dead}}</ref> Á 6. og 7. áratugnum nutu skáldsögur [[Astrid Lindgren]] og kvikmyndir [[Ingmar Bergman]] vinsælda um allan heim. Svíar gerðust aðilar að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] 1946, en kusu að standa utan við [[Atlantshafsbandalagið]]. Samstarf Svía við NATO var þó svo náið að hlutleysið var nánast eingöngu að nafninu til.<ref>{{cite journal|author=Thorhallsson, B., & Stude Vidal, T.|year=2024|title=Sweden's quest for shelter: "Nonalignment" and NATO membership|journal=Scandinavian Political Studies|volume=47|number=2|pages=232-259|doi=10.1111/1467-9477.12271}}</ref> Þéttbýlisvæðing hélt áfram eftir hléð í stríðinu og stjórnin tókst á við húsnæðiskreppuna með stórum byggingaverkefnum eins og [[Milljónaverkefnið|Milljónaverkefninu]] 1965 og [[Norrmalmumbæturnar|Norrmalmumbótunum]] á 6. og 7. áratugnum.<ref>{{cite journal|author=Verkasalo, A., & Hirvonen, J.|year=2017|title=Post-war urban renewal and demolition fluctuations in Sweden|journal=Planning Perspectives|volume=32|number=3|pages=425–435|doi=10.1080/02665433.2017.1299635}}</ref> Hagvöxtur náði hámarki milli 1968 og 1973 þegar Svíþjóð var eitt af fjórum ríkustu löndum heims.<ref>{{cite journal|author=Bergh, A.|year=2013|title=What are the Policy Lessons from Sweden? On the Rise, Fall and Revival of a Capitalist Welfare State|journal=New Political Economy|volume=19|number=5|pages=662–694|doi=10.1080/13563467.2013.849670}}</ref> [[Olíukreppan 1973]] og kreppur í hefðbundnum iðngreinum á sama tíma bundu enda á þetta tímabil. Sænska krónan gekk í gegnum margar gengisfellingar á 8. og 9. áratugnum. [[Önnur ríkisstjórn Olofs Palme]] afnam reglur um lánsfjármarkaði sem leiddi til [[fasteignabóla|fasteignabólu]] á 9. áratugnum og [[fjármálakreppan í Svíþjóð 1990-1994|fjármálakreppu]] 1990. [[Olof Palme]] var myrtur 1986. Á [[glaði 9. áratugurinn|glaða 9. áratugnum]] svokallaða urðu Svíar stórveldi í [[popptónlist]] í Evrópu, með vinsælar hljómveitir á borð við [[Abba]], [[Europe]] og [[Roxette]]. Árið 1990 var tekin upp aðhaldsstefna og niðurskurður í opinbera geiranum til að halda aftur af verðbólgu. Meðal afleiðinga fjármálakreppunnar var að [[atvinnuleysi]] jókst hratt, frá 2% árið 1991 í 10% árið 1993. Svíar samþykktu aðild að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1994, en höfnuðu upptöku [[evra|evrunnar]] árið 2003. [[Herskylda]] var afnumin í Svíþjóð árið 2010, en 2016 var hún tekin upp að nýju, og gilti í þetta sinn líka um konur. Í kjölfar [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022–|innrásar Rússa í Úkraínu]] árið 2022 sótti Svíþjóð um aðild að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] ásamt Finnlandi. Svíþjóð hlaut aðild að bandalaginu þann 7. mars 2024. == Landfræði == [[Mynd:Vy_mot_Stora_Sjöfallet_från_Saltoluokta.jpg|thumb|[[Stora Sjöfallet-þjóðgarðurinn]] í Svíþjóð.]] Svíþjóð er austan megin á [[Skandinavía|Skandinavíuskaganum]] og nær yfir 17 breiddargráður, að mestu milli 55 og 70° N, og 15 lengdargráður, að mestu milli 11 og 25° A. Munurinn á lengdargráðum jafngildir 52 mínútna sólargangi frá [[Haparanda]] í austri að [[Strömstad]] í vestri. Svíþjóð er fimmta stærsta land Evrópu (ef aðeins er reiknað með Evrópuhlutum [[Danmörk|Danmerkur]] og [[Tyrkland]]s). Lengsta lengd þess frá norðri til suðurs er 1.572 km og frá austri til vesturs 499 km. Svíþjóð á landamæri að [[Noregur|Noregi]] í vestri og [[Finnland]]i í norðaustri og tengist Danmörku í suðvestri um [[Eyrarsundsbrúin|Eyrarsundsbrúna]]. Landið á strandlengju að [[Helsingjabotn]]i, sem er hluti af [[Eystrasalt]]i, í austri, og [[Skagerak]], [[Kattegat]] og [[Eyrarsund]]i í vestri. Svíþjóð er eitt [[Norðurlöndin|Norðurlandanna]]. Um það bil 221.800 eyjar tilheyra Svíþjóð. Þær stærstu eru [[Gotland]] og [[Eyland]] sem báðar eru í Eystrasalti. Meirihluti Svíþjóðar er flatur og hæðóttur, en [[Skandinavíufjöll]]in ([[Kjölurinn]]) rísa í yfir 2.000 m hæð við landamærin að Noregi, sem fylgja nánast vatnaskilunum eftir. Hæsti hnjúkurinn er [[Kebnekaise]] sem er 2.097 metrar yfir [[sjávarmál]]i. 28 [[Þjóðgarður|þjóðgarðar]] eru dreifðir um landið. Þeir stærstu eru í norðvesturhluta landsins. Þar mynda flestar árnar breið fljót sem renna frá fjöllunum í austur út í [[Botnvík]] og [[Botnhaf]]. [[Vindelfjällen-þjóðgarðurinn]] í [[Vesturbotn]]i er eitt af stærstu náttúruverndarsvæðum Evrópu, um 5.628 km² að stærð. Suður- og Mið-Svíþjóð ([[Gautland]] og [[Svealand]]) ná aðeins yfir tvo fimmtu hluta landsins en Norður-Svíþjóð ([[Norðurland (Svíþjóð)|Norrland]]) nær yfir þrjá fimmtu hluta landsins. Syðsti hluti landsins er héraðið [[Skánn]]. Suðurhluti landsins er að mestu [[landbúnaður|landbúnaðarland]]. Alls nær ræktarland yfir 2,7 milljónir hektara í Svíþjóð. Þrátt fyrir það eru 75% þurrlendis í Svíþjóð þakin [[skógur|skógi]]. Svíþjóð er á vesturjaðri evrasíska [[barrskógabeltið|barrskógabeltisins]]. Suðurhlutinn er líka mun þéttbýlli en norðurhlutinn. Þéttbýlustu svæðin eru [[Mälardalen]], [[Bergslagen]], [[Eyrarsundssvæðið]] og [[Vestur-Gautlandssvæðið]]. Í suðurhluta Gautlands koma mörg vatnsföll upp í [[Suðursænska hálendið|suðursænska hálendinu]] og renna þaðan í allar áttir. Stærsta vatnsfall Svíþjóðar er [[Klarälven]]-[[Gautelfur]] sem rennur meðal annars um vatnið [[Vänern]] og út í sjó við [[Gautaborg]]. Stærstu stöðuvötn Svíþjóðar eru Vänern og [[Vättern]]. Vänern er þriðja stærsta stöðuvatn Evrópu, á eftir [[Ladogavatn]]i og [[Onegavatn]]i í Rússlandi. ===Gróður og dýralíf=== Um helmingur landsins er [[skógur|skógi]] vaxinn (aðallega [[greni]] og [[furur|furu]]). Í suðurhluta landsins eru einnig [[Eik (tré)|eikar–]] og [[beyki]]skógar. Alls eru 65 tegundir land[[spendýr]]a í Svíþjóð og er engin þeirra einlend í landinu. Af spendýrategundum má nefna [[elgur|elg]], [[rádýr]], [[rauðhjörtur|rauðhjört]], ýmsar tegundir [[nagdýr]]a svo sem [[rauðíkorni|rauðíkorna]], [[mús|mýs]], [[læmingi|læmingja]] og [[bifur]], [[kanína|kanínur]] og [[héri|héra]]. Þrjár tegundir spendýra eru taldar í mikilli útrýmingarhættu í landinu. Tvær þessara tegunda eru [[leðurblaka|leðurblökur]] og þriðja tegundin í mikilli útrýmingarhættu er [[úlfur]]inn. Tæplega 260 tegundir fugla verpa að staðaldri í Svíþjóð. Alls hafa fundist sjö tegundir [[skriðdýr]]a í Svíþjóð, þar af þrjár tegundir [[snákur|snáka]]. Þrátt fyrir kalda veðráttu hluta árs eru 13 tegundir [[froskdýr]]a í Svíþjóð.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=52053 Hvað getið þið sagt mér um dýralíf í Svíþjóð] Vísindavefur. Skoðað 17. janúar 2016.</ref> == Stjórnmál == Svíþjóð hefur verið konungdæmi í hátt í þúsund ár. [[Konungur]] hefur stærstan hluta þessa tíma deilt löggjöf með [[sænska þingið|þinginu]] (á sænsku: ''Riksdag''). Þingið hefur hins vegar haft mismikil völd gegnum tíðina. Frá endurreisn konungdæmisins 1523 var lagasetningu og stjórn ríkisins skipt milli konungs og stéttarþings aðalsmanna. Árið [[1680]] gerðist sænski konungurinn hins vegar [[einveldi|einvaldur]]. Eftir tap Svía í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðinum mikla]] hófst það sem nefnt er frelsistíminn frá [[1719]]. Honum fylgdu þrjár stjórnarskrárbreytingar, [[1772]], [[1789]] og [[1809]], sem allar styrktu vald borgara gagnvart konungi. [[Þingræði]] var komið á [[1917]] þegar [[Gústaf 5.]] sætti sig við að skipa ríkisstjórn í samræmi við valdahlutföll á þingi, eftir langa baráttu. [[Almennur kosningaréttur|Almennum kosningarétti]] var komið á [[1918]] – [[1921]]. Með nýrri stjórnaskrá [[1975]] var allt vald konungs afnumið. Táknrænu embætti konungs var haldið en án nokkurs valds. Í upphafi [[20. öldin|20. aldar]] mótaðist það flokkakerfi sem að miklu leyti hefur einkennt sænsk stjórnmál síðan. Sænski jafnaðarmannaflokkurinn hefur verið langstærsti stjórnmálaflokkurinn allar götur frá öðrum áratug 20. aldar og hefur setið í stjórn meira og minna samfleytt í yfir sjötíu ár. Á þingi sitja nú fulltrúar sjö flokka sem skiptast í tvær fylkingar, vinstri og hægri. Til vinstrifylkingarinnar teljast [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Svíþjóð)|sænski jafnaðarmannaflokkurinn]] (''Socialdemokraterna''), [[sænski vinstriflokkurinn]] (''Vänsterpartiet''), [[sænski umhverfisflokkurinn]] (''Miljöpartiet''). Til hægrifylkingarinnar teljast [[Hægriflokkurinn (Svíþjóð)|sænski hægriflokkurinn]] (''Moderaterna''), [[Frjálslyndi flokkurinn (Svíþjóð)|sænski þjóðarflokkurinn]] (''Folkpartiet'') (frjálslyndur miðjuflokkur), [[Miðflokkurinn (Svíþjóð)|sænski miðflokkurinn]] (''Centerpartiet'') og [[kristilegi demókrataflokkurinn (Svíþjóð)|kristilegir demókratar]] (''Kristdemokraterna'') og síðan [[Svíþjóðardemókratar]] (''Sverigedemokraterna'') lengst til hægri. === Stjórnsýslueiningar === {{aðalgrein|Héruð í Svíþjóð}} {| class="wikitable sortable" !Skjaldarmerki !Heiti !Landshluti !Flatarmál<br />(km²) |- |align="center"|[[Mynd:Ångermanlands vapen.svg|30px]] ||[[Angurmannaland]] |[[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]] |19.800 |- |align="center"|[[Mynd:Östergötlands vapen.svg|30px]] ||[[Austur-Gautland]] |[[Gautland]] |9.979 |- |align="center"|[[Mynd:Blekinges vapen.svg|30px]] ||[[Blekinge]] |[[Gautland]] |2.941 |- |align="center"|[[Mynd:Bohusläns vapen.svg|30px]] ||[[Bohuslän]] |[[Gautland]] |4.473 |- |align="center"|[[Mynd:Dalarnas vapen.svg|30px]] ||[[Dalir (Svíþjóð)|Dalir]] |[[Svíaríki]] |29.086 |- |align="center"|[[Mynd:Dalslands vapen.svg|30px]] ||[[Dalsland]] |[[Gautland]] |3.708 |- |align="center"|[[Mynd:Ölands vapen.svg|30px]] ||[[Eyland]] |[[Gautland]] |1.342 |- |align="center"|[[Mynd:Gotlands vapen.svg|30px]] ||[[Gotland]] |[[Gautland]] |3.140 |- |align="center"|[[Mynd:Gästrikland vapen .svg|30px]] ||[[Gästrikland]] |[[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]] |4.181 |- |align="center"|[[Mynd:Hallands vapen.svg|30px]] ||[[Halland]] |[[Gautland]] |4.786 |- |align="center"|[[Mynd:Hälsinglands vapen.svg|30px]] ||[[Helsingjaland]] |[[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]] |14.264 |- |align="center"|[[Mynd:Härjedalens vapen.svg|30px]] ||[[Herjadalur]] |[[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]] |11.954 |- |align="center"|[[Mynd:Jämtlands vapen.svg|30px]] ||[[Jamtaland]] |[[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]] |34.009 |- |align="center"|[[Mynd:Lappland vapen.svg|30px]] ||[[Lappland (Svíþjóð)|Lappland]] |[[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]] |109.072 |- |align="center"|[[Mynd:Medelpads vapen.svg|30px]] ||[[Medelpad]] |[[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]] |7.058 |- |align="center"|[[Mynd:Norrbottens vapen.svg|30px]] ||[[Norðurbotn]] |[[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]] |26.671 |- |align="center"|[[Mynd:Närkes vapen.svg|30px]] ||[[Närke]] |[[Svíaríki]] |4.126 |- |align="center"|[[Mynd:Skånes vapen.svg|30px]] ||[[Skánn]] |[[Gautland]] |11.027 |- |align="center"|[[Mynd:Smålands vapen.svg|30px]] ||[[Smálönd]] |[[Gautland]] |29.330 |- |align="center"|[[Mynd:Södermanlands vapen.svg|30px]] ||[[Suðurmannaland]] |[[Svíaríki]] |8.388 |- |align="center"|[[Mynd:Upplands vapen.svg|30px]] ||[[Uppland]] |[[Svíaríki]] |12.676 |- |align="center"|[[Mynd:Värmlands vapen.svg|30px]] ||[[Vermaland]] |[[Svíaríki]] |18.204 |- |align="center"|[[Mynd:Västerbottens vapen.svg|30px]] |[[Vesturbotn]] |[[Norðurland (Svíþjóð)|Norðurland]] |15.093 |- |align="center"|[[Mynd:Västmanlands vapen.svg|30px]] ||[[Vesturmannaland]] |[[Svíaríki]] |8.363 |- |align="center"|[[Mynd:Västergötlands vapen.svg|30px]] ||[[Vestur-Gautland]] ||[[Gautland]] |16.676 |} == Efnahagslíf == [[File:Sweden_GRP_per_Capita_(2022).svg|thumb|upright|[[Verg landsframleiðsla]] eftir héruðum Svíþjóðar 2022.]] [[File:Sweden Product Exports (2019).svg|thumb|right|Hlutfallslegt virði útflutningsvara frá Svíþjóð árið 2019.]] Svíþjóð er tólfta ríkasta land heims mælt í vergri landsframleiðslu á mann og íbúar búa við mikil [[lífsgæði]]. Svíþjóð er með [[blandað hagkerfi]]. Helstu auðlindir landsins eru [[timbur]], [[vatnsafl]] og [[járngrýti]]. Hagkerfi landsins leggur mikla áherslu á útflutning og alþjóðaviðskipti. Verkfræðigeirinn stendur undir helmingi af útflutningi, en fjarskiptageirinn, bílaiðnaður og lyfjafyrirtæki eru líka mikilvæg. Svíþjóð var þrettándi stærsti [[vopnaiðnaður|vopnaframleiðandi]] heims árið 2023.<ref>{{cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2024/03/20/sweden-s-arms-industry-has-gone-from-strength-to-strength_6638500_19.html|title=Sweden's arms industry is scaling up|author=Anne-Françoise Hivert|website=Le Monde|date=20. mars 2024}}</ref> Landbúnaður stendur undir 2% af landsframleiðslu og atvinnu. Landið er með eina mestu útbreiðslu farsímaþjónustu og Internets í heimi.<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/227082/countries-with-the-highest-internet-penetration-rate/|website=Statista|title=Countries with the highest internet penetration rate as of October 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mobileconnectivityindex.com/index.html#year=2023&globalRankings=overall&globalRankingsYear=2023|title=Global Scores|website=Mobile Connectivity Index}}</ref> Samningar verkalýðsfélaga ná yfir hátt hlutfall launþega í Svíþjóð.<ref>{{cite book|author=Kjellberg, Anders|year=2019|title=Kollektivavtalens täckningsgrad samt organisationsgraden hos arbetsgivarförbund och fackförbund|publisher=Department of Sociology, Lund University|url=https://portal.research.lu.se/files/151800579/Kollektivavtalst_ckning_och_organisering_REV_2023_Kjellberg.pdf}}</ref><ref>{{cite book|author=Kjellberg, Anders|year=2019|chapter=Sweden: collective bargaining under the industry norm|title=Collective bargaining in Europe: Towards an endgame|pp=583-603|publisher=ETUI (European Trade Union Institute)|location=Bruxelles|url=https://portal.research.lu.se/files/129732152/Collective_Bargaining_Industry_Norm_A_Kjellberg_November_2022.pdf}}</ref> Þessi mikla útbreiðsla samninga hefur náðst þrátt fyrir skort á löggjöf og endurspeglar styrk verkalýðsfélaga á sænskum vinnumarkaði.<ref>{{cite book|author=Kjellberg, Anders|year=2017|chapter=Self-regulation versus state regulation in Swedish industrial relations|title=International Conference in Honour of Professor Ann Numhauser-Henning: Flexibilisation, Non-discrimination and Ageing Societies|pp=357-383|publisher=Juristförlaget i Lund|url=https://portal.research.lu.se/files/23904978/Kjellberg_FSNumhauserHenning_Self_Regulation_State_Regulation.pdf}}</ref> [[File:2018 Volvo XC90 Inscription D5 PowerPulse AWD 2.0.jpg|thumb|right|Bílaframleiðandinn [[Volvo Cars]] er með höfuðstöðvar í Gautaborg.]] Árið 2010 var [[Gini-stuðull]] Svíþjóðar sá þriðji lægsti meðal þróaðra ríkja. Hann var þá 0,25, eilítið hærri en í Japan og Danmörku, sem benti til mikils tekjujöfnuðar. Síðan þá hefur hann hins vegar hækkað hratt og fór yfir 0,33 árið 2021.<ref>{{cite web|url=https://www.scb.se/pressmeddelande/inkomstskillnaderna-okar-i-sverige/|title=Inkomstskillnaderna ökar i Sverige|website= Statistikmyndigheten|date=2.2.2023}}</ref> Eignaójöfnuður var undir meðaltali Evrópusambandsins (miðað við 2022) en hærri en á öllum hinum Norðurlöndunum, Bretlandi og Þýskalandi.<ref>{{cite web|url=https://wid.world/data/|title=Data|website=World Inequality Database|skoðað=17.12.2024}}</ref> Gini-stuðullinn er ólíkur innan ólíkra héraða og sveitarfélaga í Svíþjóð. [[Surahammar]], 100 km vestan við Stokkhólm, hefur lægsta Gini-stuðul Svíþjóðar, eða 0,23, meðan [[Danderyd]] við Stokkhólm er með þann hæsta, eða 0,52. Í kringum Stokkhólm og Skán, tvö þéttbýlustu svæði Svíþjóðar, er Gini-stuðull tekna yfir 0,30 (miðað við 2020).<ref>{{cite web|url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/START__HE__HE0110__HE0110J/Tab1DispInkN/table/tableViewLayout1/|title=Income inequality indicators. Gini coefficient by region, type of income and year|website=Statistikdatabasen}}</ref> Sænska hagkerfið einkennist af stórum, þekkingarfrekum og útflutningshneigðum iðnaði; stækkandi en tiltölulega litlum viðskiptaþjónustugeira, og hlutfallslega stórum opinberum þjónustugeira. Stórfyrirtæki, sérstaklega í iðnaði og þjónustu, einkenna efnahagslíf Svíþjóðar.<ref>{{cite web|url=http://www.infoexport.gc.ca/science/nordics_sweden_report-en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004050916/http://www.infoexport.gc.ca/science/nordics_sweden_report-en.htm |archive-date=4 October 2006 |title=Doing Business Abroad – Innovation, Science and Technology |publisher=Infoexport.gc.ca |access-date=6 May 2009 |url-status=dead }}</ref> Hátækniiðnaður stendur undir um 6% af landsframleiðslu.<ref>{{cite report|url=https://www.techsverige.se/app/uploads/sites/2/2024/02/branschrapport_eng.pdf|title=Tech – Sweden's new basic industry|page=19|publisher=Swedish IT & Telecom Industries|date=Maí 2021|access-date=2024-12-17|archive-date=2024-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180638/https://www.techsverige.se/app/uploads/sites/2/2024/02/branschrapport_eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Helstu viðskiptalönd Svíþjóðar árið 2022 voru Noregur, Þýskaland, Bandaríkin, Danmörk, Finnland og Bretland.<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/534929/sweden-top-trading-partners-for-export/|title=Main export partners of Sweden in 2022, by export value|website=Statista|date=2024}}</ref> Tíu stærstu fyrirtæki Svíþjóðar miðað við veltu árið 2023 voru [[Volvo]], [[Scania]], [[Ericsson]], [[Hennes & Mauritz]], [[Vattenfall]], [[Skanska]], [[ICA Gruppen]], [[Electrolux]], [[Essity]] og [[AstraZeneca]].<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/555103/sweden-20-largest-companies-by-turnover/|title=Largest companies in Sweden as of August 2023, ranked by turnover|website=Statista|date=4. júlí 2024}}</ref> Mikill meirihluti sænskra iðnfyrirtækja er í einkaeigu, ólíkt mörgum iðnvæddum vestrænum ríkjum. Talið er að 5,2 milljónir Svía séu á vinnumarkaði og rúmlega þriðjungur vinnandi fólks hefur lokið háskólaprófi.<ref name="Labor">{{cite web|url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/labour-market/labour-force-surveys/labour-force-surveys-lfs/|title=Labour Force Surveys (LFS)|website=Statistics Sweden|accessed=17.12.2024}}</ref> Landsframleiðsla á vinnustund var sú 16. hæsta í heimi í Svíþjóð árið 2022, eða 108 dalir, miðað við 102 dali á Spáni og 107 dali í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/gdp-per-hour-worked.html|title=GDP per hour worked|website=OECD|accessed=17.12.2024}}</ref> Svíþjóð stendur fremst allra landa hvað varðar einkarekna lífeyrissjóði og vandamál við fjármögnun lífeyris eru tiltölulega lítil miðað við mörg Vestur-Evrópuríki.<ref>{{cite web|url=http://www.heritage.org/Research/SocialSecurity/bg1381.cfm|title=Pension Reform in Sweden: Lessons for American Policymakers|work=The Heritage Foundation|access-date=17 September 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100113085905/http://www.heritage.org/Research/SocialSecurity/bg1381.cfm|archive-date=13 January 2010}}</ref> Árið 2014 var ákveðið að prófa sex tíma vinnudag í Svíþjóð á óbreyttum launum, með þátttöku starfsfólks sveitarfélagsins Gautaborgar. Með þessu leitast sænska ríkið við að draga úr kostnaði vegna veikindaleyfa og auka afkastagetu.<ref>{{cite news|title=Swedes to give six-hour workday a go|url=http://www.thelocal.se/20140408/swedish-workers-to-test-six-hour-work-days|first=Oliver|last=Gee|access-date=9 April 2014|newspaper=[[The Local]]|date=8 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140409200149/http://www.thelocal.se/20140408/swedish-workers-to-test-six-hour-work-days|archive-date=9 April 2014|url-status=live}}</ref> Enn hafa aðeins fá fyrirtæki og stofnanir fylgt þessu eftir og venjan í Svíþjóð er enn 8 tíma vinnudagur.<ref>{{cite report|url=https://www.svensktnaringsliv.se/bilder_och_dokument/rapporter/i6x4hq_rapport_fola_2024_webbpdf_1215164.html/Rapport_FOLA_2024_webb.pdf|title=Fakta om löner och arbetstider 2024|publisher=Svenskt näringsliv|year=2024|page=20}}</ref> Atvinnuleysi var 7,4% í nóvember 2024.<ref name="Labor" /> Þegar skattafleygurinn hefur verið dreginn frá heldur dæmigerður sænskur verkamaður eftir tæplega 60% af launakostnaði. Mest af skattafleygnum (87%) fellur á launagreiðandann. Ef tekið er tillit til launatilfærslu (bóta) heldur meðalverkamaður í Svíþjóð eftir um 75% af nettótekjum, og meðalfjölskylda með tvö börn heldur eftir meira en 80% af tekjum.<ref>{{cite report|title=Taxing Wages - Sweden|publisher=OECD|date=2024|url=https://www.oecd.org/ctp/tax-policy/taxing-wages-sweden.pdf}}</ref> Skattar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu náðu hámarki, 52,3%, árið 1990. Til að takast á við fasteigna- og bankakreppu það ár réðist ríkisstjórnin í umbætur á skattkerfinu, lækkaði skattahlutfall og víkkaði út skattheimtuna.<ref name="AgellEnglund">{{cite journal|title=Tax reform of the Century – the Swedish Experiment|author1=Agell, Jonas|author2=Englund, Peter|author3=Södersten, Jan |journal=National Tax Journal|volume=49|date=December 1996|pages=643–664|url=http://ntj.tax.org/wwtax/ntjrec.nsf/0/c7b05cd84d78235e85256863004b1f50/$file/v49n4643.pdf|issue=4|doi=10.1086/NTJ41789232|s2cid=232211459|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127123312/http://ntj.tax.org/wwtax/ntjrec.nsf/0/c7b05cd84d78235e85256863004b1f50/$file/v49n4643.pdf|archive-date=27 November 2012| issn = 0028-0283 }}</ref><ref name="RiksbankHeikensten">{{cite web |url=http://www.riksbank.se/sv/Press-och-publicerat/Tal/1998/Financial-Crisis----Experiences-from-Sweden/ |title=Financial Crisis – Experiences from Sweden, Lars Heikensten (1998) |publisher=[[Sveriges Riksbank]] |date=15 July 1998 |access-date=13 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202160149/http://www.riksbank.se/sv/Press-och-publicerat/Tal/1998/Financial-Crisis----Experiences-from-Sweden/ |archive-date=2 February 2013 |url-status=live }}</ref> Frá 1990 hefur skattahlutfallið lækkað miðað við landsframleiðslu og skattahlutfall fólks með mestar tekjur hefur lækkað mest.<ref name="BengtssonHolmlund">{{cite report|title=Lifetime Versus Annual Tax Progressivity: Sweden, 1968–2009|author1=Bengtsson, Niklas |author2=Holmlund, Bertil |author3=Waldenström, Daniel |name-list-style=amp |date=June 2012 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2098702}}</ref> Árið 2023 voru skattar 41,4% af vergri landsframleiðslu, sem var 8. hæsta hlutfallið innan OECD og lægra en í Danmörku, Noregi og Finnlandi, en talsvert hærra en á Íslandi.<ref>{{cite report|url=https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics-sweden.pdf|title=Revenue Statistics 2024 - Sweden - Tax-to-GDP ratio|publisher=OECD|date=2024}}</ref> [[File:Nordstan Öst.JPG|thumb|right|[[Nordstan]] í Gautaborg er ein af stærstu verslunarmiðstöðvum Svíþjóðar.]] Samkvæmt [[World Economic Forum]] var Svíþjóð með áttunda samkeppnishæfasta hagkerfi heims 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2019/10/competitive-economies-world/|title=Top 10 most competitive economies in the world|website=World Economic Forum|date=9. október 2019}}</ref> Svíþjóð var í þriðja sæti ''Global Green Economy Index'' (GGEI) árið 2024<ref name="ggei">{{cite web |url=https://dualcitizeninc.com/global-green-economy-index/|title=Global Green Economy Index™ (GGEI)|website=Dual Citizen|accessed=17.12.2024}}</ref> og í 6. sæti á lista IMD-viðskiptaskólans yfir lönd eftir samkeppnishæfni 2024.<ref name="imd">{{cite web |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/#_tab_Rank|title=World Competitiveness Ranking|website=IMD.org|accessed=17.12.2024}}</ref> Samkvæmt bókinni ''The Flight of the Creative Class'' eftir bandaríska hagfræðinginn [[Richard Florida]] árið 2005, taldi hann að Svíþjóð byggi yfir bestu aðstæðum heims fyrir [[skapandi greinar]] og myndi virka sem segull fyrir skapandi starfsfólk. Mat bókarinnar byggist á þáttum eins og hæfileikum, tækni og umburðarlyndi.<ref>{{cite journal|author=Hansen, H. K., & Niedomysl, T.|year=2009|title=Migration of the creative class: evidence from Sweden|journal=Journal of Economic Geography|volume=9|number=2|pp=191–206|url=http://www.jstor.org/stable/26161326}}</ref><ref>{{cite book|title=The Flight of the Creative Class: The New Global Competition for Talent|url=https://archive.org/details/flightofcreative00rich|author=Robert Florida|year=2005|publisher=Harper Business}}</ref> Svíþjóð er með sinn eigin gjaldmiðil, [[sænsk króna|sænska krónu]] (SEK), eftir að Svíar höfnuðu upptöku evru í þjóðaratkvæðagreiðslu. [[Seðlabanki Svíþjóðar]] var stofnaður árið 1668 og er því elsti seðlabanki heims. Bankinn leggur áherslu á verðstöðugleika með 2% verðbólgumarkmið. Í nóvember 2024 var verðbólga um 1,6%.<ref>{{cite web|url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/prices-and-consumption/consumer-price-index/consumer-price-index-cpi/|title=Consumer Price Index (CPI)|accessed=17.12.2024|website=Statistics Sweden}}</ref> ==Íbúar== Íbúafjöldi Svíþjóðar fór yfir 10 milljónir í janúar 2017<ref>{{cite web|url=https://www.aftonbladet.se/nyheter/a/zKeoK/nu-ar-vi-10miljoner-invanare-i-sverige|title=Nu är vi 10 miljoner invånare i Sverige|website=Aftonbladet|date=20.1.2017}}</ref> og var næstum 10,6 milljónir árið 2024. Fólksfjölgun er aðallega vegna aðflutnings umfram brottflutning frá öðrum löndum, því fæðingartíðni er fremur lág í Svíþjóð og fór árið 2023 í fyrsta sinn undir 1,5 barn á konu.<ref>{{cite web|url=https://www.scb.se/pressmeddelande/historiskt-lagt-barnafodande-och-lagsta-folkokningen-pa-22-ar/|title=Historiskt lågt barnafödande och lägsta folkökningen på 22 år|website=Statistikmyndigheten|date=22.2.2024}}</ref> Lífslíkur í Svíþjóð eru 83 ár, sem er með því hæsta sem gerist í heiminum.<ref>{{cite web|url=https://data.who.int/countries/752|title=Sweden|website=WHO.int|date=2024}}</ref> Helstu dánarorsakir eru [[hjarta- og æðasjúkdómar]], [[krabbamein]] og [[heilahrörnunarsjúkdómar]]. Fyrir utan þrjú mjög þéttbýl svæði í kringum borgirnar [[Stokkhólmur|Stokkhólm]] (2,2 milljónir íbúa), [[Gautaborg]] (1 milljón íbúa) og [[Malmö]] (tæp 700 þúsund íbúar), er Svíþjóð mjög dreifbýlt land með aðeins um 25 íbúa á ferkílómetra (næstminnsti þéttleiki í Evrópusambandinu á eftir Finnlandi).<ref name="pop2017">{{cite web |title = EUROSTAT Population on 1 January |url = https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en |access-date = 11 July 2024 |website = ec.europa.eu}}</ref> 88% Svía búa í þéttbýli og um þriðjungur býr í borgum með yfir 100.000 íbúa.<ref>{{cite web|url=https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/environment/land-use/localities-and-urban-areas/pong/statistical-news/localities-and-urban-areas-2020/|title=Increasing proportion of people live in urban areas|date=24. nóvember 2021|website=Statistics Sweden}}</ref> [[Sænskir Samar]] eru skilgreindir sem [[frumbyggi|frumbyggjar]]. Ekki er til opinber tölfræði yfir upprunahópa í Svíþjóð en fjöldi Sama er oft áætlaður milli 20 og 40.000.<ref>{{cite web|url=https://www.sametinget.se/samer|title=Samerna i Sverige|date=29. október 2024|author=Marie Enoksson|website=Sámediggi}}</ref> Aðrir innlendir minnihlutahópar sem njóta sérstakrar viðurkenningar eru [[Rómafólk]] og [[Gyðingar]]. Árið 2023 var fjöldi innflytjenda (fædd erlendis eða báðir foreldrar fæddir erlendis) í Svíþjóð um 2,6 milljónir eða fjórðungur íbúa.<ref>{{cite web|url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/START__BE__BE0101__BE0101Q/UtlSvBakgFin/|title=Number of persons with foreign or Swedish background (detailed division) by region, age and sex. Year 2002 - 2023|website=Statistical Database|access-date=14.1.2025}}</ref> Síðustu áratugi hafa flestir innflytjendur til Svíþjóðar komið frá [[Sýrland]]i, [[Írak]], [[Finnland]]i, [[Pólland]]i og [[Íran]].<ref>{{cite web|url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__BE__BE0101__BE0101E/FodelselandArK/|title=Folkmängden efter födelseland, ålder och kön. År 2000 - 2023|access-date=14.1.2025|website=Statistikmyndigheten}}</ref> ===Trúarbrögð=== [[Sænska kirkjan]] er fjölmennasta trúfélagið en hún var [[þjóðkirkja]] til ársins 2000. 52.8% Svía eru meðlimir hennar. Þó sækja aðeins um 2% kirkju reglulega. Um 5% eru múslimar og 2% kaþólskir. Í Svíþjóð er fjöldi trúlausra. == Menning == [[Mynd:Dalahäst_i_avesta.jpg|thumb|right|Stór Dalahestur í Avesta.]] [[Mynd:Stockholm - nordiska musset 20190818-22.jpg|thumb|right|Sænsk stofa frá lokum 5. áratugarins á [[Norræna safnið í Stokkhólmi|Norræna safninu í Stokkhólmi]].]] Margir Svíar líta svo á að tengsl við [[náttúra|náttúruna]] og áhugi á [[útivist]] sé eitt af helstu einkennum sænskrar menningar. Sérstök sænsk menning þróaðist á 19. öld út frá ólíkri menningu landshluta og þjóðflokka, sem sumir hverjir höfðu aðeins tilheyrt Svíþjóð um stutt skeið og höfðu sínar eigin [[mállýska|mállýskur]] og alþýðuhefðir. Sumar af þessum staðbundnu hefðum voru teknar upp sem sænsk þjóðmenning, eins og [[Dalahestur|Dalahestar]], [[skíði|skíðaíþróttin]] og bálkestir á [[Valborgarmessa|Valborgarmessu]]. [[Dalarna]] hafa lengi verið álitnir kjarnasvæði sænskra alþýðuhefða. Sænsk menning hefur verið þekkt fyrir áherslu á [[jafnrétti]] og [[jöfnuður|jöfnuð]] (meðal annars í gegnum [[Jantelögin]] og [[arfbótastefna|arfbótastefnu]] á 20. öld<ref>{{cite journal|authors=Spektorowski, A., & Mizrachi, E.|year=2004|title=Eugenics and the Welfare State in Sweden: The Politics of Social Margins and the Idea of a Productive Society|journal=Journal of Contemporary History|volume=39|issue=3|pages=333–352|url=http://www.jstor.org/stable/3180732}}</ref>), sterka hefð fyrir [[borgararéttindi|borgararéttindum]] og [[frjálslyndi]] í hjúskaparmálum. Sænska [[þjóðarheimilið]] var einkenni á stefnu [[sósíaldemókratar (Svíþjóð)|sósíaldemókrata]] í [[velferðarríki|velferðarmálum]] lengst af á 20. öld, undir áhrifum frá kenningum hagfræðingsins [[Gunnar Myrdal]],<ref>{{vefheimild|url=https://popularhistoria.se/sveriges-historia/1900-tal/folkhemmets-arkitekter-alva-och-gunnar-myrdal|höfundur=Jenny Bjorkman|titill=Folkhemmets arkitekter: Alva och Gunnar Myrdal|dags=31.8.2009|vefsíða=Populär Historia|skoðað=29.8.2023}}</ref> þar sem allir nytu aðstoðar og umhyggju, óháð efnahag eða uppruna. Samkvæmt hugmyndinni um þjóðarheimilið átti ríkið að tryggja öllum íbúum sambærileg grunnlífsgæði með gjaldfrjálsri menntun og heilsugæslu. Hugmyndinni um þjóðarheimilið var stillt upp sem „[[þriðja leiðin|þriðju leið]]“ milli [[kommúnismi|kommúnisma]] og [[kapítalismi|kapítalisma]].<ref>{{cite book|author=Childs, Marquis W.|year=1936|title=Sweden: The Middle Way|publisher=Faber & Faber|location=London}}</ref> Á 7. áratugnum reyndi Svíþjóð að seilast til áhrifa á alþjóðavettvangi út frá hugmyndinni um „siðferðilega risaveldið“.<ref>{{cite journal|author=Dahl, A.-S. |year=2006|title=Sweden: Once a Moral Superpower, Always a Moral Superpower?|url=https://archive.org/details/sim_international-journal_autumn-2006_61_4/page/895 |journal=International Journal|volume=61|issue=4|pages=895–908|doi=10.2307/40204222}}</ref> Sænsk stjórnvöld reyndu að miðla málum í ýmsum deilumálum [[risaveldi|risaveldanna]] á tímum [[kalda stríðið|kalda stríðsins]] og kynntu landið sem hlutlausan vettvang fyrir ráðstefnur alþjóðastofnana. Á sama tíma var Svíþjóð leiðandi í [[kynlífsbyltingin|kynlífsbyltingunni]] og sænskar kvikmyndir sem fjölluðu um [[kynlíf]] á opinskáan hátt, eins og ''[[Forvitin gul]]'', vöktu athygli um allan heim. Gagnrýnendur uppnefndu þessi viðhorf „sænsku syndina“.<ref>{{cite journal|author=Hale, F.|year=2003|title=Time for Sex in Sweden: Enhancing the Myth of the "Swedish Sin" during the 1950s|url=https://archive.org/details/sim_scandinavian-studies_fall-2003_75_3/page/351|journal=Scandinavian Studies|volume=75|issue=3|pages=351-374}}</ref> Frjálslynd viðhorf til [[samkynhneigð]]ar hafa líka verið talin einkenna sænskt samfélag. Svíþjóð hefur lengi verið þekkt fyrir [[vísa|vísnasöng]] og [[dægurtónlist]]. Lög [[Carl Michael Bellman]] náðu miklum vinsældum um öll Norðurlönd á 18. og 19. öld, og sænski óperusöngvarinn [[Jussi Björling]] sló í gegn á alþjóðavísu á millistríðsárunum. Svíþjóð varð stórveldi í alþjóðlegri dægurtónlist eftir að hljómsveitin [[ABBA]] náði heimsfrægð á 8. áratug 20. aldar. Síðan þá hafa Svíar átt marga fræga lagahöfunda, danshöfunda, leikstjóra tónlistarmyndbanda og tónlistarframleiðendur. Frægir sænskir rithöfundar eru meðal annars [[Astrid Lindgren]], [[Selma Lagerlöf]] og leikskáldið [[August Strindberg]]. Þekktasti kvikmyndaleikstjóri Svíþjóðar er [[Ingmar Bergman]]. Leikkonurnar [[Greta Garbo]] og [[Ingrid Bergman]] eru þekktustu leikarar Svíþjóðar. Málarinn [[Anders Zorn]] náði alþjóðlegri frægð undir lok 19. aldar og [[Carl Larsson]] átti þátt í að skapa ímynd sænskrar alþýðumenningar í verkum sínum. Meðal þekktra sænskra vísindamanna eru [[Carl Linneus]], [[Jöns Jacob Berzelius]], [[Anders Celsius]], [[Eva Ekeblad]], [[Alfred Nobel]], [[Ulf von Euler]] og [[Harry Nyquist]]. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.regeringen.se/sveriges-regering/ Ríkisstjórn Svíþjóðar] * [https://www.riksdagen.se/sv/ Sænska þingið] * [https://www.norden.org/is/information/stadreyndir-um-svithjod Staðreyndir um Svíþjóð] * [https://visitsweden.com/ Opinber ferðavefur] {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Norðurlandaráð}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{Atlantshafsbandalagið}} [[Flokkur:Evrópulönd]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] [[Flokkur:Norðurlönd]] [[Flokkur:Svíþjóð| ]] glhovhkznr2puvodhyfjw0478ao9myo 0 877 1960225 1932921 2026-04-16T23:27:07Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960225 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Mahjongg.png|thumb|250px|Leikurinn Mahjongg undir [[GNOME]]]] '''Tölvuleikur''' er hvers kyns [[leikur]] sem leikinn er í [[Tölva|tölvu]] eða [[Leikjatölva|leikjatölvu]]. Þeir eru margs konar; [[Spilakassaleikur|spilakassaleikir]], [[sjónvarpsleikir]], [[textaleikur|textaleikir]], [[netleikur|netleikir]] og [[herkænskuleikur|herkænskuleikir]] hafa t.d. verið vinsælar tegundir. Upp á síðkastið hafa tölvuleikir í auknum mæli verið notaðir til auglýsinga og í stafrænni list. == Vélbúnaður == Tölvuleikir eru spilaðir á ýmiskonar [[vélbúnaður|vélbúnaði]]. Algengustu gerðir eru [[heimilistölva|heimilistölvur]] eða [[leikjatölva|leikjatölvur]]. Aðrar gerðir af vélbúnaði eru [[handleikjatölva|handleikjatölvur]] eins og [[Nintendo DS]] leikjatölvan eða [[spilakassi|spilakassar]] sem eru sérstaklega hannaðir til þess að spila tölvuleiki. Á síðustu árum hefur sú þróun átt sér stað að [[raftæki]] sem áður fyrr notuðust ekki við [[hugbúnaður|hugbúnað]] hafa í sífellt meiri mæli notast við hugbúnaðarlausnir. Þar af leiðandi er hægt að spila tölvuleiki á enn fleiri miðlum en áður. Sem dæmi um vélbúnað sem getur spilað tölvuleiki en er ekki sérhannaður til þess eru [[farsími|farsímar]], [[lófatölva|lófatölvur]], [[grafísk reiknivél|grafískar reiknivélar]], [[Global Positioning System|GPS-tæki]], [[MP3-spilari|MP3-spilarar]], [[Stafræn myndavél|stafrænar myndavélar]] og [[úr]]. == Flokkar == Tölvuleikir eru eins og [[bók|bækur]], [[bíómynd]]ir og [[tónlist]] oft flokkaðir niður í mismunandi gerðir. Algengast er að flokka tölvuleiki eftir því hvernig þeir eru spilaðir líkt og í [[ævintýraleikur|ævintýraleiki]], [[skotleikur|skotleiki]], [[bardagaleikur|bardagaleiki]] og [[þrautaleikur|þrautaleiki]]. Til eru margir [[undirflokkur|undirflokkar]] og hægt er að setja suma leiki í marga flokka á meðan erfitt er að flokka aðra. Sem dæmi um tölvuleik sem hægt væri að flokka á marga vegu er leikurinn [[Doom 3]]. Hann er fyrst og fremst [[fyrstu persónu skotleikur]] en einnig væri hægt að flokka hann sem [[Hryllingsleikur|hryllingsleik]]. == Stjórntæki == Það fer eftir gerð leiks og á hvernig tölvu hann er spilaður , hvernig stjórntæki eru notuð. Í venjulegum [[heimilistölva|heimilistölvum]] er oft notast við [[lyklaborð]], [[mús]] eða bæði lyklaborð og mús í einu. Á heimilistölvum er einnig hægt að kaupa sérstaka [[stýripinni|stýripinna]] fyrir leiki og eru sérhannaðir stýripinnar fyrir [[flughermir|flugherma]] og [[bílaleikur|bílaleiki]] þónokkuð algengir. Á [[leikjatölva|leikjatölvum]] er langalgengast að notast sé við sérstaka stýripinna sem eru sérhannaðir fyrir hverja tölvu og fylgja þá oft með tölvunni sjálfri. Fyrstu leikjatölvurnar notuðust við lyklaborð og einfalda stýripinna en eftir því sem leikjatölvurnar þróuðust hurfu lyklaborðin smám saman. Stýripinnar fyrir leikjatölvur hafa þróast mikið frá upphafi og með hverri kynslóð af leikjatölvum koma oftast einhverjar nýjungar fram á sjónarsviðið. Á leikjatölvum er einnig hægt að kaupa sérhannaða stýripinna sem oft eru sérhannaðir fyrir sérstaka leiki. Í [[skotleikur|skotleikjum]] á borð við [[Duck Hunt]] og [[House of the Dead 2]] er notast við sérstakar tölvuleikjabyssur og í leiknum [[Guitar Hero]] er notast við sérstakan tölvuleikjagítar. == Kenningar == Þrátt fyrir það að tæknilegir þættir tölvuleikja hafa verið rannsakaðir í mörg ár eru rannsóknir um áhrif tölvuleikja á samfélagið skemmra á veg komnar. Samfélagslegar rannsóknir eru gerðar á sviði frásagnarfræði og leikjarannsókna. Sögumenn líta á tölvuleiki sem miðil þar sem einstaklingar fá að vera aðrar persónur og taka ákvarðanir í nýjum heimi með hliðsjón af [[Holodeck]]-tækninni úr [[Star Trek]].<ref>{{cite book | last = Murray | first = Janet | authorlink = Janet Murray | year = 1998 | title = Hamlet on the Holodeck | url = https://archive.org/details/hamletonholodeck00murr | publisher = MIT Press | isbn = 0262631873}}</ref> Fræðimenn á sviði leikjarannsókna eru ósammála þessari skoðun og telja tölvuleiki byggjast fyrst og fremst á umhverfi og reglum leikjanna. Rök þeirra eru að söguþræðir og persónur séu ekki nauðsynlegar í leikjum.<ref>{{cite web| last = Aarseth| first = Espen J.| authorlink = Espen J. Aarseth| date = 2004-05-21| url = http://www.electronicbookreview.com/thread/firstperson/vigilant| title = Genre Trouble| publisher = Electronic Book Review| accessdate = 2006-06-14| archive-date = 2006-06-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20060619063237/http://www.electronicbookreview.com/thread/firstperson/vigilant|url-status=dead}}</ref> Tölvuleikir notast hins vegar oft við söguþráð meðal annars vegna þess að almenningur er vanur því að ýmsir skemmanamiðlar eins og kvikmyndir geri slíkt hið sama. Söguþráður í tölvuleikjum er þannig oft notaður til þess að draga spilara að leiknum..<ref>[http://xbox.ign.com/articles/502/502409p1.html IGN: GDC 2004: Warren Spector Talks Games Narrative]</ref> == Félagsleg áhrif == Í rannsókn sem GameVision Europe gerði í ríkjum [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] voru 54% leikmanna sem spila leiki á [[farsími|farsímum]] eða [[lófatölva|lófatölvum]], 20% leikmanna eru kvenkyns og 21% spila tölvuleiki með vinum.<ref>Game Vision Europe [http://www.isfe-eu.org/tzr/scripts/downloader2.php?filename=T003/F0013/d6/1a/3401b53qaghqd4j25b2ullin3&mime=application/pdf&originalname=ISFE_Consumer_Survey_2010.pdf Video Gamers in Europe 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117000149/http://www.isfe-eu.org/tzr/scripts/downloader2.php?filename=T003%2FF0013%2Fd6%2F1a%2F3401b53qaghqd4j25b2ullin3&mime=application%2Fpdf&originalname=ISFE_Consumer_Survey_2010.pdf |date=2019-11-17 }}</ref> Tölvuleikir hafa lengi verið félagsvænir. [[Fjölspilunarleikir]] eru spilaðir af nokkrum leikmönnum, ýmist sem keppnisleikur eða með nokkrum [[stýripinni|stýripinnum]]. Leikjatölvur hafa síðan þá komið með tveimur eða fjórum tengjum fyrir stýrapinna. Heimilistölvur einblýna frekar á netið fyrir fjölspilun, ýmist í gegnum staðarnet eða internetið. [[Fjöldanetspunaleikur|Fjöldanetspunaleikir]] geta tekið við gríðarlega háum fjölda leikmanna; [[EVE Online]] setti met með 54.446 leikmenn á einum netþjón árið [[2010]].<ref name="MMORPGdotCOMReport32955PCU">{{cite web |url=http://www.strategyinformer.com/news/6545/ccp-reveals-new-eve-online-record-with-54446-concurrent-users |title=CCP reveals new EVE Online record with 54,446 concurrent users |access-date=2011-07-14 |archive-date=2011-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810034944/http://www.strategyinformer.com/news/6545/ccp-reveals-new-eve-online-record-with-54446-concurrent-users |url-status=dead }}</ref> === Kostir tölvuleikja === Rannsóknir sýna að leikmenn sem spila tölvuleiki hafa betri samhæfingu augna og handa ásamt betri samhæfingu miðtaugakerfisins og vöðva, sem leiðir af sér betra þol fyrir truflunum og talningu hluta sem eru sýnd í skamman tíma, heldur en þeir sem spila ekki tölvuleiki.<ref> {{cite journal | authorlink = Shawn Green (game designer) | title = Action video game modifies visual selective attention | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-05-29_423_6939/page/534 | journal = Nature | volume = 423 | pages = 534–537 | year = 2003 | id = Green & Bavelier | doi = 10.1038/nature01647 | author = Green, C. Shawn | pmid = 12774121 | last2 = Bavelier | first2 = Daphne | issue = 6939}}</ref> Í bók Steven Johnson, ''Everything Bad is Good for You'', færir hann rök fyrir því að tölvuleikir séu erfiðari en hefðbundin spil. Tölvuleikir halda aftur mikilvægum upplýsingum svo að leikmaðurinn þarf að átta sig á umhverfi leiksins. Flestir leikir gera kröfu um mikla athygli og þeir fresta ánægju mun lengur en aðrar skemmtanir.<ref>[http://www.newyorker.com/archive/2005/05/16/050516crbo_books Brain Candy: The New Yorker]</ref> Leikmenn eru með einbeitt viðhorf gangvart tölvuleikjum. Einbeitingin er það mikil að þeir glíma við vandann án þess að átta sig á því að þeir séu að læra í leiðinni. Ef að sama viðhorfið gæti verið yfirfært yfir á skólana þá myndi menntun þeirra verða mun betri. Með því að leysa þrautir leikja læra þær og það eflir skapandi hugsun.<ref>{{cite web | author = James Paul Gee ''et al.'' | year = 2007 | url = http://www.wired.com/wired/archive/11.05/view.html | title = Wired 11.05: View | publisher = Codenet, Inc. | accessdate = December 4, 2007 }}</ref> === Gagnrýni === Gagnrýni á tölvuleiki beinist að [[fíkniefni|fíkniefnum]], [[ofbeldi]], [[áróður|áróðri]] og [[orðbragð]]i leikjanna. Rannsóknir hafa sýnt að tengsl eru á milli ofbeldisfullra leikja og árásarhneigðar. <ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=114435 Rannsókn í Bretlandi á áhrifum tölvuleikja Börnin líkja eftir ofbeldisatriðum]</ref> <ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=728649 Tengsl milli tölvuleikja og árásarhneigðar hjá íslenskum unglingum]</ref> Rök eru færð fyrir því að tölvuleikir séu miðill sem einstaklingar geti lært af og hermt eftir í daglegu lífi. Nokkur samtök flokka tölvuleiki eftir aldri, eins og [[PEGI]] sem flokkar leiki í Evrópu og þar á meðal á Íslandi. Þessi samtök eru ýmist í einkaeigu eða í eigu ríkisins. Flestir leikir birta einkunn sína á framhlið vörunnar, en margir foreldrar eru óupplýstir um þessar merkingar. == Markaðurinn == === Sölutölur leikja === Stærstu framleiðendur tölvuleikja (í þessari röð) eru: [[Bandaríkin]], [[Kanada]], [[Japan]] og [[Bretland]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080624233600/http://www.elspa.com/assets/files/c/computerandvideogamesabritishphenomenonaroundthewo_174.pdf Computer And Video Games: A British Phenomena Around the World] ([[Portable Document Format|PDF]])</ref> [[Írland|Írar]] eru stærstu kaupendur tölvuleikja eftir höfðatölu.<ref>Global Entertainment and Media Outlook:2009-2013</ref> == Heimildir == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == === Tegundir af leikjum === * [[Hasarleikur]] * [[Fyrstu persónu skotleikur]] * [[Herkænskuleikur]] * [[Rauntímaherkænskuleikur]] * [[Fjölnotendanetspunaleikur]] * [[Spunaspil|Hlutverkaleikur]] (Spunaspil eða RPG) * [[Íþróttaleikur]] * [[Sandkassaleikur]] (Opinn leikheimur) * [[Spilakassaleikur]] * [[Ævintýraleikur]] * [[Þrautaleikur]] == Tenglar == * [http://pastebin.com/EuxZMbWT Nöfn flestra tölvuleikja sem framleiddir hafa verið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420011812/http://pastebin.com/EuxZMbWT |date=2014-04-20 }} {{wikiorðabók|tölvuleikur}} {{commonscat|Video games|tölvuleikjum}} {{Tölvuleikjagátt}} [[Flokkur:Tölvuleikir]] 4pvlxg4nxe2g8k9j3y3kz5ctmy545c0 4 1746 1960288 1959918 2026-04-17T09:59:46Z Icodense 50103 Reporting [[Special:Contributions/~2026-22837-55|~2026-22837-55]] ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1b) 1960288 wikitext text/x-wiki <!-- Skiljið þessa línu eftir -->{{Potturinn}}__NEWSECTIONLINK____TOC__ == Pilibhit-tígursfriðlandið == I am not sure where to report this. [[Pilibhit-tígursfriðlandið]] was written on 3 November by [[Notandi:Pixel009]], who has been blocked on en Wikipedia as a sockpuppet and globally locked for spamming around 100 different language versions on the same subject, see [[:meta:Steward requests/Global/2025-w48#Global block/unblock for Pixel009]]. The article probably needs to be reviewed for neutrality and use of Icelandic, or possibly it should be deleted as spam. [[:en:Pilibhit Tiger Reserve]] has existed since 2008, so presumably the subject is notable. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] may have already dealt with any problems. [[Notandi:TSventon|TSventon]] ([[Notandaspjall:TSventon|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:24 (UTC) : I sometimes delete those translated sites but I decided to give this one a fix. Might need more repairing. Thanx for notifying. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:43 (UTC) == 25 ára afmæli Wikipedíu 15. janúar 2026 == þann 15. janúar næstkomandi verður 25 afmæli alþjóðlega Wikipedia verkefnisins. Ættum við ekki að minnast þess með einhverjum hætti og hafa hitting eða stafrænan viðburð? Eða baka afmælisköku? Einfalt væri að hafa mitting (stafrænan hitting t.d. í Zoom eða á einhverjum fundastað) sem byrjaði rúmlega kl. 16 það gæti tengst fyrirhuguðu "A 15-minute pre-party" sem á að byrja kl. 15:45 og vera bara afmælisóskir og svoleiðis. Hér er nánar um þann viðburð: [[metawiki:Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration|Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration - Meta-Wiki]] @salvor [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. desember 2025 kl. 19:05 (UTC) :Um að gera [[Kerfissíða:Framlög/&#126;2026-24148-9|&#126;2026-24148-9]] ([[Notandaspjall:&#126;2026-24148-9|spjall]]) 12. janúar 2026 kl. 09:15 (UTC) :Hérna er frétt á RÚV um viðtalið sem ég fór í lestinni: [https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-01-26-aetladi-ser-ad-eyda-eftirlaunaarunum-a-wikipedia-464484 Ætlaði sér að eyða eftirlaunaárunum á Wikipedia] :Hér er tengill beint á upptökuna á viðtalinu (þetta var bara notalegt spjall) https://www.ruv.is/utvarp/spila/lestin/23619/bj4729 [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 17:40 (UTC) ::Vel gert! Fínt viðtal. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 18:48 (UTC) ::: Já, þetta var skemmtilegt, takk. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 19:52 (UTC) : Rás1 eða þátturinn Lestin spyr í gegnum skilaboð Vina Wikipedía á fb hvort einhver vilji koma í viðtal næstkomandi mánudag og ræða Wikipedíu og 25 ára afmælið. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. janúar 2026 kl. 15:45 (UTC) :Ég bauð mig fram ef enginn annar hefði gert það. Mikilvægt að nýta öll tækifæri til að kynna Wikipediu. Fer í viðtal á morgun mánudag. Held að það verði spurt um íslensku wikipedia, hvað sé skrifað, og t.d. hvaða grein er oftast breytt og hvaða grein er lengsta greinin og svo t.d. um wikipedíu á gervigreindartímum. Ég veit reyndar ekki hvar ég get flett upp svona statistik um íslensku wikipedíu eins og lengd greinar eða hvaða grein fólk sé áhugasamast um. Endilega komið með ábendingar [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 22:10 (UTC) == Mig vantar réttan 'fána' Hamas inn svoleiðis að ég geti tengt hana í grein Hamas. == Hæhæ. Ég er enn aðeins að læra. Mér er pínulítið óskýrt hví ég get ekki einfaldlega notað 'https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emblem_of_Hamas.svg' í einu formi eða öðru [https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Qassam_Brigades í skiptum fyrir fána al-Qassam] í greininni um [[Hamas]]. Það væri kúl ef einhver gæti upphalað myndinni, það sem væri enn meira kúl væri ef einhver gæti sagt mér hvort ég geti hreinlega hlekkjað beint í efni frá wikimedia eða hvort þau sé aðskilið/mögulega frátekið ecosystem fyrir Enska alfræðiritið, hvað ég sé að gera vitlaust, og/eða hvernig ég ætti að snúa mér í þessu, hvort sé þessvegna mögulega auðveldasta launsnin að endurupphala myndinni einfaldlega á Íslenska alfræðiritið sbr Wikipedia:Hlaða_inn_skrá. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 02:24 (UTC) :Fáni Hamas sem notaður er í ensku greininni er varinn höfundarrétti, og er þess vegna ekki til sem mynd inni á Wikimedia Commons. Það þýðir að það er ekki hægt að nota hann utan ensku Wiki. Það væri hægt að hlaða honum sérstaklega upp á íslensku Wikipediu, en það er spurning hvort það væri strangt til tekið löglegt. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 05:06 (UTC) ::Takk fyrir svarið. ::Er fáni al-Qassam ekki varinn höfundarrétti? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 14:04 (UTC) :::Hann er of almennur til að njóta verndar. Þetta er bara trúarjátningin á grænum bakgrunni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 18:18 (UTC) ::::Hvað gerist ef ég brýt höfundarréttarlögin og upphel fánanum bara samt eins og [https://no.wikipedia.org/wiki/Hamas gert hefur t.d. verið hér]? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 19:54 (UTC) :::::Skránni verður eytt á endanum. Það er t.d. eyðingartillaga á [[:c:File:Emblem_of_Hamas_Vector_Graphic.svg|þessu]]. Málið með Commons er að það er mjög undirmannað og efni getur hangið inni heillengi þó að það sé höfundarréttarvarið af því að það er tímafrekt að fara í gegnum þetta. Ég mæli ekki með því að bæta í þann haug með því að brjóta vísvitandi reglur. Ef þú vilt fá þetta inn í íslensku greinina þá er ekki annað í boði en hlaða mynd inn hér og rökstyðja notkunina með svipuðum hætti og gert er á ensku útgáfunni. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 20:50 (UTC) ::::::Oki. Þá gerum við það ekki. ::::::Þá er bara að skoða aðrar leiðir sem valda ekki veseni og brjóta ekki reglur. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 23. desember 2025 kl. 00:00 (UTC) == Report concerning User:~2026-17683-2 == [[Special:Contributions/~2026-17683-2|~2026-17683-2]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:00 (UTC) :{{done}} [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:05 (UTC) == Forðist þessa tröllasíðu með rangar talsetningarupplýsingar. == Sælir, íslenska er ekki móðurmál mitt svo það gætu verið nokkrar stafsetningarvillur. Ég einfaldlega bara hef mikinn áhuga á íslenskum talsetningum og miðlum. Þess vegna hef ég gert nokkrar breytingar hér og þar, bæði til að æfa málið og til að gera upplýsingar aðgengilegar. Ég hef nýlega tekið eftir því að mikið af talsetningarupplýsingum á Wikipedia hefur verið bætt inn frá trollasíðu sem kallast The Dubbing Database. Þetta er síða sem ég hélt áður að væri í lagi, þegar skjáskot af kreditlistum voru til staðar. En smám saman fór ég að átta mig á því að þar eru margir krakkar og nettröll að breyta efni í þeim tilgangi að dreifa rangar upplýsingar. Þessi nettröll hafa gengið mjög langt í að búa til falskar upplýsingar. Á síðunni hafa til dæmis verið skáldaðar staðhæfingar á borð við að Ólafur Darri Ólafsson hafi leikið Black Bart í Sverðinu í steininum, og það sett fram sem staðreynd. Það var líka einhver gæi á síðunni sem bjó til falskt sænskt kreditlistaskjáskot úr Gravity Falls í Photoshop, eingöngu til að dreifa rangar upplýsingar. Sem rannsakandi fer þetta gríðarlega í taugarnar á mér, þar sem nettröllum tekst þannig að koma röngum upplýsingum í almenna dreifingu. Upplýsingarnar frá þessari síðu hafa allar verið settar inn af sama notanda. Ég held ekki að viðkomandinn geri sér grein fyrir að hann sé að bæta inn rangar upplýsingar en það væri þó ástæða til að fara yfir allar þessar greinar og ræða við notandann sem bætir þessu inn. Síðurnar sem ég hef hingað til séð með upplýsingum frá þessari síðu eru: Edda Björg Eyjólfsdóttir Sverðið í steininum Svampur Sveinsson Ef ekki er hægt að finna upplýsingar um talsetningar í traustum heimildum, ætti frekar að nota opinbera kreditlista frá Disney+, DVD-diskum, VHS-spólum og þess háttar. Ég veit að tilvísun eins og „VHS leikaralisti“ er ekki sú auðveldasta að sannreyna, en hún er samt þúsund sinnum betri en þessi fyrrnefnda tröllasíða. Vona að þið getið skoðað þetta nánar. Með góðri kveðju. [[Notandi:LexLuxor05|LexLuxor05]] ([[Notandaspjall:LexLuxor05|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 15:30 (UTC) :''Ofangreint fært frá [[Spjall:Forsíða]]'' --[[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 19:17 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16. janúar 2026 kl. 19:45 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Misvísandi upplýsingar == Góðan daginn. Rak augun í eftirfarandi: Neðangreindar upplýsingar er að finna á síðunni "Hlaupár – Wikipedia": ''Á [[Ísland|Íslandi]] var gregoríska tímatalið tekið upp '''í byrjun október árið 1700. Þá var 10 dögum sleppt úr, svo að í stað 1. október kom 11. október.''' Dagarnir 1. til 10. október árið 1700 hafa því aldrei verið til á Íslandi.'' Allt aðrar upplysingar um sama efni koma hins vegar fram á síðunni „Gregoríska tímatalið – Wikipedia“ ''Gregoríska tímatalið var tekið upp á Íslandi árið 1700 ásamt flestum ríkjum [[Mótmælendatrú|mótmælenda]] í Evrópu. Var skekkjan þá orðin 11 dagar frá júlíska tímatalinu, en hafði verið 10 dagar þegar tímatalið var fyrst tekið í notkun árið 1582 o'''g voru þessir 11 dagar felldir niður úr árinu, þannig að 28. nóvember kom í stað 17. nóvember.''''' Sko, ég lærði þetta einhvern tíma, þ.e. hvaða dagsetningar duttu út en man ekki lengur hvort það var í okt. eða nóv.. Ég treysti mér því ekki til að laga þetta sjálf. Er ekki einhver sem getur lagað þetta til að það séu ekki misvísandi upplýsingar á síðunum? [[Notandi:DisaIvars|DisaIvars]] ([[Notandaspjall:DisaIvars|spjall]]) 17. janúar 2026 kl. 14:28 (UTC) : Kærar þakkir fyrir ábendinguna. Búinn að laga. Leiðréttingin er inni á [[Gregoríska tímatalið]]. Misskilningurinn stafar af breytingunni 1583 þegar kaþólsk lönd tóku upp nýja stíl, en þá var 10 dögum sleppt í byrjun október. Það gilti hins vegar aldrei á Íslandi og þegar nýi stíll var tekinn upp í Danaveldi árið 1700 var skekkjan orðin 11 dagar. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 14:18 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 13:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Síður um sjónvarpsumfjöllun og íþróttir == það er mikið að greinum um íþróttatengd mál á Wikipedia en er ekki eðlilegt að hafa einhverja stefnu varðandi hvað er viðeigandi. Ég sá t.d. að einhver hafði sett inn grein um sjónvarpumfjöllun um ákveðna tegund íþrótta. Á ekki að eyða slíkum greinum? [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:01 (UTC) : Ég er sammála með síðuna um sjónvarpsumfjöllunina og gruna notanda sem er í banni um að hafa stofnað hana.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:22 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 19. janúar 2026 kl. 21:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Úrelt orðanotkun == Hæ, ég er með pælingu. Vitið þið um greinar þar sem er enn til staðar orðanotkun eða orðafar sem þykir úrelt í dag. Ég gerði nokkrar lagfæringar varðandi frumbyggja Ameríku og var að pæla hvort þið vitið um fleiri dæmi um orðanotkun sem þarf nauðsynlega að lagfæra í samræmi við nútíma málvenjur og samfélagslegar breytingar. [[Kerfissíða:Framlög/&#126;2026-49679-3|&#126;2026-49679-3]] ([[Notandaspjall:&#126;2026-49679-3|spjall]]) 23. janúar 2026 kl. 12:35 (UTC) :Hæ Björn, ég hélt að þú værir í banni. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 23. janúar 2026 kl. 21:54 (UTC) == Report concerning User:LI Mintian == [[Special:Contributions/LI Mintian|LI Mintian]] &ndash; Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:PieWriter|PieWriter]] ([[Notandaspjall:PieWriter|spjall]]) 5. febrúar 2026 kl. 07:51 (UTC) == Report concerning User:~2026-92643-0 == [[Special:Contributions/~2026-92643-0|~2026-92643-0]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Notandaspjall:Quinlan83|spjall]]) 10. febrúar 2026 kl. 23:04 (UTC) == Þýddir kvikmyndatitlar == Ég velti því fyrir mér á pottinum í fyrra hvort það væri einhver viðmiðunarregla um hvort það eigi að nota íslenska titla í greinum fyrir kvikmyndir, eða hvort það eigi að halda sig við frumtitla. Það voru skiptar skoðanir um það en það komst engin afgerandi niðurstaða. Ég sé að @[[Notandi:Akigka|Akigka]] hefur verið að gera greinar um James Bond-myndirnar með íslensku titlunum í heiti greinanna, sem mér finnst alveg fínt, en það pirrar mig pínu að það sé ekkert samræmi á milli greina um það hvort íslenskur eða enskur titill sé notaður. Ég myndi vilja semja um einhver skýr viðmið. Við höfðum rætt um að það mætti kannski nota enska titla ef þeir væru mun þekktari en sá íslenski, en það er náttúrlega huglægt mat hvers og eins. Persónulega myndi ég frekar vilja nota íslenska titla í greinarheitum þar sem það á við, enda þótt þeir séu ekki mikið notaðir, enda er það í meira samræmi við markmið þess að skrifa alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:21 (UTC) :Ég finn ekki gömlu umræðuna, nema það sé [[Spjall:Gene Wilder#Íslensk eða ensk (upprunaleg) nöfn á kvikmyndum|þessi]], en mig minnir að niðurstaðan hafi verið að nota íslenska titla ''ef þeir eru til'' (ekki búa til nýjar þýðingar), annars upprunalegan titil. Það er alla vega það sem yfirleitt er gert á öðrum útgáfum wp. Það getur samt verið í andstöðu við þá reglu að nota þekktasta heitið. Sem dæmi þá er tiltekinn ítalskur spagettívestri frá 1966 örugglega þekktastur á Íslandi undir enska titlinum ''The Good, the Bad and the Ugly'', en íslenska heitið (frá 1971) er ''Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur''. Upprunalega heitið er hins vegar ''Il buono, il brutto, il cattivo''. Væri ekki dálítið hallærislegt að hafa greinina undir enska titlinum, þótt hann sé örugglega þekktari en hinir tveir? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:57 (UTC) ::NB. Er alveg sammála þér með ósamræmið. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:01 (UTC) :::Þetta var [https://is.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Potturinn/Safn_28#%C3%8Dslenskir_kvikmyndatitlar þessi umræða]. Það var ekki beint nein niðurstaða, en sumum fannst ekki skýrt hvenær íslensk þýðing á titli hefði öðlast formlegt gildi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:54 (UTC) ::::Ég held að það sé ekki hægt að setja eina reglu sem eigi við um allar kvikmyndir, stundum er þetta matsatriði. En meginreglan hefur alltaf verið og á við um allar greinar að nota þann titil sem flestir þekkja viðfangsefnið sem. Í fyrri umræðu nefndi ég Ísöld og Hringadrottingssögu sem dæmi um íslenska titla. The Good, the Bad and the Ugly finnst mér dæmi um mynd sem flestir þekkja undir enska titlinum. Ég hef til dæmis aldrei séð titilinn [[Segðu aldrei aftur aldrei]] og það stingur soldið. Það ætti frekar að nota enska titilinn. Sama á við um allar Bond myndirnar. En það er bara mín persónulega skoðun. Ef það á að komast einhver niðurstaða í þetta þá þarf eiginlega bara að kjósa. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 19. febrúar 2026 kl. 02:56 (UTC) :::::Bond er svolítið spes, því sumar þýðingarnar eru vel þekktar (Víg í sjónmáli, Njósnarinn sem elskaði mig, Í leyniþjónustu hennar hátignar), en aðrar held ég nánast alveg óþekktar (Þú lifir aðeins tvisvar, Logandi hræddir, Leyfið afturkallað). Hið sama virðist gilda um aðrar tungumálaútgáfur wp. Spænska og danska wp víkja þarna sum staðar út af þeirri reglu að nota innlend heiti. Mér fannst einmitt þurfa að gæta samræmis og valdi því að nota íslenska titilinn alls staðar. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 11:11 (UTC) ::::::Hitt málið er líka, eins og það stendur fyrir mínum dyrum, að meirihluti allra greina á íslensku Wikipediu notast við titla sem eru faktískt minna notaðir en alþjóðlegir titlar, því við erum jú að skrifa á tungumáli sem fáir tala. Það eiginlega hluti af eðli þess verkefnis að skrifa alfræðiefni á íslensku að notast við ýmis heiti sem eru ekki endilega vel þekkt, stundum jafnvel ekki meðal Íslendinga. Þess vegna hef ég ekkert það miklar áhyggjur þótt íslensku titlarnir séu minna notaðir en þeir ensku. ::::::Svo er hitt, að tregi til að nota íslenska kvikmyndatitla því enginn annar gerir það er hálfpartinn sjálf-uppfyllandi spádómur ef svo má að orði komast. Enginn notar þá vegna þess að enginn notar þá. Þannig að mér finnst við í raun vera að ýta undir ákveðna hneigð með því að setja íslensku titlana ekki í forgrunn þótt þetta eigi að vera alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 12:53 (UTC) : Sammála Steininum. Íslensku titlarnir mega koma svo eftir á eða í sviga.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 20:53 (UTC) ::@[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] Þetta er áhugaverð pæling varðandi sjálf-uppfyllandi spádóm. En mér finnst ekki að það sé hlutverk Wikipedia að spyrna á móti þróun íslenskrar málnotkunar. Wikipedia á að vera hlutlaus hvað það varðar. Við notum þá titla sem fólk notar í almennu tali. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 20. febrúar 2026 kl. 00:59 (UTC) :::Það sem samt stingur mig mest núna er þessi skortur á samræmi. Eins og staðan er núna erum við með dæmi þar sem sumar greinar um kvikmyndir í sömu kvikmyndaseríunni eru með titla á íslensku en aðrar á ensku. (t.d. [[Charlie's Angels (kvikmynd)]] og síðan [[Englar Charlies gefa í botn]]). Þess vegna finnst mér ekki alveg ganga að hafa þetta algjörlega matskennt eftir greinarhöfundi. :::Akigka er líka með góðan punkt hvað varðar myndir eins og spagettívestrana, þar sem frumtitillinn er ekki sá enski, þótt hann sé líklega þekktari. Eða t.d. kóresku myndina sem flestir kalla ''Parasite'', en hét ''Gisaengchung'' á frummálinu og var þýdd sem ''Sníkjudýrin'' á íslensku. Mér finnst svakalegur ósiður þegar fólk notar ensk heiti yfir hluti sem voru ekki upphaflega á ensku, þannig að ég myndi alltaf mæla með því að íslenskur titill sé notaður í slíkum tilfellum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 09:22 (UTC) ::::Ég er frekar á því að nota íslenska titilinn sem greinarheiti ef hann er til, en annars upprunalegan titil. Mér finnst að upprunalegi titillinn eigi að koma í sviga þar sem titillinn kemur fyrst fyrir, og í listum (t.d. listum yfir myndir tiltekins leikstjóra). Í samfelldu máli inni í greinum finnst mér kannski eðlilegt að nota algengasta titilinn, ef það passar að öðru leyti. Annars er íslenski titillinn yfirleitt þjálli í samfelldu máli (beygist t.d.). Ég held að pistlar Arnaldar Indriðasonar og Ævars Arnar Jósepssonar hafi átt stóran þátt í að gera íslenska kvikmyndatitla erlendra mynda þekkta. Það er ólíkt að skrifa um kvikmynd í samfelldu löngu máli, eða setja saman topp-10-lista eða svipað; en það er oft eina samhengið þar sem vissir kvikmyndatitlar koma fyrir á Íslandi - umfjöllunina vantar. Það er líka ástæðan fyrir því að oft eru íslenskir titlar "listrænna" kvikmynda þekktari en titlar hasarmynda: af því þær hafa fengið sérstaka umfjöllun. Kvikmyndagreinar hér á is.wp eru líka dæmi um umfjöllun, svo þær hafa áhrif, hvort sem okkur líkar það betur eða verr :) [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 12:24 (UTC) :::Einn annar punktur sem mig langar til að benda á er að ef íslenskir titlar væru meginreglan í greinum hér væri þröskuldurinn aðeins hærri til að skrifa greinar. Eins og staðan er núna eru mjög margar greinar um kvikmyndir skrifaðar af fólki sem bersýnilega kann ekki íslensku og hendir bara inn örgreinum sem innihalda engar upplýsingar. Ef það væri meginregla að taka a.m.k. fram íslenskan titil myndi slíkum greinum mögulega fækka. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 28. febrúar 2026 kl. 01:34 (UTC) ::::Meginreglan að nota íslenskan titil er til á [[Wikipedia:Nafnavenjur greina]]. Þetta er frekar um eftirfylgni. Sammála að eyða greinum sem eru bara "Titill er bandarísk kvikmynd". [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:18 (UTC) :::::Þannig að þú myndir segja að samkvæmt núgildandi venjum sé rétt að kvikmyndatitlarnir séu á íslensku, ef íslenskur titill er fyrir hendi? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:52 (UTC) == Ágreiningur um hlutlægni og notkun stjórnunarheimilda á [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] == Góðir Wikipedíuþátttakendur. Ég legg hér fram tvo tengda málaflutning er varða greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] og óska eftir sjónarmiðum óháðra ritstjóra og stjórnenda. === 1. Efnislegur ágreiningur: „Umræða um alþjóðamál" === Bætt var við kafla í greinina sem fjallar um persónulegar skoðanir einstakra flokksleiðtoga á Kína, Rússlandi og Norður-Kóreu. Ég ([[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]]) lagði til að kaflinn yrði annaðhvort fjarlægður eða orðaður á hlutlægan hátt, með vísan til [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] og [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]: * Kaflinn er í óhófi langur miðað við aðra hluta greinarinnar og gefur persónulegum skoðunum óhóflegt vægi. * Engin sambærileg grein um íslenskt stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur slíkan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima. * Heimildin sjálf (Vísir) staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir, ekki flokksstefna. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er ósammála og við höfum verið í samningaviðræðum um málamiðlun á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]]. Kjarnaágreiningurinn snýst um orðalag: ég lagði til „rætt hvað megi læra af" en TKSnaevarr krefst „hrósað." Munurinn er grundvallarmunur á hlutlægri lýsingu og dómsályktun. Ég bið óháða ritstjóra um að kynna sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og gefa sjálfstætt álit á því hvort kaflinn standist kröfur [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]]. === 2. Notkun stjórnunarheimilda af aðila í ágreiningi (WP:INVOLVED) === Tímaröð atburða 21. febrúar 2026: # Klukkan '''16:43 UTC''' læsti [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] með þeim rökum að bíða skyldi eftir samkomulagi. # [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er sjálfur virkur þátttakandi í efnislegum ágreiningi um greinina — hann hefur lagt fram fjölmörg rök á spjallsíðunni gegn breytingum mínum. # Klukkan '''23:26 UTC''' — meðan greinin var læst öðrum ritstjórum — gerði [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] verulegar breytingar á greininni (+1.793 bæti) '''án nokkurrar breytingarlýsingar'''. # Í þeim breytingum notaði hann orðalagið „hrósað" — það sama orðalag sem ég hafði gert skýrar athugasemdir við á spjallsíðunni og sem við höfðum ekki náð samkomulagi um. Með öðrum orðum: TKSnaevarr læsti greinina fyrir öðrum, og notaði síðan stjórnunarrétt sinn til að breyta greininni einhliða í ágreiningi þar sem hann er sjálfur hlutaðeigandi. Enginn annar ritstjóri gat brugðist við eða gert gagnbreytingar meðan á þessu stóð. Á enskri Wikipedíu er þetta brot á [[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]], sem kveður skýrt á um: ''"editors should not act as administrators in disputes in which they have been involved"''. Á íslensku er samsvarandi meginregla skráð á [[Wikipedia:Deilumál|reglum um deilumál]], þar sem fram kemur að ''„moppudýr eru ekki dómarar"''. Ég vil taka það fram að ég geri mér fulla grein fyrir að [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] hefur að öllum líkindum lagt þetta fram í góðri trú. Hér er ekki um persónulegar ásakanir að ræða. Vandinn er meginreglulegar: þegar stjórnandi er virkur þátttakandi í ágreiningi, á hann ekki að nota stjórnunarheimildir til að úrskurða í þeim sama ágreiningi. Tveir aðrir stjórnendur, [[Notandi:Bjarki S|Bjarki S]] og [[Notandi:Berserkur|Berserkur]], hafa einnig tekið þátt í ágreiningnum á sama hlið og TKSnaevarr, sem þýðir að þrír af hlutaðeigandi aðilum eru stjórnendur. === Beiðni === # Að '''óháðir ritstjórar''' kynni sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og taki afstöðu til efnislegs ágreinings um kaflann „Umræða um alþjóðamál" með hliðsjón af [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]]. # Að '''óháður stjórnandi''' endurskoði hvort lásingin og breytingarnar 21. febrúar 2026 hafi verið í samræmi við meginreglur um hlutlægar stjórnunarheimildir. # Að greinin verði opnuð aftur fyrir almennar breytingar þar til efnislegur ágreiningur hefur fengið réttilega meðferð á spjallsíðunni. Takk fyrir tímann. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 00:04 (UTC) :Ég hef ekki kynnt mér spjallsíðuna, hef ekki mikinn áhuga á því og er líka ekki stjórnandi á síðunni. Vildi bara benda á að það er enginn ritstjóri á Wikipedia. Og svo verður líka erfit að finna óháðann stjórnanda, það hafa allir sínar skoðanir. Ertu þá að tala um einhvern sem hefur ekki nú þegar tekið þátt í spjallsíðunni? [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 22. febrúar 2026 kl. 02:30 (UTC) :@[[Notandi:Steinninn|Steinninn]] Takk fyrir athugasemdina. Ég er að biðja um álit stjórnenda sem hafa ekki þegar tekið þátt í umræðunni á spjallsíðunni — sérstaklega vegna þess að annar hluti málsins snýr að notkun stjórnunarheimilda. Þrír stjórnendur hafa þegar tekið afstöðu á sömu hlið í efnislegum ágreiningi, og einn þeirra læsti greinina og breytti henni síðan sjálfur meðan hún var læst. Ég taga hér þá stjórnendur sem hafa ekki tekið þátt og bið um álit: @[[Notandi:Akigka|Akigka]] @[[Notandi:Bragi H|Bragi H]] @[[Notandi:Krun|Krun]] @[[Notandi:Salvor|Salvor]] @[[Notandi:Stalfur|Stalfur]] @[[Notandi:Stefán Örvar Sigmundsson|Stefán Örvar Sigmundsson]] @[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:49 (UTC) Ég vil árétta að '''aðalkrafa mín er að kaflinn „Umræða um alþjóðamál" verði fjarlægður alveg'''. Rökin eru: * '''[[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]]''' — Kaflinn gefur persónulegum skoðunum einstakra meðlima óhóflegt vægi í yfirlitsgrein um stjórnmálaflokk. Heimildin sjálf staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir sem flokkurinn hefur ekki samþykkt sem stefnu. * '''[[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]''' — Kaflinn gefur þá mynd að flokkurinn sem slíkur hafi afstöðu til þessara ríkja, þegar heimildirnar segja hið gagnstæða. * '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]''' — Aðalheimildin (Vísir, 29. des. 2025) er fréttaskýring/greining, ekki bein frétt. Uppruni efnisins er athugasemdir á samfélagsmiðlum. * '''[[:en:WP:LABEL|WP:LABEL]]''' — Orðalagið „hrósað" er gildishlaðin dómsályktun. Viðkomandi ræddu um innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu, sem er fjarri „hrósi" við ríkisstjórnir. * '''Enginn fordæmi''' — Engin önnur grein um íslenskan stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur sambærilegan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima. Kaflinn sem nú stendur í greininni var málamiðlun af minni hálfu — upphaflega fjarlægði ég hann alveg. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:53 (UTC) :Þar sem ég er beðin sérstaklega sem stjórnandi um álit á greininni þá las ég hana yfir og hef strax eftirfarandi athugasemdir. :Það þarf að lagfæra greinina þannig að hún sér hlutlæg, upplýsandi og byggi á heimildum og inntakið sér atriði sem skipta máli. Eins og er þá virðist sumt vera efni sem á meira heima í fréttabréfi innan félagsins og hefur lítið upplýsingagildi og er of hlutdrægt til að passa í alfræðiriti og Wikipedíugrein. Kaflinn umræða um alþjóðamál ætti að fara út í heilu lagi. Það kemur okkur ekkert við hvað einhverjir hafa rætt á samfélagsmiðlum og wikipediagrein er ekki réttur vettvangur fyrir hugleiðingar fólks í stjórnmálum (t.d. setning eins og: "Sósíalistaflokkurinn hefur áréttað að viðhorf flokksmeðlima til þessara ríkja séu persónubundin og að flokkurinn hafi ekki mótað formlega stefnu í þeirra garð..... :Þetta er satt að segja bara orðavaðall og jafnvel atriði úr stefnuskrá flokka ættu ekki heima í wikipediagrein ekki nema í mjög knöppu formi (t.d. ef flokkur er með að móti ESB aðild þá má segja það og vitna í stefnuskrá flokksins en wikipedia er ekki vettvangur til að rökstyðja hvers vegna einhver flokkur er með eða móti ESB eða reka áróður fyrir einhverju ákveðnu viðhorfi. :Það er líka margt annað rugl í greinni og orðalagið og heimildanotkunin "samkvæmt Gunnari Smára..." er viðvaningsleg og ekki rétt heimildanotkun. það verður að vísa í birtar áreiðanlegar heimildir og það eru ákveðnar reglur um hvernig það er gert. :Hér er dæmi um eina breytingu á setningu sem ég sting upp á: Í stað setningarinnar "Mikil bylting og innanflokks átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025, þar sem að meðal annars Gunnar Smári var sakaður um ofríki og andlegt ofbeldi. Sólveig Anna Jónsdóttir formaður Eflingar sem að hafði verið virk innan flokksins sagði meðal annars af sér" komi setning eins og "Mikil átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025 sem endaði með......" Ég veit ekki hvað gerðist, mig minnir að það hafi verið þannig að flokkurinn klofnaði og fyrrum forusta varð undir í kosningum og stofnaði aðra hreyfingu með oddvita flokksins í borginni, það hlýtur að vera hægt að segja það á hlutlausu og knöppu máli og með því að vísa í áreiðanlegar heimildir (at huga að dagblöð eru ekki alltaf áreiðanlegar heimildir, innnanhússkjöl stjórnmálaflokks eða munnlegar heimildir eru aldrei áreiðanlegar heimildir sem passa í wikipedia grein) það er bara rugl að hafa með að einhver sem "hafi verið virk innan flokksins" hafi sagt af sér. [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 00:58 (UTC) ::Umfjöllunin um þessi alþjóðamál var ekki bara byggð á umræðum á samfélagsmiðlum. Þetta voru mál sem margir fjölmiðlar voru búnir að fjalla um og fleiri en einn meðlimur í flokknum voru búnir að tjá sig um við fjölmiðla. Á slíku stigi er ekki hægt að láta eins og þessi ummæli séu einkamál eða að þau eigi ekki erindi í heildstæðri umfjöllun um flokkinn. Hlutlaus umfjöllun getur ekki byggt eingöngu á sjálfsmynd flokksins eða eingöngu á frumgögnum sem koma frá honum sjálfum. ::Ég vil annars benda á að '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]'''-reglan sem @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] vísar til hér leggur ekkert bann við notkun fréttaskýringa sem heimilda, heldur nefnir hún skoðanapistla. Þetta er ekki sami hluturinn og ekkert í reglunni gefur til kynna að greinar á borð við þá sem var vísað til hér séu óviðeigandi. ::Grein Vísis sem vitnað var í var samantekt á ýmsum ummælum meðlima Sósíalistaflokksins, auk viðtals við leiðtoga flokksins þar sem hann gerði stuttlega grein fyrir viðhorfum sínum. Þegar greinin inniheldur viðtal við ytri aðila er bersýnilega ekki um að ræða bara viðhorf greinarhöfundar. ::Þar fyrir utan var ekkert af orðalagi greinarhöfundarins sem telja mætti gildishlaðið (t.d. "harðstjórnarríki") endurtekið í málsgreininni á Wikipediasíðunni. Eingöngu var vitnað í staðreyndir sem hlutrænt sé mátti telja réttar samkvæmt upplýsingunum í heimildinni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:36 (UTC) :Fyrir mitt leyti get ég ekki fallist á að téður kafli verði alveg fjarlægður. :WP:UNDUE lýsingin er afbökun. Hér er ekki um hvaða einstaka meðlim sem er heldur þann sem Sósíalistar hafa kjörið í stöðu sem samkvæmt hefðum og venjum er álitin vera ein æðsta staða stjórnmálaflokks. Að mér vitandi hefur Wikipedia ekki sett neina stefnu að öll umfjöllun um flokka þurfi að byggjast eingöngu á formlega samþykktri stefnu. Það er ekki fjarri lagi að fjalla um hvað formaður flokksins telur góða stefnu, og í þessu tilviki er hann að vísa í aðgerðir annarra ríkja sem honum hugnast. Það er varla ósanngjarnt að nefna slíkt enda gefur það einhverja mynd af því hvert hann myndi vilja að flokkurinn myndi stefna, á meðan það er nógu góð tenging við almenna stefnu flokksins (sósíalismi). Slík umfjöllun gæti þó úreldast ef það koma aðrir leiðtogar síðar sem eru andstæðrar skoðunar. :Fellst ekki á að WP:NPOV eigi við eins og greinin er núna, sbr. fyrri rökstuðning. :WP:RSOPINION-rökin eru fjarstæð og tek ég undir rök [[Notandi:TKSnaevarr|Notandi:TKSnaevarrs]] um að fréttaskýring er alveg nothæf heimild, einkum í ljósi þeirra gagna sem fylgja með henni. Athuga skal að verið er að vísa í athugasemdir sem Sæþór á að hafa ritað, og sýnist mér hann ekki hafa andmælt því að hafa skrifað þær. :WP:LABEL - Ef ummælin „Xi er bókstaflega besti leiðtogi jarðar og nýtur hæsta viðurkenningareinkunnar“ og „Við værum mjög heppin að fá þá [Pútin, Kim Yong-Un, o.fl.] sem leiðtoga í stað hinna ólýðræðislegu trúða á þingi“, ásamt því að segja hversu góðar tilteknar aðgerðir stjórnvalda á Rússlandi og Norður-Kóreu er ekki hrós gagnvart einstökum ríkisstjórnum og leiðtogum, þá veit ég varla hvað hrós er. :Engin fordæmi - Það eitt og sér er ekki ástæða til þess að fjarlægja umfjöllun, á meðan hún hlítir reglum Wikipediu. Þó yrði að gjalda varhug við því ef einhver sem er virkur í stjórnmálastarfi í íslenskum stjórnmálaflokk færi að setja inn slíka umfjöllun, hvort sem það er um eiginn flokk eða annan. Hið sama gildir um breytingar á efni slíkra umfjallana. :Þó ég taki undir að greinin er ekki fullkomlega vel framsett, þá virðist ekki vera slíkir annmarkar á efnisvalinu að það réttlæti eins mikla hreinsun og verið er að krefjast. :Þá vil ég minnast sérstaklega á regluna [[:en:WP:COI|WP:COI]] en hún felur í sér að frambjóðendur, fólk sem starfar beint fyrir frambjóðendur, og annað fólk sem tekur þátt í kosningabaráttunni eigi ekki að breyta síðunni um eigið framboð eða annarra. -[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] ([[Notandaspjall:Svavar Kjarrval|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 20:31 (UTC) ::@Svavar Kjarrval @Berserkur — WP:COI krafan byggir á þeirri forsendu að þið þekkið raunverulega deili á mér. Ég vil taka það skýrt fram: Ég hef aldrei gefið upp raunverulegt nafn mitt, deili eða tengsl við stjórnmálastarf á Wikipedia. Notandanafnið mitt er „Gudrodur" — þetta er handahófskennt notandanafn sem tengist ekki endilega raunverulegu nafni mínu. ::Þegar þið gefið í skyn að þið vitið hverjir ég er í raun og veru, og notið þær upplýsingar til að rýra framlag mitt, er það í besta falli WP:SPECULATION og í versta falli í andstöðu við WP:OUTING, sem kveður á um að persónulegar upplýsingar um ritstjóra skuli aldrei birtar eða notaðar án samþykkis þeirra. ::WP:COI kröfur verða að byggjast á upplýsingum sem ritstjórar hafa sjálfir birt á Wikipedia, ekki á grunni um hver einhver sé í raun. Ég hafna þess vegna þessari kröfu. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 22:21 (UTC) '''Uppfærsla:''' Ég hef grisjað kaflann „Umræða um alþjóðamál" í greininni og vil reyna að ná sátt við [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]]. Kaflinn er nú styttur úr þremur málsgreinum í tvær: # Fjarlægði málsgrein um Kristinn Hannesson (5. sæti á framboðslista, ekki forystumaður). # Breytti „hrósað" í „rætt hvað megi læra af" — nákvæmara gagnvart heimildinni þar sem viðkomandi ræddu innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu. # Fjarlægði setningu um „bandarískan áróður" sem var tekin úr samhengi. # Styttingin styður við [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] — kaflinn gefur nú ekki lengur óhóflegt vægi. Ég hef spurt TKSnaevarr á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]] hvort hann sé sáttur við þessa útgáfu. Ef sátt næst þar þá er efnislegur ágreiningur leystur. Spurningin um notkun stjórnunarheimilda ([[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]]) stendur þó enn — óháð niðurstöðu efniságreiningsins er það meginregluatriði að stjórnandi eigi ekki að læsa grein og breyta henni síðan sjálfur í eigin þágu í ágreiningi. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 12:54 (UTC) :Þetta er slatti að kíkja á, skoða. [[Notandi:Stalfur|Stalfur]] ([[Notandaspjall:Stalfur|spjall]]) 24. febrúar 2026 kl. 20:14 (UTC) :Ég læsti síðunni tímabundið til að koma í veg fyrir breytingastríð, þar sem þú hafðir ítrekað tekið setninguna út án samráðs eða umræðu. :Breytingarnar sem ég gerði voru ekki "í eigin þágu", heldur voru þær byggðar á málamiðlunartillögum sem þú hafðir lýst þig fylgjandi eða voru beinlínis frá þér komnar, þ.e. að færa umfjöllunina í sér kafla, bæta við fleiri heimildum (meðal annars heimild sem þú lagðir sjálfur til um Norður-Kóreuferðina) og bæta við samhengi um ummælin sem vísað var í. :En nei, ég er annars ekki sáttur við breytingarnar eins og þær standa, því þær fela hreinlega í sér yfirvarp. Það er til dæmis fáránlegt að halda því fram að notkun orðsins "hrósa" gefi skakka mynd af ummælunum sem voru viðhöfð. Á spjallsíðunni talar þú um að hugtakið gefi í skyn "blinda aðdáun", sem er afbökun á merkingu orðsins. Ef ég segi að einhver standi sig vel er ég að hrósa honum. Ummælin í tilvitnuðum greinum verða ekki túlkuð sem neitt annað en hrós, og það að halda öðru fram er í besta falli orðhengilsháttur og í versta falli vísvitandi útúrsnúningur. :Ég hafna því líka alfarið að ég hafi tekið orðin um bandarískan áróður úr samhengi og bið þig um að rökstyðja það frekar. Þetta eru tilvitnanirnar í Sæþór þar sem hann notaði orðið: :: ''Hugmyndin að þetta séu vondir leiðtogar (eða Assad) er hreinn vestrænn áróður.'' :og :: '' Við erum með mjög sjúka fjölmiðla sem eru oft að endurtaka lygi og áróður Bandaríkjanna'' :Setningin sem ég skrifaði, og þú tókst út, var á þessa leið: ''Sæþór hefur gagnrýnt umfjöllun vestrænna fjölmiðla um þessi ríki og leiðtoga þeirra og segir hana einkennast af bandarískum áróðri.'' :Ég fæ ekki séð að setningin sem ég skrifaði sé á nokkurn hátt röng, ósanngjörn eða tekin úr samhengi. Hún er rétt lýsing á afstöðu sem viðkomandi hefur lýst yfir að minnsta kosti í tvígang. :Ég sé ekki að @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn þar sem hann reynir að þurrka út umfjöllun sem hann telur að geti skapað neikvæð hughrif hjá lesendum, enda þótt hún sé ekki annað en hlutræn upptalning á afstöðum sem leiðtogar í flokknum hafa sannanlega viðrað á opinberum vettvangi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:05 (UTC) ::Ég vil annars bæta við að ef umfjöllunin um þessi viðhorf þykir ekki eiga heima í greininni um flokkinn ætti að mega færa hana í nýlega skapaða grein um Sæþór sjálfan sem Guðröður gerði. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:08 (UTC) ::''Ég sé ekki að @Gudrodur sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn'' ::Augljóslega. Guðröður var á lista Sósíalista fyrir síðustu Alþingiskosningar, þannig að sniðið ''hagsmunaárekstrar'' getur átt við breytingar hans. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 11:07 (UTC) == Report concerning User:Ormur12345 == [[Special:Contributions/Ormur12345|Ormur12345]] &ndash; Vandalism. https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%9Eorskur&diff=prev&oldid=1949779 <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]] ([[Notandaspjall:Der-Wir-Ing|spjall]]) 9. mars 2026 kl. 08:53 (UTC) == Tillaga um fjöldaeyðingu == Ég sting upp á fjöldaeyðingu á greinum eftir @[[Notandi:NewPC2024|NewPC2024]]. Notandinn ber ábyrgð á mörgum algerlega innihaldslausum greinum um kvikmyndir. Það er ekki hægt að líta svo á að flestar þessar greinar innihaldi neinar upplýsingar. Notandinn hefur verið settur í altækt bann frá öllum útgáfum Wikipediu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:53 (UTC) :Þessu skylt, þá finnst mér spurn hvort það ætti að fara í allsherjarhreinsun gegn öllum sams konar einnar setningar örgreinum um kvikmyndir. Þær innihalda engar upplýsingar og virðast eingöngu hafa verið stofnaðar til að fjölga leitarniðurstöðum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:59 (UTC) ::Sammála. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 00:08 (UTC) :::Sammála báðu, en veistu hvað þetta eru sirka margar greinar? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 11:48 (UTC) :::: Tók eyðingarsyrpu yfir kvikmyndir flokkaðar síðustu 10-12 ár. Stundum eru síðurnar með heimildir og uppl. um talsetningu. Er tregari til að eyða þeim.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:08 (UTC) :::::Já, það mætti hlífa greinum sem hafa eitthvað að segja um talsetningu eða þannig. :::::Eitt sem ég ætti að nótera er að NewPC2024 er að öllum líkindum sama manneskja og MarchPro og HienPCWiki og fleiri aðgangar sem allir hafa verið settir í altækt bann vegna svipaðrar hegðunar á öðrum tungumálaútgáfum. Þannig að það er sama manneskjan sem stendur líklega fyrir flestum þessum örgreinum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:12 (UTC) ::::::Á meðal greina með minna en 200 stafi (ekki bæti eins og í breytingarsögu) eru þessar greinar sem mætti líka eyða: [[Little Miss Sunshine]], [[G.I. Joe: The Rise of Cobra]], [[The Vow]], [[G.I. Joe: Retaliation]], [[Hrói höttur: Karlmenn í sokkabuxum]], [[Aleinn heima 4]] og [[Aleinn heima 5]]. [[meta:Steward_requests/Checkuser/2022-06#NewHenry2022@is.wikipedia]] er staðfesting á því að HienProWiki notar nokkra aðganga. Ég tel að HienProWiki og hinir aðgangarnir sem TKSnaevarr nefndi sé langtímavargurinn Bambifan101, [[:En:Wikipedia:Long-term abuse/Bambifan101]] fyrir skýrslu um hann, hann hefur verið virkur í yfir einn áratug.--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 16:57 (UTC) :::::::Aldeilis karakter. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 19:46 (UTC) ::::::::Mögnuð lesning! [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:39 (UTC) == Kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia == Ég las mig nýverið til um helstu gagnrýnisraddir á Wikipedia og þar kemur fram að um 80 til 90 prósent þeirra sem breyta Wikipedia eru karlmenn sem gerir það að verkum að oft eru síður skrifaðar út frá karllægu sjónarhorni. Ég vil því leggja til að íslenska Wikipedia ráðist í átak við að jafna kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia dags daglega. [[Notandi:Herra Jafnrétti|Herra Jafnrétti]] ([[Notandaspjall:Herra Jafnrétti|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:59 (UTC) : Sæll, geturðu staðfest að þú heitir Björn? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:16 (UTC) :Tæknilega séð gætirðu jafnað kynjahlutföllin örlítið með því að hætta að skrifa hér sjálfur, Björn. Þá myndi karlkyns notendum fækka um einn. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:31 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|spjall]])</bdi> 19. mars 2026 kl. 11:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] == :Moved to [[Wikipedia:Vélmenni#SchlurcherBot]].--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 27. mars 2026 kl. 00:23 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 3. apríl 2026 kl. 17:11 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Report concerning User:Nikkilasi == [[Special:Contributions/Nikkilasi|Nikkilasi]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 14. apríl 2026 kl. 11:27 (UTC) == Report concerning User:~2026-23045-73 == [[Special:Contributions/~2026-23045-73|~2026-23045-73]] &ndash; Vandalism. Using many temporary accounts. Sorry for posting in English. <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[User:lp0 on fire|<span style="color:#c56030;background:inherit;">lp0&nbsp;on&nbsp;fire</span>]]&nbsp;[[User talk:lp0 on fire|<span style="color:#64cea0;background:inherit">()</span>]] 14. apríl 2026 kl. 13:14 (UTC) == Report concerning User:~2026-22837-55 == [[Special:Contributions/~2026-22837-55|~2026-22837-55]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 17. apríl 2026 kl. 09:59 (UTC) p1pg6y1bonxuza3x9a0jw6o3n4drc6a 0 2149 1960228 1954360 2026-04-16T23:29:00Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960228 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bible.malmesbury.arp.jpg|thumbnail|[[Belgía|Belgísk]] biblía á [[Latína|latínu]] frá [[15. öld]]]] '''Biblían''' er safn [[trúarrit]]a frá ólíkum tímum [[fornöld|fornaldar]]. Biblían er undirstaða [[gyðingdómur|gyðingdóms]] og [[kristni]], og mikilvæg í öðrum [[abrahamísk trúarbrögð|abrahamískum trúarbrögðum]], eins og [[íslam]]. Biblían er [[safnrit]], upphaflega skrifað á [[hebreska|hebresku]] (sumir hlutar á [[arameíska|arameísku]]) og [[koine gríska|koine grísku]]. Ritin sem mynda Biblíuna eru af ýmsu tagi, meðal annars leiðbeiningarrit, sagnarit, kvæði, spádómar, og fleira. Hvaða rit mynda Biblíuna er misjafnt eftir trúarhópum, en það safn rita sem sátt er um í tilteknu samhengi er kallað „[[kanóna Biblíunnar]]“ eða „[[kanóna|kanónísk]] rit“. Trúað fólk álítur gjarnan að Biblían sé [[guðlegur innblástur|innblásin af guði]], en skilningur á því hvað það felur í sér og hvernig beri að túlka Biblíuna er mjög mismunandi. Trúarritin eða [[ritning]]arnar sem mynda Biblíuna voru tekin saman af ólíkum trúarhópum á ólíkum tímum. Elsti hlutinn er [[Fimmbókaritið]] eða ''Torah'' („kenningin“ á hebresku). Þessi hluti fjallar meðal annars um um sköpun heimsins, upphaf mannkyns, syndaflóðið, lögmálið, frelsun Ísraels og fólks hans frá Egyptalandi, og afhendingu boðorðanna tíu. Næstelsti hlutinn er safn spádómsrita (''Nevi'im'') sem segja frá sögu Gyðinga, og sýnum og vitrunum spámanna. Þriðji hlutinn (''Ketuvim'') er safn sagnarita, orðskviða, og sálma. Þessi rit mynda [[Hebreska Biblían|Hebresku Biblíuna]] (''Tanakh''). Elsta heildarsafn hennar er [[Masora-Biblían]], rituð á hebresku og arameísku, frá miðöldum, sem nútíma [[rabbínismi]] lítur á sem hina opinberu útgáfu textans. Undirstaða [[Gamla testamentið|Gamla testamentisins]] í kristni er hins vegar [[Sjötíumannaþýðingin]] á ''Tanakh'', gerð á koine grísku milli 3. og 2. aldar f.Kr., en hún fer að stórum hluta saman við Hebresku Biblíuna. Kristin trú mótaðist á grundvelli [[gyðingdómur seinna musterisins|gyðingdóms seinna musterisins]] frá 1. öld e.Kr. með Sjötíumannaþýðinguna sem undirstöðurit. Í [[frumkristni]] héldu kristnir menn áfram þeirri hefð gyðinga að skrifa niður trúarrit sem undirstöðu trúariðkunar og kennisetninga. [[Guðspjöllin]] eru rit sem segja frá kenningum, dauða og upprisu [[Jesús|Jesú]]. Þau voru tekin saman, ásamt [[Pálsbréf]]um og öðrum ritum, í [[Nýja testamentið]]. Nýja testamentið var að mestu fullmótað á 4. öld.<ref>{{cite book|url=https://timarit.is/page/4915177|title=Saga Nýja-testamentisins|series=Ársrit Háskóla Íslands|year=1931|author=Magnús Jónsson|publisher=Ríkisprentsmiðjan Gutenberg|page=95}} </ref> Auk hinna kanónísku (viðurkenndu) rita Gamla og Nýja testamentisins, eru fleiri rit oft höfð með í heildarútgáfum Biblíunnar. Þetta eru svokölluð [[apókrýf rit]] (óviðurkennd rit) sem tengjast öðrum ritum Biblíunnar, en standa formlega utan hennar. Nokkur trúarbrögð álíta rit Biblíunnar heilög og byggja trú sína meira eða minna á þeim. Meðal þessara trúarbragða eru [[gyðingdómur]], [[kristni]] (sem skiptist í margar kirkjudeildir), [[mormónatrú]], og [[vottar Jehóva]]. Þessi trúarbrögð eru þó ekki sammála um hvaða rit eigi heima í Biblíunni. Biblían er víða talin vera mest selda bók allra tíma, hefur áætlaða ársveltu um 100 milljónir eintaka, og hefur haft mikil áhrif á bókmenntir og sögu víða um heim.<ref>{{cite web |title=Best-selling book |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction |publisher=[[Guinness World Records]] |access-date=10 May 2025 |date=2021 |archive-date=15 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315025558/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction |url-status=live }}</ref><ref name=RussellAsh>{{cite book|author1=Ash, Russell|title=Top 10 of Everything 2002|url=https://archive.org/details/top10ofeverythin00ashr|year=2001|publisher=Dorling Kindersley|isbn=0-7894-8043-3}}</ref> [[Biblíurannsóknir]] hafa líka haft mikil áhrif á menningu og sögu. Bækur Biblíunnar hafa verið gagnrýndar fyrir að vera siðferðilega vafasamar, sögulega rangar, og afbakaðar eftir aldalanga þróun; meðan aðrir telja Biblíuna vera gagnlega uppsprettu sögulegrar þekkingar og siðaboðskaps. Biblían hefur verið þýdd á um helming allra tungumála heims.<ref>{{cite web |title= 2025 Global Scripture Access|url=https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |access-date=23 October 2025 |archive-date=13 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013191504/https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |url-status=live }}</ref> == Heiti == Biblía getur vísað til Hebresku Biblíunnar, sem samsvarar Gamla testamentinu í Biblíu kristinna manna; eða kristnu Biblíunnar sem inniheldur bæði Gamla og Nýja testamentið. Orðið „Biblía“ kemur úr koine grísku τὰ βιβλία ''ta biblia'' sem þýðir „bækurnar“ (eintalan er βιβλίον ''biblion''). Orðið ''biblion'' þýðir í reynd „[[rolla]]“ (upprúllaður strangi af papýrusblöðum) og er dregið af orðinu yfir egypskan [[papýrus]], βύβλος ''byblos'', með [[smækkunarending]]u. ''Byblos'' gæti aftur verið dregið af fönísku hafnarborginni [[Byblos]] (líka þekkt sem Gebal) þar sem egypskur papýrus var fluttur út til Grikklands.<ref>{{cite book|author=Brake, Donald L. |year=2008|title=A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book|location=Grand Rapids, MI|publisher=Baker Books|isbn=978-0-8010-1316-4|url=https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29}}</ref> Gríska heitið ''ta biblia'' virðist hafa verið það orð sem [[hellenískur gyðingdómur|hellenískir gyðingar]] notuðu yfir trúarrit sín. Skoski biblíufræðingurinn [[F. F. Bruce]] taldi að [[Jóhannes Khrysostómos]] hafi verið sá fyrsti sem notaði orðið yfir Gamla og Nýja testamentið saman, undir lok 4. aldar.<ref>{{cite book|author=Bruce, Frederick|year=1988|title=The Canon of Scripture|url=https://archive.org/details/canonofscripture0000bruc|location=Downers Grove, Illinois|publisher=IVP Academic|isbn=978-0-8308-1258-5}}</ref> Í [[miðaldalatína|miðaldalatínu]] breyttist orðið úr fleirtölumynd hvorugkynsorðs í kvenkynsorð í eintölu (''biblia'', ef. ''bibliae'') og barst þannig inn í flest Evrópumál.<ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/biblio-|title=biblio-|website=Etymonline|access-date=8.3.2026}}</ref> == Bækur == Biblíunni er skipt í margar bækur. Nokkuð er deilt um hverjar eiga að tilheyra henni, t.d. voru [[Apókrýf rit|Apókrýfar]] bækur Gamla testamentisins ekki í íslensku Biblíunni frá 1866 til 1981, en voru aftur teknar upp í Biblíuna 2007. Eftirfarandi skipting er sú sem [[Hið íslenska Biblíufélag]] notar í útgáfu sinni á Biblíunni 2007: === Gamla testamentið === {{div col|colwidth=13em}} * [[1. Mósebók]] * [[2. Mósebók]] * [[3. Mósebók]] * [[4. Mósebók]] * [[5. Mósebók]] * [[Jósúa (bók)|Jósúabók]] * [[Dómarabókin]] * [[Rutarbók]] * [[Fyrri Samúelsbók]] * [[Síðari Samúelsbók]] * [[Fyrri konungabók]] * [[Síðari konungabók]] * [[Fyrri kronikubók]] * [[Síðari kronikubók]] * [[Esrabók]] * [[Nehemíabók]] * [[Esterarbók]] * [[Jobsbók]] * [[Sálmarnir]] * [[Orðskviðirnir]] * [[Prédikarinn]] * [[Ljóðaljóðin]] * [[Jesaja]] * [[Jeremía]] * [[Harmljóðin]] * [[Esekíel (bók)|Esekíel]] * [[Daníel (bók)|Daníel]] * [[Hósea]] * [[Jóelsbók|Jóel]] * [[Amos (bók)|Amos]] * [[Óbadía]] * [[Jónas (bók)|Jónas]] * [[Míka]] * [[Nahúm]] * [[Habakkuk]] * [[Sefanía]] * [[Haggaí]] * [[Sakaría]] * [[Malakí]] {{div col end}} === Apókrýfar bækur Gamla testamentisins === {{div col|colwidth=13em}} * [[Tóbítsbók]] * [[Júdítarbók]] * [[Esterarbók]] * [[Speki Salómons]] * [[Síraksbók]] * [[Barúksbók]] * [[Bréf Jeremía]] * [[Viðaukar við Daníelsbók]] * [[Fyrsta Makkabeabók]] * [[Önnur Makkabeabók]] * [[Bæn Manasse]] {{div col end}} === Nýja testamentið === {{div col|colwidth=13em}} * [[Matteusarguðspjall]] * [[Markúsarguðspjall]] * [[Lúkasarguðspjall]] * [[Jóhannesarguðspjall]] * [[Postulasagan]] * [[Rómverjabréfið]] * [[Fyrra bréf Páls til Korintumanna]] * [[Síðara bréf Páls til Korintumanna]] * [[Bréf Páls til Galatamanna]] * [[Bréf Páls til Efesusmanna]] * [[Bréf Páls til Filippímanna]] * [[Bréf Páls til Kólossumanna]] * [[Fyrra bréf Páls til Þessaloníkumanna]] * [[Síðara bréf Páls til Þessaloníkumanna]] * [[Fyrra bréf Páls til Tímóteusar]] * [[Síðara bréf Páls til Tímóteusar]] * [[Bréf Páls til Títusar]] * [[Fílemonsbréfið|Bréf Páls til Fílemons]] * [[Bréfið til Hebrea]] * [[Hið almenna bréf Jakobs]] * [[Fyrra almenna bréf Péturs]] * [[Síðara almenna bréf Péturs]] * [[Fyrsta bréf Jóhannesar hið almenna]] * [[Annað bréf Jóhannesar]] * [[Þriðja bréf Jóhannesar]] * [[Hið almenna bréf Júdasar]] * [[Opinberunarbók Jóhannesar]] {{div col end}} == Þýðingar == === Á íslensku === {{Aðalgrein|Biblíuþýðingar á íslensku}} Til er nokkur fjöldi þýðinga á Biblíunni og einstökum bókum hennar á íslensku. Eitt elsta handrit með þýðingum á hlutum Biblíunnar er [[Stjórn]] frá 14. öld. [[Oddur Gottskálksson]] þýddi Nýja testamentið á íslensku á 16. öld, en fyrsta heildarþýðing Biblíunnar var [[Guðbrandsbiblía]] sem kom út 1584. Árið 1815 var [[Hið íslenska Biblíufélag]] stofnað og fékk einkaleyfi á útgáfum Biblíunnar á íslensku. Nýjasta heildarþýðing Biblíunnar á íslensku er [[Biblía 21. aldar]] sem kom út árið 2007.<ref>{{tímarit.is|4153645|Biblían - bók bókanna - ný þýðing!|höfundur=Guðrún Guðlaugsdóttir|blað=Morgunblaðið|dags=11. febrúar 2007|bls=24}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wikivitnun}} * [https://www.biblian.is Hið íslenska Biblíufélag] * [https://biblian.is/biblian/ Biblía 21. aldar], íslensk þýðing frá 2007 * [https://www.snerpa.is/net/biblia/biblia.htm Biblían], íslensk þýðing frá 1981 á vef Snerpu {{Bækur Biblíunnar}} [[Flokkur:Biblían| ]] ah1fyf10ozdom7kdbe3yn65du44kq7b 0 3563 1960244 1926892 2026-04-16T23:45:42Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960244 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Antarctica (orthographic projection).svg|thumb|right|Suðurskautslandið]] [[Mynd:Antarctica_6400px_from_Blue_Marble.jpg|thumb|right|Samsett [[gervihnattamynd]] af Suðurskautslandinu.]] '''Suðurskautsland''' eða '''Antarktíka''' (stundum kallað „Suðurheimskautslandið“) er syðsta [[heimsálfa]] [[jörðin|jarðarinnar]] og er [[suðurpóllinn]] á henni.<ref>{{Vísindavefurinn|51881|Hver er munurinn á suðurpólnum og Suðurskautslandinu?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=13.3.2009}}</ref> Það er á [[suðurhvel]]i jarðar, að miklu leyti fyrir sunnan [[suðurheimskautsbaugur|suðurheimskautsbaug]] og er umlukið [[Suður-Íshaf]]inu. Suðurskautslandið er um það bil 14 milljón ferkílómetrar og því fimmta stærsta [[Heimsálfa|heimsálfan]] að [[Flatarmál|flatarmáli]] á eftir [[Asía|Asíu]], [[Afríka|Afríku]], [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] og [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]].<ref>{{Vísindavefurinn|3693|Hvers vegna er Suðurskautslandið talið heimsálfa en ekki norðurskautið?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=29.8.2003}}</ref> Af [[flatarmál]]i Suðurskautslandsins eru 98% undir [[jökull|jökulís]], sem er að meðaltali 1,6 kílómetra þykkur. Að meðaltali er Suðurskautsland kaldasta, þurrasta og vindasamasta heimsálfan og að auki hálendust þeirra allra að meðaltali. Vegna þess hversu úrkoman er lítil annars staðar en við [[strönd|strendurnar]], er meginland álfunnar að þeim undanskildum fræðilega séð stærsta [[eyðimörk]] í heimi. Ekkert fólk hefur varanlega búsetu á Suðurskautslandinu og þar eru engin ummerki um núverandi eða forsögulegar byggðir manna. Þar lifa aðeins plöntur og dýr sem þola kulda vel, til dæmis [[mörgæsir]], nokkrar tegundir [[hreifadýr]]a, [[Mosi|mosar]], [[fléttur]] og margar tegundir [[Þörungar|þörunga]].<ref>{{Vísindavefurinn|5078|Hvernig er dýralíf á Suðurskautslandinu?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=24.6.2005}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|5260|Hvaða dýr lifa á Suðurpólnum?|höfundur=Guðrún Ingibjörg Þorgeirsdóttir og Þorsteinn Gunnar Jónsson|dags=13.9.2005}}</ref> Þótt oft sé litið á mörgæsir sem einkennistegund á Suðurskautslandinu, eru aðeins fimm af 17 tegundum mörgæsa sem lifa þar,<ref>{{Vísindavefurinn|3179|Hvers vegna lifa mörgæsir bara á Suðurskautslandinu?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=27.2.2003}}</ref> og aðeins tvær sem halda sig við strönd meginlandsins (hinar þrjár eru við nyrsta oddann, næst Eldlandi). Þrátt fyrir að rekja megi goðsagnir og getgátur um [[Terra Australis]] („landið í suðri“) aftur í fornöld, er almennt viðurkennt að Suðurskautslandið hafi fyrst sést í [[Rússland|rússneskum]] leiðangri árið [[1820]] sem [[Mikhail Lazarev]] og [[Fabian Gottlieb von Bellingshausen]] fóru fyrir. [[John Davis]] steig mögulega fyrstur manna fæti á Suðurskautslandið, þann [[7. febrúar]] 1821. Hins vegar var heimsálfunni gefinn lítill gaumur fram á 20. öldina vegna óblíðrar veðráttu, skorts á auðlindum og einangrunar. Fyrstu menn sem komust á segulpólinn voru meðlimir [[Nimrod-leiðangurinn|Nimrod-leiðangursins]] 1909, og fyrsti leiðangurinn sem komst á suðurpólinn var norskur leiðangur [[Roald Amundsen]] árið 1911. Sjö ríki hafa gert tilkall til landsvæða á Suðurskautslandinu, en tilkall þeirra er ekki almennt viðurkennt af alþjóðasamfélaginu.<ref name="CIAfactbook-People">{{cite web |title=Antarctica |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |website=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=9 May 2022 |archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |date=3 May 2022}}</ref> Um 30 lönd koma að stjórn Suðurskautslandsins gegnum aðild sína að [[Suðurskautslandssáttmálinn|Suðurskautslandssáttmálanum]] frá 1959. Samkvæmt honum eru hernaðarumsvif, námavinnsla, kjarnorkusprengingar og geymsla á kjarnorkuúrgangi bönnuð. Helsta starfsemi á Suðurskautslandinu er [[ferðaþjónusta]], [[fiskveiðar]] og [[vísindarannsókn]]ir. Yfir sumarmánuðina dvelja um 5000 manns á hinum ýmsu [[rannsóknarstöðvar á Suðurskautslandinu|rannsóknarstöðvum]], en aðeins um 1000 eru þar yfir vetrarmánuðina. Þrátt fyrir það hve Suðurskautslandið er afskekkt, hafa athafnir manna mikil áhrif þar í gegnum [[mengun]], [[ósoneyðing]]u og [[loftslagsbreytingar]]. == Landfræði == [[File:Antarctica.svg|thumb|right|alt=Kort af Suðurskautslandinu|Kort sem sýnir helstu örnefni á Suðurskautslandinu og skiptinguna milli Austur-Suðurskautslandsins (til hægri) og Vestur-Suðurskautslandsins (til vinstri).]] Suðurskautslandið er syðsta meginland heims. Það liggur á og óreglulega umhverfis [[suðurpóllinn|suðurpólinn]], næstum alveg innan [[suðurheimskautsbaugur|suðurheimskautsbaugs]]. Suðurskautslandið er umkringt [[Suður-Íshafið|Suður-Íshafinu]] samkvæmt algengri skilgreiningu, en stundum eru [[Atlantshaf]]ið, [[Kyrrahaf]]ið og [[Indlandshaf]] látin ná alveg að strönd þess. Nokkrar ár og vötn eru á Suðurskautslandinu. Lengsta áin er [[Ónyxá]] sem rennur í áttina frá sjó í [[Vönduvatn]]. Suðurskautslandið er yfir 14 milljón ferkílómetrar að stærð og um 1,3 af stærð Evrópu. Strandlengjan er 17.968 km að lengd og er að mestu þakin ís. Árið 1983 var strandlengjan flokkuð þannig: 44% var umlukin [[þiljuís]], 38% voru ísbrúnir sem hvíldu á steini eða brúnir skriðjökla, og 5% voru bert grjót.{{sfn|Drewry|1983<!-- |p= -->}} Vötnin við jaðar meginlandsíssins eru aðallega í [[McMurdo-dalir|McMurdo-dölum]] eða [[Suðurskautsvinjar|Suðurskautsvinjum]].{{sfn|Trewby|2002|p=115}} [[Vostokvatn]], sem fannst undir rússnesku [[Vostokstöðin]]ni, er eitt af stærstu [[vatn undir jökli|vötnum undir jökli]] í heimi. Áður var talið að vatnið hefði lokast þar inni fyrir milljónum ára, en nú er talið að það myndist vegna bráðnunar íss sem á sér stað á um 13.000 ára fresti.{{sfn|Day|2019|loc=Is all of Antarctica snow-covered?}} Á sumrin getur ísinn við jaðar vatnanna bráðnað og myndað tímabundna framrásarskurði. Á Suðurskautslandinu eru bæði saltvötn og ferskvötn.{{sfn|Trewby|2002|p=115}} Suðurskautslandið skiptist í [[Vestur-Suðurskautsland]] og [[Austur-Suðurskautsland]] við [[Þverfjöll Suðurskautslandsins]], sem ná frá [[Viktoríuland]]i að [[Weddell-haf]]i.{{sfn|Carroll|Lopes|2019|p=99}}<ref>{{cite journal |last1=Ji |first1=Fei |last2=Gao |first2=Jinyao |last3=Li |first3=Fei |last4=Shen |first4=Zhongyan |last5=Zhang |first5=Qiao |last6=Li |first6=Yongdong |title=Variations of the effective elastic thickness over the Ross Sea and Transantarctic Mountains and implications for their structure and tectonics |journal=Tectonophysics |date=2017 |volume=717 |pages=127–138 |doi=10.1016/j.tecto.2017.07.011|bibcode=2017Tectp.717..127J }}</ref> [[Íshellan á Suðurskautslandinu]], sem er að meðaltali 1,9 km á þykkt, þekur stærstan hluta Suðurskautslandsins,<ref name="Bedmap2">{{cite journal |last1=Fretwell|first1=P.| display-authors = et al |title=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica |journal=The Cryosphere |volume=7 |issue=1 |page=390 | date = 28 February 2013|url=http://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf |access-date=6 January 2014|doi=10.5194/tc-7-375-2013 |bibcode=2013TCry....7..375F |s2cid=13129041 }}</ref> fyrir utan nokkrar vinjar sem eru flestar við ströndina.<ref>{{cite web|url=https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/|title=The Lost Dry Valleys of the Polar Plateau|website=The Antarctic Sun|publisher=[[United States Antarctic Program]]|last1=Lucibella|first1=Michael|date=21 October 2015|access-date=January 16, 2022|archive-date=15 janúar 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115223943/https://antarcticsun.usap.gov/science/4184/|url-status=dead}}</ref> Margar [[jökulröst|jökulrastir]] renna út til þiljuíssins og eiga þátt í myndun hans.<ref>{{cite web|url=https://www.gfdl.noaa.gov/ice-sheet-dynamics/|title=Ice Sheet Dynamics|website=Geophysical Fluid Dynamics Laboratory|last1=Hallberg|first1=Robert|last2=Sergienko|first2=Olga|year=2019|access-date=7 February 2021}}</ref> Austur-Suðurskautslandið skiptist í [[Coats-land]], [[Matthildarland]], [[Enderby-land]], [[Mac. Robertson-land]], [[Wilkes-land]] og Viktoríuland. Allt þetta landsvæði er á [[austurhvel jarðar|austurhveli jarðar]], fyrir utan lítinn hluta. [[Íshellan á Austur-Suðurskautslandinu]] þekur nær allt þetta landsvæði.{{sfn|Siegert|Florindo|2008|p=532}} Margar [[eyjar við Suðurskautslandið|eyjar]] liggja við Suðurskautslandið. Flestar þeirra eru eldfjallaeyjar og fremur ungar á jarðfræðilegan mælikvarða.<ref name=O&E>{{cite journal|url=https://eprints.utas.edu.au/13339/4/2007_Quilty_origin_and_evolution.pdf|title=Origin and Evolution of the Sub-Antarctic Islands|journal=Papers and Proceedings of the Royal Society of Tasmania|date=2007|last1=Quilty|first1=Patrick G.|page=35|doi=10.26749/rstpp.141.1.35|issn=0080-4703|publisher=[[University of Tasmania]]|volume=141|number=1|location=Hobart, Tasmania}}</ref> Helstu undantekningarnar eru eyjarnar á [[Kerguelen-grunn]]i, en þær yngstu af þeim mynduðust fyrir 40 milljón árum.<ref name=O&E/><ref>{{cite journal|date=April 15, 2016|title=Bunbury Basalt: Gondwana breakup products or earliest vestiges of the Kerguelen mantle plume?|journal=Earth and Planetary Science Letters|language=en|volume=440|pages=20–32|doi=10.1016/j.epsl.2016.02.008|issn=0012-821X|last1=Olierook|first1=Hugo K.H.|last2=Jourdan|first2=Fred|last3=Merle|first3=Renaud E.|last4=Timms|first4=Nicholas E.|display-authors=et al|bibcode=2016E&PSL.440...20O|doi-access=free}}</ref> [[File:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|thumb|alt=photograp of Vinson Massif |[[Vinsonfjall]] er hæsti tindur Suðurskautslandsins.]] Hæsti fjallgarður Suðurskautslandsins eru [[Ellsworth-fjöll]] og hæsti tindurinn er [[Vinsonfjall]], 4892 metrar á hæð.<ref>[http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=12108 "Vinson Massif"] Peakbagger.com. Sótt 2011-10-26.</ref> [[Erebusfjall]] á [[Rosseyja|Rosseyju]] er syðsta virka eldfjall heims og gýs um 10 sinnum á dag. Gosaska úr fjallinu hefur fundist 300 km frá gígnum.{{sfn|Trewby|2002|p=75}} Það eru ummerki um stór eldfjöll undir íshellunni sem gætu brætt hana ef virkni þeirra myndi aukast.{{Sfn|Carroll|Lopes|2019|p=38}} [[Argusbungan]] er hæsta ísmyndun á Austur-Suðurskautslandi, 4.091 metrar á hæð. Bungan er einn kaldasti og þurrasti staður jarðar, þar sem frostið getur farið niður í 90° og ársúrkoma er 1-3 cm.{{sfn|Hund|2014|pp=362-363}} == Stjórnmál == [[File:Senate 1960-img1.jpg|thumb|alt=photograph of the US signing the Antarctic Treaty |Fulltrúi Bandaríkjanna, [[Herman Phleger]], undirritar Suðurskautslandssáttmálann í desember 1959.]] [[Suðurskautslandssáttmálinn]] og tengdar samþykktir skilgreinir alþjóðlega stöðu Suðurskautslandsins. Þar er Suðurskautslandið skilgreint sem allt land og þiljuís sunnan við 60. gráðu suðlægrar breiddar.<ref name="CIAfactbook-People" /> Sáttmálinn var í upphafi undirritaður af tólf löndum, þar á meðal [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]], [[Bretland]]i, [[Argentína|Argentínu]], [[Chile]], [[Ástralía|Ástralíu]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Frá 1959 hafa önnur 42 lönd gerst aðilar að sáttmálanum (þar á meðal Ísland - frá 2015). Aðildarlönd eiga rétt á þátttöku í ákvarðanatöku ef þau geta sýnt fram á verulegar vísindarannsóknir á Suðurskautslandinu. Árið 2022 voru 29 lönd með slíka ráðgefandi stöðu.<ref>{{Cite web |title=Parties |url=https://www.ats.aq/devAS/Parties?lang=e |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223060031/https://www.ats.aq/devAS/Parties?lang=e |archive-date=2022-02-23 |access-date=2022-04-02 |website=Secretariat of the Antarctic Treaty}}</ref> Ákvarðanir byggjast á [[samhljóða samþykki]] í stað atkvæðagreiðslu. Í sáttmálanum er Suðurskautslandið skilgreint sem verndarsvæði þar sem gildir frelsi til vísindarannsókna og vernd umhverfisins.<ref>{{Cite journal |last=Yermakova |first=Yelena |date=2021-07-03 |title=Legitimacy of the Antarctic Treaty System: is it time for a reform? |url=https://doi.org/10.1080/2154896X.2021.1977048 |journal=The Polar Journal |volume=11 |issue=2 |pages=342–359 |doi=10.1080/2154896X.2021.1977048 |s2cid=239218549 |issn=2154-896X}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor1-last=Drewry |editor1-first=D.J. |editor1-link=David Drewry |title=Antarctica: Glaciological and Geophysical Folio |date=1983 |publisher=[[Scott Polar Research Institute|Scott Polar Research Institute, University of Cambridge]] |location=Cambridge |isbn=978-0-901021-04-5}} * {{cite book |editor1-last=Trewby |editor1-first=Mary |title=Antarctica: An Encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton |date=2002 |publisher=Firefly Books |location=Buffalo, New York |isbn=978-1-55297-590-9 |edition=|url-access=registration |url=https://archive.org/details/trent_0116404808481/page/n5/mode/2up}} * {{cite book |doi=10.1093/wentk/9780190641320.001.0001 |title=Antarctica |date=2019 |last1=Day |first1=David |isbn=978-0-19-064132-0 }} * {{cite book |last1=Carroll |first1=Michael |author-link=Michael Carroll (space artist) |last2=Lopes|first2=Rosaly|author2-link=Rosaly Lopes |title=Antarctica : Earth's Own Ice World |url=https://archive.org/details/antarcticaearths0000carr |date=2019 |publisher=Springer Praxis Books|location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-74623-4}} * {{cite book |editor1-last=Siegert |editor1-first=Martin |editor2-last=Florindo |editor2-first=Fabio |editor1-link=Martin Siegert |title=Antarctic Climate Evolution |date=2008 |publisher=[[Elsevier Science]] |location=Amsterdam |isbn=978-0-08-093161-6 |url=https://books.google.com/books?id=yUu-x70CZEcC}} * {{cite book |editor1-last=Hund |editor1-first=Andrew J. |title=Antarctica And The Arctic Circle: A Geographic Encyclopedia of the Earth's Polar Regions |date=2014 |publisher=ABC-CLIO, LLC |isbn=978-1-61069-392-9 |page=|volume=1 |url=https://archive.org/details/antarctica-and-the-arctic-circle-2-volumes-a-geographic-encyclopedia-of-the-earths-polar-regions/page/n3/mode/2up?q=}} {{refend}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3311518 Terry G. Lacy, ''Til Suðurskautslandsins''; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1996] {{stubbur|landafræði}} {{Heimsálfur}} {{Heimshlutar}} [[Flokkur:Heimsálfur]] 3gw604zrefs513fxeivbw409xozv7h8 0 3679 1960259 1958892 2026-04-16T23:54:20Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960259 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill|Kína (aðgreining)}} {{land | nafn = Alþýðulýðveldið Kína | nafn_í_eignarfalli = Kína | nafn_á_frummáli = 中华人民共和国<br/>Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó | fáni = Flag of the People's Republic of China.svg | skjaldarmerki = National Emblem of the People's Republic of China (2).svg | þjóðsöngur = [[Mars sjálfboðaliðanna]] | staðsetningarkort = CHN_orthographic.svg | höfuðborg = [[Peking]] | tungumál = [[Kínverska]] | stjórnarfar = [[Flokksræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Alþýðulýðveldisins Kína|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Alþýðulýðveldisins Kína|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Xi Jinping]] | nafn_leiðtoga2 = [[Li Qiang]] | staða = Sjálfstæði | atburður1 = [[Qin-veldið|Fyrsta keisaraveldið]] | dagsetning1 = 221 f.o.t. | atburður2 = [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldið Kína]] | dagsetning2 = 1. janúar 1912 | atburður3 = [[Alþýðulýðveldið Kína]] | dagsetning3 = 1. október 1949 | flatarmál = 9.596.961 | stærðarsæti = 4 | hlutfall_vatns = 2,8 | fólksfjöldi = 1.408.280.000 | mannfjöldaár = 2024 | mannfjöldasæti = 2 | íbúar_á_ferkílómetra = 147 | VLF = 40.716 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 1 | VLF_á_mann = 28.978 | VLF_á_mann_sæti = 72 | VÞL = {{hækkun}} 0.797 | VÞL_ár = 2023 | VÞL_sæti = 78 | gjaldmiðill = [[Renminbi]] ''(júan)'' | tímabelti = [[UTC+8]] | tld = cn | símakóði = 86 }} '''Alþýðulýðveldið Kína''' ([[kínverska]]: 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') nær yfir megnið af því [[Kína (menningarsvæði)|svæði]] sem í menningarlegu, landfræðilegu og sögulegu samhengi hefur verið kallað [[Kína]] (中国 ''Zhōngguó'' „Miðríkið“). Allt frá stofnun þess árið 1949 hefur ríkið verið undir stjórn [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokks Kína]]. Það er [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|annað fjölmennasta ríki veraldar]] með yfir 1,4 milljarða íbúa sem flestir teljast til [[Hankínverjar|Hankínverja]].<ref>{{Vísindavefurinn|6165|Getið þið sagt mér allt um Kína, helst sem fyrst?|höfundur=Sigrún Harðardóttir|dags=1.9.2006}}</ref> Það er stærsta ríki [[Austur-Asía|Austur-Asíu]] að flatarmáli og það fjórða stærsta í heiminum. Ríkið á landamæri að fjórtán ríkjum: [[Afganistan]], [[Bútan]], [[Indland]]i, [[Kasakstan]], [[Kirgistan]], [[Laos]], [[Mongólía|Mongólíu]], [[Mjanmar]], [[Nepal]], [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]], [[Pakistan]], [[Rússland]]i, [[Tadsíkistan]] og [[Víetnam]]. Höfuðborgin er [[Peking]], en [[Sjanghaí]] er stærsta borgin og fjármálamiðstöð landsins. Alþýðulýðveldið gerir tilkall til [[Taívan]] og nærliggjandi eyja sem í raun lúta þó stjórn [[Lýðveldið Kína|Lýðveldisins Kína]]. Hugtakið „meginland Kína“ er stundum notað til að lýsa Alþýðulýðveldinu og þá eru [[Hong Kong]] og [[Makaó]] yfirleitt ekki talin með sökum sérstöðu þeirra. Einnig gengur þessi hluti Kína undir nafninu „Rauða Kína“, yfirleitt á meðal andstæðinga eða gagnrýnenda þess. Þar sem Alþýðulýðveldið ræður yfir yfirgnæfandi meirihluta sögulegs landsvæðis Kínverja er það í daglegu tali yfirleitt einfaldlega kallað Kína og Lýðveldið Kína einfaldlega Taívan. Kína er oft talið ein af sex [[vagga siðmenningar|vöggum siðmenningar]] í heiminum. Menn tóku að setjast þar að á [[fornsteinöld]]. Seint á [[2. árþúsundið f.Kr.|2. árþúsundinu f.o.t.]] komu fyrstu konungsríkin fram í árdal [[Gulá]]r. Frá 8. til 3. aldar f.o.t. dróst [[Zhou-veldið]] saman um leið og ný tegund stjórnsýslu og hernaðartækni litu dagsins ljós. Á þeim tíma hófst klassíska tímabilið í [[klassískar kínverskar bókmenntir|bókmenntum]], [[kínversk heimspeki|heimspeki]] og [[kínversk sagnaritun|sagnaritun]]. Árið 221 f.o.t. var Kína sameinað undir [[Keisari Kína|keisara]] sem markar upphaf kínverskra keisaravelda sem telja meðal annars [[Qin-veldið]], [[Hanveldið]], [[Tangveldið]], [[Júanveldið]], [[Mingveldið]] og [[Tjingveldið]]. Kínversk menning blómstraði og hafði mikil áhrif á heimshlutann með útbreiðslu [[byssupúður]]s, [[pappír]]sgerðar, [[Silkivegurinn|Silkiveginum]], og [[Kínamúrinn|Kínamúrnum]]. Seint á 19. öld tóku Evrópuveldin að sækjast eftir aðstöðu í Kína og neyddu keisarastjórnina til að veita sér heimild til að koma þar upp aðstöðu. Eftir áratuga hnignunarskeið var Tjingveldinu steypt af stóli í [[Xinhai-byltingin|Xinhai-byltingunni]] 1911 og [[Lýðveldið Kína (1912-1949)|Lýðveldið Kína]] var stofnað árið eftir. Undir stjórn [[Beiyang-stjórnin|Beiyang-stjórarinnar]] var landið óstöðugt og klofnaði á endanum á [[Stríðsherratímabilið|Stríðsherratímabilinu]]. Því tímabili lauk þegar her [[Kuomintang]] sameinaði landið á ný eftir [[Norðurför Kuomintang|Norðurförina]]. [[Kínverska borgarastyrjöldin]] hófst árið 1927 þegar her Kuomintang framdi [[Sjanghaífjöldamorðin|fjöldamorð]] á meðlimum Kínverska kommúnistaflokksins. Kommúnistar hófu þá skæruhernað gegn [[stjórn þjóðernissinna]] undir forystu Kuomintang. Þegar [[Japan]]ar gerðu innrás í Kína árið 1937, mynduðu kommúnistar, undir forystu [[Mao Zedong]], og Kuomintang, bandalag til að berjast gegn Japönum. [[Annað stríð Kína og Japans]] endaði með sigri Kínverja, en kommúnistar og Kuomintang hófu borgarastríðið á ný um leið og Japanar hörfuðu. Árið 1949 tryggðu kommúnistar sér yfirráð yfir stærstum hluta landsins og lýstu yfir stofnun [[Alþýðulýðveldi]]sins Kína. Stjórn Kuomintang hörfaði til eyjunnar Taívan. Landið var því klofið og [[Tvö Kína|báðar stjórnirnar]] gerðu tilkall til þess að teljast eina lögmæta stjórn landsins. Eftir jarðaumbætur í upphafi fóru tilraunir kommúnista til að koma á efnahagsstjórn í anda sósíalisma illa. [[Stóra stökkið fram á við]] olli [[Hungursneyðin mikla í Kína|hungursneyðinni miklu]] þar sem milljónir Kínverja létu lífið, og [[Menningarbyltingin]] einkenndist af pólitísku umróti og ofsóknum í nafni [[maóismi|maóískrar]] lýðhyggju.<ref>{{Vísindavefurinn|5342|Hvað fólst í menningarbyltingunni í Kína?|höfundur=Sverrir Jakobsson|dags=20.10.2005}}</ref> Eftir [[klofningur Kína og Sovétríkjanna|klofning Kína og Sovétríkjanna]] tóku Kínverjar upp nánara stjórnmálasamband við [[Bandaríkin]] 1972. Árið 1978 hófust efnahagsumbætur sem færðu efnahagsstjórn Kína frá [[áætlunarbúskapur|áætlunarbúskap]] að [[markaðsbúskapur|markaðsbúskap]] og lögðu grunn að miklum [[hagvöxtur|hagvexti]]. Kröfur um lýðræðisumbætur stöðvuðust hins vegar þegar [[mótmælin á Torgi hins himneska friðar]] 1989 voru barin niður af hörku.<ref>{{vísindavefurinn|6606|Fyrir hverju var barist í stúdentamótmælunum á Torgi hins himneska friðar? Hvernig brást stjórnin við?|höfundur=Jón Egill Eyþórsson|dags=24.4.2007}}</ref> Kína er [[einingarríki]] og [[kommúnistaríki]] undir stjórn Kínverska kommúnistaflokksins sem skilgreinir landið sem [[sósíalismi|sósíalískt ríki]]. Það er eitt af fimm fastaríkjum [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna]]. Sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum var áður skipað fulltrúa [[Taívan]]s til 1971 þegar fulltrúi Alþýðulýðveldisins Kína tók við sætinu. Kína er stofnaðili að ýmsum svæðissamtökum eins og [[Innviðafjárfestingabanki Asíu|Innviðafjárfestingabanka Asíu]], [[Silkivegssjóðurinn|Silkivegssjóðnum]], [[Nýþróunarbankinn|Nýþróunarbankanum]] og [[RCEP-fríverslunarsamningurinn|RCEP-fríverslunarsamningnum]]. Kína á aðild að [[G20]], [[Efnahagssamvinna Asíu- og Kyrrahafsríkja|Efnahagssamvinnu Asíu- og Kyrrahafsríkja]], [[Sjanghaísamstarfsstofnunin]]ni og [[Leiðtogafundur Austur-Asíuríkja|Leiðtogafundi Austur-Asíuríkja]]. [[Hagkerfi Kína]] myndar um fimmtung heimshagkerfisins og er [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)|stærsta hagkerfi heims kaupmáttarjafnað]]. Kína er annað auðugasta ríki heims á eftir [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], en situr fremur lágt á listum eftir [[lýðræði]], [[mannréttindi|mannréttindum]] og [[trúfrelsi]].<ref>{{Cite web |date=2024 |title=Democracy Index 2023: Age of conflict |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy-Index-2023-Final-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |language=en-GB}}</ref> Landið hefur verið með einn mesta hagvöxt á heimsvísu og er stærsta framleiðsluland og útflutningsland heims, og annað mesta innflutningsland heims. Kína er [[kjarnorkuveldi]] og býr yfir fjölmennasta [[fastaher]] heims og er í öðru sæti yfir lönd eftir framlögum til varnarmála. Kína er [[stórveldi]] og hefur verið lýst sem rísandi [[risaveldi]].<ref>{{Vísindavefurinn|21886|Hvað bendir til þess að Kína verði eitt af stórveldum 21. aldarinnar?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags=13.8.2009}}</ref><ref>{{cite journal|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|title=China and the United States: Cooperation, Competition, and/or Conflict|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|access-date=22 March 2021|journal=Center for Strategic and International Studies}}</ref> Kína er þekkt fyrir [[kínversk matargerð|matargerð]] og menningu,<ref>{{Vísindavefurinn|6153|Hvað getið þið sagt mér um kínverskt samfélag?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags=28.8.2006}}</ref> [[líffjölbreytni]], og annan mesta fjölda [[Heimsminjaskrá UNESCO|heimsminja]] á eftir [[Ítalía|Ítalíu]], eða 60.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cn|title=China|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=8.9.2025}}</ref> == Heiti == Heitið Kína hefur verið notað í ýmsum Evrópumálum frá því á 16. öld, en var ekki notað af Kínverjum sjálfum yfir land sitt á þeim tíma. Heitið barst til Evrópu með portúgölskum ferðalöngum til Indlands, þar sem það er dregið af orðinu ''Chīna'' í [[sanskrít]].<ref name=OED>{{cite web |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735? |title= China |work= Oxford English Dictionary }}</ref> Á miðöldum kom Kína fyrir í evrópskum heimildum sem ''Kataí'', úr mongólsku heiti landsins sem [[Kitanar]] lögðu undir sig í norðurhluta Kína á 10. öld ([[Kara Kitai]]). Þaðan barst heitið með arabískum og rússneskum ritum til Evrópu. [[Marco Polo]] notar til dæmis það heiti í bók sinni ''Il Milione'' yfir ríki stórkansins. Heitið Kína kemur fyrir í dagbók [[Duarte Barbosa]] frá 1516 sem ''o Grande Reino da China''.<ref>{{citation |first=Duarte |last=Barbosa |title=Livro em que dá Relação do que Viu e Ouviu no Oriente |editor=Augusto Reis Machado |display-editors=0 |location=Lissabon |date=1946 |url=http://purl.pt/435 |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20081022202824/http://purl.pt/435 |archive-date=2008-10-22 |lang=pt |access-date=2021-07-20 }}</ref><ref name=OED/> Þetta heiti kemur fyrir í íslenskum ritum frá 17. öld sem ''Sína'' eins og í [[latína|latínu]], ''Kín'' eða ''Kína''. Uppruni orðsins [[appelsína]], sem kemur úr lágþýsku, er til dæmis „Kína-[[epli]]“. Heitið sem Barbosa notaði var fengið úr [[persneska|persnesku]], ''Chīn'' (چین), sem aftur var dregið af [[sanskrít]], ''Cīna'' (चीन).<ref name="AmHer">"[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". ''The American Heritage Dictionary of the English Language'' (2000). Boston and New York: Houghton-Mifflin.</ref> Orðið ''Cīna'' kemur fyrir í fornum helgiritum Hindúa eins og ''[[Mahābhārata]]'' (5. öld f.o.t.) og ''[[Manusmṛti]]'' (2. öld f.o.t.).<ref name=wade>Wade, Geoff. "[https://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf The Polity of Yelang and the Origin of the Name 'China']". ''Sino-Platonic Papers'', No. 188, maí 2009, s. 20.</ref> Árið 1655 stakk [[Martino Martini]] upp á því að orðið væri upphaflega dregið af heiti [[Qin-veldið|Qin-veldisins]] (221-206 f.o.t.).<ref name="Martini">Martino, Martin, ''Novus Atlas Sinensis'', Vín 1655, Formáli, s. 2.</ref><ref name=wade/> Indverskir textar sem nota orðið eru eldri en Qin-veldið, en þessi uppruni er samt gefinn upp af ýmsum heimildum.<ref>{{cite book |author=Bodde, Derk |editor=Denis Twitchett |editor2= Michael Loewe |url = https://books.google.com/books?id=A2HKxK5N2sAC&pg=PA20|title = The Cambridge History of China: Volume 1, The Ch'in and Han Empires, 221 BC – AD 220 |page = 20 |isbn = 978-0-521-24327-8|year=1978 }}</ref> Aðrar kenningar rekja orðið í sanskrít til heita [[Yelang]] eða ríkisins [[Chu (ríki)|Chu]].<ref name=wade/><ref>{{cite book |author=Yule, Henry |url = https://books.google.com/books?id=SAqgAb41ifIC&pg=PA3 |title = Cathay and the Way Thither |pages= 3–7 |isbn = 978-81-206-1966-1|year = 1866 }}</ref> Opinbert heiti nútímaríkisins er „Alþýðulýðveldið Kína“ (中华人民共和国 ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''). Stutta myndin er ''Zhōngguó'' (中国), dregið af ''zhōng'' („mið-“) og ''guó'' („ríki“), hugtak sem varð til á tímum [[Vestur-Zhou]] sem vísun í yfirráðasvæði þeirra. Heitið var síðan látið ná yfir svæðið í kringum [[Luoyi]] (nú [[Luoyang]]) á tímum [[Austur-Zhou]], og síðan yfir [[Miðsléttan (Kína)|Miðsléttuna]]. Síðar var það stundum notað sem heiti yfir ríkið á tímum [[Tjingveldið|Tjingveldisins]].<ref name=wilx>{{citation |last=Wilkinson |first=Endymion |title=Chinese History: A Manual |url=https://books.google.com/books?id=ERnrQq0bsPYC&pg=PA132|date=2000 |location=[[Cambridge, Mass.|Cambridge]] |publisher=Harvard University Asia Center |series=Harvard-Yenching Institute Monograph No. 52 |page=132|isbn=978-0-674-00249-4}}</ref> Það var oft notað sem menningarlegt hugtak til að aðgreina þjóðina [[Huaxia]] frá öðrum sem álitnir voru „barbarar“.<ref name=wilx/> Nafnið ''Zhongguo'' hefur þannig líka verið þýtt sem „Miðríkið“ í Evrópumálum.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4n8u0HG-iYEC&pg=PA52|title=Greater China in an Era of Globalization|last1=Tang|first1=Xiaoyang|last2=Guo|first2=Sujian|last3=Guo|first3=Baogang|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2010|isbn=978-0-7391-3534-1|location=Lanham, MD|pages=52–53}}</ref> Alþýðulýðveldið Kína er stundum kallað [[Meginlands-Kína]] til aðgreiningar frá [[Lýðveldið Kína|Lýðveldinu Kína]].<ref name=":6">{{cite news|title=Two "Chinese" flags in Chinatown 美國唐人街兩面「中國」國旗之爭|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/zhongwen/simp/world-49585512}}</ref><ref>{{cite news|title=Chou Hsi-wei on Conflict Zone|publisher=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/en/chou-hsi-wei-on-conflict-zone/av-49624866|quote=So-called 'China', we call it 'Mainland', we are 'Taiwan'. Together we are 'China'.}}</ref><ref name=":8">{{cite web|title=China-Taiwan Relations|url=https://www.cfr.org/backgrounder/china-taiwan-relations|publisher=Council on Foreign Relations|access-date=2021-07-20|archive-date=2020-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726215005/https://www.cfr.org/backgrounder/china-taiwan-relations|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{cite news|title=What's behind the China-Taiwan divide?|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34729538}}</ref> == Saga == === Mongólsk yfirráð === Í byrjun 13. aldar hófu Mongólar undir forystu [[Djengis Khan]] að leggja undir sig Kína. Djengis Khan lagði undir sig stóran hluta norður Kína en sonur hans og barnabarn lögðu síðar undir sig suðurhluta Kína. [[Mongólaveldið]] varð mjög stórt og náði frá Víetnam og Kóreuskaganum í austri til Ungverjalands í vestri. Mongólaveldið klofnaði eftir dauða [[Kúblaí Khan]] en afkomendur hans ríktu yfir Kína allt til ársins 1368 og þá lauk yfirráðum mongóla yfir Kína.<ref>{{vísindavefurinn|81746|Hverjar voru helstu ástæður þess að Mongólar urðu að heimsveldi á miðöldum en ekki Kínverjar?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags=7.6.2021}}</ref> == Landfræði == [[File:East Asia topographic map.png|thumb|[[Hæðakort]] af Kína.]] Land Kína er mjög stórt og fjölbreytt. Það nær frá [[Góbíeyðimörkin]]ni og [[Talkamakan]] í þurru norðri, að [[hlýtempraður|hlýtempruðum]] skógum í röku suðrinu. Fjallgarðarnir [[Himalajafjöll]], [[Karakoramfjöll]], [[Pamírfjöll]] og [[Tian Shan]] skilja milli Kína og [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] og [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. [[Jangtsefljót]] og [[Gulá]], þriðja og sjötta lengsta fljót jarðar, renna frá [[Tíbet]] að þéttbýlu austurströndinni. Strandlengja Kína við [[Kyrrahaf]] er 14.500 km að lengd og markast af [[Bóhaíhaf]]i, [[Gulahaf]]i, [[Austur-Kínahaf]]i og [[Suður-Kínahaf]]i. Kína tengist [[Evrasíusteppan|Evrasíusteppunni]] við landamærin að Kasakstan. Landsvæði Kína liggur á milli 18. og 54. breiddargráðu norður, og 54. og 73. lengdargráðu austur. Landfræðileg miðja Kína er við {{coord|35|50|40.9|N|103|27|7.5|E|region:CN-62_type:landmark|name=Geographical center of China}}. Landslag í Kína er mjög fjölbreytt. Í austri, við strendur [[Gulahaf]]s og [[Austur-Kínahaf]]s, eru þéttbýlar flóðsléttur, en á mongólsku hásléttunni í norðri, er [[gresja]] ríkjandi. Í suðurhluta Kína eru hæðir og lágir fjallgarðar, meðan miðausturhlutinn hefur árósa tveggja stærstu fljóta landsins: [[Gulá]]r og [[Jangtse]]. Aðrar stórar ár eru [[Xi-fljót]], [[Mekong]], [[Bramapútra]] og [[Amúrfljót]]. Í vestri eru helstu fjallgarðar landsins, eins og [[Himalajafjöll]]. Hásléttur í norðri innihalda sum af þurrustu svæðum jarðar, eins og [[Taklamakan]] og [[Góbíeyðimörkin]]a. Hæsti tindur heims, [[Everestfjall]] (8.848 metrar) liggur á landamærum Kína að Nepal.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=18 January 2020|archive-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> Lægsti punkturinn og þriðji lægsti punktur heims, er í uppþornuðu [[Ayding-vatn]]i (-154 metrar) í [[Turpandældin]]ni.<ref>{{cite web |date=28 February 2015 |title=Lowest Places on Earth |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |archive-date=7 February 2015 |access-date=2 December 2013 |website=[[National Park Service]] |publisher=}}</ref> Þótt Kína spanni ígildi fimm [[tímabelti|tímabelta]] (frá UTC+5 til UTC+9) notast ríkið við eitt tímabelti, kínverskan staðaltíma ([[UTC+8]]).<ref name=whyist>{{cite web | title=Why Is There Only 1 Time Zone in China? | website=timeanddate.com | url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html | access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{cite web | title=About time: One huge country, one time zone | website=BBC News | date=2011-03-23 | url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 | access-date=2025-08-28}}</ref> Stefna um samræmdan tíma var tekin upp árið 1949.<ref name=whyist/> == Stjórnmál == {{Sjá einnig|Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína}} {{multiple image | align = right | width = 250 | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = [[Alþýðuhöllin í Kína]]<br/>þar sem [[Alþýðuráð Kína]] kemur saman. | image2 = Lascar Xinhua Gate (Xinhuamen) (4497575335).jpg | caption2 = [[Zhongnanhai]], stjórnarsetur ríkisstjórnar Kína og Kínverska kommúnistaflokksins. }} Alþýðulýðveldið Kína er [[flokksræði]]sríki undir stjórn Kínverska kommúnistaflokksins. Kommúnistaflokkurinn lýsir hugmyndafræði sinni sem „sósísalisma með kínverskum einkennum“,<ref>{{vísindavefurinn|29009|Hvernig er stjórnarfarið í Kína?|höfundur=Helga Kristín Kolbeins|dags=8.7.2009}}</ref> sem er [[kínverskur marxismi]].<ref>{{Cite news |date=5 January 2013 |title=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174945/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |archive-date=1 February 2016 |access-date=14 January 2020 |agency=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> [[Stjórnarskrá Kína]] skilgreinir Alþýðulýðveldið sem [[kommúnistaríki|sósíalískt ríki]] undir [[alræði alþýðunnar]] sem stjórnað er af verkalýðnum og byggist á bandalagi verkamanna og bænda. Hún segir að stofnanir ríkisins skuli starfa samkvæmt [[Lýðræðisleg miðstýring|lýðræðislegri miðstýringu]]<ref name="Constitution">{{Cite web |date=20 November 2019 |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702212731/http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |archive-date=2 July 2023 |access-date=20 March 2021 |website=[[National People's Congress]]}}</ref> og að helstu einkenni sósíalisma með kínverskum einkennum sé leiðtogahlutverk Kínverska kommúnistaflokksins.<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web |last=Wei |first=Changhao |date=11 March 2018 |title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0) |url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222125439/https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution |archive-date=22 December 2018 |access-date=22 August 2019 |website=NPC Observer}}</ref> Opinberlega skilgreinir Kommúnistaflokkurinn stjórnarfar í Kína sem [[lýðræði]], eða „lýðræði fólksins í heildarferlinu“ (þar sem átt er við lýðræðislega ákvarðanatöku í nefndum og ráðum stjórnsýslunnar),<ref name="Decoding China-2021">{{Cite web |date=4 February 2021 |title=Democracy |url=https://decodingchina.eu/democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816041118/https://decodingchina.eu/democracy |archive-date=16 August 2022 |access-date=22 August 2022 |website=Decoding China |publisher=[[Heidelberg University]]}}</ref> en stjórn landsins er samt almennt lýst sem [[alræðisstjórn]].<ref>{{Cite book |last=Ringen |first=Stein |author-link=Stein Ringen |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |url=https://archive.org/details/perfectdictators0000ring |date=2016 |publisher=[[Hong Kong University Press]] |isbn=978-9-8882-0893-7 |page=[https://archive.org/details/perfectdictators0000ring/page/2 3]}}</ref><ref name="Isabelle">{{Cite news |last1=Qian |first1=Isabelle |last2=Xiao |first2=Muyi |last3=Mozur |first3=Paul |last4=Cardia |first4=Alexander |date=21 June 2022 |title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |archive-date=16 January 2023 |access-date=23 July 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Þar eru einhverjar ströngustu takmarkanir heims á mörgum sviðum félagsmála, sérstaklega [[fjölmiðlafrelsi]], [[trúfrelsi]], [[félagafrelsi]], [[fundafrelsi]] og frjálsu aðgengi að [[Internetið|Internetinu]].<ref name="freedomhouse">{{Cite news |date=2024 |title=Freedom in the World 2024: China |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |access-date=5 April 2024 |work=[[Freedom House]]}}</ref> Kína sat í 145. sæti af 167 löndum á [[Lýðræðisvísitala The Economist|lýðræðisvísitölu The Economist]] árið 2024.<ref>{{Cite news |date=27 February 2025 |title=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |access-date=27 February 2025 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Aðrir telja að hugtakið „alræðisstjórn“ sé ekki nægjanlega lýsandi fyrir fjölda samráðsferla sem eiga sér stað í kínverska stjórnkerfinu.<ref>{{Cite book |last=Laikwan |first=Pang |title=One and All: The Logic of Chinese Sovereignty |date=2024 |publisher=[[Stanford University Press]] |isbn=978-1-5036-3881-5 |location=Stanford, CA |pages=1}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === {{aðalgrein|Héruð Kína}} Alþýðulýðveldið Kína er samkvæmt stjórnarskrá [[einingarríki]] sem skiptist í 23 [[héruð Kína|héruð]], fimm [[sjálfstjórnarhéruð Kína|sjálfstjórnarhéruð]] þar sem tilteknir upprunahópar búa, og fjögur sveitarfélög undir beinni stjórn. Saman eru þessi landsvæði kölluð „Meginlands-Kína“. Auk þeirra eru tvö [[sérstjórnarhéruð Kína|sérstjórnarhéruð]] ([[Hong Kong]] og [[Makaó]]).<ref>{{Cite web |date=26 August 2014 |title=Administrative Division |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709144054/http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |archive-date=9 July 2022 |access-date=19 December 2022 |website=[[State Council of the People's Republic of China]]}}</ref> Alþýðulýðveldið gerir tilkall til [[Taívan]] og lítur svo á að [[Taívan (eyja)|eyjan Taívan]] sé [[Taívanhérað|sérstakt hérað]] innan Alþýðulýðveldisins, en að eyjarnar [[Kinmen]] og [[Matsueyjar]] séu hlutar af héraðinu [[Fujian]]. Aðrar eyjar undir stjórn Lýðveldisins Kína eru formlega skilgreindar sem hlutar héraðanna [[Hainan]] og [[Guangdong]].<ref>{{Cite book |last=Chang |first=Bi-yu |title=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-3176-5812-2 |pages=[https://books.google.com/books?id=hgaUBwAAQBAJ&q=9781317658122&pg=PA58 35–40, 46–60]}}</ref><ref name="asia-34729538">{{Cite news |date=6 November 2015 |title=What's behind China-Taiwan tensions? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34729538 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107103125/http://www.bbc.com/news/world-asia-34729538 |archive-date=7 November 2015 |access-date=10 November 2022 |work=[[BBC News]] |publisher=}}</ref> Landfræðilega er meginlandi Kína skipt í sex hluta: [[Norður-Kína]], [[Austur-Kína]], [[Suðvestur-Kína]], [[Syðri Mið-Kína]], [[Norðaustur-Kína]], og [[Norðvestur-Kína]].<ref name="Brown2013">{{Cite book |last=Brown |first=Kerry |title=Contemporary China |url=https://archive.org/details/contemporarychin0000brow |date=2013 |publisher=Macmillan International Higher Education – University of Sydney |isbn=978-1-1372-8159-3 |page=[https://archive.org/details/contemporarychin0000brow/page/6 7]}}</ref> {| class="wikitable" width=100% |+ Listi yfir stjórnsýslueiningar í Kína ! style="width: 23%" | Héruð {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|省}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Anhui]] {{nowrap|({{lang|zh|安徽省}})}} *[[Fujian]] {{nowrap|({{lang|zh|福建省}})}} *[[Gansu]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|甘肃省}})}} *[[Guangdong]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|广东省}})}} *[[Guizhou]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|贵州省}})}} *[[Hainan]] {{nowrap|({{lang|zh|海南省}})}} *[[Hebei]] {{nowrap|({{lang|zh|河北省}})}} *[[Heilongjiang]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|黑龙江省}})}} *[[Henan]] {{nowrap|({{lang|zh|河南省}})}} *[[Hubei]] {{nowrap|({{lang|zh|湖北省}})}} *[[Hunan]] {{nowrap|({{lang|zh|湖南省}})}} *[[Jiangsu]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|江苏省}})}} *[[Jiangxi]] {{nowrap|({{lang|zh|江西省}})}} *[[Jilin]] {{nowrap|({{lang|zh|吉林省}})}} *[[Liaoning]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|辽宁省}})}} *[[Qinghai]] {{nowrap|({{lang|zh|青海省}})}} *[[Shaanxi]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|陕西省}})}} *[[Shandong]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|山东省}})}} *[[Shanxi]] {{nowrap|({{lang|zh|山西省}})}} *[[Sesúan]] {{nowrap|({{lang|zh|四川省}})}} *[[Yunnan]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|云南省}})}} *[[Zhejiang]] {{nowrap|({{lang|zh|浙江省}})}} }} |- ! style="width: 23%" | ''Tilkall'' | ''[[Taívanhérað]]'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|台湾省}})}}, ''undir stjórn [[Lýðveldið Kína|Lýðveldisins Kína]]'' |- ! style="width: 23%" | Sjálfstjórnarhéruð {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|自治区}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Guangxi]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|广西壮族自治区}})}} *[[Innri-Mongólía]] / ''Nei Menggu'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|内蒙古自治区}})}} *[[Ningxia]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|宁夏回族自治区}})}} *[[Sjálfstjórnarhéraðið Tíbet|Tíbet]] / ''Xizang'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|西藏自治区}})}} *[[Xinjiang]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|新疆维吾尔自治区}})}} }} |- ! style="width: 23%" | Sveitarfélög {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|直辖市}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Peking]] {{nowrap|({{lang|zh|北京市}})}} *[[Chongqing]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|重庆市}})}} *[[Sjanghaí]] {{nowrap|({{lang|zh|上海市}})}} *[[Tianjin]] {{nowrap|({{lang|zh|天津市}})}} }} |- ! style="width: 23%" | Sérstjórnarhéruð {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|特别行政区}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Hong Kong]] / ''Xianggang'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|香港特别行政区}})}} *[[Makaó]] / ''Aomen'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|澳门特别行政区}})}} }} |} === Stærstu borgir === {{aðalgrein|Borgir Kína eftir fólksfjölda}} Borgarvæðing hefur aukist samhliða auknum íbúafjölda og efnahagsuppgangi. Erfitt getur verið að ákvarða íbúafjölda borga, bæði vegna ákvörðunar borgarmarka (sbr. Chongqing sem er bæði sveitarfélag og stórt hérað) og vegna stöðugs straums farandverkafólks til stærri borga. Eftirfarandi listi sýnir nokkrar stærstu borgirnar eftir áætluðum íbúafjölda innan borgarmarka og innan stjórnsýslueiningar til samanburðar.<ref>{{Citation|title=Liste des villes de Chine par nombre d'habitants|date=2021-09-19|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_des_villes_de_Chine_par_nombre_d%27habitants&oldid=186457296|work=Wikipédia|language=fr|access-date=2022-08-02}}</ref> {|class="wikitable sortable" ! <small>Borg</small> ! <small>Stjórnsýslustig</small> ! <small>Íbúafjöldi borgarkjarna (2020)</small> ! <small>Heildaríbúafjöldi á</small> <small>stjórnsýslustigi borgar (2020)</small> |- | [[Sjanghæ]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 18.542.200 || 26.808.537 |- | [[Peking]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 17.430.000 || 20.318.910 |- | [[Guangzhou]] || Sveitarfélag ||13.189.556 || 15.000.000 |- | [[Shenzhen]] || Sýsla || 12.280.242 || 13.300.000 |- | [[Hong Kong]] || [[Héruð Kína#Sérstjórnarhérað|Sérstjórnarhérað]] || 6.985.200 || 7.536.275 |- | [[Dongguan]] || Sýsla || 7.397.900 || 7.650.000 |- | [[Tianjin]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 11.500.000 || 13.524.025 |- | [[Chongqing]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 15.697.611 || 31.442.300 |- | [[Wuhan]] || Sveitarfélag || 8.331.671 || 9.400.000 |- | [[Harbin]] || Sveitarfélag || 6.340.878 || 8.499.000 |- | [[Shenyang]] || Sveitarfélag || 7.169.165 || 7.500.000 |- | [[Chengdu]] || Sveitarfélag || 9.080.788 || 11.300.000 |- |} == Efnahagslíf == [[MYnd:Shanghai_skyline_from_the_bund.jpg|thumb|right|[[Pudong]] er fjármálahverfið í Sjanghaí.]] Kína er [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|annað stærsta hagkerfi heims]] miðað við [[verg landsframleiðsla|verga landsframleiðslu]] að nafnvirði,<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |archive-date=19 July 2019 |access-date=8 July 2019 |work=[[The Guardian]]}}</ref> og [[lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)|það stærsta]] [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjafnað]].<ref>{{Cite web |date=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |archive-date=19 February 2019 |access-date=18 February 2019 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> Árið 2022 var hagkerfi Kína 18% af [[heimshagkerfið|heimshagkerfinu]] miðað við landsframleiðslu að nafnvirði.<ref name="IMF-2023">{{Cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |archive-date=13 April 2023 |access-date=16 May 2023 |website=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kína er eitt af mestu hagvaxtarsvæðum heims,<ref>{{Cite web |title=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |archive-date=30 September 2020 |access-date=13 September 2020 |publisher=World Bank}}</ref> með í kringum 6% [[hagtvöxtur|hagvöxt]] að jafnaði á hverju ári eftir breytingar á efnahagsstefnu árið 1978.<ref>{{Cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |archive-date=31 May 2022 |access-date=25 May 2018 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> Samkvæmt Alþjóðabankanum óx landsframleiðsla í Kína úr 150 milljörðum dala árið 1978 í 17,96 billjón dali árið 2022.<ref>{{Cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |archive-date=6 September 2019 |access-date=7 July 2023 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> Kína er í 64. sæti á [[lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|lista yfir lönd eftir landsframleiðslu á mann]], sem gerir landið að efri-miðtekjulandi.<ref>{{Cite web |date=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |archive-date=2 September 2019 |access-date=18 February 2019 |publisher=World Bank}}</ref> 135 af [[Fortune Global 500|500 stærstu fyrirtækjum heims]] eru með höfuðstöðvar í Kína.<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500 |archive-date=16 January 2023 |access-date=3 August 2023 |website=[[Fortune Global 500]]}}</ref> Kína er með stærsta hlutafjármarkað og stærsta markað framvirkra samninga að minnsta kosti frá 2024, auk þess að vera með þriðja stærsta skuldabréfamarkað heims.<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-3002-6690-0 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} Sögulega var Kína eitt af stærstu efnahagsveldum heims stærstan hluta af síðustu 2000 árum,<ref>{{Cite book |last=Maddison |first=Angus |author-link=Angus Maddison |title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History |url=https://archive.org/details/contoursofworlde0000madd |date=2007 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-1916-4758-1 |page=[https://archive.org/details/contoursofworlde0000madd/page/378 379]}}</ref> en á þeim tíma gekk landið í gegnum mörg tímabil vaxtar og hnignunar.<ref name="Dahlman Aubert 2001">{{Cite report |title=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century |last1=Dahlman |first1=Carl J. |last2=Aubert |first2=Jean-Eric |year=2001 |publisher=World Bank Publications|series=WBI Development Studies |location=Herndon, VA}}</ref><ref>{{Cite web |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=15 September 2017 |page=29}}</ref> Frá efnahagsumbótunum 1978 hefur Kína þróað fjölþætt hagkerfi og er orðið einn af mikilvægustu aðilum heimsmarkaðarins. Meðal iðngreina þar sem landið hefur mest forskot, eru [[framleiðsluiðnaður]], [[smásala]], [[námavinnsla]], [[stáliðnaður]], [[textíliðnaður]], [[bílaiðnaður]], [[orkuvinnsla]] (þar á meðal hreinorkuvinnsla), [[fjármálaþjónusta]], [[rafeindaiðnaður]], [[fjarskiptaþjónusta]], [[fasteignamarkaður]], [[netverslun]] og [[ferðaþjónusta]]. Í Kína eru þrjár af tíu stærstu [[kauphöll]]um heims:<ref>{{Cite web |date=19 February 2019 |title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization |url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/ |access-date=28 November 2019 |website=ValueWalk}}</ref> [[Kauphöllin í Sjanghaí]], [[Kauphöllin í Hong Kong]] og [[Kauphöllin í Shenzhen]]. Samanlagt markaðsvirði þeirra var meira en 15,9 billjónir árið 2020.<ref>{{Cite news |date=13 October 2020 |title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015 |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015 |archive-date=31 October 2020 |access-date=28 October 2020 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> Í Kína eru auk þess þrjár af tíu helstu fjármálamiðstöðvum heims samkvæmt [[Global Financial Centres Index]]: [[Sjanghaí]], [[Hong Kong]] og [[Shenzhen]].<ref name="GFCI36">{{Cite web |title=GFCI 36 Rank – Long Finance |url=https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-36-explore-the-data/gfci-36-rank/ |access-date=2024-09-24 |website=www.longfinance.net}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|Hagvöxtur Kína borinn saman við önnur helstu þróunarríki 1990-2013. Mikill vöxtur Kína (bláa línan) er greinilegur.<ref>{{Cite web |title=World Bank World Development Indicators |url=http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220032256/http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators |archive-date=20 December 2014 |access-date=8 December 2014 |publisher=World Bank}}</ref>]] Efnahagsstefnu Kína nútímans er oft lýst sem dæmi um [[ríkiskapítalismi|ríkiskapítalisma]] eða [[flokksræðiskapítalismi|flokksræðiskapítalisma]].<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=1 September 2021 |title=Party-State Capitalism in China |journal=[[Current History]] |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=1 October 2022 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=[[International Security]] |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |doi-access=free}}</ref> Ríkið er ráðandi í ákveðnum lykilgeirum (undirstöðugreinum) eins og í orkuvinnslu og [[þungaiðnaður|þungaiðnaði]], en einkageirinn hefur líka stækkað gríðarlega. Árið 2008 voru um 30 milljón einkafyrirtæki skráð í landinu.<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{Cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=27 April 2010 |website=[[Bloomberg Businessweek]]}}</ref><ref name="Ref_abg">{{Cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=10 October 2008 |access-date=27 April 2010 |publisher=OECD}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum standa fyrirtæki í einkaeigu undir yfir 60% af landsframleiðslu í Kína.<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |archive-date=28 March 2024 |access-date=13 April 2023 |work=[[Bloomberg News]]}}</ref> Kína hefur verið stærsta framleiðsluland heims frá 2010. Það ár tók Kína fram úr Bandaríkjunum sem höfðu verið helsta framleiðsluland heims síðustu 100 ár þar á undan.<ref>{{Cite news |last=Marsh |first=Peter |date=13 March 2011 |title=China noses ahead as top goods producer |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |access-date=18 January 2020 |work=[[Financial Times]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Levinson |first=Marc |date=21 February 2018 |title=U.S. Manufacturing in International Perspective |url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf |archive-date=9 October 2022 |website=Federation of American Scientists}}</ref> Kína hefur líka verið annað stærsta hátækniframleiðsluland heims síðan 2012, samkvæmt [[Bandaríski rannsóknarsjóðurinn|Bandaríska rannsóknarsjóðnum]].<ref>{{Cite web |title=Report – S&E Indicators 2018 |url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china |archive-date=23 September 2023 |access-date=8 July 2019 |website=nsf.gov}}</ref> Kína er með annan stærsta smásölumarkað heims á eftir Bandaríkjunum.<ref>{{Cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |archive-date=25 April 2024 |access-date=18 February 2019 |work=[[CNN]]}}</ref> Kína er leiðandi á heimsvísu í netverslun, með 37% markaðshlutdeild árið 2021.<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022 |archive-date=2 December 2023 |access-date=19 May 2023 |work=Charged}}</ref> Bílaiðnaður Kína er talinn einn sá samkeppnishæfasti í heimi.<ref name=":37">{{Cite news |last1=Gelles |first1=David |last2=Sengupta |first2=Somini |last3=Bradsher |first3=Keith |last4=Plumer |first4=Brad |last5=Stevens |first5=Harry |date=2025-06-30 |title=There's a Race to Power the Future. China Is Pulling Away. |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/06/30/climate/china-clean-energy-power.html |access-date=2025-06-30 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Kína er stærsti framleiðandi og neytandi rafbíla í heimi. Þar var um helmingur allra rafbíla heims framleiddur og keyptur árið 2022.<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=13 April 2023 |publisher=[[BBC News]]}}</ref> Kína er líka stærsti framleiðandi rafhlaða fyrir rafbíla, auk þess að framleiða mikið af lykilhráefnum fyrir framleiðslu rafhlaða.<ref>{{Cite web |date=9 September 2020 |title=China Dominates the Global Lithium Battery Market |url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/ |access-date=28 March 2021 |website=Institute for Energy Research}}</ref> ==Íbúar== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|Þéttleiki byggðar í Kína árið 2000.]] Samkvæmt [[manntal í Kína 2020|manntali 2020]] var fjöldi íbúa Kína 1.411.778.724. Um 17,95% voru 14 ára eða yngri, 63,35% voru milli 15 og 59 ára, og 18,7% voru yfir 60 ára aldri.<ref name="2020_census2">{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=11 May 2021 |website=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> Milli 2010 og 2020 var meðalfólksfjölgun 0,53%.<ref name="2020_census2" /> Í Kína var opinber stefna að takmarka fjölda fæddra barna fyrir hverja fjölskyldu til þess að draga úr [[fólksfjölgun]]. Markið var tvö börn frá 1970 og aðeins eitt barn eftir 1979. Stefnan var óvinsæl og eftir miðjan 9. áratuginn hófu stjórnvöld að gera undantekningar, sérstaklega í dreifbýli. Í reynd voru mörkin því 1,5 barn á fjölskyldu frá um 1985 til 2015. Aðrir upprunahópar en Hankínverjar voru líka undanþegnir takmörkunum.<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=21 June 2021 |title=Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |trans-title=Three children in China: You do it, we'll see |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=16 August 2022 |website=[[BirGün]] |language=Turkish}}</ref> Í desember 2013 var enn slakað á mörkunum og fólki leyft að eignast tvö börn ef annað foreldrið var einkabarn.<ref>{{Cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785 |access-date=16 May 2023 |work=[[USA Today]]}}</ref> Létt var á stefnunni í lok ársins 2015 og hverri fjölskyldu leyft að eiga tvö börn.<ref>{{Vefheimild|titill=Tveggja barna stefna lögfest í Kína|url=https://www.visir.is/g/2015151229262|útgefandi=''Vísir''|ár=2015|mánuður=28. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson}}</ref><ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=31 May 2021 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref> Þann 31. maí 2021 var tilkynnt um þriggja barna stefnu, vegna öldrunar þjóðarinnar,<ref name="Birtles-2021" /> og í júlí 2021 voru allar takmarkanir á stærð fjölskyldna og sektir fyrir brot á þeim numdar úr gildi.<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=29 April 2022 |work=[[CNBC]]}}</ref> Árið 2023 var frjósemishlutfall í Kína 1,09, sem er með því lægsta sem gerist í heiminum.<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=19 August 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=12 December 2023 |website=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Árið 2023 áætlaði [[Hagstofa Kína]] að íbúum hefði fækkað um 850.000 milli 2021 og 2022, sem var fyrsta fólksfækkunin frá árinu 1961.<ref>{{Cite news |last=Ng |first=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=17 January 2023 |publisher=[[BBC News]]}}</ref> Sumir telja að um 400 milljónir færri hafi fæðst en ella vegna stefnunnar,<ref>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/world/2013/dec/24/china-relaxation-one-child-policy-rolling-out |title=China's relaxation of one-child policy to begin rolling out early next year |access-date=2013-12-25 |archive-date=2013-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225022410/http://www.theguardian.com/world/2013/dec/24/china-relaxation-one-child-policy-rolling-out |url-status=dead }}</ref> en aðrir fræðimenn telja að takmarkanir á fjölda barna hafi lítil sem engin áhrif haft á fólksfjölgun<ref name="Wang Judge">{{Cite journal |last1=Feng |first1=Wang |last2=Yong |first2=Cai |last3=Gu |first3=Baochang |date=2012 |title=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One-Child Policy? |url=http://dragonreport.com/Dragon_Report/Challenges_files/Wang_pp115-129.pdf |url-status=dead |journal=[[Population and Development Review]] |volume=38 |pages=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20190606203524/http://dragonreport.com/Dragon_Report/Challenges_files/Wang_pp115-129.pdf |archive-date=6 June 2019 |access-date=16 May 2018}}</ref> eða heildarmannfjölda.<ref name="Whyte">{{Cite journal |last1=Whyte |first1=Martin K. |last2=Wang |first2=Feng |last3=Cai |first3=Yong |date=2015 |title=Challenging Myths about China's One-Child Policy |url=http://scholar.harvard.edu/files/martinwhyte/files/challenging_myths_published_version.pdf |url-status=live |journal=[[The China Journal]] |volume=74 |pages=144–159 |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://scholar.harvard.edu/files/martinwhyte/files/challenging_myths_published_version.pdf |archive-date=9 October 2022}}</ref> Sú ályktun hefur þó líka verið gagnrýnd.<ref>{{Cite journal |last=Goodkind |first=Daniel |date=2017 |title=The Astonishing Population Averted by China's Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |journal=[[Demography (journal)|Demography]] |volume=54 |issue=4 |pages=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |pmid=28762036 |s2cid=13656899 |doi-access=free}}</ref> Þessi stefna, ásamt því að fjölskyldur kusu heldur að eignast drengi, kann að hafa skekkt kynjahlutföll fæddra barna í Kína.<ref>{{Cite news |last=Parry |first=Simon |date=9 January 2005 |title=Shortage of girls forces China to criminalize selective abortion |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |archive-date=10 January 2022 |access-date=22 October 2012 |work=The Daily Telegraph}}{{cbignore}}</ref><ref name="Ref_2007a">{{Cite news |date=12 January 2007 |title=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |access-date=23 March 2009 |work=BBC News}}</ref> Samkvæmt manntalinu 2020 voru karlar 51,2% mannfjöldans.<ref name="NBS China-2021">{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |access-date=16 May 2023 |website=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> Kynjahlutfallið er samt jafnara en það var árið 1953 þegar karlar voru 51,8% íbúa.<ref>{{Cite news |date=20 October 2011 |title=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911115321/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |archive-date=11 September 2011 |access-date=19 May 2023 |work=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> === Trúarbrögð === Meðlimir kínverska kommúnistaflokksins eru trúleysingjar, en kínversk stjórnvöld leyfa venjulegu fólki að iðka trúarbrögð. Í Kína má segja að þar sé að finna ekki eina [[þjóð]] heldur margar. Því er einungis hægt að tala um hefðbundna eða ríkjandi [[Menning|menningu]] og lífsstíl sem einkennir kínversku þjóðina. Kínversk menning og siðfræði er undir áhrifum [[Konfúsíusarhyggja|konfúsíusarhyggju]], [[Daoismi|daoisma]], [[Búddismi|búddisma]], [[Qi Gong]] og [[Þjóðtrú|þjóðtrúar]]. Fyrir um 2500 árum, á tímum [[Zhou]] ættarinnar þegar þar ríkti ófriður á milli smákónga lifðu þar tveir spekingar í Kína, [[Konfúsíus]] og [[Laó Tse]]. Þeir höfðu mikil áhrif og kenningar þeirra urðu nánast sem [[trúarbrögð]]. Konfúsíus trúði því að menn væru góðir að eðli en þeir þyrftu fræðslu. Hann trúði því að ef fólk fengu kennslu um rétta hegðun þá yrði friður en ekki lengur stríð. Fólk átti að hlusta á kennara eða höfðingja sem myndi sinna sínu fólki. Hinsvegar kenndi Laó Tse mönnum að þeir ættu að lifa einföldu lífi í líkingu við lögmál náttúrunnar. Hann hélt því fram að menn ættu að stunda íhugun og innlifun til að öðlast þroska. ''[[Bókin um veginn]]'' er talinn vera bók sem Laó Tse skrifað sem er enn mikið lesin. Trúin er margvísleg og í hverjum héraði í Kína eru ólíkar tegundir af [[dýrkun]] iðkuð. Kínversk þjóðtrú byggist á dýrkun dreka, náttúruanda, goða og forfeðra. Margir kínverjar trúa á [[Qi Gong]], sem hefur verið löng hefð fyrir íhugun, líkamsæfinga og lífsorku. Markmiðið með því að stunda Qi er að fá hugarró og góða heilsu. [[Daoismi]] er hluti af kínversku þjóðtrúnni og eru kínversk [[heimspeki]] og [[trúarbrögð]] (sem byggja á kenningum Laó Tse frá 4. öld f.kr.). en hann gengur út á það að lifa í sátt við Dao (veginn sem er undirliggjandi kraftur alheimsins). Einnig líta margir á speki Konfúsíusar sem þýðingamikinn þátt í Kínverskri þjóðtrú. Konfúsíus var kínverskur heimspekingur sem hafði gífurleg áhrif á menningu í Kína og nágrannalanda. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|6137|Hvernig var líf kvenna í Kína á árunum 1000 f.Kr. til 200 f.Kr.?}} {{APEC}} {{Samvinnustofnun Sjanghæ}} {{G-20}} {{asía}} [[Flokkur:Alþýðulýðveldið Kína]] g3az7p9mk6c5czpjpmwe4rwkc0reu8t 0 3735 1960214 1844956 2026-04-16T23:16:09Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960214 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Mozart drawing by Doris Stock 1789.jpg|thumb|right|Teikning af Wolfgang Amadeus Mozart frá 1789 eftir [[Doris Stock]].]] '''Wolfgang Amadeus Mozart''' ([[27. janúar]] [[1756]] – [[5. desember]] [[1791]]) var eitt mikilvægasta og áhrifamesta [[tónskáld]] [[klassíska stefnan|klassíska tímabilsins]] í evrópskri tónlist. Þrátt fyrir stutta ævi náði Mozart að koma frá sér rúmum átta hundruð verkum af öllum gerðum tónverka sem tíðkuðust á hans tíma. Hann samdi [[ópera|óperur]], [[sinfónía|sinfóníur]], [[píanókonsert]]a, [[sónata|píanósónötur]] og [[kammertónlist|kammerverk]] sem mörg eru talin með því besta sem samið hefur verið af slíkri tónlist. Mozart fæddist í [[Salzburg]] sem þá var sjálfstætt furstadæmi í [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]], en er nú innan [[Austurríki]]s. Hann sýndi [[undrabarn|undraverða]] tónlistarhæfileika frá barnæsku. Fimm ára gamall gat hann leikið bæði á [[fiðla|fiðlu]] og [[píanó]] og samdi lög sem hann flutti við hirðir Evrópu. Faðir hans fór með hann í tónleikaferðir um Evrópu og þrisvar til [[Ítalía|Ítalíu]]. Þegar Mozart var 17 ára varð hann hirðtónskáld við hirð biskupsfurstans í Salzburg, en varð brátt leiður og hélt af stað í leit að betri stöðu. Eftir komu hans til [[Vínarborg]]ar árið 1781 missti hann stöðu sína sem hirðtónskáld í Salzburg. Hann bjó áfram í Vín þar sem hann naut frægðar en átti erfitt með að framfleyta sér. Lokaár sín í borginni samdi hann margar af sínum þekktustu sinfóníum, konsertum og óperum. [[Sálumessa Mozarts|Sálumessan]] hans var ókláruð þegar hann lést, aðeins 35 ára gamall. Margt er á huldu um dauða hans sem hefur leitt til alls kyns vangaveltna og flökkusagna um það hvernig hann bar að. == Ævi == === Æska === [[Mynd:Louis_Carrogis_dit_Carmontelle_-_Portrait_de_Wolfgang_Amadeus_Mozart_(Salzbourg,_1756-Vienne,_1791)_jouant_à_Paris_avec_son_père_Jean..._-_Google_Art_Project.jpg|thumb|right|Mozart-fjölskyldan kemur fram. Vatnslitamynd eftir [[Louis Carrogis Carmontelle]] frá 1763.]] Mozart fæddist í Getreidegasse 9 í Salzburg. Daginn eftir fæðinguna var hann skírður Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart í [[Dómkirkjan í Salzburg|dómkirkjunni í Salzburg]]. Sem fullorðinn maður notaði hann sjálfur nafnið „Wolfgang Amadè Mozart“. [[Leopold Mozart]] (1719–1787), faðir Wolfgangs, var frá [[Augsburg]] í [[Bæjaraland]]i og var tónlistarmaður við hirð [[Sigismund von Schrattenbach|Sigismunds von Schrattenbach]] erkibiskups í Salzburg, sem jafnframt var fursti yfir borginni. Móðir Wolfgangs, [[Anna Maria Mozart]] (1720–1778) fædd Pertl, var fædd í Salzburg. Wolfgang var yngstur sjö systkina, en aðeins tvö þeirra komust á legg: Wolfgang og eldri systir hans, [[Maria Anna Mozart]] (1751–1829), kölluð Nannerl. Leopold Mozart lék á fiðlu í hljómsveit erkibiskupsins. Hann var lítt þekktur sem tónskáld en reyndur tónlistarkennari. Sama ár og Wolfgang fæddist gaf hann út vinsæla kennslubók í fiðluleik, ''[[Versuch einer gründlichen Violinschule]]''.{{sfn|Solomon|1995|p=32}} Þegar Nannerl var sjö ára gömul hóf hún píanónám hjá föður sínum og þriggja ára bróðir hennar fylgdist með. Mörgum árum síðar sagði hún frá því að hann hefði eytt löngum stundum við píanóið og leitað uppi hljóma. Hún sagði að þegar hann var fjögurra ára hafi Leopold kennt honum nokkur einföld lög sem hann gat þá leikið villulaust. Fimm ára var hann farinn að semja tónlist.{{sfn|Deutsch|1965|p=455}} Fyrstu tónsmíðar Mozarts er að finna í ''[[Nótnabók Nannerl]]'' þar sem Leopold skrifaði lög fyrir dóttur sína að æfa á píanóið. Þetta eru 12 mjög stutt lög frá árunum 1761-1764. Á þessum árum var Leopold eini kennari barna sinna og kenndi þeim tungumál og aðrar námsgreinar auk tónlistar. Wolfgang tók sjálfur upp á því að semja tónverk og reyna að læra á fiðlu, sem kom föður hans á óvart. Eftir því sem tónsmíðahæfileikar Wolfgangs komu betur í ljós hætti Leopold sjálfur að semja tónlist.{{sfn|Solomon|1995|p=33}} === Tónleikaferðir 1762-1773 === [[Mynd:Portrait_of_Wolfgang_Amadeus_Mozart_at_the_age_of_13_in_Verona,_1770.jpg|thumb|right|Mozart 14 ára í Veróna 1770. Málverk eftir [[Giambettino Cignaroli]].]] Frá 1762 hóf Mozart-fjölskyldan að ferðast til hirða aðalsfólks í Evrópu þar sem Nannerl og Wolfgang komu fram sem [[undrabarn|undrabörn]] og fluttu þar tónlist. Fyrstu tónleikarnir af þessum toga voru við hirð kjörfurstans [[Maximilían 3. af Bæjaralandi|Maximilíans 3. af Bæjaralandi]] í München. Í kjölfarið komu þau fram við keisarahirðina í Prag og Vínarborg. Eftir það héldu þau í þriggja og hálfs árs tónleikaferðalag þar sem þau komu við í München, [[Mannheim]], [[París]], [[London]], [[Dover]], [[Haag]], [[Amsterdam]], [[Utrecht]], [[Mechelen]] og aftur París, og svo heim í gegnum [[Zürich]], [[Donaueschingen]] og München. Í ferðinni kynntist Wolfgang fjölda tónlistarmanna og verkum þeirra. [[Johann Christian Bach]] (sonur [[Johann Sebastian Bach|Johanns Sebastians Bach]]) sem hann hitti í London, hafði sérstaklega mikil áhrif á hann. Átta ára gamall samdi hann sína fyrstu [[sinfónía|sinfóníu]] sem faðir hans skrifaði líklega upp fyrir hann.<ref>{{cite web|title=Mozart Biography|website=midiworld.com|url=http://midiworld.com/mozart1.htm|access-date=20 December 2014|date=2009|first=Joe|last=Meerdter|archive-date=1 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701195157/http://midiworld.com/mozart1.htm|url-status=live}}</ref> Ferðirnar voru erfiðar og aðstæður sem fjölskyldan bjó við oft frumstæðar.{{sfn|Halliwell|1998|pp=51, 53}} Þau urðu oft að bíða eftir því að fá boð og greiðslu frá aðalsfólki, og veiktust öll alvarlega; fyrst Leopold (í London sumarið 1764){{sfn|Halliwell|1998|pp=82–83}} og svo bæði börnin (í Hag sumarið 1765).{{sfn|Halliwell|1998|pp=99–102}} Þau sneru aftur til Vínarborgar 1767 og bjuggu þar til ársloka 1768. Eftir að hafa eytt ári í Salzburg héldu Leopold og Wolfgang einir til Ítalíu og dvöldu þar frá 1769 til 1771. Líkt og áður reyndi Leopold að koma tónsmíðahæfileikum sonar síns á framfæri. Wolfgang hitti tónskáldin [[Josef Mysliveček]] og [[Giovanni Battista Martini]] í [[Bologna]] og fékk inngöngu í hinn virta tónlistarskóla [[Accademia Filarmonica di Bologna]]. Til er sú flökkusaga af Mozart á Ítalíu að hann hafi hlýtt á verkið ''[[Miserere (Allegri)|Miserere]]'' eftir [[Gregorio Allegri]] tvisvar í [[Sixtínska kapellan|Sixtínsku kapellunni]] og eftir það getað skrifað það niður eftir minni. Þannig hafi orðið til fyrsta óheimila afritið af þessu vel geymda leyndarmáli Vatíkansins. Margir efast um sannleiksgildi þessarar sögu.<ref>{{Cite web |title=Allegri's Miserere: Conclusions |url=https://www.ancientgroove.co.uk/essays/theories.html |access-date=11 November 2022 |website=www.ancientgroove.co.uk |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109040924/https://www.ancientgroove.co.uk/essays/theories.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Gutman|2000|p=271}}<ref>{{cite news|author= Chrissochoidis, Ilias|title=London Mozartiana: Wolfgang's disputed age & early performances of Allegri's ''Miserere''|newspaper=[[The Musical Times]]| volume= 151|number= 1911 |date=Summer 2010|pages= 83–89}}</ref> Meðan Mozart dvaldi í [[Mílanó]] samdi hann sína fyrstu óperu, ''[[Mitridate, re di Ponto]]'', sem sló í gegn og var flutt 21 sinni. Þetta varð til þess að hann var ráðinn til að semja fleiri óperur. Hann sneri tvisvar aftur til Mílanó ásamt föður sínum (ágúst-desember 1771 og október 1772 til mars 1773) til að vera við frumsýningar óperanna ''[[Ascanio in Alba]]'' og ''[[Lucio Silla]]''. Leopold vonaði að þetta yrði til þess að hann fengi stöðu og erkihertoginn, [[Ferdinand Karl, erkihertogi af Austurríki-Este|Ferdinand]] íhugaði að ráða hann, en hætti við vegna andstöðu móður sinnar, [[María Teresa af Austurríki|Maríu Teresu]], við að ráða „gagnslaust fólk“.{{sfn|Halliwell|1998|pp=172, 183–185}} Undir lok ferðarinnar samdi Mozart einsöngsmótettuna ''[[Exsultate, jubilate]]''. === Salzburg 1773-1777=== Þegar Mozart sneri aftur frá Ítalíu með föður sínum 13. mars 1773, fékk hann stöðu sem hirðtónskáld biskupsfurstans í Salzburg, [[Hieronymus von Colloredo]]. Í Salzburg átti Mozart marga vini og aðdáendur og fékk tækifæri til að vinna við margs konar tónsmíðar, þar á meðal sinfóníur, sónötur, strengjakvartetta, messur, næturljóð og nokkrar stuttar óperur. Frá apríl til september 1775 varð hann upptekinn af [[fiðlukonsert]]um og samdi fimm slíka í röð, hvern öðrum fágaðri. Þeir þrír síðustu eru enn með þekktustu tónverkum þessarar gerðar. Árið 1776 sneri hann sér að [[píanókonsert]]um. Gagnrýnendur hafa nefnt ''[[Píanókonsert nr. 9 (Mozart)|Píanókonsert nr. 9]]'' sem brautryðjandaverk. Þrátt fyrir listræna velgengni, varð Mozart smám saman vansælli í Salzburg og lagði mikið á sig til að finna stöðu annars staðar. Ein ástæðan voru lág laun, 150 flórínur á ári, en Mozart langaði líka til að semja óperur og tækifærin til þess voru fá í Salzburg. Aðstæður versnuðu enn þegar hirðleikhúsinu var lokað 1776. Hitt leikhúsið í Salzburg var þá oftast frátekið fyrir aðkomuhljómsveitir. Mozart ferðaðist víða með föður sínum í leit að vinnu á þessum árum. Frá 14. júlí til 26. september 1773 voru þeir í Vínarborg, og frá 6. desember 1774 fram í mars 1775 voru þeir í München. Hvorug ferðin leiddi til ráðningar, þótt Mozart hafi samið vinsæla óperu í München, ''[[La finta giardiniera]]''. === Parísarferð 1777-1778=== [[Mynd:Martini_bologna_mozart_1777.jpg|thumb|right|Málverk af Mozart 21 árs með merki [[gullsporareglan|gullsporareglunnar]], eftir óþekktan listamann.]] Mozart sagði upp stöðu sinni í Salzburg í ágúst 1777.{{sfn|Halliwell|1998|p=225}} Þann 23. september hélt hann enn af stað í leit að vinnu og ferðaðist til [[Augsburg]], Mannheim, Parísar og München,{{sfn|Sadie|1998}} í þetta sinn í fylgd móður sinnar. Í Mannheim kynntist Mozart hinni [[Mannheim-skólinn|frægu hljómsveit]] borgarinnar, sem var talin sú besta í Evrópu á þeim tíma. Hann varð líka ástfanginn af [[Aloysia Weber]] sem var ein af fjórum systrum í tónlistarfjölskyldu. Hann hafði vonir um atvinnu í Mannheim, en ekkert varð af því.<ref>{{cite web|last=Drebes|first=Gerald|title=Die 'Mannheimer Schule'—ein Zentrum der vorklassischen Musik und Mozart|language=de|date=1992|url=http://www.gerald-drebes.ch/page8.html|url-status=dead|website=gerald-drebes.ch|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207142809/http://www.gerald-drebes.ch/page8.html|archive-date=7 February 2015}}</ref> Þann 14. mars 1778 hélt Mozart því áfram til Parísar.{{sfn|Deutsch|1965|p=174}} Í einu bréfi frá París minnist hann á lausa stöðu organista við [[Versalahöll]], en hann hafði ekki áhuga á þeirri vinnu.{{sfn|Solomon|1995|p=149}} Hann safnaði skuldum og hóf að pantsetja verðmæti sem hann átti.{{sfn|Halliwell|1998|pp=304–305}} Lágpunktinum var náð þegar móðir Mozarts veiktist og lést 3. júlí 1778.{{sfn|Abert|2007|p=509}} Samkvæmt Halliwell dróst að sækja lækni þar sem peninga skorti.{{sfn|Halliwell|1998|p=305}} Mozart bjó hjá þýska gagnrýnandanum [[Melchior Grimm]] í húsi [[Louise d'Épinay]] markgreifynju.<ref>[https://dme.mozarteum.at/DME/briefe/letter.php?mid=1026 "Letter by W. A. Mozart to his father"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230122140125/https://dme.mozarteum.at/DME/briefe/letter.php?mid=1026 |date=22 January 2023 }}, Paris, 9 July 1778 (in German); [https://dme.mozarteum.at/DME/objs/raradocs/transcr/pdf_eng/0462_WAM_LM_1778.pdf in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230122140138/https://dme.mozarteum.at/DME/objs/raradocs/transcr/pdf_eng/0462_WAM_LM_1778.pdf |date=22 January 2023 }}; [[Mozarteum]]</ref> Meðan Mozart dvaldi í París leitaði faðir hans að atvinnu fyrir hann í Salzburg.{{sfn|Halliwell|1998|loc=chs. 18–19}} Fyrir orð aðalsfólks í borginni var Mozart boðin staða organista og hljómsveitarstjóra við hirðina. Árslaunin voru 450 flórínur,{{sfn|Solomon|1995|p=157}} en hann var tregur til að þiggja boðið.{{sfn|Halliwell|1998|p=322}} Á þeim tíma hafði samband Mozarts og Grimms versnað og Mozart flutti þaðan. Í september hélt hann af stað til Strassborgar og dvaldi í Mannheim og München í von um að fá einhverja stöðu annars staðar en í Salzburg. Í München hitti hann Aloysia aftur sem var orðin fræg söngkona og hafði misst allan áhuga á honum.{{sfn|Sadie|1998|loc=§3}} Mozart sneri loks aftur til Salzburg 15. janúar 1779 og tók við nýju stöðunni, en var jafn ósáttur og áður.<ref>{{cite book|title=Histoire de la musique occidentale|editor1=[[Jean Massin]]|editor2=[[Brigitte Massin]]|publisher=[[Fayard]]|location=Paris|date=1983|page=613}}</ref> Þekktustu tónsmíðar hans frá ferðinni til Parísar eru ''[[Píanósónata nr. 8 (Mozart)|Píanósónata nr. 8]]'' og ''[[Parísarsinfónían]]'' (nr. 31), sem voru frumfluttar í París 13. og 18. júní 1778;{{sfn|Deutsch|1965|p=176}} og ''[[Konsert fyrir þverflautu, hörpu og hljómsveit (Mozart)|Konsert fyrir þverflautu, hörpu og hljómsveit]]''.{{sfn|Einstein|1965|pp=276–277}} === Árin í Vín 1781-1788 === [[File:Croce MozartFamilyPortrait.jpg|thumb|Málverk af Mozart-fjölskyldunni eftir [[Johann Nepomuk della Croce|della Croce]] frá um 1780. Málverk af móður Mozarts hangir á veggnum.]] Í janúar 1781 var óperan ''[[Idomeneo]]'' frumsýnd í München og naut töluverðra vinsælda.{{sfn|Sadie|1980|loc=vol. 12, p. 700}} Í mars boðaði Colloredo erkibiskup Mozart til Vínar sem hluta af starfsliði hans fyrir krýningu [[Jósef 2. keisari|Jósefs 2.]] Mozart kvartaði yfir því að þurfa að matast með þjónum og matsveinum biskupsins.{{sfn|Spaethling|2000|p=235}} Hann skrifaði föður sínum um þá fyrirætlan sína að hitta keisarann til að losna úr þjónustu Colloredos. Í sama bréfi sagði hann frá hugmyndum sínum um að gerast einleikari fyrir ''[[Tonkünstler-Societät]]'', röð styrktartónleika. Þetta gekk eftir þegar aðalsfólk í borginni fékk Colloredo til að láta af andstöðu sinni við það.{{sfn|Spaethling|2000|pp=238–239}} Oftast neitaði biskupinn Mozart um leyfi til að koma fram annars staðar, sem vakti reiði Mozarts. Deilur þeirra náðu hápunkti í maí. Mozart reyndi að segja upp, en var neitað um það. Í næsta mánuði fékk hann leyfi, en með bókstaflegu sparki í rassinn frá ráðsmanni biskupsins, Arco greifa. Mozart ákvað að freista gæfunnar sem sjálfstætt starfandi tónlistarmaður í Vín, þrátt fyrir andstöðu föður síns sem vonaði að hann sneri aftur til Salzburg í fylgdarliði biskupsins. Solomon talar um að þetta hafi verið skref sem breytti lífi og ferli Mozarts.{{sfn|Solomon|1995|p=247}} [[Mynd:Constanze_Mozart_by_Lange_1782.jpg|thumb|right|Málverk af Constanze eftir mág hennar, [[Joseph Lange]], frá 1782.]] Eftir sparkið frá Colloredo flutti Mozart inn til Weber-fjölskyldunnar sem hafði flutt til Vínar tveimur árum fyrr. Brátt kom í ljós að eitthvað var á milli hans og þriðju systurinnar, [[Constanze Mozart|Constanze]], sem þá var 19 ára, svo móðir hennar bað hann að flytja út. Árið eftir flutti hún inn til hans þrátt fyrir að móðir hennar hefði hótað að senda lögreglu til að sækja hana. Faðir Mozarts neyddist til að samþykkja ráðahaginn til að forðast hneyksli. Þau giftu sig í ágúst 1782. Constanze og Mozart eignuðust sex börn, en aðeins tvö náðu fullorðinsaldri: [[Karl Thomas Mozart]] (1783-1858) og [[Franz Xaver Wolfgang Mozart]] (1791-1844). Mozart naut töluverðrar velgengni sem tónlistarmaður fyrstu árin í Vín og fékk meðal annars að leika fyrir keisarann. Hann varð brátt þekktur sem „besti píanóleikari Vínarborgar“. Í júlí 1782 var ''[[Brottnámið úr kvennabúrinu]]'' frumflutt. Óperan naut mikilla vinsælda og bar hróður Mozarts um alla Evrópu. Árin 1782 og 1783 kynntist hann verkum [[Johann Sebastian Bach]] og [[Georg Friedrich Händel]] í gegnum vináttu sína við [[Gottfried van Swieten]] sem átti handrit með verkum þeirra. Árið 1783 heimsóttu Mozart-hjónin Salzburg þar sem faðir hans og systir tóku kurteislega á móti Constanze. Þar var frumflutt ''[[Messa í C-moll]]'' þar sem hún söng einsöng. Árið eftir kynntist Mozart [[Joseph Haydn]] í Vínarborg og þeir urðu vinir. Mozart tileinkaði honum sex strengjakvartetta sem hann samdi milli 1783 og 1785. Á sama tíma flutti hann sjálfur 3-4 nýja píanókonserta á hverju tímabili. Hann bókaði oft óhefðbundna tónleikastaði til að geta tekið við fleiri áheyrendum. Tónleikarnir voru vinsælir og konsertarnir sem hann flutti eru enn með því þekktasta sem hann samdi. Vegna aukinnar velgengni fluttu Mozart-hjónin inn í stóra íbúð sem kostaði 460 flórínur á ári, keyptu [[fortepíanó]] og [[billjardborð]], réðu þjónustufólk og sendu Karl Thomas í dýran heimavistarskóla. Mozart lagði ekkert fyrir af launum sínum á þessum tíma. Þann 14. desember 1784 gekk Mozart í [[Frímúrarareglan|Frímúrararegluna]] sem lék stórt hlutverk í lífi hans eftir það. Eftir ''Brottnámið úr kvennabúrinu'' fékkst Mozart lítið við óperur, en árið 1785 hóf hann samstarf við ítalska líbrettistann [[Lorenzo Da Ponte]]. ''[[Brúðkaup Fígarós]]'' var frumflutt árið eftir og sló í gegn. Árið eftir var ''[[Don Giovanni]]'' frumsýnd við litlu minni vinsældir. Í desember 1787 fékk Mozart loks fasta stöðu við keisarahirðina, þegar Jósef 2. skipaði hann hirðtónskáld. Þetta var hlutastarf fyrir 800 flórínur á ári og það eina sem Mozart var skuldbundinn til að gera var að semja [[dans]] fyrir árlegt ball í Redoutensaal í [[Hofburg-höll]]. Þessi laun áttu eftir að koma sér vel síðar, þegar Mozart lenti í fjárhagskröggum. Árið 1787 kom hinn ungi [[Ludwig van Beethoven]] til Vínar í von um að komast í nám hjá Mozart, en engar heimildir eru til um að þeir hafi hist. === Síðustu árin 1788-1791 === Undir lok 9. áratugarins versnaði fjárhagur Mozarts. Um 1786 hætti hann að koma jafn oft fram opinberlega og tekjurnar drógust saman.<ref name="sadie 1998 6">{{harvnb|Sadie|1998|loc=§6}}</ref> Á þessum tíma stóð [[Stríð Austurríkis og Tyrkjaveldis (1787-1791)|stríð Austurríkis og Tyrkjaveldis]] og bæði almenn hagsæld og geta aðalsins til að styðja við tónlist dróst saman. Tekjur Mozarts minnkuðu um tvo þriðju miðað við bestu tekjur hans árið 1781.{{sfn|Solomon|1995|pp=427, 432}} Um mitt ár 1788 flutti Mozart með fjölskyldu sinni frá miðborg Vínar í úthverfið [[Alsergrund]].<ref name="sadie 1998 6" /> Mozart skrifaði [[Michael von Puchberg]] að þetta hefði verið til að minnka leigukostnað, en í raun hafði hann aðeins stækkað húsnæðið sem hann hafði til umráða.{{sfn|Lorenz|2010}} Mozart tók að slá lán, oftast frá vini sínum og félaga í Frímúrarastúkunni, Puchberg. Til er röð bréfa þar sem hann betlar um lán.{{sfn|Sadie|1980|loc=vol. 12, p. 710}} Maynard Solomon og fleiri hafa stungið upp á því að Mozart hafi þjáðst af þunglyndi. Á sama tíma virðist hafa hægt á tónsmíðum hans.{{sfn|Steptoe|1990|p=208}} Helstu verk hans frá þessum tíma eru síðustu þrjár sinfóníurnar ([[Sinfónía nr. 39 (Mozart)|nr. 39]], [[Sinfónía nr. 40 (Mozart)|40]] og [[Sinfónía nr. 41 (Mozart)|41]]), allar frá 1788; og síðasta Da Ponte-óperan, ''[[Così fan tutte]]'', sem var frumflutt árið 1790. Á þessum tíma tókst Mozart á hendur löng ferðalög í von um að bæta stöðu sína, til Leipzig, Dresden og Berlínar, vorið 1789, og til [[Frankfurt]], Mannheim og fleiri þýskra borga árið 1790. Árið áður en Mozart veiktist jukust tónsmíðar hans á ný, og sumir segja að andleg heilsa hans hafi batnað.{{sfn|Solomon|1995|loc=§30}} Meðal þess sem hann samdi á þessum tíma eru nokkur af frægustu verkum hans: óperan ''[[Töfraflautan]]'', síðasti píanókonsertinn (''[[Píanókonsert nr. 27 (Mozart)|Píanókonsert nr. 27]]''), ''[[Klarinettukonsertinn (Mozart)|Klarinettukonsertinn]]'', síðasti strengjakvintettinn (''[[Strengjakvintett nr. 6 (Mozart)|Strengjakvintett nr. 6]]''), mótettan ''[[Ave verum corpus (Mozart)|Ave verum corpus]]'' og ókláraða ''[[Sálumessa Mozarts|Sálumessan]]''. Fjárhagur Mozarts, sem olli honum miklum áhyggjum árið 1790, tók loksins að batna. Þótt það sé ekki vitað fyrir víst<ref name="solomon 1995 477">{{harvnb|Solomon|1995|p=477}}</ref> virðist sem auðugir styrktaraðilar í Ungverjalandi og Amsterdam hafi lofað honum árlegum þóknunum í skiptum fyrir stöku tónverk. Talið er að hann hafi grætt á sölu danstónlistarinnar sem hann samdi fyrir hirðina.<ref name="solomon 1995 477" /> Mozart hætti að taka stór lán frá Puchberg og fór að greiða niður skuldir sínar.<ref name="solomon 1995 477" /> Hann gekkst upp í þeim vinsældum sem sum verka hans nutu, sérstaklega ''Töfraflautan'' sem var flutt mörgum sinnum á þeim skamma tíma sem leið frá frumsýningu að andláti Mozarts.{{sfn|Solomon|1995|p=487}} === Andlát === [[File:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|thumb|upright|Málverk eftir [[Barbara Krafft|Barböru Krafft]] málað eftir lát Mozarts, 1819.]] Mozart veiktist í Prag, þar sem hann var við frumsýningu óperunnar ''[[Mildi Títós]]'', sem var samin sama ár fyrir krýningarhátíð keisarans, [[Leópold 2. keisari|Leópolds 2.]]{{sfn|Freeman|2021|pp=193–230}} Hann hélt áfram að vinna í nokkurn tíma eftir það og stýrði frumflutningi ''[[Töfraflautan|Töfraflautunnar]]'' 30. september. Heilsu hans hrakaði 20. nóvember og hann lagðist í rúmið með bólgur, verki og uppköst.{{sfn|Solomon|1995|p=491}} Síðustu dagana sem Mozart lifði hjúkruðu eiginkona hans og yngsta systir hennar honum, og læknir fjölskyldunnar, Thomas Franz Closset, vitjaði hans. Hann var sjálfur upptekinn af því að ljúka við ''[[Sálumessa Mozarts|Sálumessuna]]'', en engar öruggar heimildir eru fyrir því að hann hafi lesið nemanda sínum [[Franz Xaver Süssmayr]] fyrir nótur að verkinu.{{sfn|Solomon|1995|pp=493, 588}} Mozart lést á heimili sínu 5. desember 1791 rétt eftir miðnætti, eða 12:55.<ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.com/composers/mozart/guides/mozarts-final-year-1791/|title=Mozart's final year and death—1791|publisher=[[Classic FM (UK)]]|access-date=17 December 2017|archive-date=19 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171219114033/http://www.classicfm.com/composers/mozart/guides/mozarts-final-year-1791/|url-status=live}}</ref> Útför hans er lýst þannig að hann hafi verið lagður í almenna gröf, samkvæmt venju í Vínarborg, í [[St. Marx-kirkjugarðurinn|St. Marx-kirkjugarðinum]] utan við borgina þann 7. desember. Löngu seinna (1856) skrifaði [[Otto Jahn]] að einu syrgjendurnir við útförina hefðu verið [[Antonio Salieri|Salieri]], [[Franz Xaver Süssmayr|Süssmayr]], [[Gottfried van Swieten|van Swieten]] og tveir aðrir tónlistarmenn. Sagan um að stormur og snjóhríð hafi einkennt veðrið er ósönn. Veður var stillt og bjart þennan dag.{{sfn|Sadie|1980|loc=vol. 12, p. 716}} Hugtakið „almenn gröf“ merkir ekki [[fjöldagröf]], heldur vísar til þess að gröfin var fyrir alþýðumann en ekki aðalsmann. Almennar grafir voru endurnýttar á tíu ára fresti meðan grafir aðalsfólks voru ekki endurnýttar.<ref>{{cite book|url=http://www.aproposmozart.com/Brauneis%20--%20Dies%20irae.rev.Index.pdf|author=Walther Brauneis|author-link=:de:Walther Brauneis|title=Dies irae, dies illa—Day of wrath, day of wailing: Notes on the commissioning, origin and completion of Mozart's Requiem (KV 626)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407071543/http://www.aproposmozart.com/Brauneis%20--%20Dies%20irae.rev.Index.pdf|archive-date=7 April 2014}}</ref> Dánarorsök Mozarts er ekki þekkt með vissu. Í opinberum skrám var hún sögð vera ''hitziges Frieselfieber'' („heiftarlegur dreifhiti“) sem vísar til útbrota á stærð við frækorn og er fremur lýsing á einkennum en greining á dánarorsök. Yfir hundrað mögulegar dánarorsakir hafa verið nefndar af rannsakendum, þar á meðal alvarleg [[gigtsótt]].<ref name="Wakin 2010"/><ref>{{cite news|last=Crawford|first=Franklin|date=14 February 2000|title=Foul play ruled out in death of Wolfgang Amadeus Mozart|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2000-02/CUNS-Fpro-1402100.php|newspaper=EurekAlert!|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|access-date=26 April 2014|archive-date=26 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140426233455/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2000-02/CUNS-Fpro-1402100.php|url-status=dead}}</ref> [[streptókokkar|streptókokkasýking]],<ref>{{cite news|author=Becker, Sander|date=20 August 2009|url=http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1152870/2009/08/20/Voorlopig-is-Mozart-bezweken-aan-streptokok.dhtml|title=Voorlopig is Mozart bezweken aan streptokok|trans-title=For the time being Mozart succumbed to streptococcus|work=[[Trouw]]|access-date=25 April 2014|archive-date=24 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424131007/http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1152870/2009/08/20/Voorlopig-is-Mozart-bezweken-aan-streptokok.dhtml|url-status=live}}.</ref><ref>{{cite news|last=Bakalar|first=Nicholas|date=17 August 2009|url=https://www.nytimes.com/2009/08/18/health/18mozart.html|title=What Really Killed Mozart? Maybe Strep|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=24 April 2014|archive-date=30 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630061249/http://www.nytimes.com/2009/08/18/health/18mozart.html|url-status=live}}</ref> [[purkormasótt]],<ref>{{cite journal|url=http://archinte.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=648393|title=Special Article: What Really Killed Mozart?|journal=[[JAMA Internal Medicine]]|volume=161|issue=11|pages=1381–1389|date=11 June 2001|last=Hirschmann|first=Jan V.|doi=10.1001/archinte.161.11.1381|pmid=11386887|access-date=26 January 2016|archive-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202071620/http://archinte.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=648393|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://archinte.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=211378|journal=[[JAMA Internal Medicine]]|volume=162|issue=8|pages=946; author reply 946–947|title=Editor's Correspondence: Trichinellosis Is Unlikely to Be Responsible for Mozart's Death|date=22 April 2002|last=Dupouy-Camet|first=Jean|doi=10.1001/archinte.162.8.946|pmid=11966352|type=Critical comment and reply|access-date=26 January 2016|archive-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202090810/http://archinte.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=211378|url-status=live}}</ref> [[inflúensa]], [[kvikasilfur]]seitrun, og sjaldgæfur nýrnasjúkdómur.<ref name="Wakin 2010">{{harvnb|Wakin|2010}}</ref> Hin lágstemmda útför Mozarts endurspeglaði ekki frægð hans sem tónskálds. Almenningur flykktist á minningartónleika honum til heiðurs í Vín og Prag. Orðspor hans jókst raunar töluvert í kjölfar dauða hans og verk hans vöktu enn meiri áhuga en áður.<ref name="Solomonp499">{{harvnb|Solomon|1995|p=499}}</ref> Fyrstu ævisögur Mozarts voru ritaðar af [[Friedrich Schlichtegroll|Schlichtegroll]], [[Franz Xaver Niemetschek|Niemetschek]] og [[Georg Nikolaus von Nissen|Nissen]], og útgefendur kepptust við að gefa út heildarsöfn verka hans.<ref name="Solomonp499" /> Eins og frægt er var ''Sálumessu Mozarts'' ólokið þegar hann lést. Greifinn [[Franz von Walsegg]] hafði pantað hana í minningu látinnar eiginkonu sinnar, og hugðist eigna sér hana, líkt og hann hafði gert við fleiri tónverk. Eftir lát Mozarts fékk Constanze vini og nemendur Mozarts til að ljúka við verkið svo hún gæti látið líta út fyrir að Mozart hefði lokið við hana og innheimt þóknunina. Sagan um að Mozart hafi ekki vitað hver kaupandinn var og að hann hafi haldið sig vera að semja eigin sálumessu er frá henni komin líkt og fleiri sögur sem ætlað var að breiða yfir hinar raunverulegu tónsmíðar sem fóru fram eftir dauða Mozarts. [[Franz Xaver Süssmayr]] afhenti Walsegg þá útgáfu sálumessunnar sem er almennt talin hin endanlega, með falsaðri undirskrift Mozarts. Seinna, á 19. öld, uppgötvaðist fjöldi handrita að verkinu eftir ólíka höfunda sem margir létu eftir sig misvísandi upplýsingar um aðkomu sína að því. == Eftirmæli == Mozart hafði mikil áhrif á seinni tíma tónskáld og verk hans urðu fljótt hluti af klassískri tónlistarmenntun margra kynslóða tónlistarfólks. Þekktasti nemandi hans var [[Johann Nepomuk Hummel]], en hann hafði líka mikil áhrif á [[Ludwig van Beethoven]] sem var 15 árum yngri. Eftir dauða Mozarts hefur nafn hans orðið eitt þekktasta og arðbærasta [[vörumerki]] heims. Það kemur nú fyrir, ásamt brjóstmynd af tónskáldinu, á flestu sem hægt er að ímynda sér; þar með töldu bjór, [[Mozart-kúlur|marsipankúlum]] og Hollywood-kvikmynd. Árið 1830 samdi [[Alexander Púskín]] leikritið ''Mozart og Salieri'' þar sem hann skáldaði inn í söguna af andláti Mozarts samkeppni á milli tónskáldanna Mozarts og [[Antonio Salieri]], og að hugsanlega hefði verið eitrað fyrir Mozart. Seinna samdi [[Nikolaj Rimskíj-Korsakov]] óperu byggða á leikritinu. Árið 1979 byggði enska leikskáldið [[Peter Shaffer]] leikrit á þessari hugmynd þar sem áherslan er á andstæðuna á milli hins sanna snillings (Mozarts) og handverksmannsins (Salieri). Kvikmynd [[Miloš Forman]], ''[[Amadeus (kvikmynd)|Amadeus]]'', frá 1984 byggist á leikriti Shaffers. Fjöldi annarra kvikmynda hefur verið gerður um ævi Mozarts, síðast myndin ''[[Interlude in Prague]]'' frá 2017. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{Cite book | publisher=[[Stanford University Press]] | isbn = 978-0-8047-0233-1 | last = Deutsch | first = Otto Erich | others = [[Peter Branscombe]], [[Eric Blom]], [[Jeremy Noble (musicologist)|Jeremy Noble]] (trans.) | title = Mozart: A Documentary Biography | url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACJ-381 | location = Stanford | year = 1965 | author-link = Otto Erich Deutsch | oclc = 8991008 }} * {{Cite book | edition = 6th | publisher=[[Oxford University Press]] | last = Einstein | first = Alfred | author-link = Alfred Einstein | others = [[Arthur Mendel]], Nathan Broder (trans.) | title = Mozart: His Character, His Work | location = New York City | series = Galaxy Book 162 | year = 1965 | oclc = 456644858 | isbn = 978-0-304-92483-7 }} * {{Cite book | publisher=Calumet Editions | isbn = 978-1-950743-50-6 | last = Freeman | first = Daniel E. | author-link = Daniel E. Freeman | title = Mozart in Prague | location = Minneapolis | year = 2021 }} * {{Cite book|last=Gutman|first=Robert|title=Mozart: A Cultural Biography|url=https://archive.org/details/mozartculturalbi0000gutm|publisher=[[Harcourt Brace]]|location=London|year=2000|isbn=978-0-15-601171-6|oclc=45485135}} * {{Cite book | publisher=[[Clarendon Press]] | isbn = 978-0-19-816371-8 | last = Halliwell | first = Ruth | title = The Mozart Family: Four Lives in a Social Context | url=https://archive.org/details/mozartfamilyfour0000hall | location = New York City | year = 1998 | oclc = 36423516 }} * {{Cite book | publisher=Grove's Dictionaries of Music | isbn = 978-0-333-73432-2 | editor-last = Sadie | editor-first = Stanley | editor-link = Stanley Sadie | title = The New Grove Dictionary of Opera | location = New York | year = 1998 | oclc = 39160203 | title-link = The New Grove Dictionary of Opera }} * {{Cite book | edition = 6th | publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] | isbn = 978-0-333-23111-1 | editor-last = Sadie | editor-first = Stanley | title = The New Grove Dictionary of Music and Musicians | location = London | year = 1980 | oclc = 5676891 | title-link=The New Grove Dictionary of Music and Musicians }} * {{Cite book | edition = 1st | publisher = [[HarperCollins]] | isbn = 978-0-06-019046-0 | last = Solomon | first = Maynard | author-link = Maynard Solomon | title = Mozart: A Life | location = New York City | year = 1995 | url = https://archive.org/details/mozartlife00solo | oclc = 31435799 }} * {{cite book|title=Mozart's Letters, Mozart's Life: Selected Letters|translator=Robert Spaethling|publisher=W.W. Norton|year=2000|ref={{harvid|Spaethling|2000}}}} * {{Cite book | publisher = [[Clarendon Press]] | isbn = 978-0-19-816221-6 | last = Steptoe | first = Andrew | author-link = Andrew Steptoe | title = The Mozart–Da Ponte Operas: The Cultural and Musical Background to Le nozze di Figaro, Don Giovanni, and Così fan tutte | location = Oxford | year = 1990 | url = https://archive.org/details/mozartdaponteope0000step | oclc = 22895166 | url-access = registration }} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3295580 ''Síðustu dagar Mozarts''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973] {{DEFAULTSORT:Mozart, Wolfgang Amadeus}} {{fd|1756|1791}} [[Flokkur:Tónskáld klassíska tímabilsins]] [[Flokkur:Austurrísk tónskáld]] [[Flokkur:Austurrískir tónlistarmenn]] ke26v010vu1pkqyiab47mjlwcle9svq 0 4314 1960182 1941954 2026-04-16T15:03:34Z TKSnaevarr 53243 1960182 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Færeyjar | nafn_á_frummáli = Føroyar | nafn_í_eignarfalli = Færeyja | fáni = Flag_of_the_Faroe_Islands.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of the Faroe Islands.svg | staðsetningarkort = Europe-Faroe_Islands.svg | þjóðsöngur = [[Tú alfagra land mítt]] | tungumál = [[Færeyska]] | höfuðborg = [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] | staða = Dönsk hjálenda | atburður1 = Sameining við Noreg | dagsetning1 = 1035 | atburður2 = Flutningur til Danmerkur | dagsetning2 = 14. janúar 1814 | atburður3 = Heimastjórn | dagsetning3 = 1. apríl 1948 | stjórnarfar = [[Heimastjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Danakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Lögmaður Færeyja|Lögmaður]] | nafn_leiðtoga1 = [[Friðrik 10. Danakonungur|Friðrik 10.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Beinir Johannesen]] | flatarmál=1.399 | hlutfall_vatns = 0,5 | fólksfjöldi = 56.210 | mannfjöldaár = október 2025 <ref>[https://hagstova.fo/fo/folk/folkatal/folkatal Fólkatal] Hagstova.fo, sótt 5. september 2025</ref> | mannfjöldasæti = 214 | íbúar_á_ferkílómetra = 37 | VLF_ár = 2017 | VLF = 2,83 | VLF_sæti = 179 | VLF_á_mann = 54.833 | VÞL_ár = 2008 | VÞL = 0.950 | gjaldmiðill = [[Færeysk króna]] (DKK) | tímabelti = [[UTC]] (+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = fo | símakóði = 298 }} [[Mynd:Map of the Faroe Islands en.svg|thumb|Kort.]] '''Færeyjar''' eru [[eyjaklasi|eyjaklasi]] í Norður-[[Atlantshaf]]i á milli [[Skotland]]s og [[Ísland]]s. Eyjarnar eru 18 talsins, og eru allar í byggð nema tvær, [[Koltur]] og [[Lítla Dímun]]. Mjög fámennt er þó á sumum þeirra. Eyjarnar eru hluti af [[Danmörk]]u, en hafa [[heimastjórn]] í eigin málum. Eyjarnar eru þannig ekki hluti af [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] líkt og Danmörk. Tungumál eyjanna, [[færeyska]], er náskylt [[íslenska|íslensku]]. Færeyjar eru staðsettar um 300{{nbsp}}km frá [[Bretland]]i ([[Hjaltlandseyjar|Hjaltlandseyjum]]), um 500{{nbsp}}km frá [[Ísland]]i og um 600{{nbsp}}km frá [[Noregur|Noregi]]. Þær ná yfir um 1.400{{nbsp}}km² og þar búa rúmlega 55{{nbsp}}þúsund manns (2025).[[Höfuðborg|Höfuðstaður]] Færeyja er [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] á [[Straumey]] en í því sveitarfélagi búa alls um 20{{nbsp}}þúsund manns. Landslag eyjanna einkennist af háum klettum sem ganga í sjó fram og litlu undirlendi. Veðurfar er rakt og vindasamt, en vegna áhrifa [[Golfstraumurinn|Golfstraumsins]] er mun hlýrra þar en víða annars staðar á sömu breiddargráðu. Meðalhiti er um 5{{nbsp}}˚C á vetrum og 12{{nbsp}}˚C á sumrin.<ref>{{cite web |date=19 December 2018 |title=The unpredictable Faroe Islands weather |url=https://www.guidetofaroeislands.fo/travel-information/the-weather-in-the-faroe-islands |website=Guide to Faroe Islands}}</ref> Þær byggðust á svipuðum tíma og Ísland og með sama hætti; [[Noregur|norskir]] sæfarar settust þar að, auk fólks frá Skotlandi og [[Írland]]i, af norrænum og gelískum uppruna. Samkvæmt ''[[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]]'' og ritum írska munksins [[Dicuilus]]ar byggðust eyjarnar snemma á 9. öld.<ref>{{Cite web |title=Viking history : 825 – Grímur Kamban arrived at Faroe islands |url=https://vikinghistorytales.blogspot.com/2013/10/825-peace.html |access-date=2023-12-12 |website=Viking history}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dahl |first=Sverri |date=1970 |title=The Norse Settlement Of The Faroe Islands |url=https://archaeologydataservice.ac.uk/archiveDS/archiveDownload?t=arch-769-1/dissemination/pdf/vol14/14_060_073.pdf |journal=Medieval Archaeology |volume=14 |pages=60–62 |doi=10.1080/00766097.1970.11735326 |via=Archaeology Data Service | issn=0076-6097 }}</ref> [[Sigmundur Brestisson]] kristnaði eyjarnar og í kjölfarið urðu þær hluti af ríki [[Noregskonungar|Noregskonunga]] snemma á 11. öld. Eftir upplausn [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandsins]] 1523 voru eyjarnar hluti af [[Danaveldi]]. Árið 1538 var [[lúterstrú]] tekin upp í Færeyjum. Notkun færeysku var bönnuð í skólum, kirkjum og stjórnsýslu og færeyska hætti að vera til sem ritmál. Á 19. öld átti [[Venceslaus Ulricus Hammershaimb]] þátt í endurreisn færeysks ritmáls og smám saman tók hún við af dönsku sem kirkjumál og menntamál á fyrri helmingi 20. aldar. Bretar [[hernám Færeyja|hernámu Færeyjar]] í [[síðari heimsstyrjöld]], en létu íbúa að mestu um að stjórn eyjanna. Eftir stríðið var haldin [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Færeyjum 1946|þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði]] þar sem naumur meirihluti var samþykkur. [[Kristján 10.]] ógilti niðurstöðuna, en eftir nokkrar samningaviðræður fengu Færeyingar heimastjórn 1948.<ref>{{cite web |title=The Faroe Islands |url=https://denmark.dk/people-and-culture/the-faroe-islands |access-date=28 December 2020 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Denmark |quote=Home Rule was established in 1948 [...] |df=dmy-all}}</ref> Færeyjar tilheyra Danmörku og hafa notið umtalsverðra fjárstyrkja þaðan. Æðsti maður færeysku heimastjórnarinnar er titlaður [[Lögmaður Færeyja|lögmaður]]. Þjóðþing Færeyinga er kallað [[Færeyska lögþingið|Løgtingið]] og er með aðsetur í Þórshöfn en þar sitja 33 þingmenn. Færeyingar eiga jafnframt 2 kjörna fulltrúa á [[þjóðþing Danmerkur|Folketinget]], þjóðþingi Dana. Færeyingar fara sjálfir með stjórn eigin mála, að undanskildum varnarmálum, löggæslu, æðsta dómsvaldi og gjaldmiðilsmálum. Færeyingar fara með eigin utanríkismál að hluta í samstarfi við Danmörku.<ref>{{cite web |title=Lov om de færøske myndigheders overtagelse af sager og sagsområder (Also called: Overtagelsesloven) |url=https://www.retsinformation.dk/Forms/R0710.aspx?id=20991 |website=Retsinformation.dk |language=da}}</ref> Þar sem Færeyjar eru ekki hluti af sama tollasvæði og Danmörk, hafa eyjarnar vald til að gera eigin verslunarsamninga við önnur ríki, eins og [[Hoyvíkursamningurinn|Hoyvíkursamninginn]] við Ísland. Í [[Norðurlandaráð]]i eru Færeyingar hluti af dönsku nefndinni. Færeyjar senda sitt eigið landslið á mót í sumum íþróttagreinum. Einn Færeyingur, [[Niels Ryberg Finsen]], hefur unnið Nóbelsverðlaun, þannig að eyjarnar eru það land heims sem á flesta Nóbelsverðlaunahafa miðað við höfðatölu. [[Sjálfstæðisbarátta Færeyinga]] hefur verið eitt helsta deilumálið í Færeyjum frá fyrri hluta [[20. öldin|20. aldarinnar]] en þjóðin virðist ávallt skiptast nokkuð jafnt í þá sem vilja sjálfstæði og þá sem vilja áfram tilheyra Danmörku. Aðalatvinnuvegir Færeyinga eru [[fiskveiðar]] og [[fiskvinnsla]], sem eru ástæða þess að eyjarnar kusu að standa utan við Evrópusambandið þegar Danmörk gekk í það árið 1973. Margir Færeyingar fóru til Íslands og unnu á vertíð upp úr miðri 20. öld og settust sumir þeirra að á Íslandi og hafa gerst íslenskir borgarar. Einnig hafa allnokkrir Íslendingar sest að í Færeyjum. Í kringum aldamótin 2000 bundu Færeyingar vonir við að hægt væri að finna [[olíulind]]ir á hafsvæðinu við eyjarnar, en síðustu olíuleitarfyrirtækin hættu störfum þar árið 2015.<ref>{{vefheimild|höfundur=Pierre-Henry Deshayes|titill=Oil in the Faroe Islands: Mirage or Miracle?|dags=20. júní 2018|vefsíða=Phys.org|url=https://phys.org/news/2018-06-oil-faroe-islands-mirage-miracle.html}}</ref> == Heiti == Færeyjar nefnast ''Føroyar'' á nútímafæreysku. ''Oyar'' er fleirtala af eldri orðmynd fyrir orðið [[eyja]] (sem er ''oyggj'' í nútímafæreysku) og ''før'' er almennt talið dregið af fornnorræna orðinu yfir [[sauðfé|fé]]. Norski fornfræðingurinn [[Anton Wilhelm Brøgger]] kom fyrstur með þá tilgátu að nafnið kynni að vera dregið af keltneska orðinu ''fereann'' („land“, „ríki“), en viðurkenndi jafnframt að það gæti aldrei orðið nema tilgáta.<ref>{{cite journal|author=Kruse, A.|year=2011|title=Fair Isle|journal=Northern Studies|volume=42|pages=17-40}}</ref> Í bókinni ''Liber de Mensura Orbis Terrae'' frá 825 nefnir írski munkurinn [[Dicuilus]] eyjar í um tveggja sólarhringa fjarlægð norður frá Bretlandseyjum þar sem væri mikið af sjófugli og sauðfé, en nefnir eyjarnar ekki.<ref>{{cite journal|author=Skårup, P.|year=2009|title=Dicuil um Føroyar/Dicuil about the Faroe Islands|journal=Fróðskaparrit|pages=5-10}}</ref> Elsta ritið þar sem nafnið kemur fram er á [[Hereford-heimskortið|Hereford-heimskortinu]] frá 1280 þar sem þær eru merktar inn sem ''farei''. ''[[Færeyinga saga]]'' er talin skrifuð á 13. öld en er aðeins til sem brot í handritum ''[[Ólafs saga helga|Ólafs sögu]]''. Þar eru engar sagnir um uppruna nafnsins. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Færeyja|Færeyinga saga}} Talið er að [[einsetumaður|einsetumenn]] og [[munkur|munkar]] frá [[Skotland]]i eða [[Írland]]i hafi sest að í Færeyjum á [[6. öld]] og líklega flutt þangað með sér [[sauðfé]] og [[geit]]ur.<ref>{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/landnam-i-faereyjum-fyrir-vikingaold|vefsíða=RÚV|titill=Landnám í Færeyjum fyrir víkingaöld|dags=12.9.2011}}</ref> Norrænir menn komu svo til eyjanna um 800 og settust einhverjir þeirra þar að en samkvæmt því sem segir í [[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]] fullbyggðust eyjarnar seint á [[9. öld]] þegar norskir menn hröktust þangað undan [[Haraldur hárfagri|Haraldi hárfagra]]. Fyrsti [[landnámsmaður]] Færeyja var að sögn [[Grímur kamban]].<ref name="saga">{{vefheimild|url=http://www.snerpa.is/net/isl/fsaga.htm|titill=Færeyinga saga|vefsíða=Snerpa}}</ref> Hann á að hafa búið í [[Funningur|Funningi]] á [[Eysturoy]]. Viðurnefnið er [[Keltneskar þjóðir|keltneskt]] og bendir til tengsla við [[Bretlandseyjar]]. === Færeyjar á fyrri öldum === Í [[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]] segir svo frá kristnitöku í Færeyjum að höfðinginn [[Sigmundur Brestisson]] hafi hrakist undan óvinum sínum til [[Noregur|Noregs]] í lok [[10. öldin|10. aldar]]. Þar tók hann kristna trú og var fól [[Ólafur Tryggvason|Ólafur konungur Tryggvason]] honum að kristna Færeyinga, sem hann og gerði. Helsti andstæðingur hans var [[Þrándur í Götu]] og féll Sigmundur að lokum fyrir honum.<ref name="saga" /> Þrándur var leiðtogi Færeyinga næstu áratugina en hann dó um 1035 og varð Leifur Össurarson þá helsti höfðingi Færeyinga og gerðist lénsmaður Noregskonungs. Hefur verið miðað við að víkingaöld í Færeyjum hafi lokið það ár og eyjarnar komist undir yfirráð Noregskonungs. Hélst sú skipan til 1380, þegar Noregur komst undir [[Danmörk]]u í [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandinu]]. Alla tíð síðan hafa Færeyjar verið undir danskri stjórn. Árið 1274 varð [[Lögmaður Færeyja|lögmaðurinn]] konunglegur embættismaður en hafði áður verið valinn af landsmönnum á þingi. [[Mynd:Faroe map 1673 by lucas debes.png|thumb|left|Kort af Færeyjum frá 1673.]] [[Biskup]]ssetur var stofnað í Færeyjum, líklega um eða upp úr 1100, því vitað er að Ormur, sem var biskup eyjanna 1139, var sá fjórði í röðinni og líklega sá fyrsti sem sat í [[Kirkjubær (Færeyjum)|Kirkjubæ]]. [[Erlendur biskup|Erlendur]] var biskup Færeyja 1269–1308 og í hans tíð var [[Sauðabréfið]] skrifað, elsta skjal sem varðveitt er frá Færeyjum. Hann hóf líka byggingu [[Múrinn í Kirkjubæ|Magnúsarkirkjunnar]] í Kirkjubæ. Annars er fremur fátt vitað um biskupa Færeyinga í kaþólskri tíð. [[Siðaskipti]] urðu á eyjunum 1538 og biskupinn sem þá tók við varð eini [[Evangelísk-lúthersk kirkja|lútherski]] Færeyjabiskupinn um langa hríð, því að embættið var fljótlega lagt niður og eyjarnar lagðar fyrst undir biskupinn í [[Björgvin]] og frá 1620 undir [[Sjálandsbiskup]]. Embætti Færeyjabiskups komst ekki á að nýju fyrr en 1963.<ref>{{cite web |url=http://nesforn.weebly.com/dansk.html |title=Á heimasíðu Fornminnisfelagsins og Bygdarsavnsins í Nes Kommunu, skoðað 13. apríl 2011. |access-date=2011-04-14 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153234/http://nesforn.weebly.com/dansk.html |url-status=dead }}</ref> [[Sjóræningi|Sjóræningjar]] frá [[Alsír]], líklega þeir sömu og rændu á Íslandi, frömdu Tyrkjarán í [[Hvalbær|Hvalbæ]] 1629, drápu sex og rændu yfir þrjátíu konum og börnum og seldu í [[Þrælahald|þrældóm]]. [[England|Ensk]], [[Holland|hollensk]] og [[Þýskaland|þýsk]] skip gerðu iðulega [[strandhögg]] á eyjunum en [[Magnús Heinason]] barðist gegn þeim af miklu kappi um 1580 og eftir það varð mun friðvænlegra. Verslunin fluttist svo frá Björgvin til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] snemma á [[17. öld]]. Árið 1655 hófst tímabil það sem nefnt hefur verið [[Gablatíðin]], þegar Daninn [[Christoffer Gabel]] fékk Færeyjar að léni, og er það almennt talið erfiðasti tíminn í sögu Færeyja. Einn helsti andstæðingur hans var presturinn [[Lucas Debes]], sem leiddi sendinefnd sem hélt til Kaupmannahafnar 1673 til að kvarta yfir Gabel, sem lést sama ár. Sonur hans tók þó við og Gablatíðin er talin standa til 1709.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=922128 Búreisingur. 2. tbl.1902.]</ref> === Þjóðernisvakning === Þegar Danir misstu yfirráð yfir Noregi í [[friðarsamningarnir í Kiel|friðarsamningunum í Kiel]] 1814 héldu þeir Færeyjum, [[Grænland]]i og [[Ísland]]i áfram þótt þessi lönd hefðu heyrt undir Noregskonung. Árið 1816 ákvað danska stjórnin að leggja niður færeyska lögþingið og embætti [[Lögmaður Færeyja|lögmanns]] og gera eyjarnar að [[amt]]i í Danmörku.<ref>{{cite journal|journal=Tíminn|date=27.9.1946|author=Ólafur Gunnarsson|title=Þættir úr sögu Færeyja|pp=2|url=https://timarit.is/page/1003565}}</ref> Á svipuðum tíma hófst þó barátta fyrir framförum í Færeyjum og var skáldið, bóndinn og skipasmiðurinn [[Nólseyjar-Páll]] þar í fararbrjósti. Hann barðist gegn [[einokun]]arversluninni, sem lengi hafði verið í Færeyjum, smíðaði sér sjálfur skip og sigldi á því til Danmerkur og Englands og keypti varning í trássi við yfirvöld. Páll, sem er ein helsta þjóðhetja Færeyinga, fórst á heimleið frá Englandi veturinn 1808–1809.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1001275 Nólseyjar-Páls þáttur. Tíminn, 16. október 1943.]</ref> Einokunarverslunin var loks afnumin 1856 og lögþingið endurreist 1852. Frá 1851 áttu Færeyingar tvo fulltrúa á danska þinginu. [[Þjóðernisvitund|Þjóðernisvakning]] hófst 1888 með stofnun [[Føroyingafelagið|Føroyingafelagsins]] og snerist í upphafi fyrst og fremst um að varðveita [[færeyska|færeyska tungu]] og menningu en síðar fór hún að beinast meira að [[stjórnmál]]um og stjórnmálaflokkar urðu til. Deilan um tungumálið harðnaði þegar danska stjórnin ákvað árið 1912, að undirlagi [[Sambandsflokkurinn|Sambandsflokksins,]] að kennsla í færeyskum skólum skyldi fara fram á [[danska|dönsku]]. Því var þó breytt aftur árið 1938. Einn helsti leiðtogi þjóðernisvakningarinnar var kóngsbóndinn [[Jóannes Patursson]].<ref>{{cite journal|journal=Tíminn|date=31.3.1928|title=Jóannes Patursson og sjálfstæðisbarátta Færeyinga|pp=1-2|volume=12|number=18|url=https://timarit.is/page/995673}}</ref> === Heimastjórn === [[Bretland|Bretar]] hernámu Færeyjar 12. apríl 1940 og stóð [[hernám Færeyja|hernámið]] til stríðsloka. Efnahagur Færeyinga batnaði mjög í stríðinu vegna fisksölu til Bretlands og sigldu þeir þá undir eigin fána, sem þeir höfðu ekki getað áður. Þegar stríðinu lauk tóku Danir aftur við en sjálfstæðishreyfingunni hafði vaxið fiskur um hrygg. Færeyingar gátu hins vegar ekki komið sér saman um hvað þeir vildu sjálfir. Árið 1946 var haldin [[Þjóðaratkvæðagreiðslan í Færeyjum 1946|þjóðaratkvæðagreiðsla]] þar sem Færeyingar kusu um framtíðarfyrirkomulag sambandsins við Danmörku. Þeir samþykktu með mjög naumum meirihluta að lýsa yfir [[sjálfstæði]] en danska stjórnin hafnaði því og boðaði til kosninga þar sem andstæðingar sjálfstæðisyfirlýsingar náðu meirihluta svo að ekkert var gert með hana. Í kjölfarið, árið 1948, fengu Færeyingar [[heimastjórn]] og yfirráð yfir eigin málum að flestu leyti, en [[Stjórnarskrá Danmerkur|danska stjórnarskráin]] frá 1953 hefur þó aldrei verið samþykkt í Færeyjum enda er í henni raunar hvergi minnst á eyjarnar.<ref name="autonomy" /> Þegar Danir gengu í [[Evrópusambandið]] 1973 ákváðu Færeyingar að standa fyrir utan það. Alvarleg [[efnahagskreppa]] var í Færeyjum upp úr 1990 eftir mikinn uppgang á [[1981-1990|níunda áratugnum]] og um 15% Færeyinga fluttu úr landi en eyjarnar náðu þó að rétta úr kútnum. Stuðningur við sjálfstæði hefur farið vaxandi í Færeyjum á síðari árum og meirihluti Dana vill losna úr ríkjasambandinu en mörg mál eru þó óleyst. Færeyjar fá enn töluverðan fjárstuðning frá Danmörku og margir Færeyingar telja ríkjasambandið nauðsynlega tryggingu vegna þess hve einhæft atvinnulíf eyjanna er.<ref name="autonomy">{{cite journal|journal=Morgunblaðið|url=https://timarit.is/page/3400842|title=Sjálfstæðisbarátta Færeyinga|date=15.7.2001|pp=22-23|author=Hjörtur Smárason|number=159}}</ref> Færeyingar skipuðu stjórnlaganefnd til að semja drög að [[stjórnarskrá Færeyja]] árið 2006, en ekki hefur náðst samstaða um hvaða texta skuli leggja fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{vefheimild|url=https://heimildin.is/grein/15088/|höfundur=Þorvaldur Gylfason|dags=1. maí 2022|vefsíða=Heimildin|titill=Eiga Færeyjar að taka sér sjálfstæði?}}</ref> == Landfræði == {{aðalgrein|Landafræði Færeyja}} [[Mynd:Hvalba.jpg|thumb|Þorpið [[Hvalba]] í Færeyjum]] Færeyjar eru í [[Atlantshaf]]i, á milli [[Noregur|Noregs]], [[Ísland]]s og [[Skotland]]s, á um {{coord|62|N|7|W|display=inline|format=dec}}. [[Golfstraumurinn]] leikur um eyjarnar og vetur eru því mildir en sumrin svöl. Meðalhiti áranna 1961–1990 var 3,4{{nbsp}}°C í janúar en 10,3{{nbsp}}°C í júlí. Veðurlag er mjög breytilegt á eyjunum og [[loftslag]]ið er rakt og rigningasamt. Meðalúrkoma í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] 1961–1990 var 1.284{{nbsp}}mm. Oft er [[þoka]] í eyjunum og þar er vindasamt en mjög snjólétt.<ref>[http://www.norden.org/is/um-northurloend/loend-og-sjalfstjornarsvaedi/stadreyndir-um-faereyjar Staðreyndir um Færeyjar hjá www.norden.org, skoðað 11. apríl 2011]</ref> Eyjarnar eru átján talsins og eru samtals 1.396{{nbsp}}km². Umhverfis þær eru hólmar, drangar og sker, alls 779 talsins. Svæðið sem eyjarnar liggja á er 113{{nbsp}}kílómetrar frá norðri til suðurs og 75{{nbsp}}kílómetrar frá austri til vesturs. Samanlögð [[strandlengja]] er 1.289{{nbsp}}kílómetrar<ref>[http://www.norden.org/is/um-northurloend/loend-og-sjalfstjornarsvaedi/stadreyndir-um-faereyjar Staðreyndir um Færeyjar hjá www.norden.org, skoðað 11. apríl 2011]</ref> og á eyjunum er lengst hægt að komast til vesturs eða austurs um 5{{nbsp}}kílómetra frá sjó. Eyjarnar eru úr [[basalt]]i og [[móberg]]i sem myndaðist í [[eldgos]]um og voru sorfnar af jöklum á síðustu [[ísöld]]. Við það mynduðust firðir, sund og dalir. Flest fjöllin á eyjunum eru lág, að meðaltali um 300{{nbsp}}metrar; hæstur er [[Slættaratindur]], 882{{nbsp}}m. [[Saurvogsvatn]] er stærsta stöðuvatn Færeyja, 3,4{{nbsp}}ferkílómetrar. Öll önnur stöðuvötn Færeyja eru um eða undir 1{{nbsp}}ferkílómetra. Lítið er um vatnsból en það veldur þó sjaldan erfiðleikum vegna þess hve úrkoma er mikil. Aðeins 2,4% lands í Færeyjum telst ræktanlegt land.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html |title=CIA World Factbook |access-date=2011-04-10 |archive-date=2019-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506104321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html |url-status=dead }}</ref> === Gróður og dýralíf === Eyjarnar eru nokkuð vel grónar og er [[gróðurfar]]ið að miklu leyti svipað því sem gerist á Íslandi og á norðanverðum [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Við landnám voru eyjarnar kjarri vaxnar að miklu leyti en nú er afar lítið um trjágróður, nema þar sem innflutt tré hafa verið gróðursett, og eyjarnar eru nú aðallega vaxnar grasi og lyngi en blómskrúð er sums staðar mikið. Fjölskrúðugasta og mesta gróðurinn er að finna á afgirtum svæðum og klettasyllum þar sem sauðfé kemst ekki að. Engin villt [[spendýr]] voru á eyjunum þegar menn komu þangað fyrst en nú eru þar [[rotta|rottur]] og [[húsamús|húsamýs]], sem borist hafa þangað með skipum, og [[snæhéri|snæhérar]], sem þangað voru fluttir frá [[Noregur|Noregi]] árið 1854 og eru nú á meirihluta eyjanna. Færeyski stofninn hefur breytt um lit vegna snjóleysis á eyjunum og er nú brúnn en ekki hvítur. Rottur eru á nokkrum eyjanna og mýs á öðrum en [[Straumey]] er sú eina þar sem báðar tegundirnar eru. Að minnsta kosti tvær deilitegundir músa er að finna á eyjunum og er önnur þeirra kennd við eyjuna [[Mykines]], enda finnst hún eingöngu þar.<ref>{{Cite web |url=http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |title=Getið þið sagt mér eitthvað um dýralíf í Færeyjum? Vísindavefurinn, skoðað 11. apríl 2011 |access-date=2011-04-11 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719034032/http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |url-status=dead }}</ref> Á sumum eyjanna eru engin villt spendýr. Nokkuð er um [[útselur|útsel]] við eyjarnar og hann kæpir þar sums staðar, einkum í sjávarhellum.<ref>[http://www.natur.gl/index.php?id=1013 Gråsæl. Á www.natur.gl, skoðað 13. apríl 2011.]</ref> Ýmsar hvalategundir eru í hafinu kringum eyjarnar og er þar [[grindhvalur]]inn þekktastur. Margar fuglategundir verpa á eyjunum, bæði sjófuglar og aðrir, og meðal þeirra má nefna [[lundi|lunda]], [[álka|álku]], [[langvía|langvíu]], [[teista|teistu]], [[stuttnefja|stuttnefju]], [[fýll|fýl]], sem er algengasti varpfugl eyjanna, og [[Súla (fugl)|súlu]], sem þó verpir aðeins á Mykinesi.<ref>{{Cite web |url=http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |title=Getið þið sagt mér eitthvað um dýralíf í Færeyjum? Vísindavefurinn, skoðað 11. apríl 2011 |access-date=2011-04-11 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719034032/http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |url-status=dead }}</ref> [[Tjaldur]]inn er þjóðarfugl eyjanna og má rekja það til ''Fuglakvæðis'' [[Nólseyjar-Páll|Nólseyjar-Páls]]. === Eyjarnar === Allar eyjarnar eru byggðar nema ein, [[Litla-Dímun]], enda er sú eyja lítil um sig, 0,82{{nbsp}}km² og umgirt bröttum hömrum. Á sumum hinna eyjanna eru íbúar þó fáir og hefur fækkað á síðustu áratugum. Stærsta eyjan er [[Straumey]], 372{{nbsp}}km². Sunnarlega á henni er höfuðstaðurinn, [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]]. Þar eru um 20.000 íbúar. Eyjarnar eru taldar upp hér á eftir í stafrófsröð. {{col-begin}}{{col-2}} * [[Borðey]] * [[Austurey]] * [[Fugley]] * [[Hestur (Færeyjum)|Hestur]] * [[Karlsey]] * [[Koltur]] * [[Konuey]] * [[Litla-Dímun]] * [[Mykines]] * [[Nólsey]] * [[Sandey (Færeyjum)|Sandey]] * [[Skúfey]] * [[Stóra-Dímun]] * [[Straumey]] * [[Suðurey (Færeyjum)|Suðurey]] * [[Svíney]] * [[Viðey (Færeyjum)|Viðey]] * [[Vogar (Færeyjum)|Vogar]] {{col-2}} {{location map+ |Færeyjar |float=right |width=300|caption= Eyjar í Færeyjum|places= {{location map~ |Færeyjar |lat=62.233333 |long=-6.55 |label=<small>[[Borðey]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.216667 |long=-6.883333 |label=[[Austurey]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.333333 |long=-6.3 |label=[[Fugley]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.9575 |long=-6.886944 |label=[[Hestur (Færeyjum)|Hestur]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.283333 |long=-6.733333 |label=[[Karlsey]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.983333 |long=-6.966667 |label=[[Koltur]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.3 |long=-6.65 |label=[[Konuey]]|position=top}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.633333 |long=-6.7 |label=[[Litla-Dímun]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.1 |long=-7.6 |label=[[Mykines]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.983333 |long=-6.65 |label=[[Nólsey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.85 |long=-6.783333 |label=[[Sandey (Færeyjum)|Sandey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.766667 |long=-6.816667 |label=[[Skúfey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.683333 |long=-6.733333 |label=[[Stóra-Dímun]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.133333 |long=-7.016667 |label=[[Straumey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.533333 |long=-6.85 |label=[[Suðurey (Færeyjum)|Suðurey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.266667 |long=-6.366667 |label=[[Svíney]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.083333 |long=-7.266667 |label=[[Vogar (Færeyjum)|Vogar]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.316667 |long=-6.5 |label=[[Viðey (Færeyjum)|Viðey]]</small>|position=top}}}} {{col-end}} == Stjórnmál == {{aðalgrein|Færeysk stjórnmál}} [[Mynd:Tinganes, Tórshavn 2004.1.jpg|thumb|right|Á [[Þinganes]]i í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] hefur [[Landsstjórn Færeyja|landstjórn Færeyja]] aðsetur.]] Frá árinu 1948, þegar [[heimastjórnarlögin 1948|heimastjórnarlögin]] voru sett, hafa Færeyjar haft sjálfsstjórn innan [[Konungsríkið Danmörk|konungsríkisins Danmerkur]]. Eyjarnar hafa eigið löggjafarþing, [[Færeyska lögþingið|Lögþingið]], og eigin fána, en framkvæmdavaldið er í höndum landsstjórnar undir forystu [[Lögmaður Færeyja|lögmanns]]. Nokkrir málaflokkar eru þó enn í höndum Dana, þar á meðal löggæsla og æðsta dómsvald. Frá 1. janúar 2009 hafa Færeyjar skipst í 30 [[Listi yfir sveitarfélög í Færeyjum|sveitarfélög]] sem ná yfir um 120 bæi, þorp og byggðir, en áætlað er að fækka sveitarfélögunum verulega á næstu árum og þau verði á bilinu 7-15. [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] og [[Klakksvík]] eru einu þéttbýlisstaðirnir sem Færeyingar sjálfir telja til bæja. Fimm fjölmennustu þéttbýlisstaðirnir eru Þórshöfn, Klakksvík, [[Heyvík]], [[Argir]] og [[Fuglafjörður]] á Austurey. Bæði Heyvík og Argir eru í raun samvaxnar við Þórshöfn. Eyjarnar skiptast einnig frá fornu fari í sjö [[sýsla|sýslur]], Norðeyjar, Austurey, Norður-Straumey, Suður-Straumey, Voga, Sandey og Suðurey, en sýslurnar eru nú á tímum fyrst og fremst löggæsluumdæmi. Fram til 2008 var hver sýsla [[kjördæmi]] fyrir sig en nú eru Færeyjar allar eitt kjördæmi. Á víkingatímanum hafði hver sýsla sitt eigið vorþing. [[Stjórnarskrá Danmerkur|Danska stjórnarskráin]] hefur verið látin gilda í Færeyjum en hefur þó aldrei verið samþykkt, hvorki í þjóðaratkvæðagreiðslu né á Lögþinginu. Nú er verið að semja [[stjórnarskrá]] handa Færeyingum. Færeyingar fylgdu Dönum ekki í [[Evrópusambandið]] en geta valið hvort þeir vilja hafa færeyskt-danskt [[vegabréf]] eða danskt ESB-vegabréf. Það eru þó aðeins Færeyingar búsettir í Danmörku sem njóta fullra réttinda innan ESB, burtséð frá vegabréfinu. === Núverandi stjórn === Sex stjórnmálaflokkar eiga nú fulltrúa á Lögþinginu og í kosningunum 26. mars 2026 urðu úrslitin sem hér segir: {{Kosning |Kjördæmi=Færeyjar |Listar= {{Listi||{{Fólkaflokkurinn}}|9.451|26,75|9|6|+3}} {{Listi||[[Sambandsflokkurinn (Færeyjar)|Sambandsflokkurinn]]|7.600|21,51|7|7|0}} {{Listi||{{Jafnaðarflokkurinn}}|6.672|18,88|6|9|–3}} {{Listi||{{Þjóðveldisflokkurinn}}|6.143|17,39|6|6|0}} {{Listi||[[Framsókn (Færeyjar)|Framsókn]]|2.319|6,56|2|3|–1}} {{Listi||[[Miðflokkurinn (Færeyjar)|Miðflokkurinn]]|1.866|5,28|2|2|0}} {{Listi||[[Sjálfsstjórnarflokkurinn (Færeyjar)|Sjálfsstjórnarflokkurinn]]|1.284|3,63|1|0|+1}} | Greidd atkvæði=35.537| Fulltrúafjöldi=33| Fyrri fulltrúafjöldi=33| Breyting=0| Kjörsókn=89,49%%| Kjörskrá=39.703| }} Fólkaflokkurinn, Sambandsflokkurinn og Jafnaðarflokkurinn mynduðu stjórn að kosningum loknum og [[Beinir Johannesen]] úr Fólkaflokknum varð lögmaður. === Konur í færeyskum stjórnmálum === Fyrsta konan settist á lögþingið árið 1964 og þá sem varamaður en konur voru ekki kjörnar á þingið fyrr en 1978. Fyrsta konan sem tók sæti í landstjórninni var [[Jóngerð Purkhús]] árið 1985 og 1993–1994 varð [[Marita Petersen]] lögmaður Færeyja, fyrst kvenna og sú eina hingað til. Af 33 þingmönnum sem kjörnir voru á lögþingið 2015 voru 11 konur. == Efnahagslíf == {{aðalgrein|Efnahagur Færeyja}} [[Mynd:Sandur harbour.JPG|thumb|left|Togarar í höfninni í Sandi á Sandey.]] Allt fram yfir aldamótin 1900 voru Færeyjar fyrst og fremst [[bændasamfélag]] og [[landbúnaður]] var aðalatvinnan þótt [[fiskveiðar]] og [[fuglatekja]] væru mikilvægar aukabúgreinar. Þótt búskapur sé enn stundaður á eyjunum breyttist þetta með [[Vélbátur|vélbátavæðingu]] og síðar [[togari|togaraútgerð]] og nútíma [[fiskvinnsla|fiskvinnslu]] og nú er [[sjávarútvegur]] helsta tekjulind Færeyinga; þrátt fyrir fámennið voru þeir árið 2003 25. mesta fiskveiðiþjóð heimsins (Ísland var í 11. sæti). Um 10% Færeyinga hafa aðaltekjur sínar af fiskveiðum og fiskvinnslu. [[Fiskeldi]] er líka nokkuð öflug atvinnugrein. [[Sauðfjárrækt]] er enn stunduð í eyjunum þótt mjög hafi dregið úr mikilvægi hennar fyrir efnahaginn og flestir stunda hana aðeins sem [[aukabúgrein]] eða frístundaiðju. Hún er þó enn mikilvægur þáttur í menningu Færeyinga.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110126183043/www.smugan.is/frettir/frettir/2010/03/nr/2930 Íslenskt fé í Færeyjum. Á www.smugan.is, skoðað 11. apríl 2011]</ref> Árið 2004 veiddu færeysk skip samtals 580.000{{nbsp}}tonn af fiski, þar af um helming innan færeysku [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögunnar]]. Þar af var [[uppsjávarfiskur]] um 400.000{{nbsp}}tonn. Fiskur er aðalútflutningsvara Færeyinga, um 98% af öllum vöruútflutningi frá eyjunum. Mest er flutt út til [[Bretland]]s og þá til [[Noregur|Noregs]], [[Danmörk|Danmerkur]], [[Frakkland]]s og [[Spánn|Spánar]]. Færeyingar flytja aftur á móti mest inn frá Danmörku og síðan Noregi, [[Þýskaland]]i og [[Svíþjóð]]. 2,4% innflutnings til Færeyja kemur frá [[Ísland]]i (2007).<ref>[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya Hagstofa Færeyja]</ref> Þetta þýðir að sjálfsögðu að efnahagur Færeyinga er afar háður fiskveiðum og hætta er á miklum niðursveiflum, bæði vegna aflabrests og verðbreytinga. Þetta kom glöggt í ljós í [[efnahagskreppan í Færeyjum|kreppunni]] sem varð í Færeyjum upp úr 1990 vegna aflabrests og hás olíuverðs. Um miðjan áratuginn var [[atvinnuleysi]] 10-15% og margt ungt fólk flutti úr landi og hefur ekki snúið aftur. Færeyingar horfa því vonaraugum til [[olíuvinnsla|olíuvinnslu]] sem framtíðartekjulindar og nokkur olíufélög hafa fengið heimild til olíuleitar í færeyskri efnahagslögsögu en enn hafa ekki fundist olíulindir sem vert þykir að nýta. Atvinnuleysi fer nú vaxandi að nýju og var í febrúar 2011 7,8%.<ref>[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya Hagstofa Færeyja]</ref> === Samgöngur === {{aðalgrein|Samgöngur í Færeyjum}} [[Mynd:Faroe Islands, Eysturoy, road from Skipanes to Syðrugøta.jpg|thumb|200px|Vegur á [[Austurey]].]] Eini flugvöllur Færeyja er [[Vogaflugvöllur]] á [[Vogar (Færeyjum)|Vogum]] og stærsta flugfélag í Færeyjum er [[Atlantic Airways]]. Einnig er áætlunarflug með [[þyrla|þyrlum]] milli sumra eyjanna. Bílferjan [[Norræna]] ([[færeyska]]: ''Norröna'') siglir allt árið á milli [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshafnar]] og [[Hanstholm]] á [[Jótland]]i og á sumrin einnig til [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]]. Áður hafði Norræna einnig viðkomu í [[Björgvin]] í Noregi og í [[Skotland]]i, ýmist í [[Leirvík (Hjaltlandseyjum)|Leirvík]] eða [[Scrabster]].<ref>{{Cite web |url=http://www.smyrilline.fo/fors%C3%AD%C3%B0a.aspx |title=Heimasíða Smyril Line, skoðuð 13. apríl 2011. |access-date=2011-04-14 |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430113424/http://www.smyrilline.fo/fors%C3%AD%C3%B0a.aspx |url-status=dead }}</ref> Vegna fjöllótts landslags og smæðar eyjanna var samgöngukerfið lengi vel ekki eins víðtækt og í öðrum löndum. Samgöngur milli eyjanna voru eingöngu með bátum og ferjum og á sumum eyjanna voru vegir lélegir eða jafnvel engir og einu samgöngurnar við sumar byggðirnar voru sjóleiðina. Sú er ekki lengur raunin og miklar framfarir hafa orðið í grunnsamgöngukerfi eyjanna. Jarðgangagerð í Færeyjum hófst snemma á 7. áratug 20. aldar og fyrstu göngin, [[Hvalbæjargöngin]], voru tekin í notkun árið 1963<ref>[http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=674 Søgulig gongd. Á síðu Landsverks, skoðað 13. apríl 2011.]</ref> en fyrstu neðansjávargöngin, [[Vogagöngin]], voru opnuð 10. desember 2002.<ref>{{cite web |url=http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=787 |title=Yvirlit yvir tunlar í Føroyum. Á síðu Landsverks, skoðað 13. apríl 2011. |access-date=2011-04-14 |archive-date=2008-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229234535/http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=787 |url-status=dead }}</ref> Nú eru alls 19 jarðgöng í eyjunum; lengstu göngin eru [[Norðeyjagöngin]], neðansjávargöng milli [[Borðey]]jar og [[Austurey]]jar, um 6,3{{nbsp}}kílómetrar.<ref>[http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=714 Kort af jarðgangakerfi Færeyja. Á síðu Landsverks, skoðað 13. apríl 2011.]</ref> Fleiri göng eru í undirbúningi, gröftur er hafinn á [[Austureyjargöngin|Austureyjargöngunum]] Frá Straumey til Austureyjar; rúma 11{{nbsp}}km að lengd. Einnig er vinna hafin á [[Sandeyjargöngin|Sandeyjargöngunum]]; göngum frá Straumey til [[Sandey (Færeyjum)|Sandeyjar]] sem verða tæpir 11{{nbsp}}km. Hugmyndir eru svo uppi um göng frá Sandey til [[Suðurey]]jar (um 20{{nbsp}}km). Tæplega 85% Færeyinga hafa nú beinan aðgang að [[jarðgöng]]um sem tengja eyjarnar auk þess sem sumar eyjanna eru tengdar með [[landfylling]]um eða [[brú]]m. Hraðskreiðar [[ferja|ferjur]] sigla á milli eyjanna í suðri og póstbátar sigla til litlu eyjanna í norðaustri. Engin járnbraut er í Færeyjum en þar er gott [[strætisvagn]]akerfi. Rauðir strætisvagnar aka um Þórshöfn undir nafninu ''Bussleiðin'' og bláir vagnar keyra á milli þorpa og eyja undir nafninu ''Bygdaleiðir''. == Íbúar == {{aðalgrein|Færeyska|Færeysk menning}} [[Mynd:Tórshavn.10.jpg|thumb|right|Þórshöfn.]] [[Mynd:Faroe stamp 048 europe (v u hammershaimb).jpg|thumb|right|V.U. Hammershaimb mótaði færeyska ritmálið.]] Færeyingar eru af norrænum uppruna, líkt og Íslendingar. Talið er að landnámsmenn í Færeyjum hafi ýmist komið beint frá [[Noregur|Noregi]] og öðrum [[Norðurlönd]]um eða úr byggðum norrænna manna á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Færeyingar hafa ekki sjálfstæðan [[ríkisborgararéttur|ríkisborgararétt]], heldur eru þeir danskir ríkisborgarar. Fólk af færeyskum uppruna, búsett í Danmörku, er þó sérstaklega skráð hjá dönsku hagstofunni og samkvæmt upplýsingum hennar bjuggu 22.549 einstaklingar af færeyskum uppruna (fæddir í Færeyjum eða eiga foreldri eða afa eða ömmu fædda í Færeyjum) í Danmörku árið 2006, en það ár voru íbúar Færeyja 48.219. Þann 1. febrúar 2011 voru þeir orðnir 48.565.<ref>[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya Hagstofa Færeyja,]</ref> === Fólksfjöldaþróun === {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Ár ! style="background:#efefef;" | Íbúafjöldi ! style="background:#efefef;" | Ár ! style="background:#efefef;" | Íbúafjöldi ! style="background:#efefef;" | Ár ! style="background:#efefef;" | Íbúafjöldi |- | 1327 || align="right" | um 4.000 | 1880 || align="right" | 11.220 | 1995 || align="right" | 43.358 |- | 1350 || align="right" | um 2.000 | 1900 || align="right" | 15.230 | 1996 || align="right" | 43.784 |- | 1769 || align="right" | 4.773 | 1911 || align="right" | um 18.800 | 1997 || align="right" | 44.262 |- | 1801 || align="right" | 5.255 | 1925 || align="right" | 22.835 | 2000 || align="right" | 46.196 |- | 1834 || align="right" | 6.928 | 1950 || align="right" | 31.781 | 1999 || align="right" | 45.409 |- | 1840 || align="right" | 7.314 | 1970 || align="right" | um 38.000 | 2002 || align="right" | 47.704 |- | 1845 || align="right" | 7.782 | 1975 || align="right" | 40.441 | 2003 || align="right" | 48.214 |- | 1850 || align="right" | 8.137 | 1985 || align="right" | 45.749 | 2006 || align="right" | 48.219 |- | 1855 || align="right" | 8.651 | 1989 || align="right" | 47.787 | 2011 || align="right" | 48.565 |} === Tungumál === [[Færeyska]] er tungumál sem hefur þróast úr [[fornnorræna|fornnorrænu]] og er náskylt [[íslenska|íslensku]] en hefur þó orðið fyrir mun meiri áhrifum frá [[danska|dönsku]]. Presturinn [[Venceslaus Ulricus Hammershaimb]], sem var góðvinur [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]] og varð fyrir áhrifum af honum, mótaði færeyska ritmálið. Hann gaf út fyrstu færeysku [[málfræði]]bókina árið 1854 og samdi stafsetningarreglur. [[Christian Matras]], kunnur færeyskur fræðimaður og prófessor í [[málvísindi|málvísindum]] við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]], samdi fyrstu færeysk-dönsku [[orðabók]]ina ásamt Mads Andreas Jacobsen og kom hún út 1927–1928. Matras varð síðar fyrsti forstöðumaður [[Fróðskaparsetur Føroya|Fróðskaparseturs Føroya]]. Christian Matras vann að útgáfu ýmissa færeyskra handrita, meðal annars mikils safns færeyskra [[danskvæði|danskvæða]]. Hann átti mikinn þátt í að móta færeyskt nútímaritmál. Árið 1998 kom út stór orðabók, ''Føroysk orðabók'', og var aðalritstjóri hennar [[Jóhan Hendrik W. Poulsen]], en bókin var unnin á Fróðskaparsetrinu og byggðist að hluta á seðlasöfnum frá Christian Matras og fleirum.<ref>{{Cite web |url=http://xn--mlfri-xqa2b6e.is/grein.php?id=241 |title=Føroysk orðabók. Á www.málfræði.is, skoðað 11. apríl 2011. |access-date=2011-04-11 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307025257/http://xn--mlfri-xqa2b6e.is/grein.php?id=241 |url-status=dead }}</ref> === Trúarlíf === Færeyingar þykja trúræknir; um 79.7% Færeyinga tilheyra [[Evangelísk-lúthersk kirkja|evangelísk-lúthersku]] þjóðkirkjunni ([[Fólkakirkjan]]) og flestir aðrir öðrum kristnum söfnuðum.<ref>[https://statbank.hagstova.fo/pxweb/en/H2/H2__MM__MM03/atrud_prgj.px/ Parishes, 1st January (2000-2019)] Statistics Faroe Islands</ref> Árið 1948 var [[Biblían]] gefin út á færeysku í fyrsta sinn og hafði hún verið þýdd á færeysku úr ýmsum nútímatungumálum. Jacob Dahl og Kristian Osvald Viderø luku við nýja þýðingu úr [[hebreska|hebresku]] og [[gríska|grísku]] árið 1961. Embætti Færeyjabiskups var aflagt skömmu eftir siðaskipti og eftir það var stiftsprófastur æðsti maður kirkjunnar þar. Biskupsembættið var endurreist árið 1963 og á Ólafsvöku 2007 varð færeyska þjóðkirkjan sjálfstæð og ekki lengur undir dönsku kirkjunni. Jógvan Friðriksson var kjörinn fyrsti biskup færeysku þjóðkirkjunnar.<ref>[http://www.kristeligt-dagblad.dk/artikel/265906:Kirke---tro--Faeroeerne-faar-ny-biskop Færøerne får ny biskop. Kristeligt dagblad, 2. nóvember 2007.]</ref> Könnun árið 2018 sýndi að yfir helmingur Færeyinga aðhyllast [[sköpunarhyggja|sköpunarhyggju]], þ. e. að Guð skapaði jörðina fyrir tugþúsund árum.<ref>[http://local.fo/50-faroese-believe-creationism-survey-finds/ Over 50% of Faroe Islanders believe in creationism, survey finds] Local.fo, skoðað 13. apríl, 2018.</ref> === Menntun === Í færeyskum [[Grunnskóli|grunnskólum]] hefur verið kennt á færeysku frá 1938 en einnig fá nemendur kennslu í dönsku og ensku. Vísir að [[framhaldsskóli|framhaldsskóla]] kom þegar árið 1937 en það var ekki fyrr en 1964 sem fyrsti framhaldsskólinn, Føroya Studentaskúli, var settur á laggirnar í [[Hoyvík]] í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] er Føroya Handilsskúli, tækniskóli og sjómanna- og vélskóli. Þar er einnig [[Fróðskaparsetur Føroya]], sem var stofnað 20. maí 1960 og er eini skólinn á háskólastigi. Mjög margir Færeyingar fara þó enn til framhaldsnáms í Danmörku og öðrum löndum. == Menning == === Dansar og kvæði === [[Mynd:Faroese folk dance club from vagar.jpg|thumb|left|Færeyingar í [[Færeyski þjóðbuningurinn|færeyska þjóðbúningnum]].]] Eftir [[siðaskiptin]] í Færeyjum var færeyskri tungu í raun úthýst úr kirkjunni, menningu og stjórnsýslu eyjanna og færeyskt [[ritmál]] var ekki mótað fyrr en um miðja [[19. öld]]. Menningararfurinn varðveittist því fyrst og fremst í munnlegri geymd um 300 ára skeið, bæði sem sögur, ævintýri og ekki síst [[dans]]ar og kvæði. Sum þessara kvæða eru um fornkappa, stundum íslenska, önnur um riddara og rómantík og sum eru skopkvæði um færeyska almúgamenn. Þessi kvæði hafa verið gefin út í stórum kvæðasöfnum.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein id=437904 Færeyskt stórvirki. Gagnasafn Morgunblaðsins, skoðað 11. apríl 2011]</ref> Færeyingar sungu [[þjóðkvæði]] sín við forn [[Vikivaki|vikivakalög]] og dönsuðu dansa sem áttu rætur að rekja til [[Miðaldir|miðalda]]. Svipaðir dansar tíðkuðust á [[Ísland]]i á fyrri öldum en hurfu á [[17. öld|17.]] og [[18. öld]] þótt mörg danskvæði hafi varðveist niðurskrifuð. Færeyingar hafa aftur á móti haldið dans- og kvæðamenningu sinni til dagsins í dag og stíga enn forna dansa, til dæmis á þjóðhátíðardeginum [[Ólafsvaka|Ólafsvöku]]. Færeyski dansinn er [[hringdans]] eða keðjudans og geta danskvæðin verið allt frá fáeinum [[erindi|erindum]] upp í mörg hundruð. Oftast er einn [[forsöngvari]] sem syngur kvæðið en svo taka allir undir í [[viðlag]]inu, sem er sungið eftir hverja vísu.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=617329 Leikum fagurt á foldum, enginn treður dansinn undir moldum. Gagnasafn Morgunblaðsins, skoðað 11. apríl 2011.]</ref> [[Færeyski þjóðbúningurinn]] er svipaður [[Íslenski þjóðbúningurinn|þeim íslenska]] en þó litríkari. Fólk klæðist honum meðal annars á Ólafsvöku þegar það dansar en það er þó alls ekkert skilyrði að vera í búningi. === Færeyskar bókmenntir === Færeyingar eiga engin nafnkennd [[skáld]] eða [[rithöfundur|rithöfunda]] frá fyrri öldum en þjóðhetjan [[Nólseyjar-Páll]] var vinsælt skáld um aldamótin 1800. Eftir að færeyskt ritmál varð til komu ýmis skáld og rithöfundar fram á sjónarsviðið en þekktustu höfundar Færeyja eru allir fæddir um aldamótin 1900, þeir [[William Heinesen]], sem fékk [[Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs]] 1964 fyrir skáldsöguna ''Det gode håb'' (Vonin blíð) en skrifaði reyndar aðallega á dönsku, [[Hedin Brú]], en Færeyingar völdu sjálfir skáldsögu hans ''Feðgar á ferð'' sem bók [[20. öldin|20. aldarinnar]] í Færeyjum, og [[Jørgen-Frantz Jacobsen]], en skáldsaga hans ''Barbara'', sem skrifuð var á dönsku og kom út 1939, ári eftir lát höfundarins, var þýdd á fjölda tungumála og hefur náð mestri útbreiðslu allra bóka eftir færeyskan höfund.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=120025 Færeyskar bókmenntir. Gagnasafn Morgunblaðsins, skoðað 11. apríl 2011.]</ref> Af yngri höfundum er [[Rói Patursson]] þekktastur, en hann fékk Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 1986 fyrir ljóðasafnið ''Líkasum''. === Fjölmiðlar === Elsta færeyska blaðið er [[Dimmalætting]], sem fyrst kom út 1878 og kemur nú út fimm daga í viku eins og helsti keppinauturinn, [[Sosialurin]], sem hefur komið út frá 1927. Dimmalætting var áður flokksblað [[Sambandsflokkurinn (Færeyjar)|Sambandsflokksins]] og Sosialurinn fylgdi [[Jafnaðarflokkurinn|Jafnaðarflokknum]] en bæði teljast nú óháð. Fleiri flokksblöð komu út í Færeyjum fyrr á árum en lögðu upp laupana í kreppunni upp úr 1990. Norðlýsið er gefið út í [[Klakksvík]] og ætlað íbúum Norðeyjanna. Nokkur tímarit koma einnig út. Útvarp Føroya hóf útsendingar 1957 og síðan hafa bæst við Rás 2 og kristilega útvarpsstöðin Lindin. Sjónvarp Føroya hóf útsendingar 1984 og urðu Færeyjar þar með síðasta landið í Evrópu til að fá eigin sjónvarpsstöð. Sjónvarp Føroya og Útvarp Føroya sameinuðust árið 2005 í eitt fyrirtæki, [[Kringvarp Føroya]]. === Færeyskar matarhefðir === [[Mynd:Skerpikjøt (2).jpg|thumb|left|Skerpikjöt.]] Frá fornu fari hefur uppistaðan í [[mataræði]] Færeyinga verið [[kjöt]]- og [[Fiskur|fiskmeti]]. [[Kartafla|Kartöflur]] bættust við á [[19. öld]] ásamt fáeinum öðrum grænmetistegundum, einkum [[hvítkál]]i og [[gulrófa|gulrófum]]. Á síðustu áratugum hefur neysla á innfluttum matvælum aukist mikið en hefðbundnir færeyskir réttir eru bæði algengur hversdagsmatur og bornir fram við hátíðleg tækifæri. Lítið er þó um að þeir séu á boðstólum á færeyskum veitingastöðum. Einn þekktasti rétturinn er [[skerpikjöt]], sem er vindþurrkað [[kindakjöt]]. Það er mjög bragðsterkt og fellur ekki að smekk allra. Það er oftast skorið hrátt í þunnar sneiðar og borðað á [[rúgbrauð]]i. Kjötið er þurrkað í [[hjallur|hjalli]] í 5-9 mánuði eða jafnvel í heilt ár. Mjög víða í Færeyjum má einnig sjá [[siginn fiskur|siginn fisk]] (''ræstan fisk'') hanga í hjalli eða undir þakskeggi og einnig ''ræst kjöt'', kindakjöt sem látið er hanga í mun styttri tíma en skerpikjötið, gjarnan um tvo mánuði. Kindakjöt er langalgengasta kjötið en [[Nautakjöt|nauta-]] og [[svínakjöt]] er einnig borðað, svo og [[kjúklingur]]. Eina færeyska villibráðin, fyrir utan [[Hvalur|hvali]] og [[sjófulgar|sjófugla]], eru [[Snæhéri|snæhérar]], sem eru veiddir fyrir jólin. ''Grind og spik'' er algengur færeyskur réttur, kjöt og spik af [[grindhvalur|grindhvölum]]. Kjötið er einnig oft steikt og borið fram í brúnni sósu og kallast þá ''grindabúffur''. Ýmsir [[sjófugl]]ar eru líka borðaðir, ýmist ferskir eða „ræstir“, og egg sjófugla eru einnig vinsæll matur. Fiskur, ferskur, siginn eða þurrkaður, er mjög algengur matur og með honum er stundum höfð ''garnatálg'', en það er mör úr sláturfé sem er mótaður í kúlu og síðan látinn hanga. ''Knettir'' eða fiskibollur eru oft á borðum. Fæstir Færeyingar kaupa fisk úti í búð, enda úrvalið lítið; þeir veiða hann sjálfir eða kaupa hann beint af sjómönnum á bryggjunni.<ref>[http://www.faroeislands.com/Default.aspx?pageid=10410 Mad fra de rene vande. Á www.faroeislands.com, skoðað 11. apríl 2011]</ref> === Grindadráp === [[Grindhvalaveiðar|Grindhvaladráp]] er ekki aðeins gamall siður í Færeyjum, heldur mikilvægur þáttur í efnahagslífi margra byggða og er talið að kjötið af [[Grindhvalur|grindhvölunum]] sé um 25% alls kjöts sem neytt er á eyjunum. Um 950 grindhvalir eru veiddir árlega og eru hvalavöðurnar reknar með bátum inn í víkur eða firði og að landi, þar sem hvalfangarar slátra þeim og síðan er fengnum skipt jafnt á milli allra þátttakenda í veiðunum. Strangar reglur gilda um hvernig standa skal að veiðunum og fylgist sýslumaður á hverjum stað með því að þeim sé fylgt. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * [http://www.flb.fo Føroya landsbókasavn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915084806/http://www.flb.fo/ |date=2008-09-15 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3297962 ''Vindsorfið en vinalegt land''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1374350 ''Færeyjar; með gestrisnum frændum í fögru landi''; grein í Morgunblaðið 1966] * [http://www.flickr.com/groups/1221871@N23/pool/ Faroe Islands Nature and People] * [http://www.norden.org/is/um-northurloend/loend-og-sjalfstjornarsvaethi/faereyjar Tölfræðiupplýsingar um Færeyjar á Norden.org] {{Eyjar í Færeyjum}} {{Evrópa}} {{Norðurlandaráð}} {{Vestnorræna ráðið}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Færeyjar|*]] [[Flokkur:Norðurlönd]] [[Flokkur:Eyjaklasar]] 8y2i122o4kikrimxsj2yi3gwbdy34x2 1960188 1960182 2026-04-16T15:16:43Z TKSnaevarr 53243 1960188 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Færeyjar | nafn_á_frummáli = Føroyar | nafn_í_eignarfalli = Færeyja | fáni = Flag_of_the_Faroe_Islands.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of the Faroe Islands.svg | staðsetningarkort = Europe-Faroe_Islands.svg | þjóðsöngur = [[Tú alfagra land mítt]] | tungumál = [[Færeyska]] | höfuðborg = [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] | staða = Dönsk hjálenda | atburður1 = Sameining við Noreg | dagsetning1 = 1035 | atburður2 = Flutningur til Danmerkur | dagsetning2 = 14. janúar 1814 | atburður3 = Heimastjórn | dagsetning3 = 1. apríl 1948 | stjórnarfar = [[Heimastjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Danakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Lögmaður Færeyja|Lögmaður]] | nafn_leiðtoga1 = [[Friðrik 10. Danakonungur|Friðrik 10.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Beinir Johannesen]] | flatarmál=1.399 | hlutfall_vatns = 0,5 | fólksfjöldi = 56.210 | mannfjöldaár = október 2025 <ref>[https://hagstova.fo/fo/folk/folkatal/folkatal Fólkatal] Hagstova.fo, sótt 5. september 2025</ref> | mannfjöldasæti = 214 | íbúar_á_ferkílómetra = 37 | VLF_ár = 2017 | VLF = 2,83 | VLF_sæti = 179 | VLF_á_mann = 54.833 | VÞL_ár = 2008 | VÞL = 0.950 | gjaldmiðill = [[Færeysk króna]] (DKK) | tímabelti = [[UTC]] (+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = fo | símakóði = 298 }} [[Mynd:Map of the Faroe Islands en.svg|thumb|Kort.]] '''Færeyjar''' eru [[eyjaklasi|eyjaklasi]] í Norður-[[Atlantshaf]]i á milli [[Skotland]]s og [[Ísland]]s. Eyjarnar eru 18 talsins, og eru allar í byggð nema tvær, [[Koltur]] og [[Lítla Dímun]]. Mjög fámennt er þó á sumum þeirra. Eyjarnar eru hluti af [[Danmörk]]u, en hafa [[heimastjórn]] í eigin málum. Eyjarnar eru þannig ekki hluti af [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] líkt og Danmörk. Tungumál eyjanna, [[færeyska]], er náskylt [[íslenska|íslensku]]. Færeyjar eru staðsettar um 300{{nbsp}}km frá [[Bretland]]i ([[Hjaltlandseyjar|Hjaltlandseyjum]]), um 500{{nbsp}}km frá [[Ísland]]i og um 600{{nbsp}}km frá [[Noregur|Noregi]]. Þær ná yfir um 1.400{{nbsp}}km² og þar búa rúmlega 55{{nbsp}}þúsund manns (2025). [[Höfuðborg|Höfuðstaður]] Færeyja er [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] á [[Straumey]] en í því sveitarfélagi búa alls um 20{{nbsp}}þúsund manns. Landslag eyjanna einkennist af háum klettum sem ganga í sjó fram og litlu undirlendi. Veðurfar er rakt og vindasamt, en vegna áhrifa [[Golfstraumurinn|Golfstraumsins]] er mun hlýrra þar en víða annars staðar á sömu breiddargráðu. Meðalhiti er um 5{{nbsp}}˚C á vetrum og 12{{nbsp}}˚C á sumrin.<ref>{{cite web |date=19 December 2018 |title=The unpredictable Faroe Islands weather |url=https://www.guidetofaroeislands.fo/travel-information/the-weather-in-the-faroe-islands |website=Guide to Faroe Islands}}</ref> Þær byggðust á svipuðum tíma og Ísland og með sama hætti; [[Noregur|norskir]] sæfarar settust þar að, auk fólks frá Skotlandi og [[Írland]]i, af norrænum og gelískum uppruna. Samkvæmt ''[[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]]'' og ritum írska munksins [[Dicuilus]]ar byggðust eyjarnar snemma á 9. öld.<ref>{{Cite web |title=Viking history : 825 – Grímur Kamban arrived at Faroe islands |url=https://vikinghistorytales.blogspot.com/2013/10/825-peace.html |access-date=2023-12-12 |website=Viking history}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dahl |first=Sverri |date=1970 |title=The Norse Settlement Of The Faroe Islands |url=https://archaeologydataservice.ac.uk/archiveDS/archiveDownload?t=arch-769-1/dissemination/pdf/vol14/14_060_073.pdf |journal=Medieval Archaeology |volume=14 |pages=60–62 |doi=10.1080/00766097.1970.11735326 |via=Archaeology Data Service | issn=0076-6097 }}</ref> [[Sigmundur Brestisson]] kristnaði eyjarnar og í kjölfarið urðu þær hluti af ríki [[Noregskonungar|Noregskonunga]] snemma á 11. öld. Eftir upplausn [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandsins]] 1523 voru eyjarnar hluti af [[Danaveldi]]. Árið 1538 var [[lúterstrú]] tekin upp í Færeyjum. Notkun færeysku var bönnuð í skólum, kirkjum og stjórnsýslu og færeyska hætti að vera til sem ritmál. Á 19. öld átti [[Venceslaus Ulricus Hammershaimb]] þátt í endurreisn færeysks ritmáls og smám saman tók hún við af dönsku sem kirkjumál og menntamál á fyrri helmingi 20. aldar. Bretar [[hernám Færeyja|hernámu Færeyjar]] í [[síðari heimsstyrjöld]], en létu íbúa að mestu um að stjórn eyjanna. Eftir stríðið var haldin [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Færeyjum 1946|þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði]] þar sem naumur meirihluti var samþykkur. [[Kristján 10.]] ógilti niðurstöðuna, en eftir nokkrar samningaviðræður fengu Færeyingar heimastjórn 1948.<ref>{{cite web |title=The Faroe Islands |url=https://denmark.dk/people-and-culture/the-faroe-islands |access-date=28 December 2020 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Denmark |quote=Home Rule was established in 1948 [...] |df=dmy-all}}</ref> Færeyjar tilheyra Danmörku og hafa notið umtalsverðra fjárstyrkja þaðan. Æðsti maður færeysku heimastjórnarinnar er titlaður [[Lögmaður Færeyja|lögmaður]]. Þjóðþing Færeyinga er kallað [[Færeyska lögþingið|Løgtingið]] og er með aðsetur í Þórshöfn en þar sitja 33 þingmenn. Færeyingar eiga jafnframt 2 kjörna fulltrúa á [[þjóðþing Danmerkur|Folketinget]], þjóðþingi Dana. Færeyingar fara sjálfir með stjórn eigin mála, að undanskildum varnarmálum, löggæslu, æðsta dómsvaldi og gjaldmiðilsmálum. Færeyingar fara með eigin utanríkismál að hluta í samstarfi við Danmörku.<ref>{{cite web |title=Lov om de færøske myndigheders overtagelse af sager og sagsområder (Also called: Overtagelsesloven) |url=https://www.retsinformation.dk/Forms/R0710.aspx?id=20991 |website=Retsinformation.dk |language=da}}</ref> Þar sem Færeyjar eru ekki hluti af sama tollasvæði og Danmörk, hafa eyjarnar vald til að gera eigin verslunarsamninga við önnur ríki, eins og [[Hoyvíkursamningurinn|Hoyvíkursamninginn]] við Ísland. Í [[Norðurlandaráð]]i eru Færeyingar hluti af dönsku nefndinni. Færeyjar senda sitt eigið landslið á mót í sumum íþróttagreinum. Einn Færeyingur, [[Niels Ryberg Finsen]], hefur unnið Nóbelsverðlaun, þannig að eyjarnar eru það land heims sem á flesta Nóbelsverðlaunahafa miðað við höfðatölu. [[Sjálfstæðisbarátta Færeyinga]] hefur verið eitt helsta deilumálið í Færeyjum frá fyrri hluta [[20. öldin|20. aldarinnar]] en þjóðin virðist ávallt skiptast nokkuð jafnt í þá sem vilja sjálfstæði og þá sem vilja áfram tilheyra Danmörku. Aðalatvinnuvegir Færeyinga eru [[fiskveiðar]] og [[fiskvinnsla]], sem eru ástæða þess að eyjarnar kusu að standa utan við Evrópusambandið þegar Danmörk gekk í það árið 1973. Margir Færeyingar fóru til Íslands og unnu á vertíð upp úr miðri 20. öld og settust sumir þeirra að á Íslandi og hafa gerst íslenskir borgarar. Einnig hafa allnokkrir Íslendingar sest að í Færeyjum. Í kringum aldamótin 2000 bundu Færeyingar vonir við að hægt væri að finna [[olíulind]]ir á hafsvæðinu við eyjarnar, en síðustu olíuleitarfyrirtækin hættu störfum þar árið 2015.<ref>{{vefheimild|höfundur=Pierre-Henry Deshayes|titill=Oil in the Faroe Islands: Mirage or Miracle?|dags=20. júní 2018|vefsíða=Phys.org|url=https://phys.org/news/2018-06-oil-faroe-islands-mirage-miracle.html}}</ref> == Heiti == Færeyjar nefnast ''Føroyar'' á nútímafæreysku. ''Oyar'' er fleirtala af eldri orðmynd fyrir orðið [[eyja]] (sem er ''oyggj'' í nútímafæreysku) og ''før'' er almennt talið dregið af fornnorræna orðinu yfir [[sauðfé|fé]]. Norski fornfræðingurinn [[Anton Wilhelm Brøgger]] kom fyrstur með þá tilgátu að nafnið kynni að vera dregið af keltneska orðinu ''fereann'' („land“, „ríki“), en viðurkenndi jafnframt að það gæti aldrei orðið nema tilgáta.<ref>{{cite journal|author=Kruse, A.|year=2011|title=Fair Isle|journal=Northern Studies|volume=42|pages=17-40}}</ref> Í bókinni ''Liber de Mensura Orbis Terrae'' frá 825 nefnir írski munkurinn [[Dicuilus]] eyjar í um tveggja sólarhringa fjarlægð norður frá Bretlandseyjum þar sem væri mikið af sjófugli og sauðfé, en nefnir eyjarnar ekki.<ref>{{cite journal|author=Skårup, P.|year=2009|title=Dicuil um Føroyar/Dicuil about the Faroe Islands|journal=Fróðskaparrit|pages=5-10}}</ref> Elsta ritið þar sem nafnið kemur fram er á [[Hereford-heimskortið|Hereford-heimskortinu]] frá 1280 þar sem þær eru merktar inn sem ''farei''. ''[[Færeyinga saga]]'' er talin skrifuð á 13. öld en er aðeins til sem brot í handritum ''[[Ólafs saga helga|Ólafs sögu]]''. Þar eru engar sagnir um uppruna nafnsins. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Færeyja|Færeyinga saga}} Talið er að [[einsetumaður|einsetumenn]] og [[munkur|munkar]] frá [[Skotland]]i eða [[Írland]]i hafi sest að í Færeyjum á [[6. öld]] og líklega flutt þangað með sér [[sauðfé]] og [[geit]]ur.<ref>{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/landnam-i-faereyjum-fyrir-vikingaold|vefsíða=RÚV|titill=Landnám í Færeyjum fyrir víkingaöld|dags=12.9.2011}}</ref> Norrænir menn komu svo til eyjanna um 800 og settust einhverjir þeirra þar að en samkvæmt því sem segir í [[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]] fullbyggðust eyjarnar seint á [[9. öld]] þegar norskir menn hröktust þangað undan [[Haraldur hárfagri|Haraldi hárfagra]]. Fyrsti [[landnámsmaður]] Færeyja var að sögn [[Grímur kamban]].<ref name="saga">{{vefheimild|url=http://www.snerpa.is/net/isl/fsaga.htm|titill=Færeyinga saga|vefsíða=Snerpa}}</ref> Hann á að hafa búið í [[Funningur|Funningi]] á [[Eysturoy]]. Viðurnefnið er [[Keltneskar þjóðir|keltneskt]] og bendir til tengsla við [[Bretlandseyjar]]. === Færeyjar á fyrri öldum === Í [[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]] segir svo frá kristnitöku í Færeyjum að höfðinginn [[Sigmundur Brestisson]] hafi hrakist undan óvinum sínum til [[Noregur|Noregs]] í lok [[10. öldin|10. aldar]]. Þar tók hann kristna trú og var fól [[Ólafur Tryggvason|Ólafur konungur Tryggvason]] honum að kristna Færeyinga, sem hann og gerði. Helsti andstæðingur hans var [[Þrándur í Götu]] og féll Sigmundur að lokum fyrir honum.<ref name="saga" /> Þrándur var leiðtogi Færeyinga næstu áratugina en hann dó um 1035 og varð Leifur Össurarson þá helsti höfðingi Færeyinga og gerðist lénsmaður Noregskonungs. Hefur verið miðað við að víkingaöld í Færeyjum hafi lokið það ár og eyjarnar komist undir yfirráð Noregskonungs. Hélst sú skipan til 1380, þegar Noregur komst undir [[Danmörk]]u í [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandinu]]. Alla tíð síðan hafa Færeyjar verið undir danskri stjórn. Árið 1274 varð [[Lögmaður Færeyja|lögmaðurinn]] konunglegur embættismaður en hafði áður verið valinn af landsmönnum á þingi. [[Mynd:Faroe map 1673 by lucas debes.png|thumb|left|Kort af Færeyjum frá 1673.]] [[Biskup]]ssetur var stofnað í Færeyjum, líklega um eða upp úr 1100, því vitað er að Ormur, sem var biskup eyjanna 1139, var sá fjórði í röðinni og líklega sá fyrsti sem sat í [[Kirkjubær (Færeyjum)|Kirkjubæ]]. [[Erlendur biskup|Erlendur]] var biskup Færeyja 1269–1308 og í hans tíð var [[Sauðabréfið]] skrifað, elsta skjal sem varðveitt er frá Færeyjum. Hann hóf líka byggingu [[Múrinn í Kirkjubæ|Magnúsarkirkjunnar]] í Kirkjubæ. Annars er fremur fátt vitað um biskupa Færeyinga í kaþólskri tíð. [[Siðaskipti]] urðu á eyjunum 1538 og biskupinn sem þá tók við varð eini [[Evangelísk-lúthersk kirkja|lútherski]] Færeyjabiskupinn um langa hríð, því að embættið var fljótlega lagt niður og eyjarnar lagðar fyrst undir biskupinn í [[Björgvin]] og frá 1620 undir [[Sjálandsbiskup]]. Embætti Færeyjabiskups komst ekki á að nýju fyrr en 1963.<ref>{{cite web |url=http://nesforn.weebly.com/dansk.html |title=Á heimasíðu Fornminnisfelagsins og Bygdarsavnsins í Nes Kommunu, skoðað 13. apríl 2011. |access-date=2011-04-14 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153234/http://nesforn.weebly.com/dansk.html |url-status=dead }}</ref> [[Sjóræningi|Sjóræningjar]] frá [[Alsír]], líklega þeir sömu og rændu á Íslandi, frömdu Tyrkjarán í [[Hvalbær|Hvalbæ]] 1629, drápu sex og rændu yfir þrjátíu konum og börnum og seldu í [[Þrælahald|þrældóm]]. [[England|Ensk]], [[Holland|hollensk]] og [[Þýskaland|þýsk]] skip gerðu iðulega [[strandhögg]] á eyjunum en [[Magnús Heinason]] barðist gegn þeim af miklu kappi um 1580 og eftir það varð mun friðvænlegra. Verslunin fluttist svo frá Björgvin til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] snemma á [[17. öld]]. Árið 1655 hófst tímabil það sem nefnt hefur verið [[Gablatíðin]], þegar Daninn [[Christoffer Gabel]] fékk Færeyjar að léni, og er það almennt talið erfiðasti tíminn í sögu Færeyja. Einn helsti andstæðingur hans var presturinn [[Lucas Debes]], sem leiddi sendinefnd sem hélt til Kaupmannahafnar 1673 til að kvarta yfir Gabel, sem lést sama ár. Sonur hans tók þó við og Gablatíðin er talin standa til 1709.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=922128 Búreisingur. 2. tbl.1902.]</ref> === Þjóðernisvakning === Þegar Danir misstu yfirráð yfir Noregi í [[friðarsamningarnir í Kiel|friðarsamningunum í Kiel]] 1814 héldu þeir Færeyjum, [[Grænland]]i og [[Ísland]]i áfram þótt þessi lönd hefðu heyrt undir Noregskonung. Árið 1816 ákvað danska stjórnin að leggja niður færeyska lögþingið og embætti [[Lögmaður Færeyja|lögmanns]] og gera eyjarnar að [[amt]]i í Danmörku.<ref>{{cite journal|journal=Tíminn|date=27.9.1946|author=Ólafur Gunnarsson|title=Þættir úr sögu Færeyja|pp=2|url=https://timarit.is/page/1003565}}</ref> Á svipuðum tíma hófst þó barátta fyrir framförum í Færeyjum og var skáldið, bóndinn og skipasmiðurinn [[Nólseyjar-Páll]] þar í fararbrjósti. Hann barðist gegn [[einokun]]arversluninni, sem lengi hafði verið í Færeyjum, smíðaði sér sjálfur skip og sigldi á því til Danmerkur og Englands og keypti varning í trássi við yfirvöld. Páll, sem er ein helsta þjóðhetja Færeyinga, fórst á heimleið frá Englandi veturinn 1808–1809.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1001275 Nólseyjar-Páls þáttur. Tíminn, 16. október 1943.]</ref> Einokunarverslunin var loks afnumin 1856 og lögþingið endurreist 1852. Frá 1851 áttu Færeyingar tvo fulltrúa á danska þinginu. [[Þjóðernisvitund|Þjóðernisvakning]] hófst 1888 með stofnun [[Føroyingafelagið|Føroyingafelagsins]] og snerist í upphafi fyrst og fremst um að varðveita [[færeyska|færeyska tungu]] og menningu en síðar fór hún að beinast meira að [[stjórnmál]]um og stjórnmálaflokkar urðu til. Deilan um tungumálið harðnaði þegar danska stjórnin ákvað árið 1912, að undirlagi [[Sambandsflokkurinn|Sambandsflokksins,]] að kennsla í færeyskum skólum skyldi fara fram á [[danska|dönsku]]. Því var þó breytt aftur árið 1938. Einn helsti leiðtogi þjóðernisvakningarinnar var kóngsbóndinn [[Jóannes Patursson]].<ref>{{cite journal|journal=Tíminn|date=31.3.1928|title=Jóannes Patursson og sjálfstæðisbarátta Færeyinga|pp=1-2|volume=12|number=18|url=https://timarit.is/page/995673}}</ref> === Heimastjórn === [[Bretland|Bretar]] hernámu Færeyjar 12. apríl 1940 og stóð [[hernám Færeyja|hernámið]] til stríðsloka. Efnahagur Færeyinga batnaði mjög í stríðinu vegna fisksölu til Bretlands og sigldu þeir þá undir eigin fána, sem þeir höfðu ekki getað áður. Þegar stríðinu lauk tóku Danir aftur við en sjálfstæðishreyfingunni hafði vaxið fiskur um hrygg. Færeyingar gátu hins vegar ekki komið sér saman um hvað þeir vildu sjálfir. Árið 1946 var haldin [[Þjóðaratkvæðagreiðslan í Færeyjum 1946|þjóðaratkvæðagreiðsla]] þar sem Færeyingar kusu um framtíðarfyrirkomulag sambandsins við Danmörku. Þeir samþykktu með mjög naumum meirihluta að lýsa yfir [[sjálfstæði]] en danska stjórnin hafnaði því og boðaði til kosninga þar sem andstæðingar sjálfstæðisyfirlýsingar náðu meirihluta svo að ekkert var gert með hana. Í kjölfarið, árið 1948, fengu Færeyingar [[heimastjórn]] og yfirráð yfir eigin málum að flestu leyti, en [[Stjórnarskrá Danmerkur|danska stjórnarskráin]] frá 1953 hefur þó aldrei verið samþykkt í Færeyjum enda er í henni raunar hvergi minnst á eyjarnar.<ref name="autonomy" /> Þegar Danir gengu í [[Evrópusambandið]] 1973 ákváðu Færeyingar að standa fyrir utan það. Alvarleg [[efnahagskreppa]] var í Færeyjum upp úr 1990 eftir mikinn uppgang á [[1981-1990|níunda áratugnum]] og um 15% Færeyinga fluttu úr landi en eyjarnar náðu þó að rétta úr kútnum. Stuðningur við sjálfstæði hefur farið vaxandi í Færeyjum á síðari árum og meirihluti Dana vill losna úr ríkjasambandinu en mörg mál eru þó óleyst. Færeyjar fá enn töluverðan fjárstuðning frá Danmörku og margir Færeyingar telja ríkjasambandið nauðsynlega tryggingu vegna þess hve einhæft atvinnulíf eyjanna er.<ref name="autonomy">{{cite journal|journal=Morgunblaðið|url=https://timarit.is/page/3400842|title=Sjálfstæðisbarátta Færeyinga|date=15.7.2001|pp=22-23|author=Hjörtur Smárason|number=159}}</ref> Færeyingar skipuðu stjórnlaganefnd til að semja drög að [[stjórnarskrá Færeyja]] árið 2006, en ekki hefur náðst samstaða um hvaða texta skuli leggja fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{vefheimild|url=https://heimildin.is/grein/15088/|höfundur=Þorvaldur Gylfason|dags=1. maí 2022|vefsíða=Heimildin|titill=Eiga Færeyjar að taka sér sjálfstæði?}}</ref> == Landfræði == {{aðalgrein|Landafræði Færeyja}} [[Mynd:Hvalba.jpg|thumb|Þorpið [[Hvalba]] í Færeyjum]] Færeyjar eru í [[Atlantshaf]]i, á milli [[Noregur|Noregs]], [[Ísland]]s og [[Skotland]]s, á um {{coord|62|N|7|W|display=inline|format=dec}}. [[Golfstraumurinn]] leikur um eyjarnar og vetur eru því mildir en sumrin svöl. Meðalhiti áranna 1961–1990 var 3,4{{nbsp}}°C í janúar en 10,3{{nbsp}}°C í júlí. Veðurlag er mjög breytilegt á eyjunum og [[loftslag]]ið er rakt og rigningasamt. Meðalúrkoma í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] 1961–1990 var 1.284{{nbsp}}mm. Oft er [[þoka]] í eyjunum og þar er vindasamt en mjög snjólétt.<ref>[http://www.norden.org/is/um-northurloend/loend-og-sjalfstjornarsvaedi/stadreyndir-um-faereyjar Staðreyndir um Færeyjar hjá www.norden.org, skoðað 11. apríl 2011]</ref> Eyjarnar eru átján talsins og eru samtals 1.396{{nbsp}}km². Umhverfis þær eru hólmar, drangar og sker, alls 779 talsins. Svæðið sem eyjarnar liggja á er 113{{nbsp}}kílómetrar frá norðri til suðurs og 75{{nbsp}}kílómetrar frá austri til vesturs. Samanlögð [[strandlengja]] er 1.289{{nbsp}}kílómetrar<ref>[http://www.norden.org/is/um-northurloend/loend-og-sjalfstjornarsvaedi/stadreyndir-um-faereyjar Staðreyndir um Færeyjar hjá www.norden.org, skoðað 11. apríl 2011]</ref> og á eyjunum er lengst hægt að komast til vesturs eða austurs um 5{{nbsp}}kílómetra frá sjó. Eyjarnar eru úr [[basalt]]i og [[móberg]]i sem myndaðist í [[eldgos]]um og voru sorfnar af jöklum á síðustu [[ísöld]]. Við það mynduðust firðir, sund og dalir. Flest fjöllin á eyjunum eru lág, að meðaltali um 300{{nbsp}}metrar; hæstur er [[Slættaratindur]], 882{{nbsp}}m. [[Saurvogsvatn]] er stærsta stöðuvatn Færeyja, 3,4{{nbsp}}ferkílómetrar. Öll önnur stöðuvötn Færeyja eru um eða undir 1{{nbsp}}ferkílómetra. Lítið er um vatnsból en það veldur þó sjaldan erfiðleikum vegna þess hve úrkoma er mikil. Aðeins 2,4% lands í Færeyjum telst ræktanlegt land.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html |title=CIA World Factbook |access-date=2011-04-10 |archive-date=2019-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506104321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html |url-status=dead }}</ref> === Gróður og dýralíf === Eyjarnar eru nokkuð vel grónar og er [[gróðurfar]]ið að miklu leyti svipað því sem gerist á Íslandi og á norðanverðum [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Við landnám voru eyjarnar kjarri vaxnar að miklu leyti en nú er afar lítið um trjágróður, nema þar sem innflutt tré hafa verið gróðursett, og eyjarnar eru nú aðallega vaxnar grasi og lyngi en blómskrúð er sums staðar mikið. Fjölskrúðugasta og mesta gróðurinn er að finna á afgirtum svæðum og klettasyllum þar sem sauðfé kemst ekki að. Engin villt [[spendýr]] voru á eyjunum þegar menn komu þangað fyrst en nú eru þar [[rotta|rottur]] og [[húsamús|húsamýs]], sem borist hafa þangað með skipum, og [[snæhéri|snæhérar]], sem þangað voru fluttir frá [[Noregur|Noregi]] árið 1854 og eru nú á meirihluta eyjanna. Færeyski stofninn hefur breytt um lit vegna snjóleysis á eyjunum og er nú brúnn en ekki hvítur. Rottur eru á nokkrum eyjanna og mýs á öðrum en [[Straumey]] er sú eina þar sem báðar tegundirnar eru. Að minnsta kosti tvær deilitegundir músa er að finna á eyjunum og er önnur þeirra kennd við eyjuna [[Mykines]], enda finnst hún eingöngu þar.<ref>{{Cite web |url=http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |title=Getið þið sagt mér eitthvað um dýralíf í Færeyjum? Vísindavefurinn, skoðað 11. apríl 2011 |access-date=2011-04-11 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719034032/http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |url-status=dead }}</ref> Á sumum eyjanna eru engin villt spendýr. Nokkuð er um [[útselur|útsel]] við eyjarnar og hann kæpir þar sums staðar, einkum í sjávarhellum.<ref>[http://www.natur.gl/index.php?id=1013 Gråsæl. Á www.natur.gl, skoðað 13. apríl 2011.]</ref> Ýmsar hvalategundir eru í hafinu kringum eyjarnar og er þar [[grindhvalur]]inn þekktastur. Margar fuglategundir verpa á eyjunum, bæði sjófuglar og aðrir, og meðal þeirra má nefna [[lundi|lunda]], [[álka|álku]], [[langvía|langvíu]], [[teista|teistu]], [[stuttnefja|stuttnefju]], [[fýll|fýl]], sem er algengasti varpfugl eyjanna, og [[Súla (fugl)|súlu]], sem þó verpir aðeins á Mykinesi.<ref>{{Cite web |url=http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |title=Getið þið sagt mér eitthvað um dýralíf í Færeyjum? Vísindavefurinn, skoðað 11. apríl 2011 |access-date=2011-04-11 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719034032/http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=57880 |url-status=dead }}</ref> [[Tjaldur]]inn er þjóðarfugl eyjanna og má rekja það til ''Fuglakvæðis'' [[Nólseyjar-Páll|Nólseyjar-Páls]]. === Eyjarnar === Allar eyjarnar eru byggðar nema ein, [[Litla-Dímun]], enda er sú eyja lítil um sig, 0,82{{nbsp}}km² og umgirt bröttum hömrum. Á sumum hinna eyjanna eru íbúar þó fáir og hefur fækkað á síðustu áratugum. Stærsta eyjan er [[Straumey]], 372{{nbsp}}km². Sunnarlega á henni er höfuðstaðurinn, [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]]. Þar eru um 20.000 íbúar. Eyjarnar eru taldar upp hér á eftir í stafrófsröð. {{col-begin}}{{col-2}} * [[Borðey]] * [[Austurey]] * [[Fugley]] * [[Hestur (Færeyjum)|Hestur]] * [[Karlsey]] * [[Koltur]] * [[Konuey]] * [[Litla-Dímun]] * [[Mykines]] * [[Nólsey]] * [[Sandey (Færeyjum)|Sandey]] * [[Skúfey]] * [[Stóra-Dímun]] * [[Straumey]] * [[Suðurey (Færeyjum)|Suðurey]] * [[Svíney]] * [[Viðey (Færeyjum)|Viðey]] * [[Vogar (Færeyjum)|Vogar]] {{col-2}} {{location map+ |Færeyjar |float=right |width=300|caption= Eyjar í Færeyjum|places= {{location map~ |Færeyjar |lat=62.233333 |long=-6.55 |label=<small>[[Borðey]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.216667 |long=-6.883333 |label=[[Austurey]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.333333 |long=-6.3 |label=[[Fugley]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.9575 |long=-6.886944 |label=[[Hestur (Færeyjum)|Hestur]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.283333 |long=-6.733333 |label=[[Karlsey]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.983333 |long=-6.966667 |label=[[Koltur]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.3 |long=-6.65 |label=[[Konuey]]|position=top}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.633333 |long=-6.7 |label=[[Litla-Dímun]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.1 |long=-7.6 |label=[[Mykines]]|position=left}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.983333 |long=-6.65 |label=[[Nólsey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.85 |long=-6.783333 |label=[[Sandey (Færeyjum)|Sandey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.766667 |long=-6.816667 |label=[[Skúfey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.683333 |long=-6.733333 |label=[[Stóra-Dímun]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.133333 |long=-7.016667 |label=[[Straumey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=61.533333 |long=-6.85 |label=[[Suðurey (Færeyjum)|Suðurey]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.266667 |long=-6.366667 |label=[[Svíney]]|position=right}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.083333 |long=-7.266667 |label=[[Vogar (Færeyjum)|Vogar]]|position=bottom}} {{location map~ |Færeyjar |lat=62.316667 |long=-6.5 |label=[[Viðey (Færeyjum)|Viðey]]</small>|position=top}}}} {{col-end}} == Stjórnmál == {{aðalgrein|Færeysk stjórnmál}} [[Mynd:Tinganes, Tórshavn 2004.1.jpg|thumb|right|Á [[Þinganes]]i í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] hefur [[Landsstjórn Færeyja|landstjórn Færeyja]] aðsetur.]] Frá árinu 1948, þegar [[heimastjórnarlögin 1948|heimastjórnarlögin]] voru sett, hafa Færeyjar haft sjálfsstjórn innan [[Konungsríkið Danmörk|konungsríkisins Danmerkur]]. Eyjarnar hafa eigið löggjafarþing, [[Færeyska lögþingið|Lögþingið]], og eigin fána, en framkvæmdavaldið er í höndum landsstjórnar undir forystu [[Lögmaður Færeyja|lögmanns]]. Nokkrir málaflokkar eru þó enn í höndum Dana, þar á meðal löggæsla og æðsta dómsvald. Frá 1. janúar 2009 hafa Færeyjar skipst í 30 [[Listi yfir sveitarfélög í Færeyjum|sveitarfélög]] sem ná yfir um 120 bæi, þorp og byggðir, en áætlað er að fækka sveitarfélögunum verulega á næstu árum og þau verði á bilinu 7-15. [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] og [[Klakksvík]] eru einu þéttbýlisstaðirnir sem Færeyingar sjálfir telja til bæja. Fimm fjölmennustu þéttbýlisstaðirnir eru Þórshöfn, Klakksvík, [[Heyvík]], [[Argir]] og [[Fuglafjörður]] á Austurey. Bæði Heyvík og Argir eru í raun samvaxnar við Þórshöfn. Eyjarnar skiptast einnig frá fornu fari í sjö [[sýsla|sýslur]], Norðeyjar, Austurey, Norður-Straumey, Suður-Straumey, Voga, Sandey og Suðurey, en sýslurnar eru nú á tímum fyrst og fremst löggæsluumdæmi. Fram til 2008 var hver sýsla [[kjördæmi]] fyrir sig en nú eru Færeyjar allar eitt kjördæmi. Á víkingatímanum hafði hver sýsla sitt eigið vorþing. [[Stjórnarskrá Danmerkur|Danska stjórnarskráin]] hefur verið látin gilda í Færeyjum en hefur þó aldrei verið samþykkt, hvorki í þjóðaratkvæðagreiðslu né á Lögþinginu. Nú er verið að semja [[stjórnarskrá]] handa Færeyingum. Færeyingar fylgdu Dönum ekki í [[Evrópusambandið]] en geta valið hvort þeir vilja hafa færeyskt-danskt [[vegabréf]] eða danskt ESB-vegabréf. Það eru þó aðeins Færeyingar búsettir í Danmörku sem njóta fullra réttinda innan ESB, burtséð frá vegabréfinu. === Núverandi stjórn === Sex stjórnmálaflokkar eiga nú fulltrúa á Lögþinginu og í kosningunum 26. mars 2026 urðu úrslitin sem hér segir: {{Kosning |Kjördæmi=Færeyjar |Listar= {{Listi||{{Fólkaflokkurinn}}|9.451|26,75|9|6|+3}} {{Listi||[[Sambandsflokkurinn (Færeyjar)|Sambandsflokkurinn]]|7.600|21,51|7|7|0}} {{Listi||{{Jafnaðarflokkurinn}}|6.672|18,88|6|9|–3}} {{Listi||{{Þjóðveldisflokkurinn}}|6.143|17,39|6|6|0}} {{Listi||[[Framsókn (Færeyjar)|Framsókn]]|2.319|6,56|2|3|–1}} {{Listi||[[Miðflokkurinn (Færeyjar)|Miðflokkurinn]]|1.866|5,28|2|2|0}} {{Listi||[[Sjálfsstjórnarflokkurinn (Færeyjar)|Sjálfsstjórnarflokkurinn]]|1.284|3,63|1|0|+1}} | Greidd atkvæði=35.537| Fulltrúafjöldi=33| Fyrri fulltrúafjöldi=33| Breyting=0| Kjörsókn=89,49%%| Kjörskrá=39.703| }} Fólkaflokkurinn, Sambandsflokkurinn og Jafnaðarflokkurinn mynduðu stjórn að kosningum loknum og [[Beinir Johannesen]] úr Fólkaflokknum varð lögmaður. === Konur í færeyskum stjórnmálum === Fyrsta konan settist á lögþingið árið 1964 og þá sem varamaður en konur voru ekki kjörnar á þingið fyrr en 1978. Fyrsta konan sem tók sæti í landstjórninni var [[Jóngerð Purkhús]] árið 1985 og 1993–1994 varð [[Marita Petersen]] lögmaður Færeyja, fyrst kvenna og sú eina hingað til. Af 33 þingmönnum sem kjörnir voru á lögþingið 2015 voru 11 konur. == Efnahagslíf == {{aðalgrein|Efnahagur Færeyja}} [[Mynd:Sandur harbour.JPG|thumb|left|Togarar í höfninni í Sandi á Sandey.]] Allt fram yfir aldamótin 1900 voru Færeyjar fyrst og fremst [[bændasamfélag]] og [[landbúnaður]] var aðalatvinnan þótt [[fiskveiðar]] og [[fuglatekja]] væru mikilvægar aukabúgreinar. Þótt búskapur sé enn stundaður á eyjunum breyttist þetta með [[Vélbátur|vélbátavæðingu]] og síðar [[togari|togaraútgerð]] og nútíma [[fiskvinnsla|fiskvinnslu]] og nú er [[sjávarútvegur]] helsta tekjulind Færeyinga; þrátt fyrir fámennið voru þeir árið 2003 25. mesta fiskveiðiþjóð heimsins (Ísland var í 11. sæti). Um 10% Færeyinga hafa aðaltekjur sínar af fiskveiðum og fiskvinnslu. [[Fiskeldi]] er líka nokkuð öflug atvinnugrein. [[Sauðfjárrækt]] er enn stunduð í eyjunum þótt mjög hafi dregið úr mikilvægi hennar fyrir efnahaginn og flestir stunda hana aðeins sem [[aukabúgrein]] eða frístundaiðju. Hún er þó enn mikilvægur þáttur í menningu Færeyinga.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110126183043/www.smugan.is/frettir/frettir/2010/03/nr/2930 Íslenskt fé í Færeyjum. Á www.smugan.is, skoðað 11. apríl 2011]</ref> Árið 2004 veiddu færeysk skip samtals 580.000{{nbsp}}tonn af fiski, þar af um helming innan færeysku [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögunnar]]. Þar af var [[uppsjávarfiskur]] um 400.000{{nbsp}}tonn. Fiskur er aðalútflutningsvara Færeyinga, um 98% af öllum vöruútflutningi frá eyjunum. Mest er flutt út til [[Bretland]]s og þá til [[Noregur|Noregs]], [[Danmörk|Danmerkur]], [[Frakkland]]s og [[Spánn|Spánar]]. Færeyingar flytja aftur á móti mest inn frá Danmörku og síðan Noregi, [[Þýskaland]]i og [[Svíþjóð]]. 2,4% innflutnings til Færeyja kemur frá [[Ísland]]i (2007).<ref>[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya Hagstofa Færeyja]</ref> Þetta þýðir að sjálfsögðu að efnahagur Færeyinga er afar háður fiskveiðum og hætta er á miklum niðursveiflum, bæði vegna aflabrests og verðbreytinga. Þetta kom glöggt í ljós í [[efnahagskreppan í Færeyjum|kreppunni]] sem varð í Færeyjum upp úr 1990 vegna aflabrests og hás olíuverðs. Um miðjan áratuginn var [[atvinnuleysi]] 10-15% og margt ungt fólk flutti úr landi og hefur ekki snúið aftur. Færeyingar horfa því vonaraugum til [[olíuvinnsla|olíuvinnslu]] sem framtíðartekjulindar og nokkur olíufélög hafa fengið heimild til olíuleitar í færeyskri efnahagslögsögu en enn hafa ekki fundist olíulindir sem vert þykir að nýta. Atvinnuleysi fer nú vaxandi að nýju og var í febrúar 2011 7,8%.<ref>[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya Hagstofa Færeyja]</ref> === Samgöngur === {{aðalgrein|Samgöngur í Færeyjum}} [[Mynd:Faroe Islands, Eysturoy, road from Skipanes to Syðrugøta.jpg|thumb|200px|Vegur á [[Austurey]].]] Eini flugvöllur Færeyja er [[Vogaflugvöllur]] á [[Vogar (Færeyjum)|Vogum]] og stærsta flugfélag í Færeyjum er [[Atlantic Airways]]. Einnig er áætlunarflug með [[þyrla|þyrlum]] milli sumra eyjanna. Bílferjan [[Norræna]] ([[færeyska]]: ''Norröna'') siglir allt árið á milli [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshafnar]] og [[Hanstholm]] á [[Jótland]]i og á sumrin einnig til [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]]. Áður hafði Norræna einnig viðkomu í [[Björgvin]] í Noregi og í [[Skotland]]i, ýmist í [[Leirvík (Hjaltlandseyjum)|Leirvík]] eða [[Scrabster]].<ref>{{Cite web |url=http://www.smyrilline.fo/fors%C3%AD%C3%B0a.aspx |title=Heimasíða Smyril Line, skoðuð 13. apríl 2011. |access-date=2011-04-14 |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430113424/http://www.smyrilline.fo/fors%C3%AD%C3%B0a.aspx |url-status=dead }}</ref> Vegna fjöllótts landslags og smæðar eyjanna var samgöngukerfið lengi vel ekki eins víðtækt og í öðrum löndum. Samgöngur milli eyjanna voru eingöngu með bátum og ferjum og á sumum eyjanna voru vegir lélegir eða jafnvel engir og einu samgöngurnar við sumar byggðirnar voru sjóleiðina. Sú er ekki lengur raunin og miklar framfarir hafa orðið í grunnsamgöngukerfi eyjanna. Jarðgangagerð í Færeyjum hófst snemma á 7. áratug 20. aldar og fyrstu göngin, [[Hvalbæjargöngin]], voru tekin í notkun árið 1963<ref>[http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=674 Søgulig gongd. Á síðu Landsverks, skoðað 13. apríl 2011.]</ref> en fyrstu neðansjávargöngin, [[Vogagöngin]], voru opnuð 10. desember 2002.<ref>{{cite web |url=http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=787 |title=Yvirlit yvir tunlar í Føroyum. Á síðu Landsverks, skoðað 13. apríl 2011. |access-date=2011-04-14 |archive-date=2008-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229234535/http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=787 |url-status=dead }}</ref> Nú eru alls 19 jarðgöng í eyjunum; lengstu göngin eru [[Norðeyjagöngin]], neðansjávargöng milli [[Borðey]]jar og [[Austurey]]jar, um 6,3{{nbsp}}kílómetrar.<ref>[http://www.landsverk.fo/Default.asp?sida=714 Kort af jarðgangakerfi Færeyja. Á síðu Landsverks, skoðað 13. apríl 2011.]</ref> Fleiri göng eru í undirbúningi, gröftur er hafinn á [[Austureyjargöngin|Austureyjargöngunum]] Frá Straumey til Austureyjar; rúma 11{{nbsp}}km að lengd. Einnig er vinna hafin á [[Sandeyjargöngin|Sandeyjargöngunum]]; göngum frá Straumey til [[Sandey (Færeyjum)|Sandeyjar]] sem verða tæpir 11{{nbsp}}km. Hugmyndir eru svo uppi um göng frá Sandey til [[Suðurey]]jar (um 20{{nbsp}}km). Tæplega 85% Færeyinga hafa nú beinan aðgang að [[jarðgöng]]um sem tengja eyjarnar auk þess sem sumar eyjanna eru tengdar með [[landfylling]]um eða [[brú]]m. Hraðskreiðar [[ferja|ferjur]] sigla á milli eyjanna í suðri og póstbátar sigla til litlu eyjanna í norðaustri. Engin járnbraut er í Færeyjum en þar er gott [[strætisvagn]]akerfi. Rauðir strætisvagnar aka um Þórshöfn undir nafninu ''Bussleiðin'' og bláir vagnar keyra á milli þorpa og eyja undir nafninu ''Bygdaleiðir''. == Íbúar == {{aðalgrein|Færeyska|Færeysk menning}} [[Mynd:Tórshavn.10.jpg|thumb|right|Þórshöfn.]] [[Mynd:Faroe stamp 048 europe (v u hammershaimb).jpg|thumb|right|V.U. Hammershaimb mótaði færeyska ritmálið.]] Færeyingar eru af norrænum uppruna, líkt og Íslendingar. Talið er að landnámsmenn í Færeyjum hafi ýmist komið beint frá [[Noregur|Noregi]] og öðrum [[Norðurlönd]]um eða úr byggðum norrænna manna á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Færeyingar hafa ekki sjálfstæðan [[ríkisborgararéttur|ríkisborgararétt]], heldur eru þeir danskir ríkisborgarar. Fólk af færeyskum uppruna, búsett í Danmörku, er þó sérstaklega skráð hjá dönsku hagstofunni og samkvæmt upplýsingum hennar bjuggu 22.549 einstaklingar af færeyskum uppruna (fæddir í Færeyjum eða eiga foreldri eða afa eða ömmu fædda í Færeyjum) í Danmörku árið 2006, en það ár voru íbúar Færeyja 48.219. Þann 1. febrúar 2011 voru þeir orðnir 48.565.<ref>[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya Hagstofa Færeyja,]</ref> === Fólksfjöldaþróun === {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Ár ! style="background:#efefef;" | Íbúafjöldi ! style="background:#efefef;" | Ár ! style="background:#efefef;" | Íbúafjöldi ! style="background:#efefef;" | Ár ! style="background:#efefef;" | Íbúafjöldi |- | 1327 || align="right" | um 4.000 | 1880 || align="right" | 11.220 | 1995 || align="right" | 43.358 |- | 1350 || align="right" | um 2.000 | 1900 || align="right" | 15.230 | 1996 || align="right" | 43.784 |- | 1769 || align="right" | 4.773 | 1911 || align="right" | um 18.800 | 1997 || align="right" | 44.262 |- | 1801 || align="right" | 5.255 | 1925 || align="right" | 22.835 | 2000 || align="right" | 46.196 |- | 1834 || align="right" | 6.928 | 1950 || align="right" | 31.781 | 1999 || align="right" | 45.409 |- | 1840 || align="right" | 7.314 | 1970 || align="right" | um 38.000 | 2002 || align="right" | 47.704 |- | 1845 || align="right" | 7.782 | 1975 || align="right" | 40.441 | 2003 || align="right" | 48.214 |- | 1850 || align="right" | 8.137 | 1985 || align="right" | 45.749 | 2006 || align="right" | 48.219 |- | 1855 || align="right" | 8.651 | 1989 || align="right" | 47.787 | 2011 || align="right" | 48.565 |} === Tungumál === [[Færeyska]] er tungumál sem hefur þróast úr [[fornnorræna|fornnorrænu]] og er náskylt [[íslenska|íslensku]] en hefur þó orðið fyrir mun meiri áhrifum frá [[danska|dönsku]]. Presturinn [[Venceslaus Ulricus Hammershaimb]], sem var góðvinur [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]] og varð fyrir áhrifum af honum, mótaði færeyska ritmálið. Hann gaf út fyrstu færeysku [[málfræði]]bókina árið 1854 og samdi stafsetningarreglur. [[Christian Matras]], kunnur færeyskur fræðimaður og prófessor í [[málvísindi|málvísindum]] við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]], samdi fyrstu færeysk-dönsku [[orðabók]]ina ásamt Mads Andreas Jacobsen og kom hún út 1927–1928. Matras varð síðar fyrsti forstöðumaður [[Fróðskaparsetur Føroya|Fróðskaparseturs Føroya]]. Christian Matras vann að útgáfu ýmissa færeyskra handrita, meðal annars mikils safns færeyskra [[danskvæði|danskvæða]]. Hann átti mikinn þátt í að móta færeyskt nútímaritmál. Árið 1998 kom út stór orðabók, ''Føroysk orðabók'', og var aðalritstjóri hennar [[Jóhan Hendrik W. Poulsen]], en bókin var unnin á Fróðskaparsetrinu og byggðist að hluta á seðlasöfnum frá Christian Matras og fleirum.<ref>{{Cite web |url=http://xn--mlfri-xqa2b6e.is/grein.php?id=241 |title=Føroysk orðabók. Á www.málfræði.is, skoðað 11. apríl 2011. |access-date=2011-04-11 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307025257/http://xn--mlfri-xqa2b6e.is/grein.php?id=241 |url-status=dead }}</ref> === Trúarlíf === Færeyingar þykja trúræknir; um 79.7% Færeyinga tilheyra [[Evangelísk-lúthersk kirkja|evangelísk-lúthersku]] þjóðkirkjunni ([[Fólkakirkjan]]) og flestir aðrir öðrum kristnum söfnuðum.<ref>[https://statbank.hagstova.fo/pxweb/en/H2/H2__MM__MM03/atrud_prgj.px/ Parishes, 1st January (2000-2019)] Statistics Faroe Islands</ref> Árið 1948 var [[Biblían]] gefin út á færeysku í fyrsta sinn og hafði hún verið þýdd á færeysku úr ýmsum nútímatungumálum. Jacob Dahl og Kristian Osvald Viderø luku við nýja þýðingu úr [[hebreska|hebresku]] og [[gríska|grísku]] árið 1961. Embætti Færeyjabiskups var aflagt skömmu eftir siðaskipti og eftir það var stiftsprófastur æðsti maður kirkjunnar þar. Biskupsembættið var endurreist árið 1963 og á Ólafsvöku 2007 varð færeyska þjóðkirkjan sjálfstæð og ekki lengur undir dönsku kirkjunni. Jógvan Friðriksson var kjörinn fyrsti biskup færeysku þjóðkirkjunnar.<ref>[http://www.kristeligt-dagblad.dk/artikel/265906:Kirke---tro--Faeroeerne-faar-ny-biskop Færøerne får ny biskop. Kristeligt dagblad, 2. nóvember 2007.]</ref> Könnun árið 2018 sýndi að yfir helmingur Færeyinga aðhyllast [[sköpunarhyggja|sköpunarhyggju]], þ. e. að Guð skapaði jörðina fyrir tugþúsund árum.<ref>[http://local.fo/50-faroese-believe-creationism-survey-finds/ Over 50% of Faroe Islanders believe in creationism, survey finds] Local.fo, skoðað 13. apríl, 2018.</ref> === Menntun === Í færeyskum [[Grunnskóli|grunnskólum]] hefur verið kennt á færeysku frá 1938 en einnig fá nemendur kennslu í dönsku og ensku. Vísir að [[framhaldsskóli|framhaldsskóla]] kom þegar árið 1937 en það var ekki fyrr en 1964 sem fyrsti framhaldsskólinn, Føroya Studentaskúli, var settur á laggirnar í [[Hoyvík]] í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] er Føroya Handilsskúli, tækniskóli og sjómanna- og vélskóli. Þar er einnig [[Fróðskaparsetur Føroya]], sem var stofnað 20. maí 1960 og er eini skólinn á háskólastigi. Mjög margir Færeyingar fara þó enn til framhaldsnáms í Danmörku og öðrum löndum. == Menning == === Dansar og kvæði === [[Mynd:Faroese folk dance club from vagar.jpg|thumb|left|Færeyingar í [[Færeyski þjóðbuningurinn|færeyska þjóðbúningnum]].]] Eftir [[siðaskiptin]] í Færeyjum var færeyskri tungu í raun úthýst úr kirkjunni, menningu og stjórnsýslu eyjanna og færeyskt [[ritmál]] var ekki mótað fyrr en um miðja [[19. öld]]. Menningararfurinn varðveittist því fyrst og fremst í munnlegri geymd um 300 ára skeið, bæði sem sögur, ævintýri og ekki síst [[dans]]ar og kvæði. Sum þessara kvæða eru um fornkappa, stundum íslenska, önnur um riddara og rómantík og sum eru skopkvæði um færeyska almúgamenn. Þessi kvæði hafa verið gefin út í stórum kvæðasöfnum.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein id=437904 Færeyskt stórvirki. Gagnasafn Morgunblaðsins, skoðað 11. apríl 2011]</ref> Færeyingar sungu [[þjóðkvæði]] sín við forn [[Vikivaki|vikivakalög]] og dönsuðu dansa sem áttu rætur að rekja til [[Miðaldir|miðalda]]. Svipaðir dansar tíðkuðust á [[Ísland]]i á fyrri öldum en hurfu á [[17. öld|17.]] og [[18. öld]] þótt mörg danskvæði hafi varðveist niðurskrifuð. Færeyingar hafa aftur á móti haldið dans- og kvæðamenningu sinni til dagsins í dag og stíga enn forna dansa, til dæmis á þjóðhátíðardeginum [[Ólafsvaka|Ólafsvöku]]. Færeyski dansinn er [[hringdans]] eða keðjudans og geta danskvæðin verið allt frá fáeinum [[erindi|erindum]] upp í mörg hundruð. Oftast er einn [[forsöngvari]] sem syngur kvæðið en svo taka allir undir í [[viðlag]]inu, sem er sungið eftir hverja vísu.<ref>[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=617329 Leikum fagurt á foldum, enginn treður dansinn undir moldum. Gagnasafn Morgunblaðsins, skoðað 11. apríl 2011.]</ref> [[Færeyski þjóðbúningurinn]] er svipaður [[Íslenski þjóðbúningurinn|þeim íslenska]] en þó litríkari. Fólk klæðist honum meðal annars á Ólafsvöku þegar það dansar en það er þó alls ekkert skilyrði að vera í búningi. === Færeyskar bókmenntir === Færeyingar eiga engin nafnkennd [[skáld]] eða [[rithöfundur|rithöfunda]] frá fyrri öldum en þjóðhetjan [[Nólseyjar-Páll]] var vinsælt skáld um aldamótin 1800. Eftir að færeyskt ritmál varð til komu ýmis skáld og rithöfundar fram á sjónarsviðið en þekktustu höfundar Færeyja eru allir fæddir um aldamótin 1900, þeir [[William Heinesen]], sem fékk [[Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs]] 1964 fyrir skáldsöguna ''Det gode håb'' (Vonin blíð) en skrifaði reyndar aðallega á dönsku, [[Hedin Brú]], en Færeyingar völdu sjálfir skáldsögu hans ''Feðgar á ferð'' sem bók [[20. öldin|20. aldarinnar]] í Færeyjum, og [[Jørgen-Frantz Jacobsen]], en skáldsaga hans ''Barbara'', sem skrifuð var á dönsku og kom út 1939, ári eftir lát höfundarins, var þýdd á fjölda tungumála og hefur náð mestri útbreiðslu allra bóka eftir færeyskan höfund.<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=120025 Færeyskar bókmenntir. Gagnasafn Morgunblaðsins, skoðað 11. apríl 2011.]</ref> Af yngri höfundum er [[Rói Patursson]] þekktastur, en hann fékk Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 1986 fyrir ljóðasafnið ''Líkasum''. === Fjölmiðlar === Elsta færeyska blaðið er [[Dimmalætting]], sem fyrst kom út 1878 og kemur nú út fimm daga í viku eins og helsti keppinauturinn, [[Sosialurin]], sem hefur komið út frá 1927. Dimmalætting var áður flokksblað [[Sambandsflokkurinn (Færeyjar)|Sambandsflokksins]] og Sosialurinn fylgdi [[Jafnaðarflokkurinn|Jafnaðarflokknum]] en bæði teljast nú óháð. Fleiri flokksblöð komu út í Færeyjum fyrr á árum en lögðu upp laupana í kreppunni upp úr 1990. Norðlýsið er gefið út í [[Klakksvík]] og ætlað íbúum Norðeyjanna. Nokkur tímarit koma einnig út. Útvarp Føroya hóf útsendingar 1957 og síðan hafa bæst við Rás 2 og kristilega útvarpsstöðin Lindin. Sjónvarp Føroya hóf útsendingar 1984 og urðu Færeyjar þar með síðasta landið í Evrópu til að fá eigin sjónvarpsstöð. Sjónvarp Føroya og Útvarp Føroya sameinuðust árið 2005 í eitt fyrirtæki, [[Kringvarp Føroya]]. === Færeyskar matarhefðir === [[Mynd:Skerpikjøt (2).jpg|thumb|left|Skerpikjöt.]] Frá fornu fari hefur uppistaðan í [[mataræði]] Færeyinga verið [[kjöt]]- og [[Fiskur|fiskmeti]]. [[Kartafla|Kartöflur]] bættust við á [[19. öld]] ásamt fáeinum öðrum grænmetistegundum, einkum [[hvítkál]]i og [[gulrófa|gulrófum]]. Á síðustu áratugum hefur neysla á innfluttum matvælum aukist mikið en hefðbundnir færeyskir réttir eru bæði algengur hversdagsmatur og bornir fram við hátíðleg tækifæri. Lítið er þó um að þeir séu á boðstólum á færeyskum veitingastöðum. Einn þekktasti rétturinn er [[skerpikjöt]], sem er vindþurrkað [[kindakjöt]]. Það er mjög bragðsterkt og fellur ekki að smekk allra. Það er oftast skorið hrátt í þunnar sneiðar og borðað á [[rúgbrauð]]i. Kjötið er þurrkað í [[hjallur|hjalli]] í 5-9 mánuði eða jafnvel í heilt ár. Mjög víða í Færeyjum má einnig sjá [[siginn fiskur|siginn fisk]] (''ræstan fisk'') hanga í hjalli eða undir þakskeggi og einnig ''ræst kjöt'', kindakjöt sem látið er hanga í mun styttri tíma en skerpikjötið, gjarnan um tvo mánuði. Kindakjöt er langalgengasta kjötið en [[Nautakjöt|nauta-]] og [[svínakjöt]] er einnig borðað, svo og [[kjúklingur]]. Eina færeyska villibráðin, fyrir utan [[Hvalur|hvali]] og [[sjófulgar|sjófugla]], eru [[Snæhéri|snæhérar]], sem eru veiddir fyrir jólin. ''Grind og spik'' er algengur færeyskur réttur, kjöt og spik af [[grindhvalur|grindhvölum]]. Kjötið er einnig oft steikt og borið fram í brúnni sósu og kallast þá ''grindabúffur''. Ýmsir [[sjófugl]]ar eru líka borðaðir, ýmist ferskir eða „ræstir“, og egg sjófugla eru einnig vinsæll matur. Fiskur, ferskur, siginn eða þurrkaður, er mjög algengur matur og með honum er stundum höfð ''garnatálg'', en það er mör úr sláturfé sem er mótaður í kúlu og síðan látinn hanga. ''Knettir'' eða fiskibollur eru oft á borðum. Fæstir Færeyingar kaupa fisk úti í búð, enda úrvalið lítið; þeir veiða hann sjálfir eða kaupa hann beint af sjómönnum á bryggjunni.<ref>[http://www.faroeislands.com/Default.aspx?pageid=10410 Mad fra de rene vande. Á www.faroeislands.com, skoðað 11. apríl 2011]</ref> === Grindadráp === [[Grindhvalaveiðar|Grindhvaladráp]] er ekki aðeins gamall siður í Færeyjum, heldur mikilvægur þáttur í efnahagslífi margra byggða og er talið að kjötið af [[Grindhvalur|grindhvölunum]] sé um 25% alls kjöts sem neytt er á eyjunum. Um 950 grindhvalir eru veiddir árlega og eru hvalavöðurnar reknar með bátum inn í víkur eða firði og að landi, þar sem hvalfangarar slátra þeim og síðan er fengnum skipt jafnt á milli allra þátttakenda í veiðunum. Strangar reglur gilda um hvernig standa skal að veiðunum og fylgist sýslumaður á hverjum stað með því að þeim sé fylgt. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * [http://www.flb.fo Føroya landsbókasavn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915084806/http://www.flb.fo/ |date=2008-09-15 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3297962 ''Vindsorfið en vinalegt land''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1374350 ''Færeyjar; með gestrisnum frændum í fögru landi''; grein í Morgunblaðið 1966] * [http://www.flickr.com/groups/1221871@N23/pool/ Faroe Islands Nature and People] * [http://www.norden.org/is/um-northurloend/loend-og-sjalfstjornarsvaethi/faereyjar Tölfræðiupplýsingar um Færeyjar á Norden.org] {{Eyjar í Færeyjum}} {{Evrópa}} {{Norðurlandaráð}} {{Vestnorræna ráðið}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Færeyjar|*]] [[Flokkur:Norðurlönd]] [[Flokkur:Eyjaklasar]] 09rio02lo1ycad92p439ol1milp6ace 0 4360 1960219 1958015 2026-04-16T23:21:58Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960219 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Eistland | nafn_á_frummáli=Eesti Vabariik | nafn_í_eignarfalli=Eistlands | fáni=Flag of Estonia.svg | skjaldarmerki=Estonia coatofarms.png | staðsetningarkort=EU-Estonia.svg | þjóðsöngur=[[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]] | tungumál=[[eistneska]] | höfuðborg=[[Tallinn]] | stjórnarfar=[[Þingræði]] | titill_leiðtoga1=[[Forseti Eistlands|Forseti]] | titill_leiðtoga2=[[Forsætisráðherra Eistlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1=[[Alar Karis]] | nafn_leiðtoga2=[[Kristen Michal]] | stærðarsæti=129 | flatarmál=45.339 | hlutfall_vatns=5,16 | fólksfjöldi=1.331.796 | mannfjöldaár=2022 | mannfjöldasæti=152 | íbúar_á_ferkílómetra=30,6 | VLF_ár=2022 | VLF=59.557 | VLF_sæti=114 | VLF_á_mann=44.778 | VLF_á_mann_sæti=39 | VÞL = {{lækkun}} 0.892 | VÞL_ár = 2021 | VÞL_sæti = 31 | staða=[[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Þýskaland]]i, [[Rússland]]i og [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | atburður1=Yfirlýst | atburður2 = Viðurkennt | atburður3 = Hertekið af SSSR | atburður4 = Enduryfirlýst | dagsetning1=[[24. febrúar]] [[1918]] | dagsetning2 = [[2. febrúar]] [[1920]] | dagsetning3 = [[16. júní]] [[1940]] | dagsetning4 = [[20. ágúst]] [[1991]] | gjaldmiðill=[[evra]] | tímabelti=[[UTC]]+2) (+3 á sumrin) | tld=ee | símakóði=372 }} '''Eistland''' ([[eistneska]]: ''Eesti''), formlegt heiti '''Lýðveldið Eistland''' (''Eesti Vabariik''), er land í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] sunnan við [[Kirjálabotn]] í [[Eystrasalt]]i. Það á landamæri að [[Rússland]]i við [[Peipusvatn]] í austri og [[Lettland]]i í suðri en norðan við Kirjálabotn er [[Finnland]]. Eistland nær yfir eistneska meginlandið, stóru eyjarnar [[Saaremaa]] og [[Hiiumaa]], og yfir 2300 eyjar og sker í Eystrasalti.<ref name="ERR_area">{{cite news |url=https://news.err.ee/1609260713/estonia-gains-95-islands-but-loses-4-square-kilometers-with-updated-map |title=Estonia gains 95 islands, but loses 4 square kilometers with updated map |publisher=ERR |date=22 February 2024 |access-date=22 February 2024 }}</ref> Landið er 45.335 km² að stærð. Það er eitt [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslandanna]] ásamt Lettlandi og [[Litáen]]. Stærstu borgirnar eru höfuðborgin [[Tallinn]] og háskólaborgin [[Tartu]]. [[Eistneska]] er [[opinbert tungumál]] landsins og móðurmál flestra íbúa. Eistneska er annað stærsta [[finnsk mál|finnska málið]] sem talað er í heimi, á eftir [[finnska|finnsku]]. Menn hafa byggt landið þar sem Eistland er nú að minnsta kosti frá 9000 f.o.t. Íbúar [[Eistland hið forna|Eistlands hins forna]] voru með síðustu íbúum Norður-Evrópu sem snerust til [[kristni]] á [[miðaldir|miðöldum]], eftir [[norrænu krossferðirnar]] á 13. öld.<ref>{{Cite web|url= https://legacarta.intracen.org/country/est/|title= Country Profile – LegaCarta|access-date= 26 November 2019}}</ref> Eftir það var landið undir stjórn [[þýsku riddararnir|þýsku riddaranna]], [[hertogadæmið Eistland (1219-1346)|Danmerkur]], [[Svíþjóð]]ar og [[Rússneska keisaradæmið|Rússlands]]. Eftir miðja 19. öld hófst [[þjóðernishyggja|þjóðernisvakning]] í Eistlandi sem leiddi til [[sjálfstæðisyfirlýsing Eistlands|sjálfstæðisyfirlýsingar]] 24. febrúar 1918, þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] stóð enn. Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] braust út lýsti Eistland yfir hlutleysi. Engu að síður var landið hernumið, fyrst af [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]], svo af [[Þriðja ríkið|Þýskalandi nasismans]] og loks aftur af Sovétríkjunum. Árið 1944 var [[Sovétlýðveldið Eistland]] stofnað sem hluti af Sovétríkjunum og margir litu á sem hernámsstjórn. Í kjölfar [[söngvabyltingin|söngvabyltingarinnar]] 1988-1990 endurheimti landið sjálfstæði eftir [[valdaránið í Sovétríkjunum 1991]]. Landið er þróað iðnríki með öflugt hagkerfi sem situr í 31. sæti [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Eistland er [[einingarríki]] sem býr við [[þingræði]]. Landinu er skipt í fimmtán sýslur (''maakond''), þar sem höfuðborgin og stærsta borgin er Tallinn. Íbúar eru um 1,3 milljónir. Landið er eitt hið fámennasta innan [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]], [[NATO]] og [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðisins]]. Það er aðili að [[Efnahags- og framfarastofnunin]]ni. Það er ofarlega á listum yfir efnahagslegt frelsi, lýðfrelsi og menntun; og frelsi fjölmiðla mælist þar hátt. == Heiti == Nafnið Eistland (''Eesti'') hefur verið tengt við ættbálkaheitið ''[[Aesti]]'' sem kemur fyrir hjá [[Tacitus]]i á 1. öld, en sumir telja að það heiti hafi átt við alla íbúa Eystrasaltslanda eða alla austurströnd [[Eystrasalt]]s.<ref>{{cite book |last1=Mägi |first1=Marika |title=In ''Austrvegr'': The Role of the Eastern Baltic in Viking Age Communication across the Baltic Sea |date=2018 |pages=144–145 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=9789004363816}}</ref> Nafnið ''Eistland'' kemur fyrir í norrænum [[fornsögur|fornsögum]] og á [[rúnasteinn|rúnasteinum]] í Skandinavíu<ref>Harrison, D. & Svensson, K. (2007). Vikingaliv. Fälth & Hässler, Värnamo. ISBN 91-27-35725-2</ref> þar sem það á greinilega við svipað landsvæði og nefnist Eistland í dag.<ref>{{cite book |last1=Tvauri |first1=Andres |title=The Migration Period, Pre-Viking Age, and Viking Age in Estonia |date=2012 |editor1-last=Laneman |editor1-first=Margot |url=https://www.etis.ee/Portal/Publications/Display/b80b6f11-43ed-4b8c-b616-48ac53b70ec5?language=ENG |page=31 |publisher=[[Tartu University|Tartu University Press]] |isbn=9789949199365 |issn=1736-3810 |accessdate=21 January 2020}}</ref> Orðið barst úr [[fornnorræna|fornnorrænu]] í önnur mál og latneska útgáfan ''Estonia'' kemur fyrir á 13. öld.<ref>{{cite journal|last1=Rätsep|first1=Huno|title=Kui kaua me oleme olnud eestlased? |journal=Oma Keel |year=2007|volume=14|url=https://www.emakeeleselts.ee/omakeel/2007_1/OK_2007-1_01.pdf |lang=et |access-date=21 January 2020 |page=11}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tamm |first1=Marek |last2=Kaljundi |first2=Linda |last3=Jensen |first3=Carsten Selch |title=Crusading and Chronicle Writing on the Medieval Baltic Frontier: A Companion to the Chronicle of Henry of Livonia |date=2016 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781317156796 |pages=94–96}}</ref> Nafnið var notað á ýmsum tímum yfir ýmis lönd á þeim slóðum þar sem Eistland er í dag. Danir stofnuðu [[hertogadæmið Eistland]] á norðurströnd [[Kirjálabotn]]s og stofnuðu þar borgina Reval ([[Tallinn]]) á 13. öld. Þegar [[Sverðbræður]] lögðu þessi lönd undir sig voru þau nefnd [[Lífland]], þótt opinbert heiti landsins væri ''Terra Mariana'' („Land Maríu“). Íbúar svæðisins notuðu hins vegar orðið ''maarahvas'' („sveitafólk“) um sig sjálfa fram á 18. öld, en undir lok aldarinnar tók menntafólk að notast við ''eestlane'', þótt hitt væri enn miklu algengara. Á síðari hluta 19. aldar tóku þjóðernissinnaðir leiðtogar upp heitið ''Eesti rahvas'' („eistnesk þjóð“) undir áhrifum frá sjálfstæðishreyfingum í Finnlandi og Lettlandi. == Saga == === Forsögulegur tími === [[File:Kalmeväli .jpg|thumb|left|Steinkúpugrafir frá [[bronsöld]] í Eistlandi.]] Mannabyggð varð möguleg þar sem Eistland er nú fyrir um 13-11.000 árum þegar jökullinn frá [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]] hopaði. Elstu þekktu minjar um mannabyggð í Eistlandi eru [[Pulli-byggðin]] á bökkum árinnar [[Pärnu]] í Suðvestur-Eistlandi. Samkvæmt [[geislakolsmæling]]um er hún 11.000 ára gömul.<ref name="Laurisaar">{{cite news |url=http://epl.delfi.ee/news/kultuur/arheoloogid-lammutavad-ajalooopikute-arusaamu?id=50989575 |title=Arheoloogid lammutavad ajalooõpikute arusaamu |first=Riho |last=Laurisaar |publisher=[[Eesti Päevaleht]] |language=et |date=31 July 2004 |access-date=1 November 2016}}</ref> Á [[miðsteinöld]] eru elstu minjar um mannabyggð tengdar [[Kunda-menningin|Kunda-menningunni]]. Á þeim tíma var landið þakið skógum og fólk bjó í litlum samfélögum við ár og vötn. Fólk lifði af veiðum, söfnun og fiskveiðum.<ref>{{Cite book|last1=Subrenat|first1=Jean-Jacques|title=Estonia: Identity and Independence|page=23 |year=2004|publisher=Rodopi|isbn=9042008903}}</ref> Um 4900 f.o.t. komu fram leirker sem kennd eru við [[Narva-menningin|Narva-menninguna]] á [[nýsteinöld]].<ref>{{Cite book|last1=Subrenat|first1=Jean-Jacques|title=Estonia: Identity and Independence|page=24 |year=2004|publisher=Rodopi|isbn=9042008903}}</ref> Frá um 3200 f.o.t. sjást ummerki um [[snúrukeramikmenningin|snúrukeramikmenninguna]] og fyrstu merkin um frumstæðan landbúnað og húsdýraræktun.<ref>{{Cite book|last1=Subrenat|first1=Jean-Jacques|title=Estonia: Identity and Independence|page=26 |year=2004|publisher=Rodopi|isbn=9042008903}}</ref> Um 1800 f.o.t. hófst [[bronsöld]] með byggingu fyrstu [[hæðavirki|hæðavirkjanna]].<ref>{{Cite book|last1=Kasekamp|first1=Andres|title=A History of the Baltic States|page=4 |year=2010 |publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230364509}}</ref> Um 1000 f.o.t. tók lífsviðurværi fólks að færast frá veiðum til landbúnaðar á stökum býlum, sem lauk við upphaf [[járnöld|járnaldar]], um 500 f.o.t.<ref name="Laurisaar"/><ref>{{Cite book|last1=Kasekamp|first1=Andres|title=A History of the Baltic States|page=5 |year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230364509}}</ref> Mikið magn bronsmuna gefur til kynna virk samskipti við ættbálka í Skandinavíu og Germaníu.<ref>{{Cite book|last1=Subrenat|first1=Jean-Jacques|title=Estonia: Identity and Independence|page=28 |year=2004|publisher=Rodopi|isbn=9042008903}}</ref> Um miðja járnöld steðjuðu ógnir að íbúum landsins úr ýmsum áttum. Í nokkrum norrænum heimildum er talað um átök við Eista, til dæmis í [[Ynglinga saga|Ynglinga sögu]] þar sem sagt er að Eistur hafi vegið Yngvar Eysteinsson Svíakonung.<ref>{{Cite book|last1=Frucht|first1=Richard C.|year=2005 |title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|page=[https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/68 68] |publisher=ABC-CLIO|isbn=9781576078006 |url=https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/68}}</ref> Sams konar ógnir stóðu að Eistum úr austri, þar sem austurslavnesku furstadæmin stækkuðu lönd sín til vesturs. Um 1030 leiddi [[Jarisleifur Valdimarsson]] her Rússa inn í Eistland og reisti virki þar sem nú er [[Tartu]]. Virkið stóð til 1061 þegar eistneskur ættbálkur lagði það í rúst.<ref>{{cite book|last1=Tvauri|first1=Andres|title=The Migration Period, Pre-Viking Age, and Viking Age in Estonia|date=2012|pages=33, 34, 59, 60 |url=https://www.etis.ee/Portal/Publications/Display/b80b6f11-43ed-4b8c-b616-48ac53b70ec5?language=ENG |access-date=27 December 2016}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mäesalu |first1=Ain|title=Could Kedipiv in East-Slavonic Chronicles be Keava hill fort?|journal=Estonian Journal of Archaeology|year=2012|volume=1 |issue=16supplser|page=199|doi=10.3176/arch.2012.supv1.11 |url=https://www.kirj.ee/public/Archaeology/2012/sup_vol_1/arhe-keava-2012-195-200.pdf|access-date=27 December 2016}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Kasekamp|first1=Andres |title=A History of the Baltic States |page=9 |year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230364509}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Raun |first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=12|year=2002 |publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Eftir að [[víkingaöld]] lauk, tók við tímabil þar sem [[Kúrir]] og Eistar, auk íbúa [[Saaremaa]] (Eysýslu), herjuðu umhverfis Eystrasalt. Árið 1187 rændu þeir borgina [[Sigtuna]] í Svíþjóð, ásamt [[Kirjálar|Kirjálum]].<ref>{{Cite book|last1=Kasekamp|first1=Andres |title=A History of the Baltic States|pages=9–11 |year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230364509}}</ref><ref name=Tarvel>[[Enn Tarvel]] (2007). [http://haridus.opleht.ee/Arhiiv/7_82007/38-41.pdf ''Sigtuna hukkumine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011191449/http://haridus.opleht.ee/Arhiiv/7_82007/38-41.pdf |date=11 October 2017 }} Haridus, 2007 (7–8), pp. 38–41</ref> Á þessum tíma skiptist Eistland í tvö menningarsvæði. Við ströndina í norður- og vesturhlutanum átti fólk í miklum viðskiptum við [[Skandinavía|Skandinavíu]] og [[Finnland]], meðan íbúar inn til landsins áttu í meiri viðskiptum við [[Eystrasaltsþjóð]]irnar í suðri og íbúa [[Pskov]].<ref>{{cite book|last1=Tvauri|first1=Andres|title=The Migration Period, Pre-Viking Age, and Viking Age in Estonia|date=2012|pages=322–325 |url=https://www.etis.ee/Portal/Publications/Display/b80b6f11-43ed-4b8c-b616-48ac53b70ec5?language=ENG |access-date=19 December 2019}}</ref> Landslag í Eistlandi einkenndist af mörgum hæðavirkjum.<ref name="Magi2015">{{cite book|last=Mägi |first=Marika |editor-last1=Barrett |editor-first1=James H. |editor-last2=Gibbon |editor-first2=Sarah Jane |title=Maritime Societies of the Viking and Medieval World |publisher=Maney Publishing |date=2015 |pages=45–46 |chapter=Chapter 4. Bound for the Eastern Baltic: Trade and Centres AD 800–1200 |isbn=978-1-909662-79-7}}</ref> Hafnarstæði frá forsögulegum tíma eða miðöldum hafa fundist á Saaremaa.<ref name="Magi2015"/> Í Eistlandi hafa líka fundist margar grafir frá víkingaöld, bæði stakar grafir og fjöldagrafir, með vopnum og skartgripum sem algengt er að finna í Norður-Evrópu og Skandinavíu.<ref name="Magi2015"/><ref>{{cite journal |last=Martens |first=Irmelin |year=2004 |title=Indigenous and imported Viking Age weapons in Norway – a problem with European implications |journal=Journal of Nordic Archaeological Science |volume=14 |pages=132–135 |url=https://www.archaeology.su.se/polopoly_fs/1.138785.1371480692!/menu/standard/file/martens.pdf |access-date=19 December 2019 |archive-date=17 október 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017150407/https://www.archaeology.su.se/polopoly_fs/1.138785.1371480692!/menu/standard/file/martens.pdf |url-status=dead }}</ref> Fyrstu aldirnar eftir að okkar tímatal hófst, komu fram tvær stjórnsýslueiningar í Eistlandi: sóknin (''kihelkond'') og sýslan (''[[maakond]]''), sem náði yfir margar sóknir. Öldungaráð fór fyrir hverri sókn sem hafði yfir einu eða fleiri hæðavirkjum að ráða. Á 13. öld voru átta stórar sýslur í Eistlandi: [[Harjumaa (sýsla)|Harjumaa]], [[Järvamaa]], [[Revala]], [[Saare-sýsla|Saaremaa]], [[Sakala-sýsla|Sakala]], [[Ugandi]] og [[Virumaa]]; auk sex minni sýslna sem náðu yfir aðeins eina sókn: [[Alempois]], [[Jogentagana]], [[Mõhu]], [[Nurmekund]], [[Soopoolitse]] og [[Vaiga]]. Sýslurnar voru sjálfstæðar einingar sem stofnuðu til tímabundinna bandalaga gegn utanaðkomandi ógnum. <ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=4 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Raukas|first1=Anto | author-link1 = Anto Raukas|title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld|page=227|year=2002|publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus|language=et|isbn=9985701151}}</ref> Lítið er vitað um trú Eista á miðöldum, áður en [[kristni]] kom til skjalanna. [[Krónika Hinriks af Líflandi]] nefnir ''[[Taara|Tharapita]]'' sem æðsta guð íbúa Saaremaa. Til eru heimildir um [[helgur lundur|helga lundi]], sérstaklega eikarlundi, sem voru notaðir fyrir heiðnar helgiathafnir.<ref>{{Cite book|last1=Kasekamp|first1=Andres|title=A History of the Baltic States|page=7 |year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230364509}}</ref><ref>{{cite news |url=http://epl.delfi.ee/news/kultuur/kes-oli-saarlaste-suurjumal-taarapita?id=51037692 |title=Arheoloogid lammutavad ajalooõpikute arusaamu |first=Riho |last=Laurisaar |publisher=[[Eesti Päevaleht]] |language=et |date=29 April 2006 |access-date=4 November 2016}}</ref> === Krossferðirnar og kaþólsku miðaldir === [[File:Medieval Livonia 1260.svg|thumb|left|Eistland og Lífland eftir krossferðina.]] Árið 1199 lýsti [[Innósentíus 3.]] páfi yfir [[Líflandskrossferðin|krossferð]] til að „vernda kristna íbúa [[Lífland]]s“.<ref>{{Cite book|last1=Tyerman|first1=Christopher|author-link = Christopher Tyerman|title=God's War: A New History of the Crusades|page=[https://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer/page/690 690]|year=2006|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674023871|url=https://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer/page/690}}</ref> Bardagar náðu til Eistlands árið 1206, þegar danski konungurinn [[Valdimar 2.]] gerði misheppnaða innrás í Saaremaa. Þýsku [[sverðbræður]]nir sem áður höfðu sigrað [[Líflendingar|Líflendinga]], [[Latgallar|Latgalla]] og [[Selónar|Selóna]], réðust gegn Eistum árið 1208. Næstu ár gengu herfarir þeirra á víxl. Einn helsti leiðtogi Eista var [[Lembitu]], öldungur frá [[Sakala-sýsla|Sakala-sýslu]]. Árið 1217 biðu Eistar mikinn ósigur í [[Matteusarmessuorrustan|Matteusarmessuorrustunni]] þar sem Lembitu var drepinn. Árið 1219 sigraði Valdimar 2. Eista í [[orrustan um Lyndanisse|orrustunni um Lyndanisse]] og lagði Norður-Eistland undir sig.<ref>{{Cite book|last1=Kasekamp|first1=Andres|title=A History of the Baltic States|page=14 |year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230364509}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Raukas|first1=Anto|title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld|page=278|year=2002|publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus|language=et|isbn=9985701151}}</ref> Næstu árin gerðu Svíar innrás í Vestur-Eistland, en íbúar Eysýslu sigruðu þá í [[orrustan um Lihula|orrustunni um Lihula]]. Árið 1223 gerðu Eistar uppreisn og hröktu Þjóðverja og Dani frá Eistlandi, nema í [[Reval]]. Krossfararnir sneru brátt aftur og árið 1227 gafst síðasta sýslan, [[Saaremaa]], upp fyrir þeim.<ref>{{Cite book|last1=Kasekamp|first1=Andres|title=A History of the Baltic States|page=15 |year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230364509}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Raukas|first1=Anto|title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld|page=279|year=2002|publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus|language=et|isbn=9985701151}}</ref> Eftir krossferðirnar var landsvæðið sem í dag samsvarar Eistlandi og Lettlandi nefnt [[Terra Mariana]] („Maríuland“). Seinna varð það þekkt sem [[Lífland]].<ref>{{Cite book|last1=Plakans|first1=Andrejs|title=A Concise History of the Baltic States|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000plak|page=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000plak/page/54 54] |year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521833721}}</ref> Norður-Eistland varð danska [[hertogadæmið Eistland]], en afgangnum var skipt á milli sverðbræðra og [[biskupsfursti|biskupsfurstanna]] í [[Biskupsdæmið Dorpat|Dorpat]] og [[Biskupsdæmið Ösel-Wiek|Ösel-Wiek]]. Árið 1236 biðu sverðbræður ósigur í [[orrustan við Saule|orrustunni við Saule]] og gengu eftir það saman við [[Þýsku riddararnir|þýsku riddarana]] sem [[Líflandsriddarar]].<ref>{{Cite book|last1=O'Connor|first1=Kevin|title=Culture and Customs of the Baltic States|url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000ocon|pages=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000ocon/page/9 9]–10|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313331251}}</ref> Næstu áratugi voru reglulega gerðar uppreisnir gegn þýsku riddurunum á Saaremaa. Árið 1343 hófst stór [[Georgsnæturuppreisnin|uppreisn]] á meginlandinu og Saaremaa. Þýsku riddararnir brutu hana á bak aftur 1345 og árið eftir seldi Danakonungur lönd sín í Eistlandi til þeirra.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=20 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref><ref>{{Cite book|last1=O'Connor|first1=Kevin|title=Culture and Customs of the Baltic States|url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000ocon|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000ocon/page/10 10]|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313331251}}</ref> Eftir uppreisnina söfnuðust völdin fyrir hjá þýskumælandi yfirstétt.<ref>{{cite book |last= Pekomäe|first= Vello|title= Estland genom tiderna|year= 1986|publisher= VÄLIS-EESTI & EMP|location= Stockholm |language= sv|isbn= 91-86116-47-9|page=319}}</ref> Næstu aldirnar var [[lágþýska]] tungumál yfirstéttarinnar í báðum eistnesku borgunum og í sveitum.<ref>{{cite book |last1= Jokipii|first1= Mauno|editor1-first= Mauno|editor1-last= Jokipii|title= Baltisk kultur och historia|year= 1992 |language= sv|isbn= 9789134512078|pages= 22–23|publisher= Bonniers}}</ref> [[File:Narva Hermanni linnus 14002-4.jpg|thumb|Narva-virki, reist um 1256.]] [[Reval]] ([[Tallinn]]), höfuðborg [[danska Eistlands]], var stofnuð við Lindanies, tók upp [[Lýbikuréttur|Lýbikurétt]] og fékk full kaupstaðarréttindi árið 1248.<ref>{{Cite book|last1=Miljan|first1=Toivo|title=Historical Dictionary of Estonia|page=441|year=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780810875135}}</ref> [[Hansasambandið]] réði versluninni á Eystrasalti og fjórir stærstu bæirnir í Eistlandi gerðust aðilar að því. Þetta voru Reval, [[Dorpat]] (Tartú), [[Pernau]] (Pärnu) og [[Fellin]] (Viljandi). Reval var milliliður í viðskiptum milli [[Hólmgarður|Hólmgarðs]] og vestrænu Hansaborganna, meðan Dorpat lék sama hlutverk gagnvart Pskov. Á þessum tíma voru mörg [[gildi (félag)|gildi]] stofnuð í borgunum.<ref>{{Cite book|last1=Frucht|first1=Richard C.|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture, Volume 1|page=[https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/100 100]|year=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781576078006|url=https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/100}}</ref> Borgirnar nutu verndar af sterkum borgarmúrum og aðild sinni að Hansasambandinu, og gátu staðið uppi í hárinu á ráðamönnum [[Líflandssambandið|Líflandssambandsins]].<ref>{{Cite book|last1=Frost|first1=Robert I.|title=The Northern Wars: War, State and Society in Northeastern Europe, 1558 – 1721|url=https://archive.org/details/northernwarswars0000fros|page=[https://archive.org/details/northernwarswars0000fros/page/305 305]|year=2014|publisher=Routledge|isbn=9781317898573}}</ref> === Siðaskipti og nýöld === [[File:Academia Gustaviana.jpg|right|thumb|''Academia Dorpatensis'' (núna [[Háskólinn í Tartú]]) var stofnuð af Gústafi Adolf Svíakonungi 1632 og var annar háskólinn í Svíaríki. Eftir lát hans var hún þekkt sem ''Academia Gustaviana''.]] [[Siðaskiptin]] hófust í Mið-Evrópu árið 1517 og bárust brátt norður til Líflands, þrátt fyrir andstöðu Líflandsriddara.<ref>{{Cite book|last1=Mol|first1=Johannes A.|last2=Militzer|first2=Klaus|last3=Nicholson|first3=Helen J.|title=The Military Orders and the Reformation: Choices, State Building, and the Weight of Tradition|pages=5–6|year=2006|publisher=Uitgeverij Verloren|isbn=9789065509130}}</ref> Bæirnir urðu fyrstir til að taka upp hinn nýja sið á 3. áratug 16. aldar og á 4. áratugnum höfðu flestir landeigendur og alþýða í sveitum tekið upp [[lúterstrú]].<ref name="Frucht121">{{Cite book|last1=Frucht|first1=Richard C.|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture, Volume 1|page=[https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/121 121]|year=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781576078006|url=https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/121}}</ref><ref>{{Cite book|last1=O'Connor|first1=Kevin|title=The History of the Baltic States|url=https://archive.org/details/historyofbaltics0000ocon|page=[https://archive.org/details/historyofbaltics0000ocon/page/25 25]|year=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313323553}}</ref> Messur voru sungnar á alþýðumáli, sem í upphafi var [[lágþýska]], en allt frá 4. áratug 16. aldar voru reglulega haldnar messur á eistnesku.<ref name="Frucht121"/><ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=24 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Á 16. öld styrktust nágrannaríkin [[stórhertogadæmið Moskva]], Svíþjóð og [[Pólsk-litáíska samveldið]], og ógnuðu hinu dreifða valdi í Líflandi sem skiptist milli borga, aðals, biskupa og riddarareglunnar.<ref name="Frucht121"/><ref name="Hoover Press">{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=25 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Árið 1557 gerði [[Ívan grimmi]], Rússakeisari, innrás í Lífland og hóf með því [[Líflandsstríðið]]. Líflandsriddarar biðu afgerandi ósigur í [[orrustan um Ergeme|orrustunni um Ergeme]]. Stærstur hluti landsins samþykkti yfirráð Pólverja, en Reval og aðallinn í Norður-Eistlandi sóru Svíakonungi hollustu og biskupinn af Ösel-Wiek seldi lönd sín til Danakonungs. Rússar lögðu smám saman undir sig megnið af Líflandi, en seint á 8. áratug 16. aldar hófu herir samveldisins og Svía gagnárásir og stríðinu lauk með ósigri Rússa eftir mikið blóðbað.<ref name="Hoover Press"/><ref>{{Cite book|author1-link=David R. Stone|last1=Stone|first1=David R.|title=A Military History of Russia: From Ivan the Terrible to the War in Chechnya|url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000ston|pages=[https://archive.org/details/militaryhistoryo0000ston/page/14 14]–18 |year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275985028}}</ref> Eftir stríðið varð Norður-Eistland sænska [[hertogadæmið Eistland]], Suður-Eistland varð pólska [[hertogadæmið Lífland]] og Saaremaa tilheyrði Danaveldi.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|pages=28–29 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Árið 1600 braust [[stríð Póllands og Svíþjóðar]] út og olli enn meiri eyðileggingu. Stríðinu lauk ekki fyrr en 1629 þegar Svíar lögðu [[Sænska Lífland|Lífland]] undir sig, þar á meðal bæði Suður-Eistland og Norður-Lettland.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=28 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Í [[friðarsamningarnir í Brömsebro|friðarsamningunum í Brömsebro]] 1645 fengu Svíar svo Saaremaa í sinn hlut.<ref>{{cite book |title=Estonia, Latvia & Lithuania |url=https://archive.org/details/estonialatvialit0000will |last1=Williams |first1=Nicola |first2=Debra |last2=Herrmann |first3=Cathryn |last3=Kemp |year=2003 |publisher=University of Michigan |isbn=1-74059-132-1 |page=[https://archive.org/details/estonialatvialit0000will/page/190 190]}}</ref> Þessar styrjaldir urðu til þess að íbúafjöldi Eistlands minnkaði um helming, frá um 250-270.000 um miðja 16. öld, að 115-120.000 á 4. áratug 17. aldar.<ref>{{Cite book|last1=Frost|first1=Robert I.|title=The Northern Wars: War, State and Society in Northeastern Europe, 1558 – 1721|url=https://archive.org/details/northernwarswars0000fros|page=[https://archive.org/details/northernwarswars0000fros/page/77 77]|year=2014|publisher=Routledge|isbn=9781317898573}}</ref> Undir sænskum yfirráðum var stór hluti bænda bundinn af [[bændaánauð]], en lagalegar umbætur bættu stöðu bæði ánauðugra bænda og frjálsra leiguliða gagnvart jarðabótum og erfðum. Þessa tíma var því minnst sem „gamla góða sænska tímans“.<ref>{{Cite book|last1=Raukas|first1=Anto|title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld|page=283|year=2002|publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus|language=et|isbn=9985701151}}</ref> Sænski konungurinn [[Gústaf 2. Adolf]] stofnaði menntaskóla í Reval og Dorpat. Seinni skólinn var uppfærður í [[Tartúháskóli|háskóla]] árið 1632. Í báðum borgunum voru stofnaðar prentsmiðjur. Vísir að almennu menntakerfi varð til á 9. áratug 17. aldar, aðallega vegna [[Bengt Gottfried Forselius|Bengt Forselius]], sem líka setti fram staðlaða eistneska stafsetningu.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|pages=32–33 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Íbúafjöldinn óx hratt þar til [[Hungursneyðin mikla í Eistlandi (1695-1697)|hungursneyðin mikla]] gekk yfir landið 1695 til 1697. Talið er að 70-75.000 hafi látið lífið, eða 20% íbúa landsins.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=31 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðnum mikla]] tókst [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]] að leggja allt Eistland undir sig fyrir 1710.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=33 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Íbúafjöldinn í Eistlandi hrundi aftur vegna stríðsins og árið 1712 var hann áætlaður vera 150-170.000.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=34 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Árið 1721 var Eistlandi skipt í tvö landstjóraumdæmi: [[landstjóraumdæmið Eistland]], sem náði yfir Tallinn og norðurhluta Eistlands; og [[landstjóraumdæmið Lífland]], sem náði líka yfir norðurhluta Lettlands.<ref>{{Cite web|url=http://www.bdcol.ee/fileadmin/docs/bdreview/bdr-2002-8-11.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319083729/http://www.bdcol.ee/fileadmin/docs/bdreview/bdr-2002-8-11.pdf|url-status=dead|title=The Baltic States from 1914 to 1923 By LtCol Andrew Parrott|archive-date=19 March 2009}}</ref> Keisarastjórnin endurreisti öll forréttindi þýska landeigendaaðalsins.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=38 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Réttindi bænda urðu að engu og þeir bjuggu við bændaánauð alla 18. öldina.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=41 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Bændaánauð var afnumin 1816-1819, en í byrjun hafði það lítil áhrif. Raunverulegar réttarbætur handa bændum fengust ekki fyrr en eftir miðja 19. öld.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|pages=47–49 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> === Þjóðernisvakning === [[File:Carl Robert Jakobson.jpg|thumb|left|upright|[[Carl Robert Jakobson]] lék lykilhlutverk í eistnesku þjóðernisvakningunni.]] [[Eistneska þjóðernisvakningin]] hófst eftir miðja 19. öld þegar menntamenn tóku að boða þjóðernissjálfsmynd sem byggðist á [[eistneska|eistnesku]]. Á þeim tíma komust jarðir í bændaeigu og til varð ný stétt eistneskumælandi eignabænda. Árið 1857 hóf [[Johann Voldemar Jannsen]] að gefa út vikublaðið ''[[Pärnu Postimees]]'' þar sem hann hvatti almenning til að kalla sig ''eestlane'' (eistneskan).<ref name="EE286">{{Cite book|last1=Raukas|first1=Anto|title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld|page=286|year=2002|publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus|language=et|isbn=9985701151}}</ref> Skólastjórinn [[Carl Robert Jakobson]] og presturinn [[Jakob Hurt]] urðu leiðtogar eistneskrar þjóðernishreyfingar sem hvatti bændur til að vera stolta af máli sínu og hefðbundinni menningu.<ref>{{Cite book|last1=Subrenat|first1=Jean-Jacques|title=Estonia: Identity and Independence|page=90 |year=2004|publisher=Rodopi|isbn=9042008903}}</ref> Fyrstu félagasamtökin voru stofnuð á landsvísu, eins og herferðin fyrir stofnun Alexandersskóla sem kenndi á eistnesku, [[Eistneska bókmenntafélagið]] og [[Eistneska stúdentafélagið]]. Fyrsta [[eistneska söngvahátíðin]] var haldin í Tartu árið 1869.<ref name="Raun59">{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=59 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref><ref name="EE287">{{Cite book|last1=Raukas|first1=Anto|title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld|page=287|year=2002 |publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus|language=et|isbn=9985701151}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Subrenat|first1=Jean-Jacques|title=Estonia: Identity and Independence|pages=93 |year=2004|publisher=Rodopi|isbn=9042008903}}</ref> Eistneskan var þróuð áfram og stöðluð.<ref>{{Cite book|last1=Subrenat|first1=Jean-Jacques|title=Estonia: Identity and Independence|pages=90–91 |year=2004|publisher=Rodopi|isbn=9042008903}}</ref> Sagnakvæðið ''[[Kalevipoeg]]'' kom út 1862, og árið 1870 var fyrsta leikritið sett upp á eistnesku.<ref>{{Cite book|last1=Subrenat|first1=Jean-Jacques|title=Estonia: Identity and Independence|pages=91 |year=2004|publisher=Rodopi|isbn=9042008903}}</ref><ref name="CoE">{{Cite book| title=Cultural Policy in Estonia|page=23 |year=1997|publisher=Council of Europe|isbn=9789287131652}}</ref> Árið 1878 varð klofningur innan hreyfingarinnar milli fylgjenda Hurt sem vildu leggja áherslu á menntun og menningu, og fylgjenda Jakobsons sem vildu krefjast aukinnar sjálfstjórnar.<ref name="EE287"/> Undir lok 19. aldar hófst [[rússneskuvæðing]] til að efla miðstjórnarvaldið í Eystrasaltslöndunum.<ref name="Raun59"/> Í flestum framhaldsskólum og háskólunum var tekið að kenna á rússnesku í stað þýsku áður, og notkun eistnesku var víða bönnuð.<ref name="CoE"/> Á sama tíma efldist þjóðernisstefna í Eistlandi undir forystu manna á borð við [[Jaan Tõnisson]] og [[Konstantin Päts]]. Snemma á 20. öld tóku eistneskumælandi íbúar völdin í sveitarstjórnum og bæjarstjórnum þar sem þýska var notuð áður.<ref name="EE291">{{Cite book|last1=Raukas|first1=Anto|title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld|page=291|year=2002|publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus|language=et|isbn=9985701151}}</ref> Þegar [[rússneska byltingin 1905]] átti sér stað voru fyrstu löglegu eistnesku stjórnmálaflokkarnir stofnaðir. Eistneskt þing kom saman og krafðist sameiningar eistneskumælandi héraða í eitt sjálfstjórnarhérað. Þingið krafðist þess líka að rússneskuvæðingunni yrði aflétt. Þessu fylgdu bæði friðsamleg mótmæli og óeirðir með gripdeildum í verslunarhverfum Tallinn og á herragörðum landeigenda í sveitum. Keisarastjórnin brást við með mikilli hörku: um 500 voru tekin af lífi og hundruð til viðbótar fangelsuð eða send í fangabúðir í Síberíu.<ref>{{Cite book|last1=Smith|first1=David |title=Estonia: Independence and European Integration|page=10 |year=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136452130}}</ref><ref name="EE292">{{Cite book|last1=Raukas|first1=Anto|title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld|page=292|year=2002|publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus|language=et|isbn=9985701151}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Declaration of Estonian independence in Pärnu.jpg|thumb|right|[[Fáni Eistlands]] borinn þegar [[sjálfstæðisyfirlýsing Eistlands]] var lesin upp í [[Pärnu]] 23. febrúar 1918.]] Eftir [[Febrúarbyltingin|Febrúarbyltinguna]] 1917 ákvað [[rússneska bráðabirgðastjórnin]] að stækka landstjóraumdæmið Eistland þannig að það náði yfir eistneskumælandi héruð Líflands. Auk þess fékk það sitt eigið [[Eistneska héraðsþingið|héraðsþing]].<ref>{{Cite book|last1= Calvert |first1=Peter|title= The Process of Political Succession |page=67 |year=1987|publisher= Springer |isbn= 9781349089789}}</ref> [[Bolsévikar]] rændu völdum í Eistlandi í nóvember 1917 og héraðsþingið var leyst upp. Áður hafði það náð að stofna [[eistneska bjargræðisnefndin|bargræðisnefndina]] og á þeim stutta tíma sem leið milli þess að bolsévikar hörfuðu og [[Faustschlag-aðgerðin|Þjóðverjar sóttu fram]], [[sjálfstæðisyfirlýsing Eistlands|lýsti nefndin yfir sjálfstæði Eistlands]]. Þann 24. febrúar 1918 var bráðabirgðastjórn mynduð í Tallinn. Hernám Þjóðverja fylgdi nær strax, en eftir ósigur þeirra í [[fyrri heimsstyrjöld]] létu þeir völdin í hendur bráðabirgðastjórnarinnar 19. nóvember 1918.<ref>{{Cite book|last1=Calvert|first1=Peter|title= The Process of Political Succession |page=68 |year=1987|publisher= Springer |isbn= 9781349089789}}</ref><ref>{{Cite book|last1= Kasekamp|first1= Andres|title= The Radical Right in Interwar Estonia |page=9 |year=2000|publisher= Springer |isbn=9781403919557}}</ref> Þann 28. nóvember 1918 gerði [[Sovét-Rússland]] innrás í Eistland og hóf þar með [[sjálfstæðisstríð Eistlands]].<ref>{{Cite book |last1=Pinder|first1=David|title=Western Europe: Challenge and Change|page=[https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/75 75]|year=1990|publisher=ABC-CLIO|isbn= 9781576078006|url=https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/75}}</ref> [[Rauði herinn]] náði allt að 30 km frá Tallinn, en var stöðvaður af [[eistneski herinn|eistneska hernum]]. Nýjar árásir mistókust og vorið 1919 réðist eistneski herinn inn í Rússland og Lettland til stuðnings [[hvíti herinn|hvítliðum]].<ref name="Pinder76">{{Cite book|last1=Pinder|first1=David|title=Western Europe: Challenge and Change|page=[https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/76 76]|year=1990|publisher= ABC-CLIO|isbn= 9781576078006|url= https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/76}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Kasekamp|first1= Andres|title=The Radical Right in Interwar Estonia |page=10 |year=2000|publisher= Springer |isbn= 9781403919557}}</ref> Í júní 1919 unnu Eistar sigur á vopnuðum sveitum [[Baltische Landeswehr]] í [[orrustan um Cēsis (1919)|orrustunni um Cēsis]] og komu [[Kārlis Ulmanis]] aftur til valda. Rússar réðust gegn [[Narva]] síðla árs 1919, en náðu ekki að brjótast í gegn. Þann 2. febrúar 1910 undirrituðu Rússar friðarsamning í Tartú þar sem þeir samþykktu að gefa eftir kröfur um yfirráð yfir Eistlandi.<ref name="Pinder76"/><ref>{{Cite book |last1=Kasekamp|first1=Andres|title=The Radical Right in Interwar Estonia |page=11 |year=2000|publisher= Springer |isbn=9781403919557}}</ref> [[Stjórnlagaþing Eistlands]] var kosið í apríl 1919. Þingið setti lög um jarðaumbætur þar sem stórjarðeignir voru þjóðnýttar, og samþykkti mjög frjálslynda [[stjórnarskrá Eistlands]] sem gerði landið að [[lýðveldi]] með [[þingræði]].<ref>{{Cite book|last1=Miljan|first1=Toivo|title=Historical Dictionary of Estonia |pages=80–81|year= 2015 |publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780810875135}}</ref><ref>{{Cite book|last1= Raun |first1=Toivo U.|title= Estonia and the Estonians: Second edition, updated|page=128 |year=2002 |publisher=Hoover Press|isbn= 9780817928537}}</ref> Árið 1924 studdu [[Sovétríkin]] [[valdaránstilraun kommúnista í Eistlandi]] sem mistókst.<ref>{{Cite book|last1= Leonard|first1= Raymond W.|title= Secret Soldiers of the Revolution: Soviet Military Intelligence, 1918–1933|pages=34–36 |year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313309908}}</ref> [[Kreppan mikla]] hafði mikil áhrif á stjórnmál í Eistlandi. Árið 1933 stóð hægrisinnaða [[Vaps-hreyfingin]] fyrir stjórnarskrárbreytingu sem setti aukin völd í hendur forsetans.<ref>{{Cite book|last1=Smith|first1=David |title=Estonia: Independence and European Integration |page= 18 |year=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136452130}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Misiunas|first1= Romuald J. |last2=Taagepera|first2=Rein |title=The Baltic States, Years of Dependence, 1940–1980|url=https://archive.org/details/balticstatesyear0000misi|page=[https://archive.org/details/balticstatesyear0000misi/page/11 11] |year=1983|publisher=University of California Press|isbn=9780520046252}}</ref> Þann 12. mars 1934 lýsti starfandi forseti, [[Konstantin Päts]], yfir neyðarlögum á þeim forsendum að Vaps-hreyfingin hefði undirbúið valdarán. Päts ríkti svo með tilskipunum í nokkur ár og þingið kom ekki saman („[[þagnartímabilið]]“).<ref>{{Cite book|last1=Smith|first1=David |title=Estonia: Independence and European Integration |pages=19–20 |year=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136452130}}</ref> Ný stjórnarskrá var samþykkt með þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1937 og árið eftir kom þingið aftur saman í tveimur deildum.<ref>{{Cite book|last1=Smith|first1=David |title=Estonia: Independence and European Integration|pages= 21 |year= 2013|publisher= Routledge|isbn= 9781136452130}}</ref> Stjórn Päts var tiltölulega mild alræðisstjórn miðað við sambærilegar stjórnir annars staðar í Evrópu og beitti pólitíska andstæðinga ekki kerfisbundnu ofbeldi.<ref>{{Cite book|last1= Smith|first1= David |title=Estonia: Independence and European Integration|pages=22 |year=2013|publisher= Routledge|isbn= 9781136452130}}</ref> Eistland gerðist aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1921.<ref name="Ginneken">{{Cite book|last1=van Ginneken|first1= Anique H. M. |title=Historical Dictionary of the League of Nations|page=82 |year=2006|publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810865136}}</ref> Tilraunir til að mynda stærra bandalag með [[Finnland]]i, [[Pólland]]i og Lettlandi, mistókust. Eistland og Lettland gerðu með sér varnarbandalag 1923 og [[Eystrasaltsbandalagið]] var stofnað 1934.<ref>{{Cite book |last1= von Rauch|first1=Georg |title=Die Geschichte der baltischen Staaten|url= https://archive.org/details/balticstatesyear0000rauc|pages=[https://archive.org/details/balticstatesyear0000rauc/page/108 108]–111 |year=1974|publisher= University of California Press|isbn=9780520026001}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Hiden|first1=John |last2= Lane |first2= Thomas |title=The Baltic and the Outbreak of the Second World War|url=https://archive.org/details/balticoutbreakof0000unse|page=[https://archive.org/details/balticoutbreakof0000unse/page/7 7] |year=2003 |publisher= Cambridge University Press |isbn=9780521531207}}</ref> Á 4. áratugnum átti Eistland í leynilegu varnarsamstarfi við Finnland.<ref>{{Cite book|last1=Åselius|first1=Gunnar |title= The Rise and Fall of the Soviet Navy in the Baltic 1921–1941|page= 119 |year=2004 |publisher= Routledge |isbn=9781135769604}}</ref> Eistland gerði friðarsáttmála við Sovétríkin 1932 og Þýskaland 1939.<ref name="Ginneken"/><ref>{{Cite book|last1= Lane|first1=Thomas |last2=Pabriks|first2=Artis |last3= Purs|first3= Aldis |last4=Smith|first4=David J. |title=The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania|page=154 |year=2013 |publisher=Routledge|isbn=9781136483042}}</ref> Árið 1939 lýsti landið yfir hlutleysi, en það reyndist haldlítið þegar [[síðari heimsstyrjöld]] braust út.<ref>{{Cite book|last1= Gärtner |first1=Heinz |title=Engaged Neutrality: An Evolved Approach to the Cold War |page=125 |year=2017|publisher=Lexington Books |isbn=9781498546195}}</ref> === Seinni heimsstyrjöldin === [[File:Red Army entering into Estonia in 1939.jpg|thumb|right|Rauði herinn kemur inn í Eistland eftir að Sovétríkin neyddu stjórnina til að undirrita [[herstöðvasamkomulagið]].]] Viku áður en [[síðari heimsstyrjöld]] braust út, 23. ágúst 1939, undirrituðu [[Þriðja ríki]] Hitlers og Sovétríki Stalíns [[Molotov-Ribbentrop-samkomulagið]]. Þar voru leynileg ákvæði um skiptingu Póllands, Rúmeníu, Litáen, Lettlands, Eistlands og Finnlands á milli ríkjanna. Eistland átti að falla í hlut Sovétríkjanna.<ref>{{Cite book|last1=Miljan|first1=Toivo|title=Historical Dictionary of Estonia|page=335|year=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-7513-5}}</ref> Þann 24. september setti Stalín eistnesku stjórninni úrslitakosti um að fá að stofna herstöðvar í Eistlandi eða sjá fram á innrás. [[Samningur um gagnkvæma aðstoð Sovétríkjanna og Eistlands]] var undirritaður 28. september.<ref>{{Cite book|last1=Hiden|first1=John |last2=Salmon|first2=Patrick |title=The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century |page=110 |year=2014|publisher= Routledge |isbn=978-1-317-89057-7}}</ref> Þann 14. júní 1940 settu Sovétríkin flug- og hafnbann á Eistland. Sama dag var flugvélin ''[[Kaleva (flugvél)|Kaleva]]'' skotin niður af [[sovéski flugherinn|sovéska flughernum]]. Þann 16. júní setti sovétstjórnin Eistlandi nýja úrslitakosti um frjálsa för um landið og stofnun leppstjórnar. Eistneska stjórnin lét undan ofureflinu og næsta dag var landið hernumið.<ref>{{Cite book |last1=Raukas |first1=Anto |title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld |page=309 |year=2002 |publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus |language=et |isbn=9985701151}}</ref><ref>{{cite web |first1=Eric A. |last1=Johnson |first2=Anna |last2=Hermann |date=May 2007 |title=The Last Flight from Tallinn |work=Foreign Service Journal |url=http://finland.usembassy.gov/root/pdfs/antheil_article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117175841/http://finland.usembassy.gov/root/pdfs/antheil_article.pdf |archive-date=17 January 2012 |publisher=American Foreign Service Association}}</ref> Þann 6. ágúst 1940 var landið innlimað í Sovétríkin sem [[Sovétlýðveldið Eistland]].<ref name=malksoo>{{Cite book|first=Lauri |last=Mälksoo|year=2003|title=Illegal Annexation and State Continuity: The Case of the Incorporation of the Baltic States by the USSR|location= Leiden&nbsp;– Boston|publisher= Brill|isbn= 90-411-2177-3}}</ref> [[File:TLA 1465 1 973 Varemetes Harju tänav, vasakul Kuld Lõvi varemed 1944.jpg|thumb|left|Tallinn eftir sprengjuárásir Sovétmanna í mars 1944.]] Sovétríkin komu á hernámsstjórn í Eistlandi. Helstu forystumenn í stjórnmálum, her og menntastofnunum voru handteknir. Kúgun Sovétmanna náði hámarki 14. júní 1941 þegar 11.000 manns voru fluttir nauðungarflutningum til Rússlands.<ref name="Miljan110">{{Cite book|last1=Miljan|first1=Toivo|title=Historical Dictionary of Estonia|page=110|year=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-7513-5}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Gatrell|first1=Peter |last2=Baron|first2=Nick |title=Warlands: Population Resettlement and State Reconstruction in the Soviet-East European Borderlands, 1945–50 |page=233 |year=2009 |publisher= Springer|isbn=978-0-230-24693-5}}</ref> Þegar [[Barbarossa-aðgerðin]] hófst og Þjóðverjar gerðu innrás í Sovétríkin þann 22. júní 1941 („[[Sumarstríðið]]“<ref>{{Cite book|first1=Peeter |last1=Kaasik |first2=Mika |last2=Raudvassar |year=2006|pages=496–517|chapter=Estonia from June to October, 1941: Forest brothers and Summer War|editor-first1=Toomas |editor-last1=Hiio |editor-first2=Meelis |editor-last2=Maripuu |editor-first3=Indrek |editor-last3=Paavle |title=Estonia 1940–1945: Reports of the [[Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity]]|location=Tallinn}}</ref>), voru um 34.000 ungir eistneskir karlmenn neyddir til að ganga í rauða herinn, og innan við 30% þeirra lifðu stríðið af. Sovéskar brunaherdeildir skildu eftir [[sviðin jörð|sviðna jörð]] til að hindra sókn Þjóðverja. Pólitískir fangar sem ekki var hægt að flytja voru teknir af lífi af [[NKVD|sovésku öryggislögreglunni]].<ref>The Baltic Revolution: Estonia, Latvia, Lithuania and the Path to Independence by Anatol Lieven p424 {{ISBN|0-300-06078-5}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Lane|first1=Thomas |last2=Pabriks|first2=Artis |last3=Purs|first3=Aldis |last4=Smith|first4=David J. |title=The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania|page=34 |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-48304-2}}</ref> Margir Eistar flúðu inn í skógana og hófu þar [[Skógarbræður|skæruhernað gegn Sovétmönnum]]. Í júlí náði [[þýski herinn]] til Suður-Eistlands. Sovétmenn hörfuðu frá Tallinn með miklu mannfalli og Þjóðverjar lögðu eyjarnar undir sig í október.<ref name="pinder80">{{Cite book|last1=Pinder|first1=David|title=Western Europe: Challenge and Change|page=[https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/80 80]|year=1990|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-800-6|url=https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/80}}</ref> Í byrjun vonuðust margir Eistar til þess að Þjóðverjar endurreistu sjálfstæði Eistlands, en það reyndist falsvon. Þjóðverjar komu á eigin leppstjórn og felldu stjórn Eistlands undir hernámsstjórn [[Reichskommissariat Ostland]] þar sem efnahagur landsins var aðrændur fyrir þarfir þýska hersins.<ref>{{Cite book|last1=Miljan|first1=Toivo|title=Historical Dictionary of Estonia|page=209|year=2015 |publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-7513-5}}</ref> Um þúsund [[eistneskir gyðingar]] sem ekki náðu að flýja voru nær allir myrtir í [[helförin]]ni 1941. Margar fangabúðir voru reistar þar sem þúsundir Eista, erlendra gyðinga, [[Rómafólk]]s og sovéskra stríðsfanga voru myrtar.<ref name="CommissionReport">{{cite web|title=Conclusions of the Commission|url=http://www.historycommission.ee/temp/conclusions.htm#crimger|publisher=[[Estonian International Commission for Investigation of Crimes Against Humanity]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629035526/http://www.historycommission.ee/temp/conclusions.htm#crimger|archive-date=29 June 2008|year=1998}}</ref> Hernámsyfirvöldin tóku að skrá karlmenn í litlar [[Eistneska herdeildin|sjálfboðasveitir]], en þar sem það bar lítinn árangur var nauðungarskráning tekin upp 1943 og [[fyrsta eistneska fótgöngulið SS]] stofnað.<ref>{{Cite book|last1=Smith |first1=David |title=Estonia: Independence and European Integration|page=36 |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45213-0}}</ref> Þúsundir Eista sem vildu ekki berjast með þýska hernum flúðu til Finnlands þar sem [[200. finnska fótgönguliðið|margir buðust til að berjast]] með Finnum í [[Framhaldsstríðið|framhaldsstríðinu]] gegn Sovétríkjunum.<ref>{{Cite book|last1=Miljan|first1=Toivo|title=Historical Dictionary of Estonia|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000milj|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000milj/page/275 275]|year=2004|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6571-6}}</ref> [[File:Estlandssvenska flyktingar.jpg|thumb|right|[[Eistneskir Svíar]] á flótta undan innrás Sovétmanna 1944.]] Rauði herinn náði að landamærum Eistlands að nýju snemma árs 1944, en sókn hans stöðvaðist við [[orrustan við Narva (1944)|Narva]] þar sem þýski herinn, ásamt mörgum eistneskum hersveitum, barðist við hann í sex vikur.<ref name="Raun159">{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=159 |year=2002 |publisher=Hoover Press|isbn=978-0-8179-2853-7}}</ref> Í mars hóf sovéski flugherinn sprengjuárásir á Tallinn og aðra eistneska bæi.<ref>{{Cite book|last1=Kangilaski|first1=Jaan |display-authors=etal |editor-last=Salo|editor-first=Vello |title=The white book: losses inflicted on the Estonian nation by occupation regimes, 1940–1991|page=18|year=2005|publisher=Estonian Encyclopaedia Publishers |isbn=9789985701959}}</ref> Í júlí hófu Sovétmenn [[Tallinnsóknin]]a úr suðri. Þeir neyddu Þjóðverja til að hörfa frá meginlandinu í september og náðu eyjunum í nóvember.<ref name="Raun159" /> Þegar Þjóðverjar hörfuðu frá Tallinn tilnefndi síðasti forsætisráðherrann frá því fyrir stríð, [[Jüri Uluots]], nýja stjórn undir [[Otto Tief]] sem tilraun til að endurheimta sjálfstæði Eistlands.<ref>{{Cite book|last1=Kasekamp|first1=Andres|title=A History of the Baltic States|page=138 |year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-36450-9}}</ref> Tugir þúsunda, þar á meðal flestir [[eistneskir Svíar]], flúðu vestur yfir Eystrasalt til að forðast hernám Sovétríkjanna.<ref>{{Cite book|last1=Kangilaski|first1=Jaan |display-authors=etal |editor-last=Salo|editor-first=Vello |title=The white book: losses inflicted on the Estonian nation by occupation regimes, 1940–1991|page=30|year=2005|publisher=Estonian Encyclopaedia Publishers|isbn=9789985701959}}</ref> Í síðari heimsstyrjöld missti Eistland 25% íbúa sinna vegna dauða, nauðungarflutninga og flótta.<ref>{{Cite book|last1=Kangilaski|first1=Jaan|display-authors=etal|editor-last=Salo|editor-first=Vello |title=The white book: losses inflicted on the Estonian nation by occupation regimes, 1940–1991|page=37 |year=2005|publisher=Estonian Encyclopaedia Publishers|isbn=9789985701959}}</ref> Að auki missti Eistland varanlega hluta lands síns, þar sem Sovétríkin felldu landamærasvæði sem náðu yfir um 5% af landi Eistlands, undir Sovét-Rússland.<ref>{{Cite book|last1=Misiunas |first1=Romuald J. |last2=Taagepera|first2=Rein |title=The Baltic States, Years of Dependence, 1940–1980 |url=https://archive.org/details/balticstatesyear0000misi |page=[https://archive.org/details/balticstatesyear0000misi/page/71 71]|year=1983|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04625-2}}</ref> === Hernám Sovétríkjanna === [[File:Eesti hävituspataljonlased, 1945-1950.aa..jpg|thumb|left|Skógarbræður.]] Þúsundir Eista sem voru andsnúnir hersetu Sovétmanna gengu í skæruliðahreyfingu sem nefndist [[Skógarbræður]]. Vopnuð andspyrna var mest áberandi fyrst eftir stríðið, en yfirvöld náðu að þreyta hreyfinguna sem dvínaði smám saman og hvarf um miðjan 6. áratuginn.<ref>{{Cite book|last1=Raun|first1=Toivo U.|title=Estonia and the Estonians: Second Edition, Updated|page=174 |year=2002|publisher=Hoover Press|isbn=9780817928537}}</ref> Sovétmenn hófu [[samyrkjuvæðing]]u landbúnaðar, en þar sem bændur voru henni andsnúnir tók við ógnarstjórn. Í mars 1949 voru um 20.000 Eistar [[Priboi-aðgerðin|fluttir nauðungarflutningum]] til Síberíu. Fljótlega eftir það var samyrkjuvæðingunni lokið.<ref name="Miljan110"/><ref>{{Cite book|last1=Purs|first1=Aldis|title=Baltic Facades: Estonia, Latvia and Lithuania since 1945|page=335|year=2013|publisher=Reaktion Books|isbn=9781861899323}}</ref> Hernámsyfirvöldin hófu [[rússneskuvæðing]]u og fengu þúsundir [[Rússar|Rússa]] til að setjast að í Eistlandi, þannig að Eistar voru við það að verða minnihlutahópur í eigin landi.<ref name="Taagepera97">{{Cite book|last1=Taagepera|first1=Rein|title=The Finno-Ugric Republics and the Russian State|page=128|year=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136678011}}</ref> Árið 1945 voru Eistar 97% íbúa, en það hlutfall hafði fallið niður í 62% árið 1989.<ref>{{cite journal |last1=Puur |first1=Allan |last2=Rahnu |first2=Leen |last3=Sakkeus |first3=Luule |last4=Klesment |first4=Martin |last5=Abuladze |first5=Liili |date=22 March 2018 |title=The formation of ethnically mixed partnerships in Estonia: A stalling trend from a two-sided perspective |url=https://www.demographic-research.org/volumes/vol38/38/38-38.pdf |journal=[[Demographic Research (journal)|Demographic Research]] |volume=38 |issue=38 |page=1117 |doi=10.4054/DemRes.2018.38.38 |access-date= 7 January 2020|doi-access=free }}</ref> Hernámsyfirvöldin stóðu fyrir þjóðernishreinsunum, nauðungarflutningum og landnámi Rússa, sem urðu til þess að Eistum fækkaði um 3%.<ref>{{cite book |last1=Misiunas |first1=Romuald |title=The Baltic States, Years of Dependence: 1940-1990 |date=1983 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, Los Angeles |isbn=978-0-520-04625-2 |page=96 |url=https://archive.org/details/balticstatesyear00misi/page/n7/mode/2up |access-date=September 1, 2022}}</ref> [[Eistneski kommúnistaflokkurinn]] þar sem Rússar voru meirihluti félaga, var stofnaður af hernámsyfirvöldum.<ref>{{cite book |last1=Misiunas |first1=Romuald |title=The Baltic States, Years of Dependence: 1940-1990 |date=1983 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, Los Angeles |isbn=978-0-520-04625-2 |page=78 |url=https://archive.org/details/balticstatesyear00misi/page/n7/mode/2up |access-date=September 1, 2022}}</ref> Efnahagsstjórnin gekk út á þungaiðnað sem bætti ekki lífskjör íbúa og olli mikilli mengun.<ref>{{Cite book|last1=Miljan|first1=Toivo|title=Historical Dictionary of Estonia|page=227|year=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780810875135}}</ref> Lífskjör í Sovét-Eistlandi drógust enn frekar aftur úr nágrannalandinu Finnlandi.<ref name="Taagepera97"/> Sovétherinn var með mikla starfsemi í landinu og 2% landsvæðisins voru lokaðar herstöðvar.<ref>{{Cite book|last1=Spyra|first1=Wolfgang |last2=Katzsch |first2=Michael |title=Environmental Security and Public Safety: Problems and Needs in Conversion Policy and Research after 15 Years of Conversion in Central and Eastern Europe |page=14|year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781402056444}}</ref> Eyjunum og miklu af strandsvæðunum var breytt í landamærasvæði þar sem sérstök leyfi þurfti til að fá aðgang.<ref>{{Cite book|last1=Stöcker|first1=Lars Fredrik |title=Bridging the Baltic Sea: Networks of Resistance and Opposition during the Cold War Era |page=72|year=2017 |publisher=Lexington Books |isbn=9781498551281}}</ref> Landið var mjög lokað fram að síðari hluta 7. áratugarins, þegar Eistar gátu horft á [[finnskt sjónvarp]] á laun í norðurhluta landsins, og fengið þannig betri mynd af lífinu handan [[Járntjaldið|Járntjaldsins]].<ref>{{cite journal | url = http://viewjournal.eu/european-television-memories/window-to-the-west/ | title = Window to the West: Memories of watching Finnish television in Estonia during the Soviet period | first1 = Annika | last1 = Lepp | first2 = Mervi | last2 = Pantti | format = PDF | journal = VIEW | date = 2013 | number = 3/2013 | pages = 80–81 | publisher = Journal of European Television History and Culture | access-date = October 11, 2021 | language = en | archive-date = 18 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181218054651/http://viewjournal.eu/european-television-memories/window-to-the-west/ | url-status = dead }}</ref> Flest vestræn ríki [[Stimson-kenningin|litu svo á]] að innlimun Eistlands væri ólögleg.<ref>{{Cite book|last1=Feldbrugge|first1=F. J. Ferdinand Joseph Maria |last2=Van den Berg|first2=Gerard Pieter|last3=Simons |first3=William Bradford |title=Encyclopedia of Soviet Law |page=461|year=1985 |publisher=BRILL |isbn=9789024730759}}</ref> [[Eistneska útlagastjórnin]] var stofnuð í [[Osló]] og vestræn ríki viðurkenndu stjórnarerindreka á hennar vegum.<ref>{{Cite book|last1=Lane|first1=Thomas |last2=Pabriks|first2=Artis |last3=Purs|first3=Aldis |last4=Smith|first4=David J. |title=The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania|page=xx |year=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136483042}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Frankowski|first1=Stanisław |last2=Stephan III|first2=Paul B. |title=Legal Reform in Post-Communist Europe: The View from Within |page=73|year=1995 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9780792332183}}</ref> === Sjálfstæði endurheimt === [[File:Balti kett 22.jpg|thumb|left|[[Eystrasaltsleiðin]]: Þann 23. ágúst 1989 mynduðu 2 milljónir manna keðju um þrjú lönd til að mótmæla hernámi Sovétríkjanna.]] Þegar sovéska miðstjórnin tók upp stefnuna ''[[Perestrojka]]'' árið 1987 varð aftur mögulegt að stunda stjórnmálastarf fyrir opnum tjöldum. Það varð til þess að sjálfstæðishreyfing myndaðist og varð þekkt sem [[Söngvabyltingin]] (''laulev revolutsioon'').<ref>{{Cite book|last1=Backes|first1=Uwe |last2=Moreau |first2=Patrick |title=Communist and Post-Communist Parties in Europe: Schriften Des Hannah-Arendt-Instituts Für Totalitarismusforschung 36 |page=9|year=2008 |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |isbn=9783525369128}}</ref> [[Fosfórítstríðið]] voru fyrstu mótmælin gegn miðstjórninni í Eistlandi út af umhverfismálum.<ref>{{Cite book|last1=Vogt|first1=Henri |title=Between Utopia and Disillusionment: A Narrative of the Political Transformation in Eastern Europe |url=https://archive.org/details/betweenutopiadis0000vogt|pages=[https://archive.org/details/betweenutopiadis0000vogt/page/20 20]–22|year=2005 |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |isbn=9781571818959}}</ref> Árið 1988 komu nýjar stjórnmálahreyfingar fram á sjónarsviðið, eins og [[Alþýðufylking Eistlands]], sem varð síðar hófsamari armur sjálfstæðishreyfingarinnar, og hinn róttæki [[Sjálfstæðisflokkur Eistlands]], sem krafðist fulls sjálfstæðis.<ref>{{Cite book|last1=Simons|first1=Greg |last2=Westerlund |first2=David |title=Religion, Politics and Nation-Building in Post-Communist Countries |page=151 |year=2015 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=9781472449719}}</ref> Þann 16. nóvember 1988, eftir fyrstu lýðræðislegu kosningarnar í hálfa öld, gaf þing Sovét-Eistlands út [[fullveldisyfirlýsingu Eistlands]] þar sem kveðið var á um að eistnesk lög hefðu forgang. Næstu tvö ár fylgdu mörg önnur sovétlýðveldi fordæmi Eistlands með svipaðar yfirlýsingar.<ref>{{Cite book|last1=Smith|first1=David |title=Estonia: Independence and European Integration |pages=46–48|year=2013 |publisher=Routledge |isbn=9781136452130}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Walker |first1=Edward W. |title=Dissolution: Sovereignty and the Breakup of the Soviet Union |page=[https://archive.org/details/dissolutionsover00walk/page/63 63] |year=2003 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=9780742524538 |url=https://archive.org/details/dissolutionsover00walk/page/63}}</ref> Þann 23. ágúst 1989 tóku 2 milljónir Eista, Letta og Litáa, þátt í fjöldamótmælum og mynduðu [[Eystrasaltsleiðin]]a, mennska keðju um löndin þrjú.<ref>{{Cite book|last1=Smith|first1=David |title=Estonia: Independence and European Integration |page=52|year=2013 |publisher=Routledge |isbn=9781136452130}}</ref> Í febrúar 1990 var kosið til [[eistneska þingið|eistneska þingsins]].<ref>{{Cite book|last1=Smith|first1=David |title=Estonia: Independence and European Integration |page=54|year=2013 |publisher=Routledge |isbn=9781136452130}}</ref> Í mars 1991 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Eistlands þar sem 78,4% kjósenda kusu með fullu sjálfstæði. Þegar [[valdaránstilraunin í Sovétríkjunum 1991]] átti sér stað, lýsti Eistland yfir sjálfstæði 20. ágúst 1991.<ref>{{Cite book|last1=Gill|first1=Graeme |title=Democracy and Post-Communism: Political Change in the Post-Communist World |page=41|year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9781134485567}}</ref> Stjórn Sovétríkjanna samþykkti sjálfstæði Eistlands 6. september 1991 og 17. september gerðist landið aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]].<ref name="Dillon164">{{Cite book|last1=Dillon|first1=Patricia |last2=Wykoff |first2=Frank C. |title=Creating Capitalism: Transitions and Growth in Post-Soviet Europe|url=https://archive.org/details/creating-capitalism--transitions-and-growth-in-post-soviet-europe-_2002|page=[https://archive.org/details/creating-capitalism--transitions-and-growth-in-post-soviet-europe-_2002/page/164 164]|year=2002 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=9781843765561}}</ref> Síðustu rússnesku hermennirnir hurfu frá landinu árið 1994.<ref>{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Ole |title=The Baltic States After Independence|page=188|year=1999|publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=9781843765561}}</ref> Árið 1992 var byrjað á róttækum efnahagsumbótum sem fólu meðal annars í sér einkavæðingu og gjaldmiðlabreytingu.<ref>{{Cite book|last1=Ó Beacháin|first1=Donnacha |last2=Sheridan |first2=Vera |last3=Stan |first3=Sabina |title=Life in Post-Communist Eastern Europe after EU Membership| page=170|year=2012|publisher=Routledge |isbn=9781136299810}}</ref> Eistland gerðist aðili að [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni 13. nóvember 1999.<ref>{{cite web |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/estonia_e.htm#:~:text=Estonia%20has%20been%20a%20member%20of%20WTO%20since,Communities%20for%20legal%20reasons%29%20in%20its%20own%20right. |title=Estonia and the WTO |publisher=World Trade Organization |access-date=20 September 2021 }}</ref> Þann 28. september 1994 sökk farþegaferjan ''[[Estonia-slysið|Estonia]]'' á leið yfir Eystrasalt frá Tallinn til Stokkhólms. 852 fórust í slysinu sem var eitt mannskæðasta sjóslys 20. aldar.<ref>{{cite news |last1=Henley |first1=Jon |last2=correspondent |first2=Jon Henley Europe |title=Estonia ferry disaster inquiry backs finding bow door was to blame |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jan/23/estonia-ferry-disaster-inquiry-backs-finding-bow-door-was-to-blame |work=The Guardian |date=23 January 2023}}</ref> Frá því landið fékk sjálfstæði hefur utanríkisstefna Eistlands verið í samræmi við önnur [[Vesturlönd|vestræn lýðræðisríki]]. Árið 2004 gekk Eistland bæði í [[Evrópusambandið]] og [[NATO]].<ref>{{Cite book|last1=Miljan|first1=Toivo|title=Historical Dictionary of Estonia|pages=18–19|year=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780810875135}}</ref> Þann 9. desember 2010 gerðist Eistland aðili að [[OECD]].<ref>{{Cite web|url=https://oecd.mfa.ee/estonia-and-oecd/|title=Estonia and OECD|website=Estonia in OECD}}</ref> Þann 1. janúar 2011 tók landið upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-12098513|title=Estonia becomes 17th member of the euro zone|work=BBC News|date=31 December 2010}}</ref> Eistland sat í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] frá 2020 til 2021.<ref>{{Cite web|url=https://vm.ee/en/activities-objectives/estonia-united-nations/estonia-un-security-council|title=Estonia in the UN Security Council &#124; Ministry of Foreign Affairs|website=vm.ee}}</ref> Eistland fagnaði 100 ára afmæli eistneska lýðveldisins 24. febrúar 2018.<ref>{{cite web |title=Invitation to the birthday celebrations of the Republic of Estonia |url=https://www.ev100.ee/en/Node/149 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304055021/https://www.ev100.ee/en/Node/149 |archive-date=4 March 2018 |access-date=12 March 2018 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |last=ERR |date=2018-02-24 |title=Gallery: Independence Day parade on Tallinn's Freedom Square |url=https://news.err.ee/685636/gallery-independence-day-parade-on-tallinn-s-freedom-square |access-date=2023-12-18 |website=ERR |language=en}}</ref> Samkvæmt manntalsgögnum frá 2021 er enska mest talaða erlenda málið í Eistlandi og 76% landsmanna tala minnst eitt erlent mál. Rússneska er annað mest talaða erlenda málið í Eistlandi, og 17% af eistneskumælandi innfæddum sögðust líka tala eistneska mállýsku.<ref>{{cite web |url=https://rahvaloendus.ee/en/news/results-population-census-have-been-published|title=The results of the 2021 population and housing census have been publishedd|date=December 2022|publisher=Statistics Estonia (government agency at the area of administration of the Ministry of Finance)|access-date=11 May 2024}}</ref><ref name="PopulationByNationality">{{cite web|url=http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC223&ti=POPULATION+BY+THE+PLACE+OF+RESIDENCE+AND+MOTHER+TONGUE&path=../I_Databas/Population_census/PHC2000/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages/&lang=1|title=Population by the place of residence and mother tongue, statistical database: Population Census 2000|date=July 2010|publisher=Statistics Estonia (government agency at the area of administration of the Ministry of Finance)|access-date=19 June 2009|archive-date=1 nóvember 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101235518/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC223&ti=POPULATION+BY+THE+PLACE+OF+RESIDENCE+AND+MOTHER+TONGUE&path=../I_Databas/Population_census/PHC2000/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages/&lang=1|url-status=dead}}</ref> == Landfræði == [[File:Laelatu_puisniit.jpg|thumb|right|Við Laelatu hafa fundist 76 plöntutegundir á einum fermetra.]] Eistland er land í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] við austurströnd [[Eystrasalt]]s, á [[Austurevrópsku sléttunni]], milli 57°30' og 59°49' N og 21°46' og 28°13' A.<ref name="Raukas_2018">{{cite journal|last=Raukas|first=Anto|author-link=Anto Raukas|title=Briefly about Estonia |journal=Dynamiques Environnementales|year=2018|volume=42|issue=42 |url=https://journals.openedition.org/dynenviron/2230?lang=en|doi=10.4000/dynenviron.2230|issn=2534-4358|pages=284–291|s2cid=240432618 |access-date=5 March 2023|doi-access=free}}</ref><ref name="EEA">{{Cite web|url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/countries-regions/countries/estonia|title=Estonia|publisher=[[European Environment Agency]]|date=15 March 2021|access-date=5 March 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=Methodology |publisher=[[United Nations Statistics Division]]|access-date=5 March 2023}}</ref> Í norðri liggur landið að [[Finnlandsflói|Finnlandsflóa]] sem skilur Eistland frá [[Finnland]]i og í austri að [[Eystrasalt]]i sem skilur það frá [[Svíþjóð]]. Í suðri á Eistland landamæri að [[Lettland]]i og í austri að [[Peipusvatn]]i og [[Rússland]]i.<ref>{{Cite book|last1=Saar|first1=Asmu|editor-last=Raukas|editor-first=Anto|editor-link1=Anto Raukas|chapter=Üldandmed|title=Eesti entsüklopeedia 11: Eesti üld|page=9|year=2002|publisher=Eesti Entsüklopeediakirjastus|language=et|isbn=9985701151}}</ref> Eistland er 45.335 km² að stærð, og þar af eru innlend vötn 4,6%.<ref name="Raukas_2018"/> Með landhelgi nær Eistland yfir 70.177 km².<ref>{{Cite news|url=https://www.delfi.ee/artikkel/41030503/ulemootmine-soome-on-veidi-pisem-eesti-ikka-sama-suur|title=Ülemõõtmine: Soome on veidi pisem, Eesti ikka sama suur |publisher=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|date=25 February 2011|language=et|access-date=5 March 2023}}</ref> Strandlengja Eistlands er 3.794 km að lengd. Hún einkennist af kalksteinsklettum við norðurströndina og stórum eyjum.<ref name="EEA"/><ref>{{Cite web|url=https://www.eesti.ee/en/republic-of-estonia/republic-of-estonia/information-about-estonia|title=Information about Estonia|publisher=[[Ministry of Economic Affairs and Communications|Estonian Information System Authority]]|date=9 November 2022|access-date=5 March 2023}}</ref> Alls eru 2.355 eyjar við Eistland, þar af 2.222 í Eystrasalti. Stærstu eyjarnar eru [[Saaremaa]] og [[Hiiumaa]]. Stöðuvötn í Eistlandi eru yfir 1560 talsins. Þau stærstu eru [[Peipusvatn]] við landamærin að Rússlandi, og [[Võrtsjärv]] í miðju landsins. Auk þeirra eru mörg manngerð lón í Eistlandi. Yfir 7000 ár, lækir og skurðir eru í Eistlandi, en aðeins 10 þeirra eru lengri en 100 km. Lengstu vatnsföll Eistlands eru [[Võhandu]] (162 km) og [[Pärnu (fljót)|Pärnu]] (144 km), en þar á eftir koma árnar [[Põltsamaa (á)|Põltsamaa]], [[Pedja (á)|Pedja]], [[Kasari (á)|Kasari]], [[Keila (á)|Keila]], og [[Jägala (á)|Jägala]]. [[Fen]] og [[mýri|mýrar]] þekja 23,2% landsins, en [[skógur|skógar]] þekja yfir helming þess. Landslag er almennt séð flatt og meðalhæð yfir sjávarmáli er aðeins 50 metrar. Aðeins 10% landsins nær yfir 100 metra yfir sjávarmál. Hæsti tindurinn er [[Suur Munamägi]], 318 metrar á hæð, á [[Haanja-hálendið|Haanja-hálendinu]].<ref name="Raukas_2018"/> == Stjórnmál == {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Alar Karis - August 2021.jpg | width1 = 114 | caption1 = [[Alar Karis]]<br /><small>[[Forseti Eistlands|Forseti]]<br />frá 2021</small> | image2 = Kristen Michal in 2024 (cropped).jpg | width2 = 113 | caption2 = [[Kristen Michal]]<br /><small>[[Forsætisráðherra Eistlands|Forsætisráðherra]]<br />frá 2024</small> }} Eistland er [[lýðveldi]] sem býr við [[þingræði]]. Þing Eistlands, [[Riigikogu]], fer með löggjafarvaldið og kýs [[Forseti Eistlands|forseta landsins]] á 5 ára fresti. [[Ríkisstjórn Eistlands]] er handhafi [[framkvæmdavald]]sins, og hana mynda [[forsætisráðherra]] og aðrir [[ráðherra|ráðherrar]] sem forsetinn setur í embætti eftir að þingið hefur samþykkt þá.<ref name="Toots">{{cite web |first=Anu |last=Toots |url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/baltikum/15260.pdf |title=2019 Parliamentary elections in Estonia |page=3 |publisher=[[Friedrich Ebert Foundation]] |date=March 2019 |access-date=4 January 2020}}</ref> [[Eistneska þingið]] (Riigikogu) starfar í einni deild. Þingmenn eru 101 og kjörtímabil þingsins er 4 ár. Allir eistneskir ríkisborgarar sem hafa náð 18 ára aldri hafa kosningarétt. Þingið ber ábyrgð á því að samþykkja ríkisstjórnina, setja lög, fjárlög og fara með þinglegt eftirlit. Þingið skipar forseta hæstaréttar, forseta bankaráðs seðlabankans, ríkisendurskoðanda, réttarkanslara og yfirmann herafla Eistlands, samkvæmt tillögu forseta landsins.<ref>{{cite web|url=https://www.riigikogu.ee/en/introduction-and-history/riigikogu-tasks-organisation-work/what-is-riigikogu/ |title=What is Riigikogu? |publisher=[[Riigikogu]] |date=15 October 2019 |access-date=4 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.riigikogu.ee/en/introduction-and-history/riigikogu-tasks-organisation-work/what-does-riigikogu/ |title=What does Riigikogu do? |publisher=[[Riigikogu]] |date=4 September 2019 |access-date=4 January 2020}}</ref> [[Ríkisstjórn Eistlands]] er mynduð af [[forsætisráðherra Eistlands]], samkvæmt tilmælum forseta landsins, og með samþykki þingsins. Forsetinn stýrir ríkisstjórinni sem fer með stefnumótun í innanríkis- og utanríkismálum. Ráðherrar fara hver með sitt ráðuneyti og eru fulltrúar þess í ríkisstjórn. Stundum eru ráðherrar án ráðuneytis skipaðir.<ref>{{cite web |first=Taavi |last=Annus |url=http://www.estonica.org/en/State/Government_and_executive_power/Government/ |title=Government |publisher=[[Estonica]] |date=27 September 2012 |access-date=4 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114172058/http://www.estonica.org/en/State/Government_and_executive_power/Government/ |url-status=dead }}</ref> Eistlandi hefur alltaf verið stýrt af [[samsteypustjórn]]um, þar sem enginn flokkur hefur náð meirihluta á þinginu.<ref name="Toots"/> [[File:Riigikogu hoone, Kaupo Kalda foto, 2016.jpg|thumb|right|[[Toompea-höll]] er þinghús Eistlands.]] [[Forseti Eistlands]] er þjóðhöfðingi landsins, en hlutverk hans er að mestu leyti táknrænt. Forsetinn er kjörinn af þinginu, eða sérstakri kjörnefnd.<ref>[https://yle.fi/uutiset/3-12053491 YLE: Viron presidentinvaali on ajautumassa kaaokseen jo toista kertaa peräkkäin – "Instituutio kyntää pohjamudissa", sanoo politiikan tutkija] (á finnsku)</ref> Forsetinn les upp lögin sem þingið setur og hefur rétt til að neita því og senda lögin til annarrar umræðu í þinginu. Ef þingið samþykkir lögin aftur óbreytt, hefur forsetinn leyfi til að senda lögin til hæstaréttar til að skera úr um hvort þau standist stjórnarskrá. Forsetinn er fulltrúi landsins á alþjóðavettvangi.<ref name="Toots"/><ref>{{cite web |first=Taavi |last=Annus |url=http://www.estonica.org/en/State/President_of_the_Republic/Duties_of_the_President_of_the_Republic/ |title=Duties of the President of the Republic |publisher=[[Estonica]] |date=27 September 2012 |access-date=4 January 2020 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924110941/http://www.estonica.org/en/State/President_of_the_Republic/Duties_of_the_President_of_the_Republic/ |url-status=dead }}</ref> [[Stjórnarskrá Eistlands]] gerir líka ráð fyrir beinu lýðræði með þjóðaratkvæðagreiðslum, en eftir að hún var samþykkt 1992 hefur eina þjóðaratkvæðagreiðslan verið um aðild landsins að Evrópusambandinu 2003.<ref>{{cite journal |last1=Liivik |first1=Ero |year=2011 |title=Referendum in the Estonian Constitution |url=https://www.juridicainternational.eu/public/pdf/ji_2011_1_17.pdf |journal=Juridica International |volume=18 |page=21 |access-date=14 January 2020}}</ref> Eistland hefur gengið langt í þróun [[rafræn stjórnsýsla|rafrænnar stjórnsýslu]]. 99% opinberrar þjónustu er aðgengileg á vefnum allan sólarhringinn.<ref>{{cite news |first=Elizabeth |last=Schulze |url=https://www.cnbc.com/2019/02/08/how-estonia-became-a-digital-society.html |title=How a tiny country bordering Russia became one of the most tech-savvy societies in the world |publisher=[[CNBC]] |date=8 February 2019 |access-date=4 January 2020}}</ref> Árið 2005 var Eistland fyrsta land heims sem tók upp bindandi netatkvæðagreiðslu í sveitarstjórnarkosningum.<ref>{{cite conference |first=Priit |last=Vinkel |title=Information Security Technology for Applications |chapter=Internet Voting in Estonia |series=Lecture Notes in Computer Science |book-title=Laud P. (eds) Information Security Technology for Applications. NordSec 2011. Lecture Notes in Computer Science, vol 7161 |publisher=[[Springer Publishing]] |year=2012 |volume=7161 |pages=4–12 |doi=10.1007/978-3-642-29615-4_2 |isbn=978-3-642-29614-7 }}</ref> Í [[þingkosningar í Eistlandi 2023|þingkosningum 2023]] voru 51% atkvæða greidd á netinu.<ref>{{cite news |url=https://news.err.ee/1608904730/estonia-sets-new-e-voting-record-at-riigikogu-2023-elections |title=Estonia sets new e-voting record at Riigikogu 2023 elections |publisher=[[Eesti Rahvusringhääling]] |date=6 March 2023 |access-date=31 March 2023}}</ref> Í þingkosningum 2023 náðu 6 stjórnmálaflokkar inn á þing. Formaður [[Umbótaflokkur Eistlands|Umbótaflokksins]], [[Kaja Kallas]], myndaði sína þriðju ríkisstjórn með [[Sósíaldemókratar (Eistlandi)|Sósíaldemókrötum]] og [[Eistland 200|Eistlandi 200]], meðan [[Íhaldsflokkur Eistlands]], [[Eistneski miðflokkurinn]] og [[Isamaa]] mynda stjórnarandstöðu.<ref>{{cite news |url=https://news.err.ee/1608905309/reform-party-takes-landslide-win-in-2023-riigikogu-elections |title=Reform Party takes landslide win in 2023 Riigikogu elections |date=6 March 2023 |access-date=17 April 2023}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.err.ee/1608950416/reformierakonna-eesti-200-ja-sotsiaaldemokraatide-valitsus-astus-ametisse |title=Reformierakonna, Eesti 200 ja Sotsiaaldemokraatide valitsus astus ametisse |publisher=[[Eesti Rahvusringhääling]] |date=17 April 2023 |access-date=17 April 2023 |language=Estonian}}</ref> Kallas sagði af sér sem forsætisráðherra eftir að hún var skipuð [[utanríkismálastjóri Evrópusambandsins]] í júlí 2024 og samflokksmaður hennar, [[Kristen Michal]], tók við. [[Hæstiréttur Eistlands]] er æðsti handhafi [[dómsvald]]s og eru hæstaréttardómarar 17. Þingið velur forseta hæstaréttar og í kjölfarið skipar forseti hann í embættið ævilangt. === Sýsluskipan === [[Mynd:Eesti maakonnad 2006.svg|thumb|right|400px|Sýsluskipan í Eistlandi]] Eistlandi er skipt í fimmtán [[Sýsla|sýslur]]: * [[Harju-sýsla]] * [[Hiiu-sýsla]] * [[Ida-Viru-sýsla]] * [[Jõgeva-sýsla]] * [[Järva-sýsla]] * [[Lääne-sýsla]] * [[Lääne-Viru-sýsla]] * [[Põlva-sýsla]] * [[Pärnu-sýsla]] * [[Rapla-sýsla]] * [[Saare-sýsla]] * [[Tartu-sýsla]] * [[Valga-sýsla]] * [[Viljandi-sýsla]] * [[Võru-sýsla]] == Efnahagslíf == [[File:Estonia Product Exports (2019).svg|upright=1.15|thumb|right|Hlutfallsleg skipting útflutningsvara frá Eistlandi árið 2019.]] Eistland á aðild að Evrópusambandinu og [[OECD]]. Landið er flokkað sem [[hátekjuland]] af [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]]. Kaupmáttarjöfnuð landsframleiðsla á mann var 46.385 dalir árið 2023 samkvæmt [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]], sem setti landið í 40. sæti á heimsvísu.<ref>{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |access-date=2023-04-16 |website=IMF |language=en}}</ref> Eistland situr hátt á listum yfir lönd eftir [[lífsgæði|lífsgæðum]],<ref>{{Cite web |title=Estonia (Ranked 21st) |url=https://www.prosperity.com/globe/estonia |website=Legatum Prosperity Index 2020}}</ref> [[menntunarvísitalan|menntun]],<ref>{{Cite news |date=2 December 2019 |title=Pisa rankings: Why Estonian pupils shine in global tests |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/education-50590581}}</ref> [[fjölmiðlafrelsisvísitalan|fjölmiðlafrelsi]], [[rafræn stjórnsýsla|rafrænni stjórnsýslu]]<ref>{{Cite web |date=24 July 2020 |title=Estonia among top 3 in the UN e-Government Survey 2020 |url=https://e-estonia.com/estonia-top-3-in-un-e-government-survey-2020/ |website=e-Estonia}}</ref><ref>{{cite web |last=Harold |first=Theresa |date=October 30, 2017 |title=How A Former Soviet State Became One Of The World's Most Advanced Digital Nations |url=https://www.alphr.com/technology/1007520/how-a-former-soviet-state-became-one-of-the-worlds-most-advanced-digital-nations/ |access-date=November 29, 2021 |work=Alphr}}</ref> og hlutfalli tæknifyrirtækja.<ref>{{Cite web |title=Number of start-ups per capita by country |url=https://2020.stateofeuropeantech.com/chart/746-3309 |website=2020.stateofeuropeantech.com}}</ref> Vegna mikils hagvaxtar hefur Eistlandi stundum verið lýst sem „[[Eystrasaltstígrarnir|Eystrasaltstígri]]“, ásamt Litáen og Lettlandi. Eistland tók upp evruna 1. janúar 2011 og varð þar með 17. aðildarland evrusvæðisins.<ref name="euroreuters">{{cite news|last=Mardiste|first=David|title=Estonia joins crisis-hit euro club|url=https://www.reuters.com/article/us-estonia-euro-idUSTRE6BU0S720110101|access-date=2 January 2011|date=1 January 2011|work=[[Reuters]]}}</ref> Samkvæmt [[Eurostat]] eru opinberar skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu lægstar í Eistlandi af Evrópusambandslöndunum, eða 18,4% árið 2022.<ref>{{vefheimild|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Government_finance_statistics|titill=Government finance statistics|vefsíða=Eurostat|dags=20. apríl 2023|skoðað=17.8.2023}}</ref> Fjárlög í jafnvægi, hlutfallslega litlar [[opinberar skuldir]], flatur tekjuskattur, frjáls viðskiptalöggjöf, samkeppnishæfur bankageiri, framsækin [[stafræn þjónusta]] og farsímaþjónusta, eru allt hlutir sem einkenna markaðshagkerfi Eistlands. Eistland framleiðir um 75% af raforku sem landið neytir.<ref>[http://www.stat.ee/34170 "Electricity Balance, Yearly"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128220628/http://www.stat.ee/34170 |date=28 November 2017 }} 8 June 2010 (Estonian)</ref> Árið 2011 voru 85% af henni framleidd úr [[bikflögusteinn|bikflögusteinum]] innanlands.<ref>{{cite web |url=https://valitsus.ee/UserFiles/valitsus/et/valitsus/arengukavad/keskkonnaministeerium/Põlevkivi%20kasutamise%20riikliku%20arengukava%20täitmise%20aruanne%202011.pdf |title="Põlevkivi kasutamise riikliku arengukava 2008–2015" 2011. a täitmise aruanne |publisher=Valitsus.ee |date=6 September 2012 |access-date=16 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508121023/https://valitsus.ee/UserFiles/valitsus/et/valitsus/arengukavad/keskkonnaministeerium/P%C3%B5levkivi%20kasutamise%20riikliku%20arengukava%20t%C3%A4itmise%20aruanne%202011.pdf |archive-date=8 May 2013 |url-status=dead }}</ref> Annars konar orkuauðlindir, eins og viður, mór og lífmassi, eru um 9% af frumorkuframleiðslu landsins. Endurnýjanleg vindorka sá fyrir um 6% af heildarorkuþörf árið 2009.<ref>[http://www.stat.ee/34167 "Energy Effectiveness, Yearly"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128212459/http://www.stat.ee/34167 |date=28 November 2017 }} 22 September 2010 (Estonian)</ref> Eistland flytur inn [[olía|olíu]] frá Vestur-Evrópu og Rússlandi. Eistland flutti áður 100% af jarðgasi inn frá Rússlandi, en hefur frá 2022 dregið verulega úr innflutningi þaðan og flytur meira inn frá Lettlandi og Litáen í staðinn.<ref>{{vefheimild|url=https://www.enerdata.net/estore/energy-market/estonia/|vefsíða=Enerdata|titill=Estonia Energy Information|skoðað=17.8.2023}}</ref> Eistland hefur sett sér markmið um að 100% af orku komi frá [[endurnýjanleg orka|endurnýjanlegum orkugjöfum]] árið 2030. Hlutfallið var komið í 38% árið 2021.<ref>{{vefheimild|url=https://www.stat.ee/en/find-statistics/statistics-theme/energy-and-transport/energy|vefsíða=Statistikaamet|titill=Energy|skoðað=17.8.2023}}</ref> Lykilgeirar efnahagslífsins eru olíuframleiðsla, fjarskipti, textílframleiðsla, efnaiðnaður, bankaþjónusta, þjónusta, matvælavinnsla og fiskvinnsla, timbur, skipasmíði, rafeindatækni og flutningar.<ref>{{cite web|title=DISCOVER BUSINESS AND INVESTMENT OPPORTUNITIES IN ESTONIA!|url=http://www.estonianexport.ee/?page=b4&lang=eng|work=Estonian Export Directory|access-date=2 July 2013|archive-date=21 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121064237/http://www.estonianexport.ee/?page=b4&lang=eng|url-status=dead}}</ref> Íslausa höfnin í [[Muuga]], nálægt Tallinn, hefur góða innviði fyrir umskipun, stórvirka kornlyftu, frystigeymslur og ný tæki fyrir olíuuppskipun.<ref>{{Cite web |title=Muuga Harbour |url=https://www.ts.ee/en/muuga-harbour/ |access-date=2023-08-11 |website=Tallinna Sadam |language=en-US}}</ref> [[File:Tln1.jpg|thumb|left|alt=Loftmynd af háhýsum við sólsetur.|Aðalviðskiptahverfið í Tallinn.]] Vegna [[Fjármálakreppan 2007-2010|alþjóðlegu fjármálakreppunnar]] sem hófst 2007 dróst verg landsframleiðsla Eistlands saman um 1,4% á 2. fjórðungi ársins 2008, yfir 3% á 3. fjórðungi 2008 og yfir 9% á fjórða fjórðungi. Eistneska ríkið skilaði aukafjárlögum með halla sem þingið samþykkti. Tekjur á fjárlögum minnkuðu um 6,1 milljarð evra og útgjöld um 3,2 milljarða.<ref>{{cite web |url=http://www.fin.ee/80290/ |title=Ministry of Finance |publisher=fin.ee |date=15 May 2008 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102031135/http://www.fin.ee/80290/ |archive-date=2 November 2013 }}</ref> Árið 2010 varð efnahagsástandið aftur stöðugt og vöxtur hófst byggður á sterkum útflutningsgreinum. Á fjórða fjórðungi 2010 jókst iðnframleiðsla í Eistlandi um 23% miðað við fyrra ár. Síðan þá hefur landið gengið í gegnum hagvaxtarskeið.<ref name="Stat">{{cite web |url=http://www.stat.ee/pohinaitajad |title=Eesti Statistika – Enim nõutud statistika |publisher=Stat.ee |date=23 March 2010 |access-date=5 June 2011 |archive-date=14 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114194049/https://www.stat.ee/pohinaitajad |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt gögnum Eurostat var kaupmáttarjöfnuð verg landsframleiðsla á mann 67% af meðaltali Evrópusambandsins árið 2008.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF |title=GDP per capita in PPS |publisher=Eurostat |access-date=25 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711153813/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF |archive-date=11 July 2009 }}</ref> Árið 2022 voru meðalmánaðarlaun í Eistlandi 1685 evrur.<ref>{{vefheimild|url=https://www.stat.ee/en/find-statistics/statistics-theme/work-life/wages-and-salaries-and-labour-costs/average-monthly-gross-wages-and-salaries|vefsíða=Statistics Estonia|titill=Average monthly gross wages and salaries|skoðað=17.8.2023}}</ref> Töluverður munur er á VLF milli héraða í Eistlandi. Yfir helmingur landsframleiðslunnar verður til í Tallinn.<ref name="BBN">{{cite web|first=Kaja |last=Koovit |url=http://www.balticbusinessnews.com/?PublicationId=f47e445a-e234-432f-b7b0-137ca0bff47d |title=bbn.ee – Half of Estonian GDP is created in Tallinn |publisher=Balticbusinessnews.com |date=1 June 2011 |access-date=5 June 2011}}</ref> Árið 2008 var VLF á mann í Tallinn 172% af meðaltalinu í Eistlandi,<ref name="Statistics">[http://www.stat.ee/dokumendid/30210 Half of the gross domestic product of Estonia is created in Tallinn]. Statistics Estonia. ''Stat.ee''. 29. september 2008. Sótt 23. desember 2011.</ref> þannig að VLF á mann í Tallinn var þá 115% af meðaltali Evrópusambandsins.. Árið 2022 var atvinnuleysi 5,6% sem var rétt undir 5,9% meðaltali Evrópusambandsins.<ref>{{vefheimild|url=https://www.stat.ee/en/find-statistics/statistics-theme/work-life/labour-market/unemployment-rate|titill=Unemployment|vefsíða=Statistikaamet|skoðað=17.8.2023}}</ref> Hagvöxtur árið 2022 var neikvæður um 1,3%<ref>{{vefheimild|url=https://www.stat.ee/en/news/estonian-economy-contracted-13-last-year|vefsíða=Statistics Estonia|titill=The Estonian economy contracted by 1.3% last year|dags=1.3.2023|skoðað=17.8.2023}}</ref> talsvert undir 3,5% meðaltali evrusvæðisins. Árið 2012 var Eistland eina evrulandið með jákvæðan greiðslujöfnuð og aðeins 6% þjóðarskuldir. Eistland er eitt af minnst skuldugu ríkjum Evrópu.<ref>{{cite web|title=Estonia Uses the Euro, and the Economy is Booming|url=https://www.cnbc.com/id/47691090/|publisher=CNBC|access-date=13 June 2012|date=5 June 2012}}</ref> == Íbúar == [[File:Eesti rahvaarv 1960-2019.png|thumb|upright=1.15|Íbúafjöldi Eistlands frá 1960 til 2019. Breytingarnar stafa af aðflutningi og brottflutningi íbúa frá öðrum ríkjum Sovétríkjanna.<ref name="stat.ee_2">{{cite web|title=Rahvaarv, 1. jaanuar, aasta|url=http://pub.stat.ee/px-web.2001/Database/RAHVASTIK/databasetree.asp|publisher=Statistics Estonia|access-date=10 October 2019}}</ref>]] Samfélagið í Eistlandi hefur gengið í gegnum miklar breytingar eftir að landið endurheimti fullt sjálfstæði árið 1991.<ref>{{cite web|url=https://www.baltictimes.com/report__estonia_is_most_westernized_of_former_soviet_union_members/|title=Report: Estonia is most westernised of former Soviet Union members|work=[[The Baltic Times]]|date=May 1, 2018|access-date=November 29, 2021}}</ref> Meðal þess eru breytingar í lagskiptingu samfélagsins og dreifingu fjölskyldutekna. [[Gini-stuðull]] Eistlands var um tíma hærri en meðaltal Evrópusambandsins en er nú svipaður og meðaltalið, eða um 0,30.<ref>{{cite web|url=https://gateway.euro.who.int/en/hfa-explorer/gini-coefficient/estonia/#LXAUyyxO9j|website=Who.int|access-date=20.12.2024|title=GINI coefficient (income distribution) (Estonia)}}</ref> Skráð atvinnuleysi var 6,9% í janúar 2021.<ref>{{cite web |url=https://www.stat.ee/et/avasta-statistikat/valdkonnad/tooelu/tooturg/tootuse-maar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916215536/https://www.stat.ee/et/avasta-statistikat/valdkonnad/tooelu/tooturg/tootuse-maar |url-status=live |archive-date=16 September 2020 |title=Töötuse määr |trans-title=Unemployment rate |publisher=Statistics Estonia |language=Estonian |access-date=20 September 2021 }}</ref> 31. desember 2021 var íbúafjöldi Eistlands rúmlega 1,3 milljónir, sem var um 3% meira en í síðasta manntali árið 2011. 84% íbúa Eistlands árið 2021 bjuggu þar líka þegar síðasta manntal var tekið. 11% höfðu bæst við vegna fæðinga og 5% vegna aðflutnings á þessu 10 ára tímabili. Í dag eru samkvæmt könnun 211 upprunahópar sem búa í landinu, sem tala 243 tungumál. Hlutfall fólks með háskólamenntun er yfir 40%, sem er svipað og á [[Ísland]]i og nokkuð yfir meðaltali Evrópusambandsins.<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/next/2024/08/17/which-countries-are-home-to-the-most-educated-people-in-europe|title=Which countries are home to the most educated people in Europe?|website=Euronews|date=17.8.2024|author=Servet Yanatma}}</ref> Hlutfall Eista af íbúafjölda Eistlands hefur haldist nokkuð stöðugt í þremur manntölum 2000 til 2021, eða tæp 70%. 84% íbúa tala eistnesku og 67 eiga eistnesku að móðurmáli. Hlutfall eistneskumælandi íbúa hefur aukist lítillega, aðallega vegna þeirra sem hafa lært eistnesku sem annað mál. Áætlað er að 76% íbúa tali minnst eitt annað mál en sitt móðurmál. Samkvæmt manntalinu 2021 er algengasta annað mál íbúa Eistlands enska, en var áður rússneska. Talið er að 17% Eista tali eistneska mállýsku.<ref>{{cite web |url=https://rahvaloendus.ee/en/news/results-population-census-have-been-published|title=The results of the 2021 population and housing census have been published|date=December 2022|publisher=Statistics Estonia (government agency at the area of administration of the Ministry of Finance)|access-date=11 May 2024}}</ref><ref name="PopulationByNationality"/> == Menning == [[Mynd:Eesti_Rahva_Muuseumi_peahoone_13.jpg|thumb|right|Eistneska þjóðminjasafnið í Tartú.]] Eistnesk menning hefur ýmis einkenni sem stafa bæði af staðsetningu landsins og sögu þess. Menning Eistlands hefur orðið fyrir áhrifum frá helstu nágrannaþjóðum, eins og [[Finnland]]i, [[Lettland]]i og [[Litáen]]; og fyrrum herraþjóðum, eins og [[Svíþjóð]], [[Rússland]]i og [[Þýskaland]]i. Eistlandi hefur oft verið lýst sem landi á mörkum austurs og vesturs, sem lýsir sér meðal annars í trúfélögum sem starfa í landinu. Stærstu kirkjudeildirnar eru [[Eistneska rétttrúnaðarkirkjan]] (sem heyrir undir patríarkann í Moskvu) með um 170.000 meðlimi og [[Eistneska evangelíska lútherska kirkjan]] með um 160.000 meðlimi. [[Eistneska postullega rétttrúnaðarkirkjan]] heyrir undir patríarkann í Konstantínópel og er með um 30.000 meðlimi. Flestir íbúar Eistlands tilheyra engri sérstakri kirkjudeild. Margir Eistar hafa viljað skilgreina landið sem eitt [[Norðurlöndin|Norðurlandanna]] vegna skyldleika [[eistneska|eistneskunnar]] við [[finnska|finnsku]] og önnur líkindi, auk sameiginlegrar sögu.<ref>[https://vm.ee/et/node/42622 Estonia as a Nordic Country] – Välisministeerium</ref><ref>[https://icds.ee/en/nordic-ideals-of-estonia-and-finland-a-longing-for-a-strong-leader-sets-finland-and-estonia-apart-from-scandinavia/ Nordic ideals of Estonia and Finland: a longing for a strong leader sets Finland and Estonia apart from Scandinavia] – ICDS</ref> Gildi eins og [[sjálfsþurft]] og [[jafnrétti]], [[almannaréttur]] og [[almennur kosningaréttur]], auk hugmynda um nálægð við náttúruna ([[sumarbústaður|sumarbústaðamenning]]), eru álitin mikilvæg í Eistlandi og eitt af því sem tengir landið við Norðurlöndin. Sérstaklega tungumálið greinir Eistland frá hinum [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslöndunum]]. Finnland og Svíþjóð eru auk þess með mikilvægustu viðskiptalöndum Eistlands og þrír fjórðu erlendrar fjárfestingar í landinu koma frá Finnlandi. Formlega er þó algengara að skilgreina Eistland sem [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópuland]]. Eistnesk [[alþýðumenning]] er í hávegum höfð í Eistlandi og [[Eistneska þjóðminjasafnið]] í Tartú er helgað alþýðumenningu fyrst og fremst. [[Viljandi-akademían]] er skóli innan [[Tartu-háskóli|Tartu-háskóla]] sem leggur áherslu á hefðbundið [[handverk]] og [[alþýðulist]]ir. [[Eistneska listaakademían]] í Tallinn er helsti listaháskóli landsins. Líkt og Finnar eiga Eistar langa hefð sagnakvæða sem [[Friedrich Reinhold Kreutzwald]] setti saman í sagnakvæðið ''[[Kalevipoeg]]'' 1853,<ref>J. D. Rateliff, ''The History of the Hobbit'' (2007) p. 181</ref> eins og [[Elias Lönnrot]] hafði gert við finnsk sagnakvæði árið 1835. [[Seto leelo]] er fjölradda kórsöngur [[Setóar|Setóa]], eistneskumælandi minnihlutahóps sem býr í austustu héruðum Eistlands.<ref name="Leelo">{{cite web|title=Seto Leelo, Seto polyphonic singing tradition|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00173|publisher=UNESCO|access-date=3 November 2012}}</ref> [[Eistneska söngvahátíðin]] á rætur að rekja til 19. aldar og er ein stærsta kórahátíð heims. Yfir 30.000 tóku þátt í hátíðinni árið 2019. Ásamt sambærilegum hátíðum í Lettlandi og Litáen er hátíðin á [[Listi UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf|Lista UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf]].<ref>{{cite news |title=Estonian song and dance celebration |url=https://www.visitestonia.com/en/why-estonia/welcome-to-the-estonian-song-and-dance-celebration |website=VisitEstonia.com |access-date=16 October 2022 |language=en |archive-date=16 október 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016093511/https://www.visitestonia.com/en/why-estonia/welcome-to-the-estonian-song-and-dance-celebration |url-status=dead }}</ref> Þekktasta tónskáld Eistlands er [[Arvo Pärt]].<ref>{{cite web|url= https://estonianworld.com/culture/arvo-part-was-the-worlds-second-most-performed-living-composer-in-2019/|title=Arvo Pärt was the world's second most performed living composer in 2019 | work = Estonian world |date=7 January 2020 |access-date=10 March 2020}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.valitsus.ee/en Ríkisstjórn Eistlands] * [https://www.visitestonia.com/en/ Ferðavefur] {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} [[Flokkur:Eistland| ]] 5ba2dr0oukfwz8jdsrgsj3683r0ysb9 0 5893 1960210 1950620 2026-04-16T23:13:11Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960210 wikitext text/x-wiki {{Frumefni |uppi= |niðri=Klór |vinstri=Súrefni |hægri=Neon |Mynd = Fluoro_liquido_a_-196°C_1.jpg |Efnatákn = F |Sætistala = 9 |Efnaflokkur = [[Halógen]] |Eðlismassi = 1,696<ref>{{cite book|page=382|author1=Jaccaud, M.|author2=Faron, R.|author3=Devilliers, D.|author4=Romano, R.|year=2000|chapter=Fluorine|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|location=Weinheim|publisher=Wiley-VCH|doi=10.1002/14356007.a11_293}}</ref> |Harka = n/a |Atómmassi = 18,9984<ref>{{cite journal| author=Prohaska, Thomas et al.|title=Standard atomic weights of the elements 2021 (IUPAC Technical Report)|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=94|number=5|year=2022|pages=573-600|doi=10.1515/pac-2019-0603}}</ref> |Bræðslumark = 53,53<ref name="efnafraedi">{{cite book|page=4.121|editor=Haynes, William M.|year=2011|title=Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_e9l0|edition=92|location=Boca Raton|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-5511-9}}</ref> |Suðumark = 85,03<ref name="efnafraedi"/> |Efnisástand = Gas }} '''Flúor''' (stundum „flúr-“ í samsetningum, sbr. [[flúrljómun]] og [[flúrspat]]; dregið af [[Latína|latínu]] ''fluere'' „að flæða“<ref>{{vísindavefurinn|4380|Hver eru helstu áhrif flúors á manninn?|höfundur=Hermann Þórðarson|dags=28.6.2004}}</ref>) er [[frumefni]] með [[efnatákn]]ið '''F''' og [[sætistala|sætistöluna]] 9 í [[Lotukerfið|lotukerfinu]]. Flúor er eitrað, grængult og [[eingildi|eingilt]] [[halógen]], sem kemur fyrir hreint sem [[tvíatóma]] [[gas]] við [[staðalaðstæður]]. Flúor er eitt [[hvarfgirni|hvarfgjarnast]]a og [[rafeindadrægni|rafeindadrægasta]] frumefnið. Í hreinu formi er flúor stórhættulegt og veldur [[efnabruni|efnabruna]] í snertingu við húð. Flúor er 24. algengasta frumefnið í heiminum og það 13. algengasta í jarðskorpunni. Helstu upptök flúors er að finna í [[flúrspat]]i, en af því dregur efnið nafn sitt. Flúrspati var fyrst lýst árið 1529. Steinefnið var notað til að lækka [[bræðslumark]] [[málmur|málma]] (auka flæðið). Árið 1810 var fyrst stungið upp á því að flúor væri frumefni. Erfitt og hættulegt var að greina það frá sameindum þess og sumir af fyrstu rannsakendum efnisins létust eða slösuðust við það.<ref>{{cite journal|author=Weeks, M. E.|year=1932|title=The Discovery of the Elements. XVII. The Halogen Family|journal=Journal of Chemical Education|volume=9|number=11|pages=1915–1939|doi=10.1021/ed009p1915}}</ref> Það var ekki fyrr en árið 1886 sem [[Henri Moissan]] tókst að einangra flúor með [[rafgreining]]u við lágan hita.<ref>{{cite book|author=Asimov, Isaac|year=1966|title=The Noble Gases|url=https://archive.org/details/noblegases0000asim|location=New York|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-05129-8}}</ref> Helsta notkun flúorgass er við [[auðgun úrans]] sem hófst með [[Manhattanverkefnið|Manhattanverkefninu]] í [[síðari heimsstyrjöld]]. Vegna þess hve dýrt er að gera hreint flúor, notast flestir við flúorsameindir í steinefnum. Helsta notkun þess er í [[stál]]framleiðslu. [[Flúrsýra]] er notuð til að búa til ýmis önnur flúoríð, eða breytt í [[krýólít]], sem er notað við [[ál]]framleiðslu. [[Flúorsambönd kolefnis]] eru oftast mjög stöðug. [[Lífræn flúorsambönd]] eru algengir [[kælimiðill|kælimiðlar]], auk þess að nýtast til að einangra rafmagnsvíra og í [[teflon]]. Lyf eins og [[atorvastatín]] og [[flúoxetín]] ([[Prozac]]) innihalda flúorsambönd kolefnis. [[Flúoríð]] dregur úr [[tannskemmd]]um og því er gjarnan [[flúorbæting|bætt í]] [[tannkrem]] og jafnvel í [[drykkjarvatn]].<ref>{{cite web|url=https://www.dfs.is/frettir/fluor-og-tannheilsa/|author=Sverrir Örn Hlöðversson|title=Flúor og tannheilsa|website=Fréttavefur Suðurlands|date=24. nóvember 2020}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|flúor}} {{Stubbur|efnafræði}} [[Flokkur:Halógen]] 3fcwxmsjui9gzvogi4qchlcqld5kw5l 0 6293 1960286 1959775 2026-04-17T09:59:27Z ~2026-22837-55 115508 1960286 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:Edda.jpg|thumb|Titilsíða Snorra-Eddu úr handritinu ÍB 299 4to frá 1764. Þar má meðal annars sjá [[Óðinn|Óðin]], [[Huginn og Muninn|Hugin og Munin]], [[Heimdallur|Heimdall]] og [[Sleipnir|Sleipni]].]] '''''Snorra-Edda''''' er íslensk miðaldahandbók og kennslubók í [[Dróttkvæði|dróttkvæðagerð]] og [[Skáldskapur|skáldskaparfræðum]]. ''Snorra-Edda'' hefur lengi verið talin ein mikilvægasta heimildin um [[Norræn goðafræði|norræna goðafræði]] og [[norræn trú|fornan átrúnað]]. Almennt er talið að [[Ísland|íslenski]] sagnaritarinn, skáldið og stjórnmálamaðurinn [[Snorri Sturluson]] hafi samið verkið, enda segir svo í formála verksins í elsta varðveitta handritinu, sem nefnd er Uppsalabók Eddu, eða ''Codex Upsaliensis'' (DG 11):...:= {{tilvitnun|Bók þessi heitir Edda. Hana hefir saman setta Snorri Sturluson eptir þeim hætti sem hér er skipat. Er fyrst frá Ásum ok Ymi, þar næst Skáldskaparmál ok heiti margra hluta, síðast Háttatal er Snorri hefir ort um Hákon konung ok Skúla hertuga.|Texti ''Snorra-Eddu'' á Heimskringla.no<ref>https://heimskringla.no/wiki/Edda_Snorra_Sturlusonar</ref>}} Um uppruna orðsins „edda“ er lítið vitað en því er stundum haldið fram að það merki „langamma“. Þá væri merkingin forn eða gamall skáldskapur. Fátt virðist hins vegar benda til þess að orðið „edda“ hafi í raun merkt langamma til forna og þeirri skýringu ber því að taka með fyrirvara.<ref>{{vísindavefurinn|70425|Hvaða merkir orðið edda í eddukvæðum og hvað eru til mörg þannig kvæði?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=2023}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|59822|Merkir edda virkilega langamma?|höfundur=Ármann Jakobsson|dags=3.5.2023}}</ref> [[Eddukvæði]] koma fyrir í ''Snorra-Eddu'', ''[[Sæmundar-Edda|Sæmundar-Eddu]]'' og nokkrum [[fornaldarsögur Norðurlanda|fornaldarsögum]].<ref>{{vísindavefurinn|74506|Hvað er Eldri-Edda, Sæmundaredda og Edda hin minni?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=7.7.2023}}</ref> == Innihald == Snorra-Edda skiptist í fjóra hluta: [[Prologus Snorra-Eddu|Prologus]], [[Gylfaginning]]u, [[Skáldskaparmál]] og [[Háttatal]]. Prologus er formáli sem er einskonar heimspekilegur inngang að verkinu. Heiðin trúarbrögð eru rakin til fornrar dýrkunar á náttúrunni og norrænu goðin talin afkomendur Priams [[Trója|Trójukonungs]] sem teknir voru í guðatölu eftir að þeir fluttust til Norðurlanda. Gylfaginning er í samtalsformi milli þriggja ása og Gylfa Svíþjóðarkonungs sem var dulbúinn sem förumaður og nefndur [[Gangleri]]. Í svörum ásanna við spurningum Gylfa er ítarlegt yfirlit yfir norrænar goðsagnir allt frá sköpun heimsins til tortímingar hans í [[Ragnarök|ragnarökum]]. Skáldskaparmál hefjast með samtali [[Bragi|Braga]], guðs skáldskaparins, og [[Ægir|Ægis]], sjávarguðsins, og segir Bragi frá ýmsum goðsögnum. En kaflinn snýst síðan yfir í skýringar og yfirlit yfir [[Skáldskaparmál|skáldskaparmálið]], þ.e. kenningar og heiti. Fjöldamörg dæmi um notkun kenninga og heita úr kvæðum norskra og íslenskra skálda frá ýmsum tímum eru þar. Einnig er skotið inn frásögnum úr goðsögnum og hetjusögnum til skýringar á uppruna kenninga. Háttatal er þrískipt kvæði, 102 [[Vísa|vísur]] sem sýna eiga hina ýmsu bragarhætti. Talið er Snorri hafi orti kvæðið sjálfur og í fyrsta þriðjungi þess lofar hann [[Hákon gamli|Hákon Hákonarson Noregskonung]], í öðrum þriðjungi [[Skúli jarl Bárðarson|Skúla jarl]] og í síðasta þriðjunginum þá báða fyrir sigursæld í orrustum og örlæti við fylgismenn sína. == Tilurð == Þó ekkert sé vitað með vissu er talið af allflestum fræðimönnum <ref>Heimir Pálsson The Uppsala Edda, 2012 VIKING SOCIETY FOR NORTHERN RESEARCH UNIVERSITY COLLEGE LONDON bls. Lxviii ISBN 978-0-903521-85-7]</ref> að Snorri hafi samið verkið eftir að hann kom frá Noregi [[1220]]. Sennilegast hefur hann þá fyrst ort Háttatal um þá Hákon konung og Skúla jarl, en bætt síðan við Skáldskaparmálum, Gylfaginningu og Prologus. Snorra-Edda var handbók fyrir þau skáld sem vildu kveða að fornum hætti og vildu nota rétt heiti og kenningar Það er greinilegt að Snorri hefur haft aðgang að erlendum bókum bæði í [[guðfræði]] og skáldskaparmennt, en notar hugtök þaðan á frjálslegan hátt. Kaflarnir Gylfaginning og Skáldskaparmál eru skrifuð á svipuðan hátt og algengt var með evrópskum námsbókum á síðari hluta 12. aldar; spurningar og svör milli lærisveina og meistara. <ref>https://www.arnastofnun.is/is/konungsbok-snorra-eddu-gks-2367-4to-skinnhandrit-14-old KONUNGSBÓK SNORRA-EDDU - GKS 2367 4to Skinnhandrit - 14. öld</ref> == Handrit == Sjö handrit af Snorra-Eddu hafa varðveist. Ekkert þeirra er algjörlega óskemmt og engin tvö þessara handrita innihalda nákvæmlega sama efnið því að verkið var í stöðugri þróun og endursköpun eins og algengt er um kennslubækur. Fjögur aðalhandrit Snorra-Eddu eru til, þrjár skinnbækur frá 14. öld: [[Konungsbók Snorra-Eddu|Konungsbók]] (''Codex Regius'' GKS 2367 4°), [[Uppsala-Edda|Uppsalabók]] (''Codex Upsaliensis'' DG 11), [[Ormsbók Snorra-Eddu|Ormsbók]] (''Codex Wormianus'' AM 242 fol), og [[Trektarbókin|Trektarbók]] (''Codex Trajectinus'' MSS 1374), sem er pappírsuppskrift frá því um 1600 eftir glötuðu handriti frá 13. öld. Öll þessi handrit nema Trektarbókin innihalda viðbótarefni auk [[Gylfaginning]]ar, [[Skáldskaparmál]]s og [[Háttatal]]s. Í Konungsbók fylgja [[Jómsvíkingadrápa]] og Málsháttakvæði á eftir meginhlutum Snorra-Eddu. Í Uppsala-Eddu er Skáldskaparmálum skipt í tvo hluta með lista yfir skáld ([[Skáldatal]]), [[Sturlungar|ættartölu Sturlunga]] og lista yfir lögsögmenn (Lǫgsǫgumannatal). Að auki, á milli Skáldskaparmála og Háttatals, eru þrjár [[Dróttkvæði|dróttkvæðar]] [[Þula|þulur]] í Uppsala-Eddu, önnur málfræðiritgerðin og listi yfir vísur úr Háttatali. Háttatal fylgir ekki heldur strax á eftir Skáldskaparmálum í Ormsbók. Fjórar málfræðiritgerðir koma á eftir Skáldskaparmálum. Ekkert vantar í þennan hluta handritsins, en á eftir honum koma þrír brotakenndir textar á níu blaðsíðum: Háttatal, [[Rígsþula]] og svokölluð Orms-Eddu-brot sem eru þrjú skinnblöð sem innihalda viðbætur við Skáldskaparmál sem eingöngu má finna í Ormsbók. Auk þess eru til þrjú handritabrot, AM 748; AM 757 a 4to; og AM 738 II 4to, AM le ß fol. === Uppsala-Edda === {{aðalgrein|Uppsala-Edda}} Þetta handrit er talið vera skráð um 1300-1325 og er varðveitt í Háskólabókasafninu í [[Uppsalir|Uppsölum]] í Svíþjóð. Uppsala Eddan varðveitir mjög styttan texta, miðað við önnur varðveitt handrit. Það er einungis í þessu handriti sem heitið „Gylfaginning“ er notað. Handrit Uppsala-Eddu er skrifað á 56 skinnblöð, það er að segja 120 blaðsíður. Þetta er eina handrit Snorra Eddu sem varðveist hefur þar sem vantar hvorki í upphaf né enda. Þrjú blöð eru þó illa skemmd þar sem stór göt skapa að eyður í textanum. === Konungsbók === {{aðalgrein|Konungsbók Snorra-Eddu}} Konungsbókin er umfangsmesta handritið og fræðimenn telja það vera það sem næst upprunalegu handriti. Frá 1973 til 1997 var fjöldi íslenskra handrita skilað frá Danmörku til Íslands, þar á meðal Konungsbókin árið 1985, er hún nú er varðveitt af [[Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum]]. Talið er að hún hafi verið rituð á áttunda áratugi 13. aldar og er skrifuð á 45 skinnblöð. Handritið hefur varðveist í góðu ástandi en sennilega vantar átta blöð. Í ''Konungsbók'' er ''Prologus'' verulega skertur þar sem vantar heilt blað fremst í handritið auk þess sem eyður eru víða í textanum.Lítið er vitað um sögu handritsins frá upphafi. [[Brynjólfur Sveinsson|Brynjólfur biskup Sveinsson]] í Skálholti eignaðist það árið 1643 og sendi það síðar [[Friðrik 3. Danakonungur|Friðriki 3. Danakonungi]] að gjöf: þaðan kemur nafnið Konungsbókin (Codex Regius). <ref>{{Kilde www|url=https://worldinwords.is/handrit/GKS-2365-4to|tittel=Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum - Codex regius (GKS 2365 4to)|besøksdato=2025-07-14}}</ref> === Ormsbók === {{aðalgrein|Ormsbók Snorra-Eddu}} Ormsbók hefur, auk Snorra-Eddu, að geyma fjórar [[Fyrsta málfræðiritgerðin|málfræðiritgerðir]] sem einfaldlega eru kallaðar fyrsta, önnur, þriðja og fjórða málfræðiritgerðin <ref>{{vísindavefurinn|1502|Hvernig var fyrsta málfræðiritgerðin?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=17. apríl 2001}}</ref>. Þær eru í aldursröð í handritinu, hvort sem tilviljun hefur ráðið því eða ekki, sú fyrsta er elst og sú fjórða er yngst. Ekki er vitað hver er höfundur málfræðiritgerðanna. Auk málfræðiritgerðanna og Snorra-Eddu er í handritinu einnig að finna eina varðveitta eintak [[Rígsþula|Rígsþulu]], auk annarra smávægilegri verka og athugasemda. Talið er að handritið hafi verið skrifað í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]] [[Benediktsregla|Benediktsreglunnar]] á [[Norðurland|Norðurlandi]] um [[1350]]. <ref> Johansson, Karl G. "Studier i Codex Wormianus: Skrifttradition ogch avskriftsverksamhet vid ett isländsk skriptorium under 1300-talet" , Nordistica Gothoburgensia 1997 bls 11-18</ref> Handritið fékk [[Árni Magnússon]] árið 1706 frá Christian Worm, sonarsyni Ole Worm, sem handritið dregur nafn af. Ole Worm var prófessor í læknisfræði við Hafnarháskóla en jafnframt forgöngumaður um norrænar fornfræða- og rúnarannsóknir. Í starfi sínu við háskólann var hann leiðbeinandi margra íslenskra stúdenta í Kaupmannahöfn og átti í bréfaskiptum við þá eftir að þeir sneru heim til Íslands aftur. Handritið fékk hann árið [[1628]] frá lærdómsmanninum séra [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrími Jónssyni]], eins og áritun á forsíðunni gefur til kynna: ''Olai Wormii – Dono Arngrimi Jonæ Islandi''. Ole Worm jók við handritið með pappírsviðbótum. Í dag er það hluti af handritasafni [[Den Arnamagnæanske Samling|Arnamagnæanska stofnunarinnar]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk|Danmörku]]. === Trektarbók === {{aðalgrein|Trektarbókin}} Trektarbók Snorra-Eddu er pappírshandrit, afrituð af skinnhandriti sem nú er horfið, um 1600. Af meginhandritum Eddu er Trektarbók yngst en samt er hún eina handritið sem geymir verkið í því formi sem talið er upphaflegast, án þess að nokkru hafi verið sleppt eða bætt við. Jafnframt varðveitir hún fornlegri rithætti en önnur handrit. Á 17. öld barst handritið til Kaupmannahafnar og var um hríð í eigu Ole Worms prófessors. Síðan komst bókin í hendur þýska fræðimannsins Christians Rave sem gaf hana Háskólabókasafninu í Utrecht árið 1643. Þar hefur handritið verið varðveitt alla tíð síðan.<ref> Bart Jaski, June 2025 Universiteit Utrecht https://www.uu.nl/en/special-collections/collections/manuscripts/modern-manuscripts/the-codex-trajectinus-of-the-prose-edda </ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wikiheimild|Snorra Edda|Snorra Eddu}} * Heimir Pálsson, (2003) ''Snorra-Edda''. Mál og menning * Heimir Pálsson sá um útgáfuna. (2013) Snorri Sturluson. ''Uppsala-Edda''. Uppsalahandritið DB 11 4to. Snorrastofa * Finnur Jónsson. (1931) ''Edda Snorra Sturlusonar''. Udgivet efter håndskrifterne af kommissionen for det arnamagnæanske legat. Gyldendalske Boghandel og Nordisk Forlag * Jon Gunnar Jørgensen, Ritstjóri. (2009) ''Snorres Edda - i europeisk og islandsk kontekst'', Snorrastofa, {{norræn goðafræði}} [[Flokkur:Norræn goðafræði]] [[Flokkur:Íslenskar bókmenntir]] [[Flokkur:Snorra-Edda]] jqywbv3mkxvlhq3ez1d6c8r5qh41eds 1960287 1960286 2026-04-17T09:59:37Z Icodense 50103 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-22837-55|~2026-22837-55]] ([[User talk:~2026-22837-55|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Berserkur|Berserkur]] 1959775 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:Edda.jpg|thumb|Titilsíða Snorra-Eddu úr handritinu ÍB 299 4to frá 1764. Þar má meðal annars sjá [[Óðinn|Óðin]], [[Huginn og Muninn|Hugin og Munin]], [[Heimdallur|Heimdall]] og [[Sleipnir|Sleipni]].]] '''''Snorra-Edda''''' er íslensk miðaldahandbók og kennslubók í [[Dróttkvæði|dróttkvæðagerð]] og [[Skáldskapur|skáldskaparfræðum]]. ''Snorra-Edda'' hefur lengi verið talin ein mikilvægasta heimildin um [[Norræn goðafræði|norræna goðafræði]] og [[norræn trú|fornan átrúnað]]. Almennt er talið að [[Ísland|íslenski]] sagnaritarinn, skáldið og stjórnmálamaðurinn [[Snorri Sturluson]] hafi samið verkið, enda segir svo í formála verksins í elsta varðveitta handritinu, sem nefnd er Uppsalabók Eddu, eða ''Codex Upsaliensis'' (DG 11): {{tilvitnun|Bók þessi heitir Edda. Hana hefir saman setta Snorri Sturluson eptir þeim hætti sem hér er skipat. Er fyrst frá Ásum ok Ymi, þar næst Skáldskaparmál ok heiti margra hluta, síðast Háttatal er Snorri hefir ort um Hákon konung ok Skúla hertuga.|Texti ''Snorra-Eddu'' á Heimskringla.no<ref>https://heimskringla.no/wiki/Edda_Snorra_Sturlusonar</ref>}} Um uppruna orðsins „edda“ er lítið vitað en því er stundum haldið fram að það merki „langamma“. Þá væri merkingin forn eða gamall skáldskapur. Fátt virðist hins vegar benda til þess að orðið „edda“ hafi í raun merkt langamma til forna og þeirri skýringu ber því að taka með fyrirvara.<ref>{{vísindavefurinn|70425|Hvaða merkir orðið edda í eddukvæðum og hvað eru til mörg þannig kvæði?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=2023}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|59822|Merkir edda virkilega langamma?|höfundur=Ármann Jakobsson|dags=3.5.2023}}</ref> [[Eddukvæði]] koma fyrir í ''Snorra-Eddu'', ''[[Sæmundar-Edda|Sæmundar-Eddu]]'' og nokkrum [[fornaldarsögur Norðurlanda|fornaldarsögum]].<ref>{{vísindavefurinn|74506|Hvað er Eldri-Edda, Sæmundaredda og Edda hin minni?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=7.7.2023}}</ref> == Innihald == Snorra-Edda skiptist í fjóra hluta: [[Prologus Snorra-Eddu|Prologus]], [[Gylfaginning]]u, [[Skáldskaparmál]] og [[Háttatal]]. Prologus er formáli sem er einskonar heimspekilegur inngang að verkinu. Heiðin trúarbrögð eru rakin til fornrar dýrkunar á náttúrunni og norrænu goðin talin afkomendur Priams [[Trója|Trójukonungs]] sem teknir voru í guðatölu eftir að þeir fluttust til Norðurlanda. Gylfaginning er í samtalsformi milli þriggja ása og Gylfa Svíþjóðarkonungs sem var dulbúinn sem förumaður og nefndur [[Gangleri]]. Í svörum ásanna við spurningum Gylfa er ítarlegt yfirlit yfir norrænar goðsagnir allt frá sköpun heimsins til tortímingar hans í [[Ragnarök|ragnarökum]]. Skáldskaparmál hefjast með samtali [[Bragi|Braga]], guðs skáldskaparins, og [[Ægir|Ægis]], sjávarguðsins, og segir Bragi frá ýmsum goðsögnum. En kaflinn snýst síðan yfir í skýringar og yfirlit yfir [[Skáldskaparmál|skáldskaparmálið]], þ.e. kenningar og heiti. Fjöldamörg dæmi um notkun kenninga og heita úr kvæðum norskra og íslenskra skálda frá ýmsum tímum eru þar. Einnig er skotið inn frásögnum úr goðsögnum og hetjusögnum til skýringar á uppruna kenninga. Háttatal er þrískipt kvæði, 102 [[Vísa|vísur]] sem sýna eiga hina ýmsu bragarhætti. Talið er Snorri hafi orti kvæðið sjálfur og í fyrsta þriðjungi þess lofar hann [[Hákon gamli|Hákon Hákonarson Noregskonung]], í öðrum þriðjungi [[Skúli jarl Bárðarson|Skúla jarl]] og í síðasta þriðjunginum þá báða fyrir sigursæld í orrustum og örlæti við fylgismenn sína. == Tilurð == Þó ekkert sé vitað með vissu er talið af allflestum fræðimönnum <ref>Heimir Pálsson The Uppsala Edda, 2012 VIKING SOCIETY FOR NORTHERN RESEARCH UNIVERSITY COLLEGE LONDON bls. Lxviii ISBN 978-0-903521-85-7]</ref> að Snorri hafi samið verkið eftir að hann kom frá Noregi [[1220]]. Sennilegast hefur hann þá fyrst ort Háttatal um þá Hákon konung og Skúla jarl, en bætt síðan við Skáldskaparmálum, Gylfaginningu og Prologus. Snorra-Edda var handbók fyrir þau skáld sem vildu kveða að fornum hætti og vildu nota rétt heiti og kenningar Það er greinilegt að Snorri hefur haft aðgang að erlendum bókum bæði í [[guðfræði]] og skáldskaparmennt, en notar hugtök þaðan á frjálslegan hátt. Kaflarnir Gylfaginning og Skáldskaparmál eru skrifuð á svipuðan hátt og algengt var með evrópskum námsbókum á síðari hluta 12. aldar; spurningar og svör milli lærisveina og meistara. <ref>https://www.arnastofnun.is/is/konungsbok-snorra-eddu-gks-2367-4to-skinnhandrit-14-old KONUNGSBÓK SNORRA-EDDU - GKS 2367 4to Skinnhandrit - 14. öld</ref> == Handrit == Sjö handrit af Snorra-Eddu hafa varðveist. Ekkert þeirra er algjörlega óskemmt og engin tvö þessara handrita innihalda nákvæmlega sama efnið því að verkið var í stöðugri þróun og endursköpun eins og algengt er um kennslubækur. Fjögur aðalhandrit Snorra-Eddu eru til, þrjár skinnbækur frá 14. öld: [[Konungsbók Snorra-Eddu|Konungsbók]] (''Codex Regius'' GKS 2367 4°), [[Uppsala-Edda|Uppsalabók]] (''Codex Upsaliensis'' DG 11), [[Ormsbók Snorra-Eddu|Ormsbók]] (''Codex Wormianus'' AM 242 fol), og [[Trektarbókin|Trektarbók]] (''Codex Trajectinus'' MSS 1374), sem er pappírsuppskrift frá því um 1600 eftir glötuðu handriti frá 13. öld. Öll þessi handrit nema Trektarbókin innihalda viðbótarefni auk [[Gylfaginning]]ar, [[Skáldskaparmál]]s og [[Háttatal]]s. Í Konungsbók fylgja [[Jómsvíkingadrápa]] og Málsháttakvæði á eftir meginhlutum Snorra-Eddu. Í Uppsala-Eddu er Skáldskaparmálum skipt í tvo hluta með lista yfir skáld ([[Skáldatal]]), [[Sturlungar|ættartölu Sturlunga]] og lista yfir lögsögmenn (Lǫgsǫgumannatal). Að auki, á milli Skáldskaparmála og Háttatals, eru þrjár [[Dróttkvæði|dróttkvæðar]] [[Þula|þulur]] í Uppsala-Eddu, önnur málfræðiritgerðin og listi yfir vísur úr Háttatali. Háttatal fylgir ekki heldur strax á eftir Skáldskaparmálum í Ormsbók. Fjórar málfræðiritgerðir koma á eftir Skáldskaparmálum. Ekkert vantar í þennan hluta handritsins, en á eftir honum koma þrír brotakenndir textar á níu blaðsíðum: Háttatal, [[Rígsþula]] og svokölluð Orms-Eddu-brot sem eru þrjú skinnblöð sem innihalda viðbætur við Skáldskaparmál sem eingöngu má finna í Ormsbók. Auk þess eru til þrjú handritabrot, AM 748; AM 757 a 4to; og AM 738 II 4to, AM le ß fol. === Uppsala-Edda === {{aðalgrein|Uppsala-Edda}} Þetta handrit er talið vera skráð um 1300-1325 og er varðveitt í Háskólabókasafninu í [[Uppsalir|Uppsölum]] í Svíþjóð. Uppsala Eddan varðveitir mjög styttan texta, miðað við önnur varðveitt handrit. Það er einungis í þessu handriti sem heitið „Gylfaginning“ er notað. Handrit Uppsala-Eddu er skrifað á 56 skinnblöð, það er að segja 120 blaðsíður. Þetta er eina handrit Snorra Eddu sem varðveist hefur þar sem vantar hvorki í upphaf né enda. Þrjú blöð eru þó illa skemmd þar sem stór göt skapa að eyður í textanum. === Konungsbók === {{aðalgrein|Konungsbók Snorra-Eddu}} Konungsbókin er umfangsmesta handritið og fræðimenn telja það vera það sem næst upprunalegu handriti. Frá 1973 til 1997 var fjöldi íslenskra handrita skilað frá Danmörku til Íslands, þar á meðal Konungsbókin árið 1985, er hún nú er varðveitt af [[Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum]]. Talið er að hún hafi verið rituð á áttunda áratugi 13. aldar og er skrifuð á 45 skinnblöð. Handritið hefur varðveist í góðu ástandi en sennilega vantar átta blöð. Í ''Konungsbók'' er ''Prologus'' verulega skertur þar sem vantar heilt blað fremst í handritið auk þess sem eyður eru víða í textanum.Lítið er vitað um sögu handritsins frá upphafi. [[Brynjólfur Sveinsson|Brynjólfur biskup Sveinsson]] í Skálholti eignaðist það árið 1643 og sendi það síðar [[Friðrik 3. Danakonungur|Friðriki 3. Danakonungi]] að gjöf: þaðan kemur nafnið Konungsbókin (Codex Regius). <ref>{{Kilde www|url=https://worldinwords.is/handrit/GKS-2365-4to|tittel=Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum - Codex regius (GKS 2365 4to)|besøksdato=2025-07-14}}</ref> === Ormsbók === {{aðalgrein|Ormsbók Snorra-Eddu}} Ormsbók hefur, auk Snorra-Eddu, að geyma fjórar [[Fyrsta málfræðiritgerðin|málfræðiritgerðir]] sem einfaldlega eru kallaðar fyrsta, önnur, þriðja og fjórða málfræðiritgerðin <ref>{{vísindavefurinn|1502|Hvernig var fyrsta málfræðiritgerðin?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=17. apríl 2001}}</ref>. Þær eru í aldursröð í handritinu, hvort sem tilviljun hefur ráðið því eða ekki, sú fyrsta er elst og sú fjórða er yngst. Ekki er vitað hver er höfundur málfræðiritgerðanna. Auk málfræðiritgerðanna og Snorra-Eddu er í handritinu einnig að finna eina varðveitta eintak [[Rígsþula|Rígsþulu]], auk annarra smávægilegri verka og athugasemda. Talið er að handritið hafi verið skrifað í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]] [[Benediktsregla|Benediktsreglunnar]] á [[Norðurland|Norðurlandi]] um [[1350]]. <ref> Johansson, Karl G. "Studier i Codex Wormianus: Skrifttradition ogch avskriftsverksamhet vid ett isländsk skriptorium under 1300-talet" , Nordistica Gothoburgensia 1997 bls 11-18</ref> Handritið fékk [[Árni Magnússon]] árið 1706 frá Christian Worm, sonarsyni Ole Worm, sem handritið dregur nafn af. Ole Worm var prófessor í læknisfræði við Hafnarháskóla en jafnframt forgöngumaður um norrænar fornfræða- og rúnarannsóknir. Í starfi sínu við háskólann var hann leiðbeinandi margra íslenskra stúdenta í Kaupmannahöfn og átti í bréfaskiptum við þá eftir að þeir sneru heim til Íslands aftur. Handritið fékk hann árið [[1628]] frá lærdómsmanninum séra [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrími Jónssyni]], eins og áritun á forsíðunni gefur til kynna: ''Olai Wormii – Dono Arngrimi Jonæ Islandi''. Ole Worm jók við handritið með pappírsviðbótum. Í dag er það hluti af handritasafni [[Den Arnamagnæanske Samling|Arnamagnæanska stofnunarinnar]] í [[Kaupmannahöfn]] í [[Danmörk|Danmörku]]. === Trektarbók === {{aðalgrein|Trektarbókin}} Trektarbók Snorra-Eddu er pappírshandrit, afrituð af skinnhandriti sem nú er horfið, um 1600. Af meginhandritum Eddu er Trektarbók yngst en samt er hún eina handritið sem geymir verkið í því formi sem talið er upphaflegast, án þess að nokkru hafi verið sleppt eða bætt við. Jafnframt varðveitir hún fornlegri rithætti en önnur handrit. Á 17. öld barst handritið til Kaupmannahafnar og var um hríð í eigu Ole Worms prófessors. Síðan komst bókin í hendur þýska fræðimannsins Christians Rave sem gaf hana Háskólabókasafninu í Utrecht árið 1643. Þar hefur handritið verið varðveitt alla tíð síðan.<ref> Bart Jaski, June 2025 Universiteit Utrecht https://www.uu.nl/en/special-collections/collections/manuscripts/modern-manuscripts/the-codex-trajectinus-of-the-prose-edda </ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wikiheimild|Snorra Edda|Snorra Eddu}} * Heimir Pálsson, (2003) ''Snorra-Edda''. Mál og menning * Heimir Pálsson sá um útgáfuna. (2013) Snorri Sturluson. ''Uppsala-Edda''. Uppsalahandritið DB 11 4to. Snorrastofa * Finnur Jónsson. (1931) ''Edda Snorra Sturlusonar''. Udgivet efter håndskrifterne af kommissionen for det arnamagnæanske legat. Gyldendalske Boghandel og Nordisk Forlag * Jon Gunnar Jørgensen, Ritstjóri. (2009) ''Snorres Edda - i europeisk og islandsk kontekst'', Snorrastofa, {{norræn goðafræði}} [[Flokkur:Norræn goðafræði]] [[Flokkur:Íslenskar bókmenntir]] [[Flokkur:Snorra-Edda]] s98gbhecbigo09po988wvjh2vzlfno2 0 8578 1960208 1957964 2026-04-16T23:12:15Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960208 wikitext text/x-wiki {{land | nafn=Konungs­ríkið Mar­okkó | nafn_á_frummáli = المملكة المغربية<br />Al Mamlaka al-Maghrebiya | nafn_í_eignarfalli = Marokkó | fáni = Flag of Morocco.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Morocco.svg | kjörorð = الله، الوطن، الملك <br />Allah, al Waţan, al Malik | kjörorð_tungumál = arabíska | kjörorð_þýðing = Guð, Landið, Konungurinn | staðsetningarkort = Morocco_(orthographic_projection%2C_WS_claimed).svg | tungumál = [[arabíska]], [[tamazight]] | höfuðborg = [[Rabat]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Marokkó|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Múhameð 6. af Marokkó|Múhameð 6.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Marokkó|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Aziz Akhannouch]] | stærðarsæti = 57 | flatarmál = 446.550 (710.850 með Vestur-Sahara) | hlutfall_vatns = 0,06 | mannfjöldasæti = 39 | mannfjöldaár = 2020 | fólksfjöldi = 37.112.080 | íbúar_á_ferkílómetra = 50 | VLF_ár = 2019 | VLF_sæti = 58 | VLF = 332,358 | VLF_á_mann = 9.339 | VLF_á_mann_sæti = 153 | VÞL = {{hækkun}} 0.686 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 121 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Ídrisætt]] | dagsetning1 = 788 | atburður2 = [[Alavíætt]] | dagsetning2 = 1631 | atburður3 = Verndarríki [[Frakkland]]s | dagsetning3 = 30. mars 1912 | atburður4 = Sjálfstæði | dagsetning4 = 7. apríl 1956 | gjaldmiðill = [[díram]] | tímabelti = [[UTC]] | þjóðsöngur = [[Hymne Cherifien]] | tld = ma | símakóði = +212 }} '''Marokkó''' ([[arabíska]]: المغرب‎ ''al-Maġrib''; [[berbíska]]: ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ ''Lmaġrib'') er [[konungsríki]] í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] með strandlengju meðfram [[Atlantshaf]]i í vestri og [[Miðjarðarhaf]]i í norðri. Landamæri liggja að [[Vestur-Sahara]] í suðri, og [[Alsír]] í austri, en landamærin að Alsír eru lokuð vegna átaka um yfirráð yfir Vestur-Sahara. Arabískt nafn landsins merkir „vesturríkið“ eða „vestrið“, en ''[[Maghreb]]'' er líka heiti á norðvesturhluta Afríku. Marokkó gerir tilkall til landsvæðisins Vestur-Sahara sem hefur verið undir marokkóskri stjórn að meira eða minna leyti síðan [[1975]], en þau yfirráð hafa ekki verið viðurkennd af alþjóðasamfélaginu. Sé Vestur-Sahara talin til Marokkó, eru ennfremur landamæri við [[Máritanía|Máritaníu]] til suðausturs, en annars liggja Marokkó og Máritanía ekki saman. [[Spánn|Spænsku]] [[útlenda|útlendurnar]] [[Ceuta]] og [[Melilla]] eru á strönd Marokkó sem gerir tilkall til þeirra, auk eyjunnar [[Perejil]] sem er aðeins 200 metra frá strönd Marokkó í [[Gíbraltarsund]]i. Undan vesturströnd Marokkó eru hinar spænsku [[Kanaríeyjar]] en landhelgismörkin milli Marokkó og eyjanna eru líka umdeild. Í Marokkó ríkir [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[marokkóska þingið]] er þjóðkjörið en [[konungur Marokkó]] hefur mikil völd, sérstaklega í málefnum hersins, utanríkismálum og trúmálum. Konungur getur gefið út konunglegar tilskipanir sem hafa lagagildi og leyst þingið upp. == Heiti == Fullt heiti Marokkó á arabísku er {{lang|ar|المملكة المغربية}} ''al-Mamlakah al-Maghribiyyah'' sem þýða má „konungsríki vestursins“, þótt „vestur“ sé ''al-Gharb'' á arabísku. Arabískir sagnaritarar miðalda notuðu stundum heitið ''al-Maghrib al-Aqṣá'' sem merkir „ysta vestrið“ til að greina landið frá nágrannahéruðum, sem þá voru nefnd ''al-Maghrib al-Awsaṭ'' sem merkir „miðvestrið“ ([[Alsír]]) og ''al-Maghrib al-Adná'' „nærvestrið“ ([[Túnis]]).<ref>{{cite book |last=Yahya |first=Dahiru |title=Morocco in the Sixteenth Century |year=1981 |publisher=Longman |page=18 }}</ref> Heitið Marokkó er dregið af heiti borgarinnar [[Marrakess]], sem var höfuðborg landsins á tímum [[Almoravídar|Almoravída]] og [[Almóhadar|Almóhada]].<ref>{{cite web |url=https://www.statoids.com/uma.html |title=Regions of Morocco |access-date=7 September 2007 |work=statoids.com }}</ref> Uppruni heitisins er umdeildur.<ref>{{cite book |last=Shillington |first=Kevin |date=2005 |title=Encyclopedia of African history |url=https://archive.org/details/encyclopediaafri13shil |location=London/New York |publisher=Fitzroy Dearborn |page=[https://archive.org/details/encyclopediaafri13shil/page/n986 948] }}</ref> Líklega er það dregið af berbíska orðinu ⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵡⴰⴽⵓⵛ ''amur (n) w'akush'' „land guðs“.<ref>{{cite book |last=Nanjira |first=Daniel Don |date=2010 |title=African Foreign Policy and Diplomacy From Antiquity to the 21st Century |url=https://archive.org/details/africanforeignpo0000donn |publisher=[[ABC-CLIO]] |page=[https://archive.org/details/africanforeignpo0000donn/page/208 208] }}</ref> Í dag nefnist borgin ''Mṛṛakc'' á berbísku. Á [[tyrkneska|tyrknesku]] nefnist Marokkó ''Fas'', sem er dregið af hinni fornu höfuðborg [[Fes]]. Í öðrum löndum Arabaheimsins, til dæmis í ritum frá Egyptalandi og Mið-Austurlöndum, fyrir 20. öld var algengasta heiti Marokkó {{lang|ar|مراكش}} ''Murrakush''.<ref>{{Cite book |last=Gershovich |first=Moshe |date=2012-10-12 |title=French Military Rule in Morocco |doi=10.4324/9780203044988 |isbn=9780203044988 }}</ref> Það nafn er enn notað í sumum málum, eins og [[persneska|persnesku]], [[úrdú]] og [[púnjabíska|púnjabísku]]. Heiti landsins á flestum Evrópumálum er dregið af spænska orðinu ''Marruecos''. ==Landfræði== [[File:Atlas Mountains snow cover.jpg|thumb|[[Toubkal]] er hæsti tindur Norðvestur-Afríku, 4.167 metrar á hæð.]] [[File:Panorama Djebel el Kest.jpg|thumb|Hluti [[Anti-Atlasfjöll|Anti-Atlasfjalla]] við [[Tafraout]].]] [[File:Morocco Atlas 01.jpg|thumb|Gamall [[atlantssedrus]] í Atlasfjöllum.]] Marokkó á strönd að [[Atlantshaf]]i sem nær framhjá [[Gíbraltarsund]]i að [[Miðjarðarhaf]]i. Marokkó á landamæri að [[Spánn|Spáni]] í norðri (landhelgismörk um mitt sundið og landamæri að þremur litlum útlendum Spánar, [[Ceuta]], [[Melilla]] og [[Peñón de Vélez de la Gomera]]), [[Alsír]] í austri og [[Vestur-Sahara]] í suðri. Þar sem Marokkó ræður í reynd yfir stærstum hluta Vestur-Sahara á það líka landamæri að [[Máritanía|Máritaníu]] í suðri. Alþjóðlega viðurkennd landamæri landsins liggja milli 27. og 36. breiddargráðu norður, og 1. og 14. lengdargráðu vestur. Ef Vestur-Sahara er bætt við liggur Marokkó að mestu milli 21. og 36. breiddargráðu norður og 1. og 17. lengdargráðu vestur (skaginn [[Ras Nouadhibou]] er eilítið sunnar en 21˚ og vestar en 17˚). Landfræði Marokkó nær frá ströndum við Atlantshaf, að fjöllum og inn í [[Sahara]]eyðimörkina. Marokkó er [[Norður-Afríka|Norður-Afríkuland]] og eitt af þremur löndum heims sem á strönd bæði að Atlantshafi og Miðjarðarhafi (ásamt Spáni og Frakklandi). Stórir hlutar landsins eru fjalllendi. [[Atlasfjöll]] eru aðallega í miðju og suðurhluta landsins. [[Riffjöll]] eru í norðurhlutanum. Báðir fjallgarðarnir eru aðallega byggðir [[Berbar|Berbum]]. Marokkó utan Vestur-Sahara er 57. stærsta land heims. Alsír á landamæri að Marokkó í austri og suðaustri, en landamærin milli landanna hafa verið lokuð frá 1994. Spánn ræður yfir fimm [[útlenda|útlendum]] á og við Miðjarðarhafsströnd Marokkó: [[Ceuta]], [[Melilla]], [[Peñón de Vélez de la Gomera]], [[Peñón de Alhucemas]], eyjunum [[Islas Chafarinas]] og umdeildu smáeyjunni [[Isla Perejil]]. [[Kanaríeyjar]], undan Atlantshafsströnd Marokkó, heyra líka til Spánar, en [[Madeira]] í norðri er hluti af [[Portúgal]]. Í norðri liggur Marokkó að Gíbraltarsundi sem er fjölfarin siglingaleið milli Atlantshafs og Miðjarðarhafs. Riffjöll ná yfir landsvæði sem liggur að Miðjarðarhafi frá norðvestri til norðausturs. Atlasfjöll mynda fjallshrygg eftir miðju landsins frá norðaustri til suðvesturs. Mest af suðausturhluta landsins er í Saharaeyðimörkinni. Þar er mjög dreifbýlt og lítið um ræktarland. Flestir íbúar Marokkó búa norðan við fjöllin, en sunnan megin er Vestur-Sahara, fyrrum spænsk nýlenda sem Marokkó lagði undir sig árið 1975 (sjá [[Græna gangan]]). Marokkó lítur á Vestur-Sahara sem hluta af sínu landi og kallar það [[Suðurhéruð Marokkó]], en það tilkall nýtur takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar. Höfuðborg Marokkó er [[Rabat]], en stærsta borgin er aðalhafnarborgin, [[Casablanca]]. Aðrar borgir með yfir 500.000 íbúa samkvæmt manntali frá 2014 eru [[Fes]], [[Marrakess]], [[Meknes]], [[Salé]] og [[Tangier]].<ref name=moroccocensus2014>{{cite web |url=https://rgph2014.hcp.ma/file/166326/ |title=POPULATION LÉGALE DES RÉGIONS, PROVINCES, PRÉFECTURES, MUNICIPALITÉS, ARRONDISSEMENTS ET COMMUNES DU ROYAUME D'APRÈS LES RÉSULTATS DU RGPH 2014 |language=ar, fr |publisher=High Commission for Planning, Morocco |date=8. apríl 2015 |access-date=29. september 2017}}</ref> ==Stjórnmál== === Stjórnsýslueiningar === [[File:Administrative Regions of Morocco.jpg|thumb|Héruð Marokkó (utan Vestur-Sahara).]] Marokkó skiptist opinberlega í 12 [[héruð Marokkó|héruð]],<ref name=reg>{{cite web |url=http://www.pncl.gov.ma/fr/EspaceJuridique/DocLib/d%C3%A9cret%20fixant%20le%20nombre%20des%20r%C3%A9gions.pdf |title=Décret fixant le nom des régions |access-date=11. júlí 2015 |work=Portail National des Collectivités Territoriales |language=fr |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083233/http://www.pncl.gov.ma/fr/EspaceJuridique/DocLib/d%C3%A9cret%20fixant%20le%20nombre%20des%20r%C3%A9gions.pdf |archive-date=18. maí 2015}}</ref> sem aftur skiptast í 62 sýslur og 13 lögregluumdæmi.<ref>{{cite web|url=https://www.statoids.com/yma.html|title=Morocco Prefectures|website=www.statoids.com}}</ref> '''Héruð''' # [[Tanger-Tetouan-Al Hoceima]] # [[Oriental (Marokkó)|Oriental]] # [[Fès-Meknès]] # [[Rabat-Salé-Kénitra]] # [[Béni Mellal-Khénifra]] # [[Casablanca-Settat]] # [[Marrakech-Safi]] # [[Drâa-Tafilalet]] # [[Souss-Massa]] # [[Guelmim-Oued Noun]] # [[Laâyoune-Sakia El Hamra]] # [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]] ==Efnahagur== [[File:Morocco_Exports_Treemap_2017.svg|thumb|Útflutningsafurðir Marokkó árið 2017.]] Hagkerfi Marokkó er talið vera tiltölulega [[frjálslynt markaðshagkerfi]]. Frá 1993 hefur landið staðið fyrir [[einkavæðing]]u tiltekinna atvinnugeira sem áður heyrðu undir [[ríkisstjórn Marokkó]].<ref>{{cite book |last=Leonard |first=Thomas M. |title=Encyclopedia of the Developing World |publisher= Taylor & Francis |isbn=978-0-415-97663-3 |page=1085 |year=2006}}</ref> Marokkó hefur aukið vægi sitt í viðskiptalífi Afríku,<ref>[http://www.moroccobusinessnews.com/Content/Article.asp?idr=18&id=1299 Morocco major economic player in Africa, researcher] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222839/http://www.moroccobusinessnews.com/Content/Article.asp?idr=18&id=1299 |date=2016-03-04 }}. Moroccobusinessnews.com (16. desember 2009). Sótt 17. apríl 2015.</ref> og er 5. stærsta hagkerfi álfunnar. ''[[The Economist]]'' mat lífsgæði í Marokkó þau mestu í Afríku, meiri en í Suður-Afríku, árið 2018. Síðan þá hefur Marokkó fallið niður í 4. sæti, á eftir [[Egyptaland]]i. Efnahagsumbætur stjórnvalda og stöðugur vöxtur upp á 4-5% frá 2000 til 2007, þar á meðal 4,9% hagvöxtur milli ára frá 2003 til 2007, hefur styrkt efnahag Marokkó verulega miðað við nokkrum árum fyrr.<ref>{{cite web|url=http://english.nuqudy.com/General_Overview/North_Africa/IMF_Gives_Morocco_P-875|title=IMF Gives Morocco Positive Review. nuqudy.com (2012-02-09).|access-date=2021-10-01|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630031256/http://english.nuqudy.com/General_Overview/North_Africa/IMF_Gives_Morocco_P-875|url-status=dead}}</ref> Um helmingur landsframleiðslu kemur frá þjónustugeiranum og um fjórðungur frá iðnaði, aðallega námavinnslu og framleiðsluiðnaði. Mestur vöxtur hefur verið í ferðaþjónustu, fjarskiptaþjónustu, upplýsingatækni og textílframleiðslu. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|afríka}} {{Arababandalagið}} {{Afríka}} [[Flokkur:Marokkó]] [[Flokkur:Arababandalagið]] 6ln7w5kgu3s5o7x59xhuedbwoirkmc2 0 10783 1960227 1956110 2026-04-16T23:28:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960227 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Simbabve | nafn_á_frummáli = Republic of Zimbabwe | nafn_í_eignarfalli = Simbabve | kjörorð = Unity, Freedom, Work<br />([[enska]]: Eining, frelsi, vinna)'' | fáni = Flag_of_Zimbabwe.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Zimbabwe.svg | staðsetningarkort = Location_Zimbabwe_AU_Africa.svg | tungumál = [[chewa]], [[chibarwe]], [[enska]], [[kalanga]], [[koisan-mál|koisan]] ([[tsoa]]), [[nambya]], [[ndau]], [[ndebele]], [[shangani]], [[shona]], [[táknmál]], [[sotho]], [[tonga (mál)|tonga]], [[tswana]], [[venda]], [[xhosa]] | höfuðborg = [[Harare]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Simbabve|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Emmerson Mnangagwa]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Simbabve|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Constantino Chiwenga]] | stærðarsæti = 59 | flatarmál = 390.757 | hlutfall_vatns = 1 | mannfjöldaár = 2019 | mannfjöldasæti = 79 | fólksfjöldi = 16.159.624 | íbúar_á_ferkílómetra = 26 | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = Yfirlýst (Ródesía) | atburður2 = Viðurkennt (Simbabve) | dagsetning1 = [[11. nóvember]], [[1965]] | dagsetning2 = [[18. apríl]], [[1980]] | VLF_ár = 2019 | VLF_sæti = 119 | VLF = 41,031 | VLF_á_mann = 2.621 | VLF_á_mann_sæti = 160 | VÞL_ár = 2018 | VÞL = {{hækkun}} 0.563 | VÞL_sæti = 150 | gjaldmiðill = [[simbabveskur dalur]] (Z$) | tímabelti = [[UTC]]+2 | þjóðsöngur = [[Kalibusiswe Ilizwe leZimbabwe]] | tld = zw | símakóði = 263 }} '''Simbabve''' er [[landlukt]] [[land]] í [[Sunnanverð Afríka|sunnanverðri Afríku]] á milli ánna [[Sambesí]] og [[Limpopofljót|Limpopo]]. Það á landamæri að [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] í suðri, [[Botsvana]] og [[Namibía|Namibíu]] í vestri, [[Sambía|Sambíu]] í norðri og [[Mósambík]] í austri. Landið var áður kallað [[Suður-Ródesía]] og síðan aðeins [[Ródesía]] frá [[1965]] til [[1980]] þegar það var nefnt Simbabve eftir fornri höfuðborg [[Monomotapaveldið|Monomotapaveldisins]] á 15., 16. og 17. öld. Höfuðborg Simbabve og stærsta borgin er [[Harare]] en næststærsta borgin er [[Bulawayo]]. Um 15 milljónir manna búa í Simbabve og þar eru 16 [[opinbert tungumál|opinber tungumál]], en [[enska]], [[sjóna]] og [[ndebele]] eru algengust. Frá 11. öld hefur þetta landsvæði verið hluti af ýmsum ríkjum, þar á meðal [[Rozvi]] og [[Mthwakazi]], auk þess að vera þjóðleið fyrir verslun og fólksflutninga. Núverandi land Simbabve var fyrst afmarkað 1890 af [[Breska Suður-Afríkufélagið|Breska Suður-Afríkufélaginu]] undir stjórn [[Cecil Rhodes]] þegar félagið lagði undir sig [[Mashonaland]] og síðan [[Matabeleland]] 1893 eftir stríðsátök sem nefndust [[Fyrsta Matabelestríðið]]. [[Félagsræði í Ródesíu]] lauk 1923 þegar [[Suður-Ródesía]] var stofnuð sem bresk nýlenda með heimastjórn. Árið 1965 lýsti hvít minnihlutastjórn nýlendunnar einhliða yfir sjálfstæði sem [[Ródesía]]. Landið var einangrað á alþjóðavettvangi auk þess sem þar stóð yfir [[borgarastyrjöldin í Ródesíu|borgarastyrjöld]] milli stjórnarhersins og skæruliðahreyfinga þeldökkra þjóðernissinna. Átökunum lauk eftir 15 ár með [[Lancaster House-samkomulagið|friðarsamkomulagi]] sem kom á almennum kosningarétti og viðurkenningu á sjálfstæði landsins 1980. Simbabve gerðist aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] en var rekið þaðan 2002 fyrir brot stjórnar [[Robert Mugabe]] á alþjóðalögum. Í dag telst Simbabve lýðveldi með [[forsetaræði]]. Fyrsti forsætisráðherra og síðar annar forseti landsins var [[Robert Mugabe]] sem var við völd allt frá því borgarastyrjöldinni lauk til ársins [[2017]]. Stjórn Mugabes einkenndist hin síðari ár af bágum efnahag og [[óðaverðbólga|óðaverðbólgu]]. Hún lá einnig undir ámæli fyrir [[mannréttindi|mannréttindabrot]]. Óánægja vegna hruns hagkerfis þjóðarinnar, útbreiddrar fátæktar og atvinnuleysi leiddi til aukins stuðnings við Lýðræðishreyfingu [[Morgan Tsvangirai]] og samþykkt var í kjölfar kosninga árið 2008 að hann myndi deila völdum með Mugabe sem forsætisráðherra, sem hann gerði á árunum 2009 til 2013. Mugabe var að endingu steypt af stóli árið 2017 og [[Emmerson Mnangagwa]] gerður að forseta í hans stað.<ref>McKenzie, David; McKirdy, Euan; Dewan, Angela (24. nóvember 2017). [https://edition.cnn.com/2017/11/24/africa/mnangagwa-swearing-in-zimbabwe/index.html Zimbabwe's 'Crocodile' Emmerson Mnangagwa sworn in as leader]. ''CNN''. Sótt 27. nóvember 2017.</ref> Simbabve er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Þróunarbandalag sunnanverðrar Afríku|Þróunarbandalagi sunnanverðrar Afríku]], [[Afríkusambandið|Afríkusambandinu]] og efnahagsbandalaginu [[COMESA]]. ==Heiti== Heitið „Simbabve“ er dregið af [[sjónamál|sjónaheiti]] [[Simbabve mikla|Simbabve miklu]], fornrar borgar í suðausturhluta landsins. Leifar hennar eru nú varðveittar sem menningarminjar. Til eru tvær kenningar um merkingu nafnsins. Ýmsir telja að „Zimbabwe“ sé dregið af ''dzimba-dza-mabwe'', sem í karanga-mállýsku sjónamáls merkir „steinhús“ (''dzimba'' = „hús“ (ft.) og ''mabwe'' = „steinar“).<ref>{{cite web|url= http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html|title= Zimbabwe – big house of stone|publisher= Somali Press|accessdate= 14. desember 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20110503184153/http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html|archive-date= 3. maí 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title= Shona Class 5 revisited: a case against *ri as Class 5 nominal prefix|journal= Zambezia|year= 1994|volume= 21|pages= 51–80|author= Lafon, Michel|url= https://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol21n1/juz021001005.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|title= Mediated monuments and national identity|author= Vale, Lawrence J.|doi= 10.1080/136023699373774|journal= Journal of Architecture|volume= 4|year= 1999|pages= 391–408|issue= 4}}</ref> Sjónar sem tala karanga búa í nágrenni við Simbabve miklu í [[Masvingo-hérað]]i. Fornleifafræðingurinn [[Peter Garlake]] setti fram þá tilgátu að „Zimbabwe“ sé stytting á ''dzimba-hwe'', sem merkir „virðuleg hús“ á zezuru-mállýskunni og vísar oftast til heimila eða grafa höfðingja.<ref>{{cite book|last= Garlake|first= Peter|author-link= Peter Garlake|title= Great Zimbabwe: New Aspects of Archaeology|url= https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl|url-access= limited|year= 1973|publisher= Thames & Hudson|location= London, UK|isbn= 978-0-8128-1599-3|page= [https://archive.org/details/greatzimbabwe0000garl/page/13 13]}}</ref> Simbabve var áður þekkt sem [[Suður-Ródesía]] (1898), [[Ródesía]] (1965) og [[Simbabve Ródesía]] (1979). Simbabve var fyrst notað sem tilvísun í landið af þjóðernissinnanum [[Michael Mawema]] árið 1960,<ref name=fontein119120/> en flokkur hans, [[Þjóðarflokkur Simbabve]], tók fyrstur að nota nafnið opinberlega árið 1961.<ref name=ndlovugatsheni113114/> „Ródesía“ var aftur dregið af ættarnafni [[Cecil Rhodes]] sem átti upptökin að nýlendustofnun Breta á svæðinu seint á 19. öld, og þjóðernissinnum þótti þannig óviðeigandi.<ref name=fontein119120>{{cite book|title= The Silence of Great Zimbabwe: Contested Landscapes and the Power of Heritage|url= https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font|last= Fontein|first= Joost|location= London|publisher= [[University College London|University College London Press]]|date= September 2006|edition= First|isbn= 978-1844721238|pages= [https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font/page/118 119]–20}}</ref> Samkvæmt Mawema héldu þjóðernissinnar fund árið 1960 til að velja landinu nýtt nafn. Þar komu fram uppástungur eins og „Matshobana“ og „[[Monomotapa]]“ áður en „Zimbabwe“ varð ofan á.<ref>{{cite journal|title= What's in a Name? Welcome to the 'Republic of Machobana'|journal= Read on|publisher= Training Aids Development Group|location= Harare|year= 1991|page= 40}}</ref> Þjóðernissinnar í [[Matabeleland]]i höfðu líka sett fram tillöguna „Matopos“ eftir [[Matopos-hæðir|Matopos-hæðum]] sunnan við [[Bulawayo]].<ref name=ndlovugatsheni113114>{{cite book|title= Do "Zimbabweans" Exist? Trajectories of Nationalism, National Identity Formation and Crisis in a Postcolonial State|last= Ndlovu-Gatsheni|first= Sabelo J.|location= Bern|publisher= [[Peter Lang (publisher)|Peter Lang AG]]|year= 2009|edition= First|isbn= 978-3-03911-941-7|pages= 113–14}}</ref> Í byrjun var óljóst hvernig ætti að nota nýja heitið. Í bréfi frá Mawema frá 1961 er talað um „Zimbabweland“<ref name=ndlovugatsheni113114/>. Árið 1962 var „Zimbabwe“ orðið það viðurkennt að það var almennt notað af þjóðernishreyfingu þeldökkra íbúa landsins.<ref name=fontein119120/> Í viðtalið árið 2001 minntist [[Edson Zvobgo]] þess að Mawema hafi nefnt þetta heiti á baráttufundi „og það hélst, og þannig var það“.<ref name=fontein119120/> Hinar ýmsu þjóðernishreyfingar notuðu nafnið í framhaldinu í seinni herförum gegn stjórn Ródesíu í [[Kjarrstríðið|Kjarrstríðinu]] 1964 til 1979. Helstu flokkarnir á því stigi voru [[Zimbabwe African National Union]] (ZANU), sem [[Robert Mugabe]] leiddi, og [[Zimbabwe African People's Union]] (ZAPU), sem [[Joshua Nkomo]] leiddi. ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== [[File:Administrative Divisions of Zimbabwe.svg|upright=1.35|thumb|right|[[Héruð Simbabve]].]] Simbabve er [[miðstýrt ríki]] sem skiptist í átta héruð og tvær borgir með stjórnsýslulega stöðu héraðs. Hvert hérað er með héraðshöfuðborg þar sem stjórnsýsla héraðsins er venjulega staðsett.<ref name="CIA-WF">{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zi.html |title= The World Factbook – Zimbabwe |publisher= Central Intelligence Agency |access-date= 2020-12-04 |archive-date= 2020-04-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200416053740/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zi.html |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Hérað !! Höfuðstaður |- | [[Bulawayo]]|| Bulawayo |- | [[Harare]]|| Harare |- | [[Manicaland]] || [[Mutare]] |- | [[Mið-Mashonaland]] || [[Bindura]] |- | [[Austur-Mashonaland]] || [[Marondera]] |- | [[Vestur-Mashonaland]] || [[Chinhoyi]] |- | [[Masvingo-hérað|Masvingo]] || [[Masvingo|Masvingo-borg]] |- | [[Norður-Matabeleland]] || [[Lupane-umdæmi]] |- | [[Suður-Matabeleland]] || [[Gwanda]] |- | [[Midlands-hérað|Midlands]] || [[Gweru]] |} Nöfnin á flestum héruðunum miðast við skiptinguna milli [[Mashonaland]]s og [[Matabeleland]]s á nýlendutímanum: Mashonaland var fyrsta landsvæðið sem Breska Suður-Afríkufélagið lagði undir sig, og Matabeleland er svæðið sem það náði eftir [[Fyrsta Matabelestríðið]]. Þessi landsvæði svara nokkurn veginn til landa [[Sjónar|Sjóna]] og [[Matabelear|Matabelea]], þótt aðrar þjóðir búi líka í þessum héruðum. Yfir hverju héraði er héraðslandstjóri sem er skipaður af [[forseti Simbabve|forseta landsins]]. <ref name="constitution">{{cite web|url=http://www.parlzim.gov.zw/cms/UsefulResourses/ZimbabweConstitution.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221053703/http://www.parlzim.gov.zw/cms/UsefulResourses/ZimbabweConstitution.pdf|archive-date=21 December 2008|title=Constitution of the Republic of Zimbabwe|publisher=Parliament of Zimbabwe|accessdate=19 December 2008}}</ref> Héraðsstjóri leiðir héraðsstjórnina. Hann er skipaður af nefnd um almannaþjónustu. Önnur stjórnsýsla á héraðsstigi fer fram gegnum héraðsskrifstofur ríkisstofnana.<ref>{{cite web|url=http://www.parlzim.gov.zw/attachments/article/116/PROVINCIAL_COUNCILS_AND_ADMINISTRATION_ACT_29_11.pdf|title=Provincial Councils and Administration Act (Chapter 29:11)|publisher=Parliament of Zimbabwe|accessdate=19. desember 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227155122/http://www.parlzim.gov.zw/attachments/article/116/PROVINCIAL_COUNCILS_AND_ADMINISTRATION_ACT_29_11.pdf|archive-date=27. desember 2013}}</ref> Héruðin skiptast í 59 [[umdæmi Simbabve|umdæmi]] og 1.200 [[sveitarfélög Simbabve|sveitarfélög]]. Héraðsstjóri er skipaður af nefnd um almannaþjónustu. Auk þess er dreifbýlisráð sem skipar framkvæmdastjóra. Dreifbýlisráðið er skipað kjörnum sveitarstjórnarmönnum, héraðsstjóra og einum fulltrúa hefðbundinna ættbálkahöfðingja samkvæmt hefðarrétti.<ref>{{cite web|url=http://www.parlzim.gov.zw/attachments/article/116/RURAL_DISTRICT_COUNCILS_ACT_29_13.pdf|title=Rural District Councils Act (Chapter 29:13)|publisher=Parliament of Zimbabwe|accessdate=19. desember 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227145728/http://www.parlzim.gov.zw/attachments/article/116/RURAL_DISTRICT_COUNCILS_ACT_29_13.pdf|archive-date=27. desember 2013}}</ref> Á sveitarstjórnarstigi er þróunarnefnd sveitarfélagsins, sem skipuð er kjörnum sveitarstjóra, höfðingjum (hefðbundum leiðtogum) og fulltrúum þróunarnefnda þorpanna. Sveitarfélögin skiptast í þorp, og í hverju þorpi er þróunarnefnd og höfuðsmaður (hefðbundinn leiðtogi sem heyrir undir höfðingja).<ref>{{cite web|url=http://www.parlzim.gov.zw/attachments/article/116/TRADITIONAL_LEADERS_ACT_29_17.pdf|title=Traditional Leaders Act (Chapter 29:17)|publisher=Parliament of Zimbabwe|accessdate=19. desember 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904033010/http://www.parlzim.gov.zw/attachments/article/116/TRADITIONAL_LEADERS_ACT_29_17.pdf|archive-date=4. september 2015}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur|afríka}} {{Afríka}} [[Flokkur:Simbabve]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] fd2cf4zk8xo6991l57vf13rr7ypkk9o 0 11433 1960221 1954303 2026-04-16T23:24:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960221 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bicycle_diagram-is.svg|thumb|right|Skýringarmynd sem sýnir íslensk heiti á hlutum reiðhjóls.]] '''Reiðhjól''', oft einfaldlega kallað '''hjól''', er [[farartæki]] sem knúið er áfram af [[vöðvi|vöðvum]] hjólreiðamannsins. [[Hjólreiðar]] eru stundaðar sem [[samgöngur|ferðamáti]], sem [[íþrótt]], og til afþreyingar og útivistar. Reiðhjól komu fram á sjónarsviðið á fyrri hluta [[19. öldin|19. aldar]] og hafa síðan haft mikil áhrif á [[samfélag]]sþróun. Þau eru nú helsti samgöngumáti fólks í mörgum [[heimshluti|heimshlutum]], en þau eru líka notuð sem [[líkamsrækt]]artæki, sem [[leikfang|leikföng]], við [[lögregla|lögreglustörf]] og [[sendill|sendlastörf]] og í [[íþrótt]]akeppnum. Margar nýjungar í hönnun reiðhjóla hafa nýst við þróun annarra samgöngutækja (eins og [[bifreið]]a) til dæmis [[kúlulega]]n, uppblásin gúmmí[[dekk]], [[keðjuhjól]]ið og [[teinagjörð]]in. Þegar hjólað er á litlum hraða, til dæmis 1-15 km/klst, er reiðhjólið orkusnjallasta farartæki sem er almennt í boði. <ref>[http://www.jhu.edu/~gazette/1999/aug3099/30pedal.html "Johns Hopkins Gazette"], 30. ágúst 1999</ref><ref name="whitt">{{cite book| title = Bicycling Science| url = https://archive.org/details/bicyclingscience0000whit| edition = Second edition| author1=Whitt, Frank R.|author2=David G. Wilson| year = 1982| publisher = Massachusetts Institute of Technology | id = ISBN 0-262-23111-5 | pages = [https://archive.org/details/bicyclingscience0000whit/page/276 277]-300}}</ref> Samanburðarrannsóknir sem hafa fylgst með venjulegu fólki yfir áratugi og borið saman heilsufar og dánarlíkur hafa komist að þeirri niðurstöðu að þeir sem hjóla til samgangna lifa talsvert lengur. Dánarlíkur á tímabilinu voru 30% lægri hjá þeim sem hjóla en öðrum eftir að hafa leiðrétt fyrir ýmsar aðrar breytur svo sem aðra líkamsrækt, samfélagsstöðu, kyn og fleira. <ref>[http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/160/11/1621 "Archives of Internal Medicine"], [[2000]]</ref><ref name="Andersen">{{cite journal| title = All-Cause Mortality Associated With Physical Activity During Leisure Time, Work, Sports, and Cycling to Work| last = Andersen| first = Lars Bo| coauthors = Peter Schnohr, MD; Marianne Schroll, PhD, DMSc; Hans Ole Hein, MD| year = 2000| publisher = American Medical Association| id = ISSN 0003-9926 | pages = 1621-1628}}</ref> Ökutæki sem eru í grunninn hönnuð eins og reiðhjól en hafa [[rafmagnsvél|hjálparvél]] eru flokkuð sem tegund af reiðhjólum, kölluð ''pedelecs'' á ensku, en sú flokkun er háð nokkrum skilyrðum samkvæmt tilskipun ESB, 2002/24. Skilyrðin eru að vélin sé bara virk ef stigið er á fótstigin, hámarksafl vélar sé 250W, og ennfremur minnki aflið úr vélinni eftir því sem hraðinn eykst, uns vélin veitir enga aðstoð við 25 km hraða á klukkustund. [[Rafmagnsreiðhjól]] með vél sem ber reiðhjólið áfram án þess að stíga þurfi á fótstigin eru þá skilgreind sem létt [[bifhjól]]. ==Saga== [[Mynd:Velosiped.jpg|thumb|Hjól sem gekk undir nafninu ''velociped'' eða veltipétur á Íslandi (úr dönsku: ''veltepetter'').]] Fyrsta hjólið þar sem tveimur teinahjólum var raðað í eina grind var fundið upp af þýska fríherranum [[Karl Drais|Karli Drais]] sem fékk einkaleyfi á því árið [[1818]]. Það var ekki með fótstigi heldur knúið áfram með því að spyrna fótunum í jörðina. Hægt var að snúa fremra hjólinu með stýri. Drais kallaði hjólið „hlaupavél“ (''Laufmaschine''). Fyrsta fótstigna reiðhjólið kann að hafa verið smíðað af skoska járnsmiðnum [[Kirkpatrick MacMillan]] árið [[1839]], þótt það sé umdeilt. Á [[1861-1870|7. áratug 19. aldar]] bættu [[Pierre Michaux]] og [[Pierre Lallement]] við [[fótstig]]i sem fest var á [[sveif]]ar við framhjólið sem var stærra en afturhjólið ([[veltipétur]]). Fyrsta reiðhjólið með keðjudrifi á afturhjólinu kom á markað í [[Bretland]]i árið [[1885]]. Seint á 19. öld bættust síðan við nýjungar á borð við uppblásna [[hjólbarði|hjólbarða]] og [[fríhjól]]ið sem gerði það mögulegt að renna sér á hjólinu án þess að taka fæturna af fótstiginu, auk [[hjólabremsa|afturbremsunnar]]. Undir lok aldarinnar komu [[hjólagírar|gírahjól]] og handbremsur fram á sjónarsviðið. Um aldamótin [[1900]] voru mörg hjólreiðafélög starfrækt í Evrópu og Norður-Ameríku og hjólreiðar urðu vinsæl íþrótt auk þess sem reiðhjólið varð sífellt mikilvægara samgöngutæki eftir því sem [[vegur|vegir]] bötnuðu. Eins gíra hjól voru algengust á fyrri hluta [[20. öldin|20. aldar]] en um miðja öldina komu fram léttari þriggja gíra hjól með [[nafargír]]um. Slík hjól voru oft með [[dýnamór|dýnamóljósum]], [[glitauga|glitaugum]] og [[standari|standara]]. Um [[1970]] jukust vinsældir reiðhjóla sem samgöngutækis mikið, sérstaklega í kjölfar alþjóðlegu [[Olíukreppan 1973|olíukreppunnar]]. Snemma á [[1971-1980|8. áratugnum]] urðu [[BMX-hjól]] vinsæl meðal táninga í Bandaríkjunum. Reiðhjól úr [[ál]]blöndu urðu fyrst vinsæl um miðjan [[1981-1990|9. áratuginn]] og skömmu síðar komu reiðhjól með stell úr [[koltrefjar|koltrefjum]] á markað. Fyrsta fjallahjólið kom á markað árið [[1981]] og það var orðið mest selda reiðhjólategundin í Bandaríkjunum um aldamótin [[2000]]. === Saga reiðhjólsins á Íslandi === [[Knud Zimsen]] segir frá því í endurminningum sínum, að [[Guðbrandur Finnbogason]] verslunarstjóri hafi átt fyrsta reiðhjólið, sem kom til [[Ísland]]s. Það var árið [[1890]] <ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=30835 Hvenær var farið að nota reiðhjól á Íslandi?] Vísindavefurinn</ref>. Hjólagrindin var úr járni, en hjólin úr tré með járngjörðum. Ekkert drif var á því, og þess vegna ekki hægt að hjóla upp í móti. Þetta hjól er nú á [[Þjóðminjasafnið|Þjóðminjasafninu]]. [[Guðmundur Sveinbjörnsson]] átti annað hjól af svipaðri gerð. [[1892]]-[[1893]] bættust tvö önnur hjól við, átti Teitur Ingimundarson úrsmiður annað, en Elías Olsen bókhaldari hitt. Var framhjólið á því mjög stórt, en aftari hjólið sáralítið. Tók það hinum mjög fram, enda safnaðist fólk saman til að horfa á hann aka á því umhverfis [[Austurvöllur|Austurvöll]]. Þessi hjól voru kölluð ''veltipétur'' eða ''Velociped''. Og í blaðagrein einni ''hraðfóti''. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4363662 Reiðhjólið; grein í Fálkanum 1946]</ref> <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=956535 Aflfræði-nýjungar síðustu 10 árin; grein í Nýju öldinni 1899]</ref> Keppni í hjólreiðum var haldin á þjóðhátíð í Reykjavík 1898 og hjólað frá Melshúsi á [[Seltjarnarnes]]i að [[Bræðraborg]]. Þrír tóku þátt<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=274603&pageId=3945616 Þjóðminningarhátíðir. ''Ísafold'' 3/8 1898. s. 194.]</ref>. Upp úr aldamótunum 1900 fengust bresk ([[Humber (reiðhjól)|Humber]] m.m.), þýsk (Holsatia) og bandarísk (Laclede) reiðhjól í ýmsum verslunum og var talið að reiðhjól í Reykjavík skiptu hundruðum <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=275095&pageId=3947605 Reiðhjólin. ''Ísafold'' 14/7 1904. s. 187.]</ref>. Fyrstu sérverslanir og verkstæði fyrir reiðhjól á Íslandi urðu til á millistríðsárunum með stofnun [[Fálkinn (fyrirtæki)|Fálkans]] 1916, [[Örninn (fyrirtæki)|Arnarins]] 1925 og Óðins 1930. Fálkinn hóf sölu á reiðhjólum undir eigin merki 1916, en hjólin voru að mestu framleidd í Danmörku og samsett á Íslandi. Í [[Síðari heimsstyrjöld]] hóf Fálkinn eigin framleiðslu á reiðhjólum sem stóð fram á 6. áratug 20. aldar.<ref>{{Cite web |url=http://www.fjallahjolaklubburinn.is/pistlar-og-greinar/saga-reidhjolsins-a-islandi |title=Óskar Dýrmundur Ólafsson (2008). ''Reiðhjólið á Íslandi í 100 ár''. |access-date=2015-06-09 |archive-date=2015-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507091433/http://www.fjallahjolaklubburinn.is/pistlar-og-greinar/saga-reidhjolsins-a-islandi |url-status=dead }}</ref> == Ýmsar hjólategundir == * [[Blendingshjól]] (''hybrid'') * [[BMX-hjól]] * [[Borgarhjól]] * [[Einhjól]] * [[Fjallahjól]] * [[Flutningahjól]] (''cargo'') * [[Götuhjól]] * [[Langferðahjól]] *[[Hjóll]]: hjól með ytra byrði (''velomobile'' á ensku) * [[Liggihjól]] * [[Samanbrjótanleg hjól|Fellihjól]] (''foldable'') * [[Tvímenningshjól]] (''tandem'') * [[Veltipétur]] == Tilvitnanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|reiðhjól}} {{commonscat|Bicycles}} * [http://www.fjallahjolaklubburinn.is Íslenski Fjallahjólaklúbburinn] * [http://www.hfr.is Hjólreiðafélag Reykjavíkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302104312/http://hfr.is/ |date=2021-03-02 }} * [http://www.hjolamenn.is Hjólreiðafélagið Hjólamenn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219162158/http://hjolamenn.is/ |date=2019-12-19 }} * [http://www.LHM.is Landssamtök Hjólreiðamanna] * [http://www.ecf.com European Cyclists' Federation] * [http://www.ecf.com/world-cycling-alliance/ Heimssamtök samgöngu- og ferðahjólreiða] * [http://velo.info Velo Info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827170107/http://www.velo.info/ |date=2008-08-27 }} * [https://www.uci.ch Alþjóðakeppnishjólreiðasambandið] * [https://www.hjolafaerni.is Hjólafærni á Íslandi] {{stubbur|íþrótt|tækni}} [[Flokkur:Farartæki]] [[Flokkur:Reiðhjól| ]] [[Flokkur:Hjólreiðar]] lsdljcgtmks17uc9uac7m2s7iu20542 0 11837 1960265 1948341 2026-04-16T23:58:46Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960265 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill}} {{land |nafn_á_frummáli = Bailiwick of Guernsey<br />Bailliage de Guernesey |nafn_í_eignarfalli = Guernsey |fáni = Flag_of_Guernsey.svg |skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Guernsey.svg |þjóðsöngur = [[God Save the King]]<br />[[Sarnia Cherie]] |staðsetningarkort = Europe-Guernsey.svg |höfuðborg = [[St. Peter Port]] |tungumál = [[enska]], [[franska]] |stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] |titill_leiðtoga1 = [[Hertogi af Normandí|Hertogi]] |titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Guernsey|Landstjóri]] |titill_leiðtoga3 = [[Fógeti Guernsey|Fógeti]] |nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] |nafn_leiðtoga2 =[[Peter Walker]] |nafn_leiðtoga3 =[[Jonathan Le Tocq]] |staða = [[Bretland|Bresk]] [[krúnunýlenda]] |atburður1 = Aðskilið frá [[Normandí]] |dagsetning1 = [[1204]] |stærðarsæti = 223 |flatarmál = 78 |hlutfall_vatns = 0 |mannfjöldaár = 2016 |mannfjöldasæti = 206 |fólksfjöldi = 67.334<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guernsey/#people-and-society|title=Guernsey - The World Factbook|website=www.cia.gov|date=14 November 2022|access-date=3 mars 2023|archive-date=12 janúar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112224552/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guernsey#people-and-society|url-status=dead}}</ref> |íbúar_á_ferkílómetra = 844 |VLF_ár = 2018 |VLF = 3,272 |VLF_á_mann = 52.531 |VÞL_ár = 2008 |VÞL = 0.975 |VÞL_sæti = 9 |gjaldmiðill = [[sterlingspund]] |tímabelti = [[UTC]]+1 |tld = gg |símakóði = 44 }} '''Guernsey''' er [[eyja]] í [[Ermarsund]]i og annað tveggja umdæma [[Ermarsundseyjar|Ermarsundseyja]]. Lögsagnarumdæmi fógetans á Guernsey tilheyra, auk Guernsey, eyjarnar [[Alderney]], [[Sark]], [[Herm]], [[Jethou]], [[Brecqhou]], [[Burhou]] og fleiri smáeyjar. Alderney og Sark hafa þó sín eigin þing og dómstóla. [[Bretland]] hefur umsjón með [[utanríkismál]]um og [[varnarmál]]um eyjanna, en þær eru þó ekki hluti af [[Breska konungdæmið|breska konungdæminu]] heldur [[hertogadæmi]]nu [[Normandí]], en [[hertoginn af Normandí]] er einn af titlum Bretakonungs. Guernsey hefur því sitt eigið [[löggjafarþing]] en [[Bretland]] fer með varnir eyjanna. Guernsey er ekki hluti af [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en hefur sérstök tengsl við það. Þótt Guernsey og [[Jersey]] séu saman kallaðar Ermarsundseyjar er stjórnsýsla þessara tveggja umdæma algerlega aðskilin. Guernsey liggur rétt vestan við [[Cotentin-skagi|Cotentin-skaga]] í Frakklandi og norðan við frönsku eyjuna [[Saint-Malo]]. Íbúar Guernsey eru um 65.000 talsins og þar af búa um 16.500 í höfuðstaðnum, [[St. Peter Port]]. Efnahagslíf eyjarinnar byggist á [[fjármálaþjónusta|fjármálaþjónustu]], [[iðnaður|iðnaði]], [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]] og [[landbúnaður|landbúnaði]]. Menning Guernsey er [[bresk menning]] undir [[normandí|normönnskum]] áhrifum, en [[enska]] er almennt töluð þar og [[sterlingspund]] er notað sem gjaldmiðill. Til er sérstök frönsk mállýska [[guernésiais]], sem var áður almennt töluð á Guernsey. ==Heiti== Viðskeytið ''-ey'' er komið úr [[fornnorræna|fornnorrænu]] og merkir einfaldlega „[[eyja]]“. Uppruni fyrri hluta nafnsins er óviss. Hugsanlega er það dregið af norræna nafninu [[Grani]], orðinu [[grænn]],<ref>{{vefheimild|url=https://www.etymonline.com/word/guernsey|titill=Guernsey|vefsíða=Online Etymology Dictionary|skoðað=19.5.2023}}</ref> trénu [[greni]]<ref>{{Cite book |last=Hocart |first=Richard |title=Guernsey's Countryside: An Introduction to the History of the Rural Landscape |publisher=Societé Guernesiaise |year=2010 |isbn=978-0953254798 |location=Guernsey}}</ref> eða spænska orðinu ''Cuerno'' „[[horn]]“ út af langhyrndu nautakyni sem þar er ræktað. Eyjan var líklega nefnd ''Lisia'' af [[Rómaveldi|Rómverjum]]<ref>{{vefheimild|url=https://museums.gov.gg/gsyhistory|titill=History|vefsíða=Guernsey Museum & Gallerys|skoðað=19.5.2023}}</ref> Hefðbundið er að telja að rómverska heitið á Guernsey hafi verið ''Sarnia'' sem kemur fyrir í upptalningu á Ermarsundseyjum í ''[[Leiðalýsing Antonínusar|Leiðalýsingu Antonínusar]]'', en það gæti líka verið rómverskt heiti á eyjunni [[Sark]].<ref>{{vefheimild|url=https://guernseydonkey.com/roman-guernsey/|titill=Roman Guernsey – Lisia|vefsíða=Guernsey Donkey|dags=15.11.2011}}</ref> ==Saga== Fyrir um 6000 árum leiddi hækkandi sjávarstaða í Ermarsundi til þess að eyjarnar urðu aðskildar frá [[Normandí]]skaga.<ref>{{Cite web |title=La Cotte Cave, St Brelade |url=http://www.societe-jersiaise.org/whitsco/lacotte1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080323050028/http://www.societe-jersiaise.org/whitsco/lacotte1.htm |archive-date=23 March 2008 |access-date=10 October 2007 |publisher=Société Jersiaise}}</ref> Á [[nýsteinöld]] hófu menn búskap á eyjunum og reistu einsteinunga og steindysir sem þar er að finna. Elstu ummerki um menn á Guernsey eru frá því um 5000 f.o.t.<ref>{{Cite web |title=Guernsey Attractions – Ancient Monuments |url=http://www.islandlife.org/ancient_monuments_gsy.htm |access-date=24 November 2017 |website=Island Life}}</ref> [[Fornbretar]] settust að á eyjunum ''Sarnia'' eða ''Lisia'' (Guernsey) og ''Angia'' (Jersey) þegar þeir fluttust til [[Bretagne]] frá [[Wales]] og [[Cornwall]]. [[Amfóra|Amfórur]] frá [[Herculaneum]] og Spáni eru til merkis um að eyjarnar hafi verið hluti af rómverskum verslunarleiðum sem náðu um langan veg og fundist hafa leifar af vöruskemmum frá 1. til 4. aldar í St. Peter Port. Árið 1982 fannst skipsflak af rómversku kaupskipi í höfninni sem hefur verið nefnt ''Asterix''. Skipið hefur líklega legið við ankeri þegar eldur braust út í því.<ref>{{Cite web |date=2012-07-19 |title=Gallo-Roman Ship |url=http://museums.gov.gg/romanship |access-date=22 November 2017 |website=Guernsey Museums & Galleries}}</ref> Heilagur [[Sampson frá Dol]] er talinn hafa [[kristni|kristnað]] Guernsey á 6. öld. Hann kom frá konungsríkinu [[Gwent]] í Wales og varð síðar ábóti í [[Dol-de-Bretagne]].<ref name="HoG">{{Cite book |last=Marr |first=James |title=The History of Guernsey – The Bailiwick's Story |date=2001 |publisher=The Guernsey Press |isbn=978-0953916610}}</ref> === Miðaldir === Árið [[933]] fékk [[Vilhjálmur 1. af Normandí|Vilhjálmur 1. hertogi af Normandí]] eyjarnar að léni frá [[Rúdolf Frakkakonungur|Rúdolf konungi]], ásamt [[Cotentin-skagi|Cotentin-skaga]], en áður höfðu þær tilheyrt [[hertogadæmið Bretagne|hertogadæminu Bretagne]]. Eyjarnar eru nú síðustu leifarnar af [[hertogadæmið Normandí|hertogadæminu Normandí]]. Í kringum árið 1030 hraktist floti [[Róbert 1. af Normandí|Róberts 1. af Normandí]] undan stormi til Guernsey. Hann var á leið til [[England]]s til að styðja tilkall frænda sinna, [[Alfreð öðlingur|Alfreðs]] og [[Játvarður góði|Játvarðs]], gegn [[Knútur ríki|Knúti ríka]]. Róbert fékk skjól í [[Vale-kastali|klaustri heilags Mikaels]] á Guernsey. Í þakklætisskyni gaf hann klaustrinu allt land í dalnum með leyfi til að stækka það yfir norðvesturhluta eyjarinnar um leið og landnemar fengjust til að hreinsa og rækta landið. Hann sendi líka verkfræðinga og smiði til að ljúka smíði kastalans og annarra varnarvirkja. Um miðja 11. öld settust sjóræningjar að á Guernsey og reistu vígi, Le Château des Sarrasins, á miðri eyjunni. [[Vilhjálmur sigursæli|Vilhjálmur af Normandí]] réði Sampson d'Anneville til að ráða niðurlögum þeirra og veitti honum í staðinn lén fyrir vesturhluta eyjarinnar. Sampson fékk landseta frá Normandí til að setjast að á [[lén d'Annevilles|léni d'Annevilles]] og Vilhjálmur gaf auk þess öðrum normönnskum landeigendum jarðir. Guernsey var brátt fullbyggð og skiptist í tíu sóknir. Í hverju léni var dómur til að leysa úr ágreiningsefnum landseta, en ábótinn í klaustri heilags Mikaels og herra d'Anneville fóru með æðsta dómsvald og leyfi til að taka sakamenn af lífi.<ref>{{cite web|work= British History Online|title=Guernsey|url=https://www.british-history.ac.uk/topographical-dict/england/pp348-360/ |access-date=13 June 2022}}</ref> Árið 1204 missti [[Jóhann landlausi]] meginlandshluta hertogadæmisins til [[Filippus 2. Frakkakonungur|Filippusar 2.]], en eyjarnar voru áfram hluti af löndum Englandskonunga.<ref>{{harvnb|Crossan|2015|p=7}}</ref> Þetta var staðfest með [[Parísarsáttmálinn (1259)|Parísarsáttmálanum]] 1259.<ref name="Ogier">{{Cite book |last=Ogier |first=Daryl Mark |title=The Government and Law of Guernsey |publisher=The States of Guernsey |year=2005 |isbn=978-0954977504}}</ref> Á [[síðmiðaldir|síðmiðöldum]] voru [[sjórán]] stunduð frá eyjunum með því að nota villuljós til að fá skip til að stranda. Þetta jókst í [[Hundrað ára stríðið|Hundrað ára stríðinu]] þegar [[Kapetingar]] lögðu eyjarnar nokkrum sinnum undir sig. [[Varnarlið Guernsey]] er fyrst nefnt í heimildum 1331. Það var lagt niður árið 1946.<ref>{{Cite web |date=2012-07-19 |title=Royal Guernsey Militia Regimental Museum |url=http://museums.gov.gg/rgm |access-date=24 September 2017 |website=Guernsey Museums & Galleries}}</ref> Árið [[1372]] réðust málaliðar frá [[Aragón]] á eyjarnar undir stjórn [[Owain Lawgoch]] í þjónustu franska konungsins.<ref>{{Cite book |last=de Garis |first=Marie |title=Folklore of Guernsey |year=1986 |oclc=19840362}}</ref> === Árnýöld === Árið 1483 gaf [[Sixtus 6.]] út páfabullu þar sem Ermarsundseyjar voru lýstar „hlutlaust svæði“.<ref>{{harvnb|Cooper|2006|p=13}}</ref> Hver sem réðist á eyjarskeggja átti [[bannfæring]]u á hættu. Hlutleysi eyjanna var staðfest með konunglegri tilskipun Englandskonungs 1548. Frakkar reyndu að leggja Jersey undir sig ári síðar, en [[varnarlið Jersey]] sigraði þá. Hlutleysið var afnumið af [[Vilhjámur 3. Englandskonungur|Vilhjálmi 3.]] öld síðar, vegna sjórána gegn hollenskum skipum.<ref>{{Cite book |last=Wimbush |first=Henry |title=The Channel Islands |date=1924 |publisher=A&C Black |page=89}}</ref> Um miðja [[16. öld]] snerust margir íbúar til [[kalvínismi|kalvínisma]]. Árið [[1556]] voru þrjár konur, [[píslarvottarnir frá Guernsey]], brenndar á báli fyrir [[villutrú]],<ref>{{Cite book |last=Ogier |first=Daryl Mark |title=Reformation and Society in Guernsey |url=https://archive.org/details/reformationsocie0000ogie |publisher=Boydell & Brewer |year=1997 |isbn=978-0851156033}}</ref> ásamt barnungum syni einnar þeirra. Þetta olli þvílíkri hneykslun meðal eyjarskeggja að fógetinn, Hellier Gosselin, hrökklaðist frá eyjunum skömmu síðar.<ref>{{cite book |url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004364950/B9789004364950_009.xml |chapter=Pleading the Belly: A Sparing Plea? Pregnant Convicts and the Courts in Medieval England |first=Sara M. |last=Butler |title=Crossing Borders: Boundaries and Margins in Medieval and Early Modern Britain |pages=131–152 |editor-last1=Butler |editor-first1=Sara |editor-last2=Kesselring |editor-first2=K. J. |date=2018 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004364950_009 |isbn=978-90-04-33568-4}}</ref> [[File:Jacob Knyff - An English Ship and other Shipping off Castle Cornet, Guernsey - WGA12219.jpg|thumb|left|upright=1.35|[[Cornet-kastali]] við St. Peter Port á Guernsey, á síðari hluta 17. aldar.]] Í [[Enska borgarastyrjöldin|Ensku borgarastyrjöldinni]] snerust flestir íbúar á sveif með þingliðinu en landstjórinn, [[Peter Osborne]], settist að í [[Cornet-kastali|Cornet-kastala]] og hélt þar til ásamt flokki konungssinna. Kastalinn var sá síðasti á Bretlandseyjum sem gafst upp fyrir þingliðinu árið 1651.<ref>{{Cite book |title=The Atlantic Monthly, Volume 65 |page=621}}</ref><ref>{{Cite web |date=2012-07-19 |title=History of the Castle |url=http://www.museums.gov.gg/castlehistory |access-date=19 September 2017 |website=Guernsey Museums & Galleries}}</ref> Í styrjöldum Breta við [[Spánn|Spán]] og Frakkland á 17. og 18. öld fengu margir skipstjórar þaðan [[kaparabréf]] og breyttu kaupskipum í sjóræningjaskip. Í upphafi 18. aldar settust margir íbúar Guernsey að í [[Nýi heimurinn|Nýja heiminum]].<ref>{{Cite web |title=Guernsey's emigrant children |url=https://www.bbc.co.uk/legacies/immig_emig/channel_islands/guernsey/article_1.shtml |access-date=22 November 2017 |website=BBC Legacies}}</ref> Landnemar þaðan stofnuðu [[Guernsey-sýsla|Guernsey-sýslu]] í Ohio.<ref>{{harvnb|Jamieson|1986|p=281}}</ref> Ótti við innrás Napoleons gerði að verkum að ný varnarmannvirki voru reist á eyjunum undir lok aldarinnar.<ref>{{Cite web |title=18th & 19th Century Defences |url=http://www.museums.gov.gg/defences |access-date=18 September 2017 |website=Guernsey Museums & Galleries|date=19 July 2012 }}</ref> === Nútími === Á [[19. öld]] vænkaðist hagur eyjarinnar vegna siglinga og vinnslu í [[granít|granítnámum]]. Þegar vinnslan var sem mest var unnið í 278 námum, flestum þeirra á norðurhluta eyjarinnar. Þegar [[skútuöld]] lauk dró úr hlutverki eyjanna í sjóflutningum, þar sem járn og stál voru ekki til þar.<ref>{{harvnb|Jamieson|1986|p=291}}</ref> Nyrsti hluti Guernsey, [[Le Clos du Valle]], var [[örfirisey]] sem var skilin frá aðaleyjunni með sundinu [[Le Braye du Valle]]. Sundið var þurrkað upp af bresku stjórninni 1806. Austurendi sundsins varð hafnarbærinn [[Saint Sampson (Guernsey)|Saint Sampson]], sem í dag er önnur stærsta höfn Guernsey. Nýir vegir voru gerðir og eldri vegir lagðir með slitlagi fyrir [[breski herinn|breska herinn]].<ref>{{harvnb|Crossan|2015|p=241}}</ref> Innviðaframkvæmdir voru fjármagnaðar með peningaprentun frá 1815.<ref>{{Cite book|last=Edward Holloway|url=http://archive.org/details/HowGuernseyBeatTheBankers|title=How Guernsey Beat the Bankers}}</ref> Um 3000 menn frá Guernsey voru skráðir í breska innrásarliðið [[British Expeditionary Force]] í [[fyrri heimsstyrjöld]], þar af um 1000 í hersveitinni [[Royal Guernsey Light Infantry]] sem var stofnuð árið [[1916]]. Í [[síðari heimsstyrjöld]] var lengst af [[Þýskaland|þýskt]] setulið á Guernsey en fyrir stríðið höfðu mörg börn verið flutt frá eyjunni til ættingja í Bretlandi.<ref name="Bunting">{{cite book |last1=Bunting |first1=Madeleine |title=The Model Occupation |url=https://archive.org/details/modeloccupationc0000bunt |date=1995 |publisher=Harper Collins |location=London |isbn=0002552426 |page=[https://archive.org/details/modeloccupationc0000bunt/page/n50 21]}}</ref> Þjóðverjar reistu mikil varnarvirki á eyjunni vegna hernaðarlegs mikilvægis hennar og vegna þess að [[Adolf Hitler]] taldi að Bretar myndu reyna að endurheimta eyjarnar hvað sem það kostaði. Yfir 1000 íbúar voru fluttir nauðungarflutningum í fangabúðir í Þýskalandi, sérstaklega [[Oflag V-B]] og [[Oflag VII-C]]. Hernámi Þjóðverja á Guernsey og Jersey lauk 9. maí 1945. Sá dagur er haldinn hátíðlegur síðan.<ref>{{Cite web |title=Learn more about Liberation Day |url=https://www.visitguernsey.com/learn-more-about-liberation-day |access-date=22 November 2017 |website=Visit Guernsey |archive-date=3 júlí 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703223818/https://www.visitguernsey.com/learn-more-about-liberation-day |url-status=dead }}</ref> Seinna á 5. áratugnum var gert við skemmdir sem hernámið hafði valdið á eyjunum. [[Tómatur|Tómataræktun]] blómstraði fram á 8. áratug 20. aldar þegar hækkun olíuverðs olli hnignun ræktunarinnar.<ref name="Tomato">{{Cite web |title=The tomato growing industry |url=https://www.bbc.co.uk/guernsey/content/articles/2009/03/18/tomato_growing_feature.shtml |access-date=23 November 2017 |website=Local History Guernsey |publisher=BBC}}</ref> Ferðaþjónusta er áfram mikilvæg atvinnugrein á Guernsey.<ref>{{Cite web |title=Guernsey Tourism Strategic Plan 2015–2025 |url=http://www.guernseytrademedia.com/sites/default/files/master_page_related_downloads/2015/Sep/vg_strategic_plan_2015_aw_web2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035822/http://www.guernseytrademedia.com/sites/default/files/master_page_related_downloads/2015/Sep/vg_strategic_plan_2015_aw_web2.pdf |archive-date=2017-12-01 |url-status=live |access-date=23 November 2017 |website=VisitGuernsey Trade and Media}}</ref> Á 8. áratugnum fór fjármálaþjónusta vaxandi. [[Útganga Breta úr Evrópusambandinu]] hefur ekki haft mikil áhrif á samband Bretlands við eyjarnar.<ref>{{Cite web |title=Inside Brexit – Guernsey's Response |url=https://www.weareguernsey.com/media/2090/guernsey-and-brexit.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031301/https://www.weareguernsey.com/media/2090/guernsey-and-brexit.pdf |archive-date=2017-12-01 |url-status=live |access-date=23 November 2017 |website=We are Guernsey}}</ref> ==Landfræði== [[File:Guernsey landscape 2 (1993).jpg|thumb|left|Klettar við strönd Guernsey]] Eyjarnar Alderney, Guernsey, Herm, Sark og nokkrar minni eyjar liggja nærri {{coord|49|28|N|2|35|W|}} og eru samtals 78 ferkílómetrar að stærð með um 50 km strandlengju. Aðaleyjan, Guernsey, er 63,4 ferkílómetrar. Hún er í [[St. Malo]]-flóa, um 50 km vestur af strönd Normandí í Frakklandi og 120 km suður af [[Weymouth]] í Bretlandi. Syðsti oddi eyjarinnar er [[Jerbourg Point]] þar sem Þjóðverjar reistu varnarvirki. Hæsti punktur umdæmisins er [[Le Moulin]] á Sark, 114 metra yfir sjávarmáli. Á Guernsey er hæsti punkturinn Hautnez í 111 metra hæð. Guernsey skiptist í tvær landslagsheildir: hásléttuna ''Haut Pas'' í suðri og láglenda og sendna sléttu, ''Bas Pas'', í norðri. Almennt séð er landbúnaður ríkjandi á ''Haut Pas'' en þéttbýli og iðnaður meira áberandi á ''Bas Pas''. Í St Peter Port er að finna djúpa [[St Peter Port-höfn|höfn]]. Smáeyjarnar [[Casquets]] við Alderney eru þekktar fyrir tíð skipbrot og þar hefur verið [[viti]] frá 1724. ===Veðurfar=== Veðurfar á Guernsey er temprað, mildir vetur og hlý sólrík sumur. Júlí og ágúst eru heitustu mánuðirnir og er hitinn þá yfirleitt í kringum 20° en getur náð allt að 24°. Febrúar er að jafnaði kaldasti mánuðurinn með meðallofthita um 6°. Vikulegur meðallofthiti er 16° í ágúst. Snjókoma er sjaldgæf og snjó festir sjaldnast en mestu líkur á snjókomu eru í febrúar. Hiti fer sjaldan undir frostmark þótt vindkæling geti verið mikil. Mest úrkoma er í desember, nóvember og janúar. Júlí er sólríkasti mánuðurinn með 250 sólartíma. Desember er dimmasti mánuðurinn með 50 sólartíma. Um helming ársins er skýjað. {{Veðurlag |hmjan = 8 |hmfeb = 9 |hmmar = 10 |hmapr = 11 |hmmaj = 14 |hmjun = 17 |hmjul = 19 |hmaug = 20 |hmsep = 18 |hmokt = 15 |hmnov = 11 |hmdec = 10 |lmjan = 5 |lmfeb = 4 |lmmar = 5 |lmapr = 6 |lmmaj = 9 |lmjun = 11 |lmjul = 13 |lmaug = 14 |lmsep = 13 |lmokt = 11 |lmnov = 8 |lmdec = 6 |nbjan = 89 |nbfeb = 77 |nbmar = 67 |nbapr = 51 |nbmaj = 50 |nbjun = 46 |nbjul = 38 |nbaug = 46 |nbsep = 67 |nbokt = 89 |nbnov = 98 |nbdec = 107 |source = [[Alþjóðaveðurfræðistofnunin]],<ref name=WMO>{{vefheimild|url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1373|titill=World Weather Information Service – Guernsey |útgefandi=Alþjóðaveðurfræðistofnunin|árskoðað=2012}}</ref> }} == Stjórnmál == [[Mynd:Lieutenant_Governor_and_Bailiff_of_Guernsey.jpg|thumb|right|Landstjóri og fógetafulltrúi Guernsey í skrúðgöngu til að fagna afmæli Bretadrottningar árið 2016.]] Fógetaumdæmið Guernsey nær yfir eyjarnar [[Guernsey (eyja)|Guernsey]], [[Alderney]] og [[Sark]]. Hver eyja hefur sitt eigið [[stéttaþing]] sem myndar stjórn hennar. Æðsta stéttaþingið er á Guernsey og lög þaðan gilda stundum líka á hinum eyjunum með þeirra samþykki. Þingið skipar nefndir sem fara með framkvæmdavaldið. [[Þingið á Guernsey]] er skipað 40 þingmönnum sem eru kjörnir til 4 ára í senn. [[Þingið á Alderney]] er skipað 10 fulltrúum kosnum til 4 ára þar sem helmingur þingsins er kosinn á tveggja ára fresti. [[Þingið á Sark]] hefur 18 fulltrúa sem eru kosnir á 4 ára fresti, og er stjórnað af [[lénsherra Sark]]. Hvert lögsagnarumdæmi hefur sína eigin dómstóla. Guernsey er ekki hluti af [[Bretland]]i og á engan fulltrúa á breska þinginu. Líkt og Jersey nýtur hún sérstakrar stjórnskipunarlegrar stöðu með óskrifaða stjórnarskrá byggða á réttindum sem ýmsir enskir konungar hafa veitt í gegnum aldirnar. Stjórn Guernsey forðast að láta reyna á þessi ákvæði með átökum við bresku ríkisstjórnina. Þessi sérstaða hefur oft komið sér vel, þar sem eyjarskeggjar hafa komið sér undan hörðustu löggjöfinni frá Westminster en notið góðs af verndartollum. England og síðar Bretland hafa aftur notið góðs af hernaðarlega mikilvægri stöðu eyjanna. ===Sóknir=== Stjórnsýslueiningar Guernsey eru tíu sóknir. Auk þess eru kirkjusóknir á Alderney og Sark en þær eru ekki stjórnsýslueiningar. Í hverri sókn er tylftarráð (''Douzaine'') þar sem meðlimir eru kjörnir til fjögurra ára í senn. Tveir kjörnir löggæslufulltrúar fara með framkvæmdavald fyrir tylftarráðið. Lítil [[örfirisey]], [[Lihou]], tengist Guernsey um granda á háfjöru. Landslag á Guernsey er að mestu flatt með lágar hæðir suðvestanmegin. {| style="background:none;" | {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; font-size:95%;" |- ! !! style="width:100px;"| Sókn ! Íbúar (2001) !! Flatarmál ([[vergée]]s) !! Flatarmál (km²) |- | 1. ||align="left"| [[Castel (Guernsey)|Castel]] | 8.975 || 6.219 || 10,2 |- | 2. ||align="left"| [[Forest (Guernsey)|Forest]] | 1.549 || 2.498 || 4,1 |- | 3. ||align="left"| [[St Andrew (Guernsey)|St Andrew]] | 2.409 || 2.752 || 4,5 |- | 4. ||align="left"| [[St Martin (Guernsey)|St Martin]] | 6.267 || 4.468 || 7,3 |- | 5. ||align="left"| [[St Peter Port]] | 16.488 || 3.914 || 6,4 |- | 6. ||align="left"| [[Saint Peter (Guernsey)|St Pierre du Bois]] | 2.188 || 3.808 || 6,2 |- | 7. ||align="left"| [[St Sampson (Guernsey)|St Sampson]] | 8.592 || 3.816 || 6,3 |- | 8. ||align="left"| [[Saint Saviour (Guernsey)|St Saviour]] | 2.696 || 3.900 || 6,4 |- | 9. ||align="left"| [[Torteval (Guernsey)|Torteval]] | 973 || 1.891 || 3,1 |- | 10. ||align="left"| [[Vale (Guernsey)|Vale]] | 9.573 || 5.446 || 8,9 |} | [[File:Guernsey.png|thumb|Sóknir á Guernsey.]] |} == Efnahagslíf == Fjármálaþjónusta, eins og bankaþjónusta, sjóðstjórnun og tryggingar, stendur undir um 37% af vergri landsframleiðslu.<ref name="www.gov.gg">{{Cite web |title=Guernsey Gross Domestic Product First Release 2010 |url=http://www.gov.gg/GDP |access-date=11 September 2012 |publisher=States of Guernsey}}</ref> Ferðaþjónusta, iðnaður og landbúnaður (aðallega tómatarækt og afskorin blóm - sérstaklega [[fresía|fresíur]]) hefur farið minnkandi.<ref name="Tomato"/> Lágir skattar og erfðafjárskattar hafa gert Guernsey að vinsælli [[aflandseyja|aflandseyju]] fyrir einkarekna hlutabréfasjóði. Enginn seðlabanki starfar á Guernsey en stjórnvöld á eyjunni framleiða sína eigin útgáfu af [[sterlingspund]]i, [[Guernseyjarpund]], sem er tekið gilt á Guernsey og víða á [[Jersey]], en síður í [[Bretland]]i, þótt það jafngildi [[breskt pund|bresku pundi]]. Breskir gjaldmiðlar (bæði enskar, skoskar og norðurírskar útgáfur) eru teknir gildir á Guernsey.<ref>{{Cite web |title=About Guernsey |url=http://www.visitguernsey.com/aboutguernsey/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529004318/http://www.visitguernsey.com/aboutguernsey/ |archive-date=29 May 2011 |access-date=31 May 2011 |publisher=Visitguernsey.com}}</ref> Fjárfestingasjóðir eyjunnar sem eiga að standa undir lífeyri og framtíðarkostnaði, námu 2,7 milljörðum í júní 2016.<ref>{{Cite web |date=28 September 2016 |title=Total States Funds = £2.7 Billion |url=http://www.islandfm.com/total-states-assets-2-7-billion/ |publisher=Island FM |access-date=4 janúar 2023 |archive-date=2 apríl 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402110927/http://www.islandfm.com/total-states-assets-2-7-billion/ |url-status=dead }}</ref> Guernsey gaf út 30 ára ríkisskuldabréf í desember 2015 fyrir 330 milljón pundum, sem var fyrsta ríkisskuldabréfið í 80 ár.<ref>{{Cite news |title=Guernsey's Debt Draws Strong Demand |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/guernseys-debt-draws-strong-demand-1434367951}}</ref> Guernsey hefur fengið lánshæfismatið AA-/A-1+ með stöðugri væntingu frá [[Standard & Poor's]].<ref>{{Cite web |date=30 January 2017 |title=Island Credit Rating Remains The Same |url=http://www.islandfm.com/island-credit-rating-remains/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402174741/http://www.islandfm.com/island-credit-rating-remains/ |archive-date=2 April 2019 |access-date=30 January 2017 |publisher=Island fm}}</ref> Í mars 2016 voru 32.291 með starf á Guernsey og 4.864 íbúar voru sjálfstætt starfandi. Þar voru 2.453 fyrirtæki með störf. 19,6% íbúa starfa í fjármálageiranum og miðtekjur voru 31.215 pund.<ref>{{Cite web |title=Guernsey Quarterly Population, Employment and Earnings Bulletin |url=http://www.islandfm.com/wp-content/uploads/2016/10/Quarterly-population-employment-and-earnings-bulletin-Q3-2015-final-embargoed.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018114848/http://www.islandfm.com/wp-content/uploads/2016/10/Quarterly-population-employment-and-earnings-bulletin-Q3-2015-final-embargoed.pdf |archive-date=18 October 2017 |access-date=29 October 2016 |publisher=Island FM}}</ref> == Íbúar == Íbúar Guernsey voru rúmlega 60.000 árið 2019.<ref name="population">{{Cite web |date=March 2019 |title=Population, Employment and Earnings - States of Guernsey |url=https://www.gov.gg/population}}</ref> Lífslíkur eru 84,5 ár hjá konum og 80,1 ár hjá körlum. Guernsey var í 10. sæti yfir lönd heims eftir langlífi íbúa árið 2015.<ref>{{Cite web |title=Life Expectancy at Birth |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 September 2015 |archive-date=29 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181229134543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html |url-status=dead }}</ref> Íbúar Guernsey eru [[breskur ríkisborgararéttur|breskir ríkisborgarar]] og bresk lög gilda um innflytjendur og landamæravörslu.<ref name=":1">{{Cite web |last=PO Box 23 |first=St Peter Port |date=2020-11-18 |title=Guidance for EU nationals and employers |url=https://www.gov.gg/eunationalsbrexit |access-date=2023-01-02 |website=www.gov.gg |language=en}}</ref> Guernsey er hluti af [[Sameiginlega ferðasvæðið|Sameiginlega ferðasvæðinu]] sem nær yfir allar [[Bretlandseyjar]], þannig að ekki þarf að sýna vegabréf þegar ferðast er milli eyjanna. Guernsey takmarkar aðflutning fólks með íbúðaleyfum, þannig að sérstök skilyrði gilda um íbúa hluta íbúðarhúsnæðis á eyjunni. Til að mega setjast þar að verður maður að vera fæddur þar eða deila íbúð með einhverjum sem er með slíkt leyfi.<ref>{{Cite web |title=Where can licence holders live |url=http://www.gov.gg/live |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501145835/http://www.gov.gg/live |archive-date=1 May 2015 |publisher=States of Guernsey}}</ref> Þær eignir sem eru ekki háðar þessum skilyrðum eru því mun dýrari. Skilyrðin gilda aðeins um búsetu í húsnæðinu og hafa ekkert með eignarhald að gera. Hægt er að sækja um stöðu íbúa ef viðkomandi hefur búið á eyjunni í tíu ár á 20 ára tímabili. ==Menning == [[Mynd:Guernseymen selling produce at the Viaer Marchi.jpg|thumb|right|Grænmetismarkaður á Lé Viaër Marchi 2008.]] Guernsey, Alderney og Sark hafa hver sína eigin menningarlegu arfleifð, sem hefur mótast af blöndu normannskra (franskra) hefða og [[bresk menning|breskra menningaráhrifa]]. Þar voru áður talaðar normannskar mállýskur ([[guernésiais]], [[sercquiais]] og [[auregnais]]). Um 2% íbúa Guernsey eru taldir tala guernésiais, en 14% telja sig skilja mállýskuna. Auregnais dó út sem lifandi mállýska á 7. áratug 20. aldar og sercquiais líklega undir lok aldarinnar. Við Guernsey er kennt [[Guernsey (nautgripakyn)|samnefnd nautgripakyn]], sem er þjóðardýr eyjarinnar, ásamt [[asni|asna]]. Hefðbundin skýring á asnanum er að landslag á Guernsey er miklu brattara en á Jersey og útheimti því sterk burðardýr. Guernsey-búar eru uppnefndir „asnar“ (''ânes''), meðan Jersey-búar eru uppnefndir „körtur“ (''crapauds''). Þekkt skáld og rithöfundar frá Guernsey eru meðal annars [[George Métivier]], [[Mabel Collins]] og [[G. B. Edwards]]. Nokkrir þekktir listamenn hafa búið á Guernsey um lengri eða skemmri tíma. Franski listmálarinn [[Pierre-Auguste Renoir]] málaði þar fimmtán málverk sumarið 1884.<ref>{{Cite book |last=House |first=John |url=http://www.museums.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=81297&p=0 |title=Renoir in Guernsey |date=1988 |publisher=Guernsey Museum & Art Gallery |isbn=978-1871560817 |page=3 |access-date=29 November 2017}}</ref> Enska tónskáldið [[John Ireland]] bjó þar líka um tíma. Þekkasti gestur Guernsey er samt [[Victor Hugo]] sem dvaldi þar í útlegð 1855 til 1870 og samdi þar mörg af sínum þekktustu verkum, meðal annars ''[[Vesalingarnir|Vesalingana]]''. Hátíðir eru meðal annars [[Lé Viaër Marchi]] á Guernsey (frá 8. áratug 20. aldar) og [[SarkFest]]-tónlistarhátíðin á Sark. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== * [http://www.visitguernsey.com/ Ferðaþjónusta á Guernsey] {{wikiorðabók}} {{Evrópa}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Guernsey| ]] [[Flokkur:Ermarsundseyjar]] [[Flokkur:Bresk yfirráðasvæði og krúnunýlendur]] h62gxca7lf2zuvas0tqnaxavt733w6y 0 12813 1960204 1957110 2026-04-16T18:57:35Z ~2026-23531-61 115619 Bætti við körfubolta 1960204 wikitext text/x-wiki {{Sveitarfélagstafla | nafn = Garðabær | nafn_í_eignarfalli = Garðabæjar | mynd = Garðakirkja.jpg | mynd_texti = [[Garðakirkja]] á Álftanesi | skjaldarmerki = Skjaldarmerki Gardabaejar.png | kort = Garðabær frá 2013 kort.png | hnit = {{hnit|64|05|18|N|21|55|11|W|display=inline|type:city_region:IS}} | kjördæmi = [[Suðvesturkjördæmi]] | þéttbýli = {{ubl|Garðabær|[[Álftanes]]}} | sveitarstjóri_titill = [[Bæjarstjóri]] | sveitarstjóri = [[Almar Guðmundsson]] {{LB|D}} | póstnúmer = 210, 212 | sveitarfélagsnúmer = 1300 | vefsíða = {{URL|gardabaer.is}} }} '''Garðabær''' ({{abbr|fmb.|framburður}} {{IPA-is|k|a|r|ð|a|p|ai|ː|r}}) er [[sveitarfélag]] á [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] á milli [[Kópavogur|Kópavogs]] og [[Hafnarfjörður|Hafnarfjarðar]]. Íbúar eru tæplega 20.660 (mars 2025). Bæjarstjóri Garðabæjar er [[Almar Guðmundsson]] en hann tók við embættinu 2022. [[Garðahreppur]] varð til árið [[1878]], ásamt [[Bessastaðahreppur|Bessastaðahreppi]], þegar [[Álftaneshreppur (Gullbringusýslu)|Álftaneshreppi]] var skipt í tvo hluta. Var hann kenndur við kirkjustaðinn [[Garðar (Álftanesi)|Garða]] á [[Álftanes]]i. [[Hafnarfjörður]] var innan hreppsins fyrstu þrjá áratugina, en var skilinn frá honum þegar hann fékk kaupstaðarréttindi [[1. júní]] [[1908]]. Sjálfur fékk Garðahreppur kaupstaðarréttindi [[1. janúar]] [[1976]] og nefndist eftir það ''Garðabær''. Samhliða [[þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs|þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs]] þann [[20. október]] [[2012]], fór fram íbúakosning í Garðabæ og [[Sveitarfélagið Álftanes|sveitarfélaginu Álftanesi]] og var sameining þeirra í eitt sveitarfélag samþykkt. Hið nýja sveitarfélag heitir Garðabær. Sameiningin tók gildi um áramótin 2012/2013.<ref>{{cite web|url=http://www.ruv.is/frett/sameining-samthykkt-i-gardabae-og-a-alftanesi|title=Sameining samþykkt í Garðabæ og á Álftanesi|publisher=ruv.is|accessdate=21. október 2012|archive-date=2013-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111040727/http://ruv.is/frett/sameining-samthykkt-i-gardabae-og-a-alftanesi|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.visir.is/i-eina-saeng-eftir-naestu-aramot/article/2012710229973|title=Í eina sæng eftir næstu áramót|publisher=visir.is|accessdate=22. október 2012}}</ref> ==Náttúra== Í suðurhluta sveitarfélagsins er náttúrusvæði sem nær að [[Húsfell]]i, Vífilstaðahlíð í [[Heiðmörk]] og er [[Búrfellsgjá]], gömul eldstöð, innan þess. Vötnin [[Vífilsstaðavatn]] og [[Urriðavatn]] eru nálægt byggðinni í Garðabæ. [[Gálgahraun]] og [[Garðahraun]], bæði hluti af [[Búrfellshraun við Hafnarfjörð|Búrfellshrauni]] og [[Maríuhellar]] eru meðal friðlýstra svæði.<ref>[https://www.gardabaer.is/umhverfi/umhverfismal/fridlyst-svaedi/ Friðlýst svæði] Garðabær.is</ref> [[Reykjanesfólkvangur]] og [[Bláfjallafólkvangur]] eru að hluta innan Garðabæjar. Á [[Bessastaðanes]]i er ríkulegt fuglalíf eins og á strönd Álftaness. ==Samfélag== Í sveitarfélaginu er Tónlistarskóli Garðabæjar með blásarasveit. ===Stjórnmál=== [[Sjálfstæðisflokkurinn]] hefur í áratugi verið með völd í bæjarfélaginu. [[Almar Guðmundsson]] er núverandi bæjarstjóri Garðabæjar. ===Íþróttir=== [[Ungmennafélagið Stjarnan]] er með lið í knattspyrnu, körfubolta. handbolta, fimleikum og fleiri íþróttum. Álftanes er með körfuboltalið sem komst í efstu deild árið 2023. Mikil [[golf]]menning er að finna í Garðabæ. [[Golfklúbbur Kópavogs og Garðabæjar]] (GKG) og [[Oddur (golfklúbbur)|golfklúbburinn Oddur]] hafa miðstöðvar í bænum. Einnig er [[frisbígolf]]völlur á [[Vífilsstaðir|Vífilsstöðum]]. [[Sundlaug]]ar eru [[Álftaneslaug]] og [[Ásgarðslaug]]. ===Verslun=== Stórverslanirnar [[IKEA]] og [[Costco]] eru með aðsetur í verslunarkjarnanum Kauptún í Garðabæ. Annar verslunarkjarni er [[Garðatorg]] sem er meira miðsvæðis. ===Söfn=== *[[Hönnunarsafn Íslands]] er við Garðatorg *Minjagarður að Hofsstöðum (við götuna Kirkjulund): Minjar af næststærsta landnámsskála sem fundist hefur á Íslandi. *[[Krókur á Garðaholti|Krókur á Garðaholti:]] Lítill bárujárnsklæddur burstabær sem var endurbyggður úr torfbæ árið 1923. ==Merkir staðir== *[[Bessastaðir]], aðsetur forseta Íslands og gamalt býli. *[[Bessastaðakirkja]], ein elsta kirkja á Íslandi *[[Vífilsstaðir]], gamalt sjúkrahús sem starfaði sem berklaspítali frá 1910-1973. <gallery> Burfelluppafhafnarfirði.jpg|Búrfell OB090126b-3049 Bessastadir.JPG|Bessastaðir Vifilsstaðaspítali.jpg|Vífilsstaðir </gallery> == Hverfi og götur == Hverfi og götur í Garðabæ eru allnokkur. {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ Götur og hverfi í Garðabæ !Hverfi !Gata |- |Akrar |Árakur |- |Akrar |Breiðakur |- |Akrar |Byggakur |- |Akrar |Dalakur |- |Akrar |Frjóakur |- |Akrar |Goðakur |- |Akrar |Gullakur |- |Akrar |Hallakur |- |Akrar |Haustakur |- |Akrar |Hjálmakur |- |Akrar |Hofakur |- |Akrar |Hvannakur |- |Akrar |Jafnakur |- |Akrar |Kaldakur |- |Akrar |Kornakur |- |Akrar |Krossakur |- |Akrar |Línakur |- |Akrar |Ljósakur |- |Akrar |Maltakur |- |Akrar |Rúgakur |- |Akrar |Sandakur |- |Akrar |Seinakur |- |Akrar |Skeiðakur |- |Akrar |Stórakur |- |Akrar |Sunnakur |- |Akrar |Votakur |- |Arnarnes |Kríunes |- |Arnarnes |Þernunes |- |Arnarnes |Hegranes |- |Arnarnes |Tjaldanes |- |Arnarnes |Blikanes |- |Arnarnes |Haukanes |- |Arnarnes |Mávanes |- |Arnarnes |Súlunes |- |Arnarnes |Teistunes |- |Arnarnes |Þrastanes |- |Ásar |Arnarás |- |Ásar |Asparás |- |Ásar |Birkiás |- |Ásar |Bjarkarás |- |Ásar |Borgarás |- |Ásar |Breiðás |- |Ásar |Brekkuás |- |Ásar |Brúnás |- |Ásar |Eikarás |- |Ásar |Furuás |- |Ásar |Greniás |- |Ásar |Holtás |- |Ásar |Hraunás |- |Ásar |Kjarrás |- |Ásar |Klettás |- |Ásar |Laufás |- |Ásar |Lerkiás |- |Ásar |Lyngás |- |Ásar |Melás |- |Ásar |Ögurás |- |Ásar |Skrúðás |- |Ásar |Steinás |- |Ásar |Stórás |- |Ásar |Tunguás |- |Ásar |Vattarás |- |Ásar |Víðiás |- |Bæjargil |Bæjargil |- |Búðir |Ásbúð |- |Búðir |Holtsbúð |- |Byggðir |Hlíðarbyggð |- |Byggðir |Brekkubyggð |- |Byggðir |Dalsbyggð |- |Byggðir |Hæðarbyggð |- |Fitjar |Lækjarfit |- |Fitjar |Langafit |- |Fitjar |Túnfit |- |Flatir |Móaflöt |- |Flatir |Bakkaflöt |- |Flatir |Brúarflöt |- |Flatir |Garðaflöt |- |Flatir |Hagaflöt |- |Flatir |Lindarflöt |- |Flatir |Markarflöt |- |Flatir |Smáraflöt |- |Flatir |Stekkjarflöt |- |Flatir |Sunnuflöt |- |Flatir |Tjarnarflöt |- |Garðatorg |Garðatorg |- |Grundir |Ægisgrund |- |Grundir |Marargrund |- |Grundir |Njarðargrund |- |Grundir |Ránargrund |- |Grundir |Sjávargrund |- |Grundir |Unnargrund |- |Hæðir |Aftanhæð |- |Hæðir |Birkihæð |- |Hæðir |Blómahæð |- |Hæðir |Draumahæð |- |Hæðir |Eyktarhæð |- |Hæðir |Fagrahæð |- |Hæðir |Háhæð |- |Hæðir |Jökulhæð |- |Hæðir |Lynghæð |- |Hæðir |Melhæð |- |Hæðir |Nónhæð |- |Hæðir |Óttuhæð |- |Hæðir |Rjúpnahæð |- |Hæðir |Sigurhæð |- |Hæðir |Skógarhæð |- |Hæðir |Urðarhæð |- |Hnoðraholt |Eskiholt |- |Hnoðraholt |Háholt |- |Hnoðraholt |Hrísholt |- |Hólar |Hraunhólar |- |Hólar |Lynghólar |- |Lundir |Asparlundur |- |Lundir |Efstilundur |- |Lundir |Einilundur |- |Lundir |Espilundur |- |Lundir |Furulundur |- |Lundir |Gígjulundur |- |Lundir |Grenilundur |- |Lundir |Heiðarlundur |- |Lundir |Hofslundur |- |Lundir |Hörgslundur |- |Lundir |Hörpulundur |- |Lundir |Hvannalundur |- |Lundir |Kirkjulundur |- |Lundir |Reynilundur |- |Lundir |Skógarlundur |- |Lundir |Víðilundur |- |Lundir |Þrastarlundur |- |Móar |Hrísmóar |- |Móar |Kjarrrmóar |- |Móar |Lyngmóar |- |Mýrar |Langamýri |- |Mýrar |Engimýri |- |Mýrar |Fífumýri |- |Mýrar |Krókamýri |- |Mýrar |Ljósamýri |- |Prýðir |Dalprýði |- |Prýðir |Hraunprýði |- |Prýðir |Lyngprýði |- |Prýðir |Mosprýði |- |Prýðir |Sandprýði |- |Prýðir |Stígprýði |- |Sjáland |17. júnítorg |- |Sjáland |Langalína |- |Sjáland |Norðurbrú |- |Sjáland |Nýhöfn |- |Sjáland |Strandvegur |- |Sjáland |Strikið |- |Sjáland |Vesturbrú |- |Tún |Faxatún |- |Tún |Aratún |- |Tún |Goðatún |- |Tún |Hörgatún |- |Tún |Litlatún |- |Urriðaholt |Bæjargata |- |Urriðaholt |Brekkugata |- |Urriðaholt |Dýjagata |- |Urriðaholt |Dyngjugata |- |Urriðaholt |Hellagata |- |Urriðaholt |Holtsvegur |- |Urriðaholt |Hraungata |- |Urriðaholt |Keldugata |- |Urriðaholt |Kinnargata |- |Urriðaholt |Lindastræti |- |Urriðaholt |Lynggata |- |Urriðaholt |Maríugata |- |Urriðaholt |Sjónarvegur |- |Urriðaholt |Urðargata |- |Urriðaholt |Urriðaholtsstræti |- |Urriðaholt |Víkurgata |- |Urriðaholt |Vinastræti |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{wikiorðabók}} {{commonscat|Garðabær|Garðabæ}} * [https://www.gardabaer.is/ Vefsíða Garðabæjar] {{Sveitarfélög Íslands}} {{SSH}} {{Borgir og bæir á Íslandi}} {{Stubbur|ísland|landafræði}} [[Flokkur:Garðabær| ]] [[Flokkur:Þéttbýlisstaðir Íslands]] 8qoo0bkfszm8tyj3g3mn7p1c2ql47xc 0 21380 1960253 1958903 2026-04-16T23:51:11Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960253 wikitext text/x-wiki [[File:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|alt=A long row of flags|thumb|upright=1.2|Fánar aðildarríkja og áheyrnarríkja [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] fyrir framan [[Þjóðahöllin]]a í [[Genf]], [[Sviss]].]] '''Listi yfir fullvalda ríki''' gefur yfirlit yfir [[fullvalda ríki]] um allan heim með upplýsingum um stöðu þeirra og viðurkenningu á [[fullveldi]] þeirra. Hægt er að skipta ríkjunum 208 í þrjá flokka eftir því hver staða þeirra er innan [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]: 193 aðildarríki,<ref name="unms">{{cite web|title=United Nations Member States|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=United Nations|author=Press Release ORG/1469|access-date=November 3, 2019|date=3 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml|archive-date=30 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 2 áheyrnarríki, og 13 önnur ríki. Dálkurinn „Deilur um fullveldi“ sýnir að fullveldið er óumdeilt í 188 tilvikum, en umdeilt í 18 tilvikum. Af þessum 18 eru 6 aðildarríki, 1 áheyrnarríki og 11 önnur ríki. Að auki eru 2 ríki með sérstaka stöðu. Listar af þessu tagi eru alltaf umdeilanlegir, þar sem engin bindandi skilgreining er til á því hvaða skilyrði ríki þurfa að uppfylla til að teljast fullvalda. Nánar er fjallað um skilyrðin hér fyrir neðan. Á listanum eru líka lönd sem eru talin hafa stöðu fullvalda ríkja ''de facto'', en ekki ætti að líta á það sem stuðning við kröfur um viðurkenningu á sjálfstæði þeirra. == Skilgreiningar == Þessi listi á rætur að rekja til skilgreiningarinnar á því hvað telst fullvalda ríki samkvæmt fyrstu grein [[Montevídeósáttmálinn|Montevídeósáttmálans]] frá [[1933]]. Samkvæmt sáttmálanum, þarf fullvalda ríki að hafa þessa eiginleika: (a) stöðugan fólksfjölda, (b) afmarkað landsvæði, (c) ríkisstjórn, og (d) möguleika á því að vinna með öðrum ríkjum, svo fremi sem það hafi ekki fengist með vopnavaldi, hótunum eða öðrum þvingunaraðgerðum.<ref>{{cite book|author=Hersch Lauterpacht|title=Recognition in International Law|url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&pg=PA419|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=419|isbn=9781107609433}}</ref> Deilt er um það hvort og að hve miklu leyti [[viðurkenning (alþjóðaréttur)|viðurkenning]] skiptir máli fyrir sjálfstæði ríkja. Ef skilgreiningunni hér að framan er fylgt ætti hún að nægja til að ríki teljist sjálfstæð, og viðurkenning annarra ríkja skiptir þá engu máli. Á hinn bóginn, ef óskilyrtu kenningunni um ríkjamyndun er fylgt getur ríki aðeins talist fullgildur aðili að alþjóðasamskiptum ef önnur ríki viðurkenna fullveldi þess. Á eftirfarandi lista eru ríki sem: * líta á sig sem sjálfstæð ríki (til dæmis með [[sjálfstæðisyfirlýsing]]u) og eru oft álitin uppfylla skilgreininguna að framan, eða * eru viðurkennd sem sjálfstæð ríki af minnst einu aðildarríki Sameinuðu þjóðanna. Í sumum tilvikum kann að vera umdeilt hvort tiltekið ríki uppfylli skilyrðin í Montevídeósáttmálanum. Ríki sem telja sig fullvalda en uppfylla ekki öll skilyrðin eru stundum kölluð [[hálfgildingsríki]].<ref name=Hahn>{{cite book|last=Hahn|first=Gordon|title=Russia's Revolution from Above, 1985–2000: Reform, Transition, and Revolution in the Fall of the Soviet Communist Regime|url=https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn|date=2002|page=[https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn/page/527 527]|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick|isbn=978-0765800497}}</ref><ref name=Griffiths>{{cite book|last=Griffiths|first=Ryan|title=Age of Secession: The International and Domestic Determinants of State Birth|url=https://archive.org/details/ageofsecessionin0000ryan|date=2016|pages=[https://archive.org/details/ageofsecessionin0000ryan/page/84 85], 213–242|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-1107161627}}</ref> Á grundvelli þessara skilyrða eru því 208 ríki á listanum: * 205 ríki sem njóta viðurkenningar minnst eins aðildarríkis Sameinuðu þjóðanna * 1 ríki sem uppfyllir skilyrðin, en er aðeins viðurkennt af ríkjum sem ekki eru aðildarríki Sþ ([[Transnistría]]) * 1 ríki sem uppfyllir skilyrðin, en nýtur ekki viðurkenningar neins annars ríkis ([[Sómalíland]]) Í töflunni er að finna undirlista yfir lönd sem eru ýmist ekki fullvalda eða eru nátengd öðru fullvalda ríki. Þar er líka að finna svæði þar sem yfirráð annars ríkis eru takmörkuð með alþjóðasamningum. Þetta eru: * Ríki í [[tengdaríki|frjálsu sambandi]] við annað ríki * Tvö svæði undir yfirráðum Pakistan sem eru hvorki fullvalda, hjálendur né hlutar annarra ríkja: [[Azad Kasmír]] og [[Gilgit Baltistan]] * Hjálendur annars ríkis, auk landsvæða sem sýna mörg einkenni hjálenda * Landsvæði sem stofnuð hafa verið með alþjóðasamningum == Listinn == Heiti ríkjanna hér eru í langflestum tilvikum samkvæmt lista Árnastofnunar yfir ríkjaheiti.<ref>{{vefheimild|titill=Ríkjaheiti|url=https://www.arnastofnun.is/is/rikjaheiti|vefsíða=Árnastofnun|skoðað=5-4-2022}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="background:white; text-align:left;" ! width=300pt|Almennt og opinbert heiti ! width=150pt|Aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]<ref>Hér kemur fram hvort ríki á aðild að Sameinuðu þjóðunum, eða hvort það tekur þátt í starfi Sþ með aðild að undirstofnunum þeirra.</ref> ! width=150pt|Deilur um fullveldi ! class="unsortable" |Frekari upplýsingar um stöðu og viðurkenningu fullveldis |- style="background:Darkgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">A AAA</span> | |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↓ Aðildarríki og áheyrnarríki Sþ ↓ |<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Abkasía → [[#Abkasía|Sjá færsluna fyrir Abkasíu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Afganistan"></span>'''{{flag|Afganistan}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Ríkjandi stjórn í Afganistan sem nefnir landið „íslamska emírsdæmið Afganistan“, hefur ekki verið viðurkennd af neinu ríki. Sameinuðu þjóðirnar viðurkenna stjórn „íslamska lýðveldisins Afganistan“ sem réttmæta stjórn landsins.<ref name="akhund2">{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}</ref><ref name="UN_Seats_Denied">{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan’s Taliban and Myanmar’s Junta|work=nytimes|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Albanía"></span>'''{{flag|Albanía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Albanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Alsír"></span>'''{{flag|Alsír}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Alsír |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Alþýðulýðveldið Kína → [[#Kína|Sjá færsluna fyrir Kína]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Alþýðulýðveldið Kórea → [[#Norður-Kórea|Sjá færsluna fyrir Norður-Kóreu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Andorra"></span>'''{{flag|Andorra}}'''&nbsp;– Furstadæmið Andorra |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Andorra er samfurstadæmi þar sem embætti þjóðhöfðingja deilist á [[Frakklandsforseti|Frakklandsforseta]] og [[kaþólska biskupsdæmið Urgell|biskupinn af Urgell]],<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Andorra country profile |work=BBC News |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |archive-date=15 February 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> sem aftur er skipaður af páfa. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Angóla"></span>'''{{flag|Angóla}}'''&nbsp;– Lýðveldið Angóla |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Antígva og Barbúda"></span>'''{{flag|Antígva og Barbúda}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Antígva og Barbúda á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Eitt sjálfstjórnarhérað, [[Barbúda]], er hluti af ríkinu. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Argentína"></span>'''{{flag|Argentína}}'''&nbsp;– Argentínska lýðveldið<ref>Stjórnarskrá Argentínu (35. grein) samþykkir eftirfarandi heiti á landinu: „Sameinuð héruð Río de la Plata“, „Argentínska lýðveldið“ og „Argentínska sambandsríkið“.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Argentína er sambandsríki 23 fylkja og einnar sjálfstjórnarborgar.<ref>Tilkall Argentínu til lands á Suðurskautslandinu er ein af fimm sýslum héraðsins [[Tierra del Fuego]].{{cite web|url=https://www.patagonia-argentina.com/en/tierradelfuego/|title=Tierra del Fuego and Antarctica|website=Patagonia-Argentina|access-date=September 12, 2020}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Armenía"></span>'''{{flag|Armenía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Armenía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;"|Ekki viðurkennt af [[Pakistan]]. {{extent}}Pakistan viðurkennir ekki Armeníu vegna átakanna um [[Nagornó-Karabak]].<ref>{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009}}</ref><ref>[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: "For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html |date=13 August 2011 }} 13 September 2006 [14:03] – Today.Az</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognizing Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Aserbaísjan"></span>'''{{flag|Aserbaísjan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Aserbaísjan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sjálfstjórnarlýðveldið Naksjivan]], er útlenda Aserbaísjan. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Austur-Tímor"></span>'''{{flag|Austur-Tímor}}'''&nbsp;– Lýðstjórnarlýðveldið Tímor-Leste<ref>Ríkisstjórn Austur-Tímor notar „Timor-Leste“ sem opinbert enskt heiti landsins.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Austurríki"></span>'''{{flag|Austurríki}}'''&nbsp;– Lýðveldið Austurríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Austurríki er sambandsríki 9 fylkja. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ástralía"></span>'''{{flag|Ástralía}}'''&nbsp;– Samveldið Ástralía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Ástralía er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] og sambandsríki [[fylki og yfirráðasvæði Ástralíu|sex fylkja, þriggja yfirráðasvæða og sex handanhafssvæða]], auk tilkalls til lands á Suðurskautslandinu. Handanhafssvæði Ástralíu eru: * [[Ashmore- og Cartier-eyjar]] * {{flag|Jólaeyja}} * {{flag|Kókoseyjar}} * [[Kóralhafseyjar Ástralíu]] * [[Heard-eyja og McDonald-eyjar]] * {{flag|Norfolkeyja}} * ''[[Ástralska Suðurskautssvæðið]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bahamaeyjar"></span>'''{{flag|Bahamaeyjar}}'''&nbsp;– Samveldi Bahamaeyja<ref>{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bahamaeyjar eiga aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bandaríkin"></span>'''{{flag|Bandaríkin}}'''&nbsp;– Bandaríki Norður-Ameríku |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bandaríkin eru sambandsríki 50 fylkja, eins alríkisumdæmis og eins innlimaðs yfirráðasvæðis ([[Palmýrurif]]). Auk þess fer alríkisstjórnin með yfirráð yfir 13 hjálendum. Af þeim eru fimm byggðar: * {{flag|Bandaríska Samóa}} * {{flag|Gvam}} * {{flag|Norður-Maríanaeyjar}} * {{flag|Púertó Ríkó}} * {{flag|Bandarísku Jómfrúaeyjar}} Hún fer líka með stjórn nokkurra óbyggðra eyja: * [[Baker-eyja]] * [[Howland-eyja]] * [[Jarvis-eyja]] * [[Johnston-rif]] * [[Kingman-rif]] * [[Midway-rif]] * [[Navassa-eyja]] * [[Wake-eyja]] Stjórnin gerir líka tilkall til eftirfarandi svæða: * ''[[Bajo Nuevo-banki]]'' * ''[[Serranilla-banki]]'' Þrjú sjálfstæð ríki hafa gerst sambandsríki Bandaríkjanna með samningi um frjálst samband: * {{flag|Marshalleyjar}} – Lýðveldi Marshall-eyja * {{flag|Míkrónesía}} – Sambandsríki Míkrónesíu * {{flag|Palaú}} – Lýðveldið Palaú |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bangladess"></span>'''{{flag|Bangladess}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Bangladess |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Barbados"></span>'''{{flag|Barbados}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Barein"></span>'''{{flag|Barein}}'''&nbsp;– Konungsríkið Barein |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Belgía"></span>'''{{flag|Belgía}}'''&nbsp;– Konungsríkið Belgía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Belgía á aðild að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Belgía er sambandsríki þriggja málsamfélaga og þriggja héraða. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Belís"></span>'''{{flag|Belís}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Belís á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Benín"></span>'''{{flag|Benín}}'''&nbsp;– Lýðveldið Benín |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bosnía og Hersegóvína"></span>'''{{flag|Bosnía og Hersegóvína}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bosnía og Hersegóvína er mynduð úr tveimur ''aðilum'': * [[Sambandsríkið Bosnía og Hersegóvína]] * [[Republika Srpska]] Auk þess er [[Brčko-umdæmi]] sjálfstjórnarumdæmi.<ref name="Stjepanović2015">{{cite journal |title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District |journal=Nationalism and Ethnic Politics |date=2015 |pages=382–383 |first=Dejan |last=Stjepanović |volume=21 |issue=4 |doi=10.1080/13537113.2015.1095043 |s2cid=146578107 |issn=1353-7113 |eissn=1557-2986 |oclc=5927465455 }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Botsvana"></span>'''{{flag|Botsvana}}'''&nbsp;– Lýðveldið Botsvana |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bólivía"></span>'''{{flag|Bólivía}}'''&nbsp;– Fjölþjóðaríkið Bólivía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Brasilía"></span>'''{{flag|Brasilía}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldi Brasilíu |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Brasilía er sambandsríki með [[fylki Brasilíu|26 fylki og eitt alríkisumdæmi]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bretland"></span>'''{{flag|Bretland}}'''&nbsp;– Sameinað konungsríki Stóra-Bretlands og Norður-Írlands |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bretland á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Það er samsett úr fjórum aðildarlöndum: [[England]]i, [[Norður-Írland]]i, [[Skotland]]i og [[Wales]]. Bretlandi tilheyra 13 hjálendur auk tilkalls til lands á Suðurskautslandinu: * [[Akrótírí og Dekelía]] (á [[Kýpur]]) * {{flag|Angvilla}} * {{flag|Bermúda}} * {{flag|Bresku Indlandshafseyjar}} * {{flag|Bresku Jómfrúaeyjar}} * {{flag|Caymaneyjar}} * {{flag|Falklandseyjar}} * {{flag|Gíbraltar}} * {{flag|Montserrat}} * {{flag|Pitcairn}} * [[Sankti Helena, Ascension og Tristan da Cunha]] * {{flag|Suður-Georgía og Suður-Sandvíkureyjar}} * {{flag|Turks- og Caicoseyjar}} * ''[[Breska landsvæðið á Suðurskautslandinu]]'' [[Breska krúnan]] fer líka með yfirráð yfir þremur krúnunýlendum með heimastjórn: * {{flag|Guernsey}} * {{flag|Mön}} * {{flag|Jersey}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Brúnei"></span>'''{{flag|Brúnei}}'''&nbsp;– Þjóðin Brúnei, bústaður friðarins |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Búlgaría"></span>'''{{flag|Búlgaría}}'''&nbsp;– Lýðveldið Búlgaría |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Búrkína Fasó"></span>'''{{flag|Búrkína Fasó}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Búrma → [[#Mjanmar|Sjá færsluna fyrir Mjanmar]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Búrúndí"></span>'''{{flag|Búrúndí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Búrúndí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bútan"></span>'''{{flag|Bútan}}'''&nbsp;– Konungsríkið Bútan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Chile"></span>'''{{flag|Chile}}/Síle'''&nbsp;– Lýðveldið Chile |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Tilkall Chile til lands á Suðurskautslandinu er formlega skilgreint sem sveitarfélagið [[Antártica Chilena]] sem aftur er hluti af [[Magellaneshérað]]i. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Cooks-eyjar → [[#Cooks-eyjar|Sjá færsluna fyrir Cooks-eyjar]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Côte d'Ivoire → [[#Fílabeinsströndin|Sjá færsluna fyrir Fílabeinsströndina]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Danmörk"></span> '''{{flag|Danmörk}}''' – Konungsríkið Danmörk |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. Tvö heimastjórnarsvæði eru hluti af konungsríkinu: * {{flag|Færeyjar}} * {{flag|Grænland}} Danmörk, Færeyjar og Grænland mynda þrjú lönd konungsríkisins. Danmörk er aðildarríki Evrópusambandsins, en aðildin nær ekki til Færeyja og Grænlands.<ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Djibútí"></span>'''{{flag|Djibútí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Djibútí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Dóminíka"></span>'''{{flag|Dóminíka}}'''&nbsp;– Samveldi Dóminíku |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Dóminíska lýðveldið"></span>'''{{flag|Dóminíska lýðveldið}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Egyptaland"></span>'''{{flag|Egyptaland}}'''&nbsp;– Arabíska lýðveldið Egyptaland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Eistland"></span>'''{{flag|Eistland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Eistland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ekvador"></span>'''{{flag|Ekvador}}'''&nbsp;– Lýðveldið Ekvador |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="El Salvador"></span>'''{{flag|El Salvador}}'''&nbsp;– Lýðveldið El Salvador |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Eritrea"></span>'''{{flag|Eritrea}}'''&nbsp;– Eritreuríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Esvatíní"></span>'''{{flag|Esvatíní}}'''&nbsp;– Konungsríkið Esvatíní<ref>Áður þekkt sem Svasíland til 2018.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Eþíópía"></span>'''{{flag|Eþíópía}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Eþíópía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eþíópía er sambandsríki níu héraða og tveggja borga. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Filippseyjar"></span>'''{{flag|Filippseyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Filippseyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eitt sjálfstjórnarhérað, [[Bangsamoro]], tilheyrir Filippseyjum. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Finnland"></span>'''{{flag|Finnland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Finnland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. * {{flag|Álandseyjar}} eru hlutlaust og herlaust heimastjórnarsvæði innan Finnlands. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Fídjieyjar"></span>'''{{flag|Fídjieyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Fídjieyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eitt sjálfstjórnarhérað er á Fídjieyjum, [[Rotuma]].<ref>{{Cite book | title = Laws of Fiji | place = Suva, Fiji | publisher = Government of Fiji | year = 1927 | edition = 1978 | chapter = Rotuma Act | chapter-url = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html | access-date = 10 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html |archive-date=21 June 2010 }}</ref><ref>{{cite web |author = Government of Fiji, Office of the Prime Minister |title = Chapter 122: Rotuma Act |work = Laws of Fiji |publisher = [[University of the South Pacific]] |year = 1978 |url = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/ |access-date = 10 November 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/ |archive-date = 1 March 2011 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Fílabeinsströndin"></span>'''{{flag|Fílabeinsströndin}}'''&nbsp;– Lýðveldið Côte d'Ivoire<ref>Ríkisstjórn Fílabeinsstrandarinnar notar „Côte d'Ivoire“ sem opinbert heiti landsins í alþjóðasamskiptum.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Frakkland"></span>'''{{flag|Frakkland}}'''&nbsp;– Franska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Frakklandi tilheyra fimm handanhafsumdæmi og -héruð:[[Franska Gvæjana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]] og [[Réunion]]. Frakklandi tilheyra líka handanhafssvæðin: * [[Clipperton-eyja]] * {{flag|Franska Pólýnesía}} * {{flag|Nýja-Kaledónía}} * [[Saint Barthélemy]] * [[Saint-Martin]] * [[Sankti Pierre og Miquelon]] * [[Wallis- og Fútúnaeyjar]] * [[Frönsku suðrænu landsvæðin og Suðurskautssvæðin]] |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gabon"></span>'''{{flag|Gabon}}'''&nbsp;– Gabonska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gambía"></span> '''{{flag|Gambía}}'''&nbsp;– Lýðveldi Gambíu<ref>{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gana"></span>'''{{flag|Gana}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gana |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Georgía"></span>'''{{flag|Georgía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Georgíu tilheyra tvö sjálfstjórnarlýðveldi, [[Adjara]] og [[sjálfstjórnarlýðveldið Abkasía]]. Abkasía er ''de facto'' undir stjórn [[Abkasía|Abkasíu]]. [[Suður-Ossetía]] er annað ''de facto'' sjálfstætt ríki innan Georgíu sem nýtur takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gínea"></span>'''{{flag|Gínea}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gínea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gínea-Bissaú"></span>'''{{flag|Gínea-Bissaú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gínea-Bissaú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Grenada"></span>'''{{flag|Grenada}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Grenada er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Grikkland"></span>'''{{flag|Grikkland}}'''&nbsp;– Hellenska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Eitt sjálfstjórnarsvæði, [[Atosfjall]], er innan Grikklands.<ref>Stjórnarskrá Grikklands, 105. gr.</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Grænhöfðaeyjar"></span>'''{{flag|Grænhöfðaeyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Cabo Verde<ref>Ríkisstjórn Grænhöfðaeyja lýsti því yfir árið 2013 að opinbert enskt heiti landsins skyldi vera „Cabo Verde“.{{cite journal|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|title=Cape Verde Gets New Name: 5 Things to Know About How Maps Change|author=Tanya Basu|journal=[[National Geographic]]|date=14 December 2013|access-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020000546/https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gvatemala"></span>'''{{flag|Gvatemala}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gvatemala |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gvæjana"></span>'''{{flag|Gvæjana}}'''&nbsp;– Samvinnulýðveldið Gvæjana |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Haítí"></span>'''{{flag|Haítí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Haítí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Holland"></span>'''{{flag|Holland}}''' – Konungsríkið Holland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Innan konungsríkisins eru fjögur lönd með heimastjórn: * {{flag|Arúba}} * {{flag|Curaçao}} * {{flag|Holland}} * {{flag|Sint Maarten}} Að auki eru þrjú handanhafssveitarfélög í Karíbahafi: [[Bonaire]], [[Saba]] og [[Sint Eustatius]]. Erópusambandsaðildin nær aðeins til Hollands (Evrópuhlutans). |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Hondúras"></span>'''{{flag|Hondúras}}'''&nbsp;– Lýðveldið Hondúras |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Hvíta-Rússland"></span>'''{{flag|Hvíta-Rússland}}/Belarús'''&nbsp;– Lýðveldið Belarús<ref>Utanríkisráðuneyti Íslands mælir með notkun Belarús í stað Hvíta-Rússlands til að árétta sjálfstæði landsins gagnvart [[Rússland]]i.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Mörg ríki viðurkenna ekki forseta Hvíta-Rússlands, [[Alexander Lúkasjenkó]], eftir umdeildar forsetakosningar árið 2020. Litáen lítur svo á að samstarfsráð sem [[Svjatlana Tsikanúskaja]] leiðir sé réttkjörin stjórn landsins.<ref>{{cite web |author1=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania |author1-link=Ministry of Foreign Affairs (Lithuania) |title=Lithuanian Foreign Ministry’s statement on the situation in Belarus |url=https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |access-date=14 March 2022 |date=23 September 2020 |archive-date=3 júlí 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703061115/https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |url-status=dead }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Indland"></span>'''{{flag|Indland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Indland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Indland er sambandsríki 28 fylkja og átta sambandssvæða. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Indónesía"></span>'''{{flag|Indónesía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Indónesía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Indónesíu tilheyra fimm sjálfstjórnarhéruð: [[Aceh]], [[Djakarta]], [[Papúa (hérað)|Papúa]], [[Vestur-Papúa]] og sérstjórnarhéraðið [[Yogyakarta]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Íran"></span>'''{{flag|Íran}}'''&nbsp;– Íslamska lýðveldið Íran |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Írak"></span>'''{{flag|Írak}}'''&nbsp;– Lýðveldið Írak |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Írak er sambandsríki<ref>{{Cite web |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |title=Iraqi constitution |access-date=4 apríl 2022 |archive-date=18 maí 2016 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |url-status=live }}</ref> 19 landstjóraumdæma. Fjögur þeirra mynda sjálfstjórnarhéraðið [[Kúrdistanhérað]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Írland"></span>'''{{flag|Írland}}'''<ref>Írland er opinbert heiti landsins á ensku. Landið er stundum kallað „Írska lýðveldið“ eða „Éire“ til að aðgreina það frá eyjunni [[Írland]]i.{{cite journal |journal=Journal of British Studies |volume=46 |pages=72–90 |number=1 |date=January 2007 |publisher=Cambridge University Press on behalf of The North American Conference on British Studies |doi=10.1086/508399 |jstor=10.1086/508399 |title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: "A Country by Any Other Name"? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2007-01_46_1/page/72 |last=Daly |first=Mary E. |doi-access=free }}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ísland"></span>'''{{flag|Ísland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ísrael"></span>'''{{flag|Ísrael}}'''&nbsp;– Ísraelsríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt að hluta {{extent}}Ísrael hefur ''de facto'' yfirráð yfir landsvæðum sem [[Palestínuríki]] gerir tilkall til. Það hefur innlimað [[Austur-Jerúsalem]],<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> sem nýtur takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar.<ref name=dis>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputes: International |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |archive-date=14 May 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Ísrael hefur ýmis konar stjórn á svæðum á [[Vesturbakkinn|Vesturbakkanum]], og er enn talið hafa hernámslið á [[Gasaströndin]]ni.<ref>{{cite web |last = Bell |first = Abraham |title = International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |work = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29 |publisher = Jerusalem Center for Public Affairs |date = 28 January 2008 |url = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date = 16 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date = 21 June 2010 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | last = Salih | first = Zak M. | title = Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status | publisher = [[University of Virginia School of Law]] | date = 17 November 2005 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm | access-date = 16 July 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm | archive-date = 3 March 2016 | url-status = dead | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |title = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher = Human Rights Watch |date = 29 October 2004 |url = https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date = 16 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date = 1 November 2008 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref><ref name=occ>{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science & Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}<br />* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}}<br />* {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last= Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44|quote= In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}</ref> 28 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna og [[Sahrawi-lýðveldið]] viðurkenna ekki Ísrael. Meirihluti aðildarríkja Sþ lítur á [[Frelsissamtök Palestínumanna]], PLO, sem réttmætan fulltrúa Palestínumanna, en samtökin viðurkenndu Ísrael árið 1993. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ítalía"></span>'''{{flag|Ítalía}}'''&nbsp;– Ítalska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Á Ítalíu eru 5 sjálfstjórnarhéruð: [[Ágústudalur]], [[Fríúlí-Venezia Giulia]], [[Sardinía]], [[Sikiley]] og [[Suður-Týról]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Jamaíka"></span>'''{{flag|Jamaíka}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Japan"></span>'''{{flag|Japan}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Jemen"></span>'''{{flag|Jemen}}'''&nbsp;– Lýðveldið Jemen |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Jórdanía"></span>'''{{flag|Jórdanía}}'''&nbsp;– Hashemíska konungsríkið Jórdanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kambódía"></span>'''{{flag|Kambódía}}'''&nbsp;– Konungsríkið Kambódía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kamerún"></span>'''{{flag|Kamerún}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kamerún |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kanada"></span>'''{{flag|Kanada}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Kanada er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Það er sambandsríki 10 fylkja og þriggja sjálfstjórnarsvæða. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kasakstan"></span>'''{{flag|Kasakstan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kasakstan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Katar"></span>'''{{flag|Katar}}'''&nbsp;– Katarríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kenía"></span>'''{{flag|Kenía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kenía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kirgistan"></span>'''{{flag|Kirgistan}}'''&nbsp;– Kirgisíska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kína"></span>'''{{flag|Kína}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Kína<ref>Alþýðulýðveldið Kína er það ríki sem almennt er nefnt „Kína“, en [[Lýðveldið Kína]] er oft nefnt „Taívan“. Stundum er lýðveldið líka nefnt „kínverska Taípei“.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt að hluta. [[Lýðveldið Kína]] gerir tilkall til alls Kína. {{extent}}Í Kína eru fimm sjálfstjórnarhéruð, [[Guangxi]], [[Innri-Mongólía]], [[Ningxia]], [[Tíbet]] og [[Xinjiang]]. Auk þeirra eru sérstjórnarhéruðin: * {{flag|Hong Kong}} * {{flag|Makaó}} Kína gerir tilkall til [[Taívan]] sem er undir stjórn lýðveldisins Kína sem aftur gerir tilkall til alls Kína. 14 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna og [[Vatíkanið]] viðurkenna ekki alþýðulýðveldið. Fyrir utan [[Bútan]] viðurkenna þau stjórn lýðveldisins Kína sem réttmæta stjórn alls Kína. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kína, Lýðveldið → [[#Lýðveldið Kína|Sjá færsluna fyrir Lýðveldið Kína]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kíribatí"></span>'''{{flag|Kíribatí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kíribatí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kongó, Lýðstjórnarlýðveldið → [[#Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|Sjá færsluna fyrir Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kongó, Lýðveldið → [[#Lýðveldið Kongó|Sjá færsluna fyrir Lýðveldið Kongó]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kosta Ríka"></span>'''{{flag|Kosta Ríka}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kosta Ríka |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kólumbía"></span>'''{{flag|Kólumbía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kólumbía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kómorur"></span>'''{{flag|Kómorur}}'''&nbsp;– Kómorubandalagið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Kómorur eru sambandsríki þriggja eyja með sjálfstjórn. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kórea, Norður → [[#Norður-Kórea|Sjá færsluna fyrir Norður-Kóreu]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kórea, Suður → [[#Suður-Kórea|Sjá færsluna fyrir Suður-Kóreu]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kósovó → [[#Kósovó|Sjá færsluna fyrir Kósovó]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Króatía"></span>'''{{flag|Króatía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Króatía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kúba"></span>'''{{flag|Kúba}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kúba |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kúveit"></span>'''{{flag|Kúveit}}'''&nbsp;– Kúveitríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kýpur"></span>'''{{flag|Kýpur}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kýpur |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt af [[Tyrkland]]i<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognize the "TRNC" and is the only country that does not recognize the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. Norðausturhluti eyjunnar er ''de facto'' sjálfstæða [[Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur]]. Tyrkland viðurkennir ekki fullveldi Kýpur vegna [[Kýpurdeilan|Kýpurdeilunnar]]. Tyrkland viðurkennir hins vegar stjórn Tyrkneska lýðveldisins á Norður-Kýpur. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Laos"></span>'''{{flag|Laos}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldi Laóta |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lesótó"></span>'''{{flag|Lesótó}}'''&nbsp;– Konungsríkið Lesótó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lettland"></span>'''{{flag|Lettland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Lettland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Liechtenstein"></span>'''{{flag|Liechtenstein}}'''&nbsp;– Furstadæmið Liechtenstein |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Litáen"></span>'''{{flag|Litáen}}'''&nbsp;– Lýðveldið Litáen |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Líbanon"></span>'''{{flag|Líbanon}}'''&nbsp;– Líbanska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Líbería"></span>'''{{flag|Líbería}}'''&nbsp;– Lýðveldið Líbería |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Líbía"></span>'''{{flag|Líbía}}'''&nbsp;– Líbíuríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lúxemborg"></span>'''{{flag|Lúxemborg}}'''&nbsp;– Stórhertogadæmið Lúxemborg |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lýðstjórnarlýðveldið Kongó"></span>'''{{flag|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó}}'''<ref>Líka þekkt sem Kongó-Kinshasa. Áður nefnt Saír frá 1971 til 1997.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lýðveldið Kongó"></span>'''{{flag|Lýðveldið Kongó}}'''<ref>Líka þekkt sem Kongó-Brazzaville.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Madagaskar"></span>'''{{flag|Madagaskar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Madagaskar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Makedónía → [[#Norður-Makedónía|Sjá færsluna fyrir Norður-Makedóníu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malasía"></span>'''{{flag|Malasía}}''' – Sambandsríkið Malasía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Malasía er sambandsríki 13 fylkja og þriggja alríkisumdæma. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malaví"></span>'''{{flag|Malaví}}'''&nbsp;– Lýðveldið Malaví |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Maldívur"></span>'''{{flag|Maldívur}}'''&nbsp;– Lýðveldi Maldíva |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malí"></span>'''{{flag|Malí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Malí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malta"></span>'''{{flag|Malta}}'''&nbsp;– Lýðveldið Malta |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Marokkó"></span>'''{{flag|Marokkó}}'''&nbsp;– Konungsríkið Marokkó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Hluti [[Vestur-Sahara]] sem Marokkó gerir tilkall til er undir stjórn [[Sahrawi-lýðveldið|Sahrawi-lýðveldisins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Marshall-eyjar"></span>'''{{flag|Marshalleyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Marshall-eyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í frjálsu sambandi við [[Bandaríkin]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Máritanía"></span>'''{{flag|Máritanía}}'''&nbsp;– Íslamska lýðveldið Máritanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Máritíus"></span>'''{{flag|Máritíus}}'''&nbsp;– Lýðveldið Máritíus |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Rodrigues]] er sjálfstjórnareyja innan Máritíus. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mexíkó"></span>'''{{flag|Mexíkó}}'''&nbsp;– Bandaríki Mexíkó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Mexíkó er sambandsríki 31 fylkis og einnar sjálfstjórnarborgar. [[Sapatistar]] hafa ''de facto'' yfirráð yfir uppreisnarsveitarfélögum í [[Chiapas]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mið-Afríkulýðveldið"></span>'''{{flag|Mið-Afríkulýðveldið}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Miðbaugs-Gínea"></span>'''{{flag|Miðbaugs-Gínea}}'''&nbsp;– Lýðveldið Miðbaugs-Gínea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Míkrónesía"></span>'''{{flag|Míkrónesía}}'''&nbsp;– Sambandsríki Míkrónesíu |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í frjálsu sambandi við [[Bandaríkin]]. Míkrónesía er sambandsríki fjögurra fylkja. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mjanmar"></span>'''{{flag|Mjanmar}}'''&nbsp;– Lýðveldi bandalags Mjanmar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Wa-fylki]] er ''de facto'' sjálfstætt ríki innan Mjanmar. Sameinuðu þjóðirnar hafa ekki viðurkennt herforingjastjórnina í Mjanmar sem réttmæt stjórnvöld.<ref name="UN_Seats_Denied" /> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Moldóva"></span>'''{{flag|Moldóva}}'''&nbsp;– Lýðveldið Moldóva |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Moldóvu eru sjálfstjórnarhéruðin [[Gagauzia]] og austurbakki [[Dniester]]. Austurbakkinn og borgin [[Bender (Moldóvu)|Bender]] eru ''de facto'' undir stjórn [[Transnistría|Transnistríu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mongólía"></span>'''{{flag|Mongólía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Montenegró → [[#Svartfjallaland|Sjá færsluna fyrir Svartfjallaland]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mónakó"></span>'''{{flag|Mónakó}}'''&nbsp;– Furstadæmið Mónakó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mósambík"></span>'''{{flag|Mósambík}}'''&nbsp;– Lýðveldið Mósambík |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Namibía"></span>'''{{flag|Namibía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Namibía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Naúrú"></span>'''{{flag|Naúrú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Naúrú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Nepal"></span>'''{{flag|Nepal}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Nepal |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Nepal er sambandsríki 7 sýslna. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Níger"></span>'''{{flag|Níger}}'''&nbsp;– Lýðveldi Níger |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Nígería"></span>'''{{flag|Nígería}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Nígería |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Nígería er sambandsríki 36 fylkja og eins alríkishéraðs. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Níkaragva"></span>'''{{flag|Níkaragva}}'''&nbsp;– Lýðveldið Níkaragva |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Tvö sjálfstjórnarhéruð eru innan Níkaragva: [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] og [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]]. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Niue → [[#Niue|Sjá færsluna fyrir Niue]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Norður-Kórea"></span>'''{{flag|Norður-Kórea}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Norður-Kórea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | [[Suður-Kórea]] gerir tilkall til Norður-Kóreu. {{extent}}Þrjú aðildarríki Sþ viðurkenna ekki Norður-Kóreu: Frakkland, Japan og Suður-Kórea. Suður-Kórea gerir tilkall til yfirráða á öllum Kóreuskaganum.<ref>{{cite web |url = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html |title = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea |access-date = 27 October 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html |archive-date = 13 March 2009 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Norður-Makedónía"></span>'''{{flag|Norður-Makedónía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Norður-Makedónía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Norður-Kýpur → [[#Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur|Sjá færsluna fyrir Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Noregur"></span>'''{{flag|Noregur}}'''&nbsp;– Konungsríkið Noregur |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Noregur fer með stjórn tveggja aðskildra landsvæða í Evrópu: * [[Svalbarði]] er hluti af Noregi, en hefur sérstaka stöðu vegna [[Svalbarðasamningurinn|Svalbarðasamningsins]]. * [[Jan Mayen]] er óbyggð eyja sem er hluti af Noregi en ekki hluti af norskri stjórnsýslueiningu. Noregur fer með stjórn einnar útlendu og gerir tilkall til tveggja landsvæða á Suðurskautslandinu: * [[Bouvet-eyja]] * ''[[Eyja Péturs 1.]]'' * ''[[Matthildarland]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Nýja-Sjáland"></span>'''{{flag|Nýja-Sjáland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Nýja-Sjáland á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Nýja-Sjálandi tilheyrir eitt heimastjórnarsvæði og eitt tilkall á Suðurskautslandinu: * {{flag|Tókelá}} * ''[[Ross-tilkallið]]'' Ríkisstjórn Nýja-Sjálands fer með utanríkismál að hluta fyrir tvö ríki sem eru í frjálsu sambandi við Nýja-Sjáland: * {{flag|Cookseyjar}} * {{flag|Niue}} Þessi lönd eiga í sjálfstæðu stjórnmálasambandi við ýmis ríki, hafa samningsrétt innan Sameinuðu þjóðanna og eru aðilar að ýmsum undirstofnunum þeirra. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Óman"></span>'''{{flag|Óman}}'''&nbsp;– Soldánsdæmið Óman |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Pakistan"></span>'''{{flag|Pakistan}}'''&nbsp;– Íslamska lýðveldið Pakistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Pakistan er sambandsríki fjögurra fylkja og eins höfuðborgarsvæðis. Pakistan fer með stjórn svæða í [[Kasmír]], en hefur ekki formlega innlimað þau,<ref>Stjórnarskrá Pakistan, 1. gr.</ref><ref>{{Cite news |author = Aslam, Tasnim |title = Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part... |url = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374 |newspaper = Outlook India |publisher = The Outlook Group |date = 11 December 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374 |archive-date = 13 December 2011 |url-status = live |df = dmy-all |access-date = 27 February 2011 }}</ref> heldur lítur á þau sem umdeild svæði.<ref>{{Cite book | last = Williams | first = Kristen P. | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace | publisher = Greenwood Publishing Group | year = 2001 | pages = 154–155 | url = https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC | isbn = 978-0-275-96934-9}}</ref><ref>{{Cite book | last = Pruthi | first = R.K. | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd. | year = 2001 | pages = 120–121 | url = https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC | isbn = 978-81-261-1091-9}}</ref> Þessir hlutar skiptast í tvö landsvæði, og stjórn þeirra er aðskilin frá stjórn Pakistan: * [[Azad Kasmír]] * [[Gilgit-Baltistan]] Azad Kasmír er lýst sem „sjálfstjórnarfylki undir stjórn Pakistan“ meðan Gilgit-Baltistan er lýst sem sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{cite web |url=http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&catid=14 |title=Archived copy |access-date=2014-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&catid=14 |archive-date=12 August 2014 |df=dmy-all }}</ref><ref name="gbtribune.files.wordpress.com">{{cite web |url=http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |title=To Be Published In The Next Issue Of The |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905063539/http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |archive-date=5 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="AJ&KHistory">{{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/history.php|title=AJ&K History|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106174235/http://www.ajk.gov.pk/history.php|archive-date=6 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Oftast er ekki litið á þessi svæði sem fullvalda, þar sem þau uppfylla ekki skilyrðin til þess.<ref name="gbtribune.files.wordpress.com"/><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-aRAwAAQBAJ&q=azad+kashmir+gilgit+baltistan&pg=PA1100|title=Political Handbook of the World 2014|access-date=5 October 2014|isbn=9781483333281|last1=Lansford|first1=Tom|date=2014-04-08}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf# |title=The Azad Jammu And Kashmir Interim Constitution Act, 1974 |format=PDF |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013171853/http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf |archive-date=13 October 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Palaú"></span>'''{{flag|Palaú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Palaú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í frjálsu sambandi við [[Bandaríkin]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Palestínuríki"></span>'''{{flag|Palestína}}''' - Palestínuríki | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> Áheyrnarríki Sameinuðu þjóðanna og aðili að 2 undirstofnunum þeirra. | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt að hluta. {{extent}}Palestínuríki lýsti yfir sjálfstæði árið 1988. Það er ekki viðurkennt af Ísrael, en hefur hlotið viðurkenningu 157 annarra ríkja.<ref>{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}</ref> Ríkið hefur engin ákveðin landamæri eða raunveruleg yfirráð yfir megninu af því landsvæði sem það gerir tilkall til. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Panama"></span>'''{{flag|Panama}}'''&nbsp;– Lýðveldið Panama |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Papúa Nýja-Gínea"></span>'''{{flag|Papúa Nýja-Gínea}}'''&nbsp;– Sjálfstætt ríki Papúu Nýju-Gíneu |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Papúa Nýja-Gínea á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Það hefur eitt sjálfstjórnarsvæði: [[Bougainville]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Paragvæ"></span>'''{{flag|Paragvæ}}'''&nbsp;– Lýðveldið Paragvæ |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Perú"></span>'''{{flag|Perú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Perú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Portúgal"></span>'''{{flag|Portúgal}}'''&nbsp;– Portúgalska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Portúgal nær yfir tvö heimastjórnarsvæði: [[Asóreyjar]] og [[Madeira]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Pólland"></span>'''{{flag|Pólland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Pólland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Rúanda"></span>'''{{flag|Rúanda}}'''&nbsp;– Lýðveldið Rúanda |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Rúmenía"></span>'''{{flag|Rúmenía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Rússland"></span>'''{{flag|Rússland}}'''&nbsp;– Rússneska sambandsríkið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Rússland er sambandsríki 85 sambandsaðila (lýðvelda, héraða, sýslna, sjálfstjórnarsvæða, alríkisborga og sjálfstjórnarhéraðs). |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Sahrawi-lýðveldið → [[#Sahrawi-lýðveldið|Sjá færsluna fyrir Sahrawi-lýðveldið]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Salómonseyjar"></span>'''{{flag|Salómonseyjar}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Salómonseyjar eiga aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sambía"></span>'''{{flag|Sambía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Sambía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sameinuðu arabísku furstadæmin"></span>'''{{flag|Sameinuðu arabísku furstadæmin}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sameinuðu arabísku furstadæmin eru sambandsríki sjö furstadæma. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Samóa"></span>'''{{flag|Samóa}}'''&nbsp;– Sjálfstætt ríki Samóa |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sankti Kristófer og Nevis"></span>'''{{flag|Sankti Kristófer og Nevis}}'''&nbsp;– Sambandsríki Sankti Kristófer og Nevis |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sankti Kristófer og Nevis er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] og sambandsríki tveggja eyja: [[Sankti Kristófer]] og [[Nevis]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sankti Lúsía"></span>'''{{flag|Sankti Lúsía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sankti Lúsía er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sankti Vinsent og Grenadínur"></span>'''{{flag|Sankti Vinsent og Grenadínur}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sankti Vinsent og Grenadínur á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="San Marínó"></span>'''{{flag|San Marínó}}'''&nbsp;– Lýðveldið San Marínó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Saó Tóme og Prinsípe"></span>'''{{flag|Saó Tóme og Prinsípe}}'''&nbsp;– Lýðstjórnarlýðveldið Saó Tóme og Prinsípe |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Príncipe]] er sjálfstjórnarhérað innan Saó Tóme og Prinsípe. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sádi-Arabía"></span>'''{{flag|Sádi-Arabía}}'''&nbsp;– Konungsríkið Sádi-Arabía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Senegal"></span>'''{{flag|Senegal}}'''&nbsp;– Lýðveldið Senegal |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Serbía"></span>'''{{flag|Serbía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Serbía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Serbíu eru tvö sjálfstjórnarhéruð, [[Vojvodina]] og [[Kósovó og Metohija]]. Síðarnefnda héraðið er ''de facto'' undir stjórn [[Kósovó]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Seychelles-eyjar"></span>'''{{flag|Seychelleseyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Seychelles-eyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Simbabve"></span>'''{{flag|Simbabve}}'''&nbsp;– Lýðveldið Simbabve |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Singapúr"></span>'''{{flag|Singapúr}}'''&nbsp;– Lýðveldið Singapúr |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Síerra Leóne"></span>'''{{flag|Síerra Leóne}}'''&nbsp;– Lýðveldið Síerra Leóne |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Slóvakía"></span>'''{{flag|Slóvakía}}'''&nbsp;– Slóvakíska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Slóvenía"></span>'''{{flag|Slóvenía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Slóvenía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sómalía"></span>'''{{flag|Sómalía}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Sómalía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sómalía er sambandsríki sex fylkja. Tvö þeirra, [[Púntland]] og [[Galmudug]], hafa lýst yfir sjálfstjórn, og eitt, [[Sómalíland]], er ''de facto'' sjálfstætt ríki. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Sómalíland → [[#Sómalíland|Sjá færsluna fyrir Sómalíland]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Spánn"></span>'''{{flag|Spánn}}'''&nbsp;– Konungsríkið Spánn |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Spánn skiptist í 17 sjálfstjórnarhéruð og tvær borgir með sérstjórn. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Srí Lanka"></span>'''{{flag|Srí Lanka}}'''&nbsp;– Sósíalíska lýðveldið Srí Lanka |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Afríka"></span>'''{{flag|Suður-Afríka}}'''&nbsp;– Lýðveldið Suður-Afríka |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Kórea"></span>'''{{flag|Suður-Kórea}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kórea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" |[[Norður-Kórea]] gerir tilkall til Suður-Kóreu. {{extent}}Í Suður-Kóreu er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Jejudo]].<ref>{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Suður-Kórea er ekki viðurkennd af Norður-Kóreu sem gerir tilkall til yfirráða á öllum Kóreuskaganum. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Suður-Ossetía → [[#Suður-Ossetía|Sjá færsluna fyrir Suður-Ossetíu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Súdan"></span>'''{{flag|Suður-Súdan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Suður-Súdan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Suður-Súdan er sambandsríki 10 fylkja og þriggja stjórnsýsluumdæma. * [[Abyei]] er svæði með sérstaka stöðu, stofnað með friðarsamkomulagi árið 2005. Það er ''de jure'' undir samstjórn Suður-Súdan og Súdan, en er ''de facto'' með tvöfalda stjórn auk stjórnar Sameinuðu þjóðanna.<ref name=UNISFA2017>{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name=AbyeiName>{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Súdan"></span>'''{{flag|Súdan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Súdan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Súdan er sambandsríki 18 fylkja. * [[Abyei]] er svæði með sérstaka stöðu, stofnað með friðarsamkomulagi árið 2005. Það er ''de jure'' undir samstjórn Suður-Súdan og Súdan, en er ''de facto'' með tvöfalda stjórn auk stjórnar Sameinuðu þjóðanna.<ref name=UNISFA2017/><ref name=AbyeiName/> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Súrínam"></span>'''{{flag|Súrínam}}'''&nbsp;– Lýðveldið Súrínam |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Svartfjallaland"></span>'''{{flag|Svartfjallaland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Svasíland → [[#Esvatíní|Sjá færsluna fyrir Esvatíní]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sviss"></span>'''{{flag|Sviss}}'''&nbsp;– Svissneska sambandið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sviss er sambandsríki 26 kantóna. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Svíþjóð"></span>'''{{flag|Svíþjóð}}'''&nbsp;– Konungsríkið Svíþjóð |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sýrland"></span>'''{{flag|Sýrland}}'''&nbsp;– Sýrlenska arabíska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}20 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna viðurkenna [[Þjóðarbandalag Sýrlands]] sem réttmæt stjórnvöld í landinu, fremur en núverandi stjórn landsins. Héraðið [[Rojava]] hefur lýst yfir sjálfstjórn. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tadsíkistan"></span>'''{{flag|Tadsíkistan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Tadsíkistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Tadsíkistan er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sjálfstjórnarhéraðið Gornó-Badaksjan]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Taíland"></span>'''{{flag|Taíland}}'''&nbsp;– Konungsríkið Taíland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Taívan → [[#Lýðveldið Kína|Sjá færsluna fyrir Lýðveldið Kína]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tansanía"></span>'''{{flag|Tansanía}}'''&nbsp;– Sameinaða lýðveldið Tansanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Tansaníu er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sansibar]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tékkland"></span>'''{{flag|Tékkland}}'''<ref>Tékkneska ríkisstjórnin hefur hvatt til notkunar einfaldara heitisins „Tékkía“.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Tímor-Leste → [[#Austur-Tímor|Sjá færsluna fyrir Austur-Tímor]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tjad"></span>'''{{flag|Tjad}}'''&nbsp;– Lýðveldið Tjad |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tonga"></span>'''{{flag|Tonga}}'''&nbsp;– Konungsríkið Tonga |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tógó"></span>'''{{flag|Tógó}}'''&nbsp;– Tógóska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Transnistría → [[#Transnistría|Sjá færsluna fyrir Transnistríu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Trínidad og Tóbagó"></span>'''{{flag|Trínidad og Tóbagó}}'''&nbsp;– Lýðveldið Trínidad og Tóbagó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Trínidad og Tóbagó er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Tóbagó]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Túnis"></span>'''{{flag|Túnis}}'''&nbsp;– Lýðveldið Túnis |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Túrkmenistan"></span>'''{{flag|Túrkmenistan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Túrkmenistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Túvalú"></span>'''{{flag|Túvalú}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Túvalú á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tyrkland"></span>'''{{flag|Tyrkland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Tyrkland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ungverjaland"></span>'''{{flag|Ungverjaland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úganda"></span>'''{{flag|Úganda}}'''&nbsp;– Lýðveldið Úganda |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úkraína"></span>'''{{flag|Úkraína}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Úkraínu er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sjálfstjórnarlýðveldið Krím]], sem er ''de facto'' undir yfirráðum [[Rússland]]s, ásamt borginni [[Sevastópol]]. Hlutar [[Donetsk-sýsla|Donetsk-sýslu]] og [[Luhansk-sýsla|Luhansk-sýslu]] eru ''de facto'' undir stjórn [[Rússland]]s. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úrúgvæ"></span>'''{{flag|Úrúgvæ}}'''&nbsp;– Austræna lýðveldið Úrúgvæ |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úsbekistan"></span>'''{{flag|Úsbekistan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Úsbekistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Úsbekistan er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Karakalpakstan]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Vanúatú"></span>'''{{flag|Vanúatú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Vanúatú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Vatíkanið"></span>'''{{flag|Vatíkanið}}'''&nbsp;– Borgríkið Vatíkanið | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> Áheyrnarríki Sþ og aðili að þremur undirstofnunum. |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Páfastóll]] fer með stjórn Vatíkansins. Páfastóll er fullvalda aðili sem á í stjórnmálasambandi við 183 ríki. Að auki eiga alþjóðlegu stofnanirnar [[Evrópusambandið]] og [[Mölturiddarar]] í stjórnmálasambandi við Páfastól. Vatíkanið er aðili að [[Alþjóðakjarnorkustofnunin]]ni, [[Alþjóðafjarskiptasambandið|Alþjóðafjarskiptasambandinu]], [[Alþjóðapóstsambandið|Alþjóðapóstsambandinu]] og [[Alþjóðahugverkastofnunin]]ni, auk þess að vera með varanlega áheyrnaraðild.<ref name="unnms">{{cite web|title=Non-member States and Entities |url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |publisher=United Nations |access-date=30 August 2010 |date=29 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |archive-date=9 May 2009 }}</ref> Embættismenn Vatíkansins eru skipaðir af [[páfi|páfa]] sem er biskup yfir [[biskupsdæmið Róm|biskupsdæminu Róm]] og þjóðhöfðingi Vatíkansins ''ex officio''. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Venesúela"></span>'''{{flag|Venesúela}}'''&nbsp;– Bólívarska lýðveldið Venesúela |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Venesúela er sambandsíki 23 fylkja, eins höfuðborgarumdæmis og alríkisumdæma. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Vestur-Sahara → [[#Sahrawi-lýðveldið|Sjá færsluna fyrir Sahrawi-lýðveldið]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Víetnam"></span>'''{{flag|Víetnam}}'''&nbsp;– Sósíalíska lýðveldið Víetnam |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Þýskaland"></span>'''{{flag|Þýskaland}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Þýskaland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Þýskaland er [[sambandsríki]] 16 sambandslanda. |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↑ Aðildarríki og áheyrnarríki Sþ ↑ |<span style="display:none">A ZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- style="background:Darkgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span> |<span style="display:none">AB</span> |<span style="display:none">B</span> | |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↓ Önnur ríki ↓ |<span style="display:none">D AAA</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> |{{Anchor|Önnur ríki}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Abkasía"></span>'''{{flag|Abkasía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Abkasía | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" |[[Georgía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Abkasía og [[Suður-Ossetía]] eru aðeins viðurkennd af Rússlandi, Níkaragva, Sýrlandi, Venesúela, Suður-Ossetíu og Transnistríu.<ref name=ASOTREC>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Georgía gerir tilkall til yfirráða fyrir hönd [[Sjálfstjórnarlýðveldið Abkasía|sjálfstjórnarlýðveldisins Abkasíu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Cookseyjar"></span>'''{{flag|Cookseyjar}}''' | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Aðili að átta undirstofnunum Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar<br /> {{extent}}Ríki í frjálsu sambandi við [[Nýja-Sjáland]]. Cooks-eyjar eiga í stjórnmálasambandi við 52 ríki og eru aðilar að undirstofnunum Sameinuðu þjóðanna með fulla samningsaðild.<ref name="untreaty1">{{cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994) |website=untreaty.un.org |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=3 April 2012 |df=mdy-all }}</ref> Þær deila þjóðhöfðingja með Nýja-Sjálandi og eru auk þess með nýsjálenskan ríkisborgararétt. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kósovó"></span>'''{{flag|Kósovó}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kósovó | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Aðili að tveimur undirstofnunum Sþ | style="background:#fcc;" | [[Serbía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Samkvæmt [[Ákvörðun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna númer 1244]] var Kósovó sett undir tímabundna stjórn Sameinuðu þjóðanna árið 1999.<ref>{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Kósovó lýsti yfir sjálfstæði árið 2008 og hefur verið viðurkennt af 112 aðildarríkjum Sþ og Lýðveldinu Kína, en 18 aðildarríki hafa dregið viðurkenningu sína til baka.<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat |title=''"Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova"'' − http://www.mfa.gov.rs/ |access-date=2022-04-05 |archive-date=2021-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130005310/http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat |url-status=dead }}</ref> Serbía gerir enn tilkall til yfirráða yfir Kósovó. Önnur aðildarríki viðurkenna enn yfirráð Serbíu eða hafa ekki tekið afstöðu. Kósovó á aðild að [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] og [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]]. Lýðveldið Kósovó ræður yfir megninu af landsvæðinu ''de facto'', en með takmarkaða stjórn í norðurhlutanum. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Niue"></span>'''{{flag|Niue}}''' | style="background:#e2efda;"|<span style="display:none">D</span> Aðili að fimm undirstofnunum Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Niue er í frjálsu sambandi við [[Nýja-Sjáland]] og á í stjórnmálasambandi við 20 ríki. Niue er aðili að nokkrum undirstofnunum Sþ með fulla samningsaðild.<ref name="untreaty1"/> Það deilir þjóðhöfðingja með Nýja-Sjálandi og er með nýsjálenskan ríkisborgararétt. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Norður-Kýpur"></span>'''{{flag|Norður-Kýpur}}'''&nbsp;– Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Kýpur]] gerir tilkall til landsins {{extent}}Norður-Kýpur er aðeins viðurkennt af [[Tyrkland]]i. Það er áheyrnarríki í [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Efnahagssamstarfsráðið|Efnahagssamstarfsráðinu]] sem „ríki Kýpur-Tyrkja“. [[Kýpur]] gerir tilkall til Norður-Kýpur.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }} (10 January 2006). Central Intelligence Agency. Retrieved 17 January 2006.</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sahrawi-lýðveldið"></span>'''{{flag|Sahrawi-lýðveldið}}''' | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Marokkó]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Hefur verið viðurkennt af 84 aðildarríkjum Sþ, en 43 þeirra hafa dregið viðurkenningu sína til baka eða frestað henni. Stofnaðili að [[Afríkusambandið|Afríkusambandinu]]. Marokkó gerir tilkall til alls landsins sem hluta af [[Suðurhéruð Marokkó|Suðurhéruðum Marokkó]]. Ríkisstjórn lýðveldisins er í útlegð í [[Alsír]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sómalíland"></span>'''{{flag|Sómalíland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Sómalíland | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Sómalía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Sómalíland er ''de facto'' sjálfstætt ríki.<ref name=montevideo>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognized by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}</ref><ref name=FailureofStates>{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19:2|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=AfricaReport>{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}}</ref><ref name=PolSomaliland>{{cite journal|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|last1=Mesfin|first1=Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=[[Institute for Security Studies]]|date=September 2009|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123043040/http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|archive-date=23 November 2011|df=dmy}}</ref><ref name=StrangeCase>{{cite journal|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|last1=Arieff|first1=Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|journal=[[Yale Journal of International Affairs]]|issue=Spring/Summer 2008|pages=1–79|publisher=International Affairs Council at Yale|access-date=17 April 2011|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|archive-date=13 December 2011|url-status=live}}</ref> Það er ekki viðurkennt af neinu öðru ríki og Sómalía gerir tilkall til yfirráða þar.<ref name="Somalilandprofile">{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Ossetía"></span>'''{{flag|Suður-Ossetía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Suður-Ossetía-Alaníuríki | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Georgía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Suður-Ossetía er ''de facto'' sjálfstætt ríki.<ref>{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Það er aðeins viðurkennt af Rússlandi, Níkaragva, Naúrú, Sýrlandi, Venesúela, Abkasíu og Transnistríu. Georgía gerir tilkall til landsins fyrir hönd tímabundinnar héraðsstjórnar Suður-Ossetíu.<ref name="cnnAbSO">{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lýðveldið Kína"></span>'''{{flag|Taívan}}''' - Lýðveldið Kína | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span>Engin aðild, en var áður aðili til 1971 | style="background:#fcc;" |[[Alþýðulýðveldið Kína]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Keppir að nafninu til um yfirráð yfir öllu [[Kína]] sem réttmæt stjórn landsins frá 1949. Lýðveldið Kína fer með stjórn eyjunnar [[Taívan]] og nærliggjandi eyja, Quemoy, Matsu, Prataeyja og hluta [[Spratly-eyjar|Spratly-eyja]]. Það hefur ekki gefið eftir tilkall sitt til meginlands Kína.<ref>{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=8 October 2008 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |archive-date=3 June 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 13 aðildarríki Sþ viðurkenna Lýðveldið Kína, og ekkert þeirra viðurkennir Alþýðulýðveldið Kína. Eitt aðildarríki ([[Bútan]]) hefur ekki tekið afstöðu hvort ríkið það viðurkennir. Alþýðulýðveldið Kína gerir tilkall til alls lands sem Lýðveldið ræður yfir. Lýðveldið á aðild að mörgum alþjóðlegum stofnunum undir ýmsum gervinöfnum, oftast sem „Kínverska Taípei“. Það er fullgildur meðlimur í [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni. Lýðveldið var stofnaðili að Sameinuðu þjóðunum og átti aðild að þeim frá 1945 til 1971, með neitunarvald í öryggisráðinu. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Transnistría"></span>'''{{flag|Transnistría}}'''&nbsp;– Pridnestrovíska moldavíska lýðveldið | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" |[[Moldóva]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Transnistría er ''de facto'' sjálfstætt ríki,<ref name=montevideo/> en nýtur aðeins viðurkenningar Abkasíu og Suður-Ossetíu.<ref name=ASOTREC /> Moldóva gerir tilkall til landsins.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268 Regions and territories: Trans-Dniester]</ref> |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↑ Önnur ríki ↑ |<span style="display:none">D ZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- style="background:Darkgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZZ</span> | |} {{col-begin|width=760px}} {{col-2}} '''Staða innan Sameinuðu þjóðanna''' {{legend|white|Aðildarríki Sameinuðu þjóðanna}} {{legend|#ddf|Áheyrnarríki Sameinuðu þjóðanna}} {{legend|#e2efda|Aðilar að undirstofnun Sameinuðu þjóðanna}} {{legend|lemonchiffon|Engin aðild að Sameinuðu þjóðunum}} {{col-2}} '''Átök um fullveldi''' {{legend|white|Óumdeilt fullveldi}} {{legend|#fcc|Umdeilt fullveldi}} {{col-end}} == Aðrir listar == * [[Lönd eftir stærð]] * [[Lönd eftir mannfjölda]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)]] == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Listar yfir lönd]] 5ptsrjg59gilxldhmo3nin183m8459v 0 21942 1960272 1952265 2026-04-17T00:11:38Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960272 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Jurtir | fossil_range = [[miðfrumlífsöld]] til nútíma | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_caption = Jurtir | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = ''Plantae'' | regnum_authority = [[Herbert Copeland|Copeland]], 1956 | subdivision_ranks = Fylkingar | subdivision = ;[[Grænplöntur]] * [[Grænþörungar]] (''[[Chlorophyta]]'') * [[Kransþörungar]] (''[[Charophyta]]'') '''[[Kímplöntur]] (''[[Embryophyta]])''' * '''[[Æðlausar plöntur]]''' ** [[Soppmosar]] (''[[Marchantiophyta]]'') ** [[Hornmosar]] (''[[Anthocerotophyta]]'') ** [[Mosar]] (''[[Bryophyta]]'') ** †''[[Horneophytopsida]]'' * '''[[Æðplöntur]]''' ** †''[[Rhyniophyta]]'' ** †''[[Zosterophyllophyta]]'' ** [[Jafnar]] (''[[Lycopodiophyta]]'') ** †''[[Trimerophytophyta]]'' ** [[Byrkningar]] (''[[Pteridophyta]]'') ** †''[[Progymnospermophyta]]'' * '''[[Fræplöntur]] (''[[Spermatophyta]]'')''' ** †[[Fræburknar]] (''[[Pteridospermatophyta]]'') ** [[Berfrævingar]] (''[[Pinophyta]]'') ** [[Köngulpálmar]] (''[[Cycadophyta]]'') ** [[Musteristré]] (''[[Ginkgophyta]]'') ** [[Gnetuviðir]] (''[[Gnetophyta]]'') ** [[Dulfrævingar]] (''[[Magnoliophyta]]'') †''[[Nematophyta]]'' | synonyms=*Chloroplastida <small>Adl et al., 2005 </small> *Viridiplantae <small>Cavalier-Smith 1981</small> *Chlorobionta <small>Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004</small> *Chlorobiota <small>Kendrick and Crane 1997</small> }} '''Jurtir''' eða '''plöntur''' ([[fræðiheiti]]: ''Plantae'') eru stór hópur [[lífvera]] sem telur um 380.000 [[tegund (flokkunarfræði)|tegundir]] og myndar sérstakt [[ríki (flokkunarfræði)|ríki]], '''jurtaríkið'''. Til jurta teljast meðal annars [[tré]], [[blómplanta|blómplöntur]], [[gras|grös]] og [[burkni|burknar]]. Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] sem þýðir að þær fá orku úr [[sólarljós]]i. Þær nota [[grænukorn]], sem þær hafa fengið með [[innanfrumusamlífi]] við [[blábaktería|blábakteríur]] og innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]], til að framleiða [[sykra|sykrur]] úr [[koltvísýringur|koltvísýringi]] og [[vatn]]i. Nær allar jurtir ljóstillífa. Einu undantekningarnar eru [[sníkjujurt]]ir sem hafa misst þennan hæfileika og lifa á öðrum jurtum eða [[sveppir|sveppum]]. [[Aristóteles]] skipti öllum lífverum í jurtir og dýr og taldi meðal annars [[þörungar|þörunga]] og sveppi til jurta. Þetta urðu svo jurtaríki (''Vegetabilia'' og síðar ''Plantae'') og [[dýraríki]] (''Animalia'') hjá [[Carl von Linné|Carli von Linné]]. Síðar kom í ljós að ríkið innihélt nokkra óskylda hópa þannig að sveppir og sumar tegundir þörunga voru flutt í sérstök ríki. Í þessari grein er jurtaríkið skilgreint sem allar [[grænplöntur]], og nær þá yfir bæði [[grænþörungar|grænþörunga]] og [[kímplöntur]] ([[hornmosar|hornmosa]], [[soppmosar|soppmosa]], [[baukmosar|baukmosa]], [[jafnar|jafna]], [[burknar|burkna]], [[barrtré]] og aðra [[berfrævingar|berfrævinga]] og [[dulfrævingar|dulfrævinga]]). Erfðafræðilega teljast grænplöntur til [[fornblaðgrænungar|fornblaðgrænunga]] (''Archaeplastida''), ásamt [[rauðþörungar|rauðþörungum]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar|bláþörungum]] (''Glaucophyta''). Um 380.000 [[tegund (líffræði)|tegundir]] jurta eru þekktar. Þar af er langstærsti hlutinn, um 280.000 tegundir, [[fræplöntur]]. Jurtir ná yfir allt frá einfruma lífverum að risavöxnum [[tré|trjám]]. Þær framleiða stóran hluta af [[súrefni]]ssameindum jarðar, og sykrurnar sem þær búa til eru helsti orkugjafi [[vistkerfi|vistkerfa]]. Aðrar [[lífvera|lífverur]], þar á meðal [[dýr]], lifa á jurtum, ýmist með því að éta þær beint, eða með því að nærast á öðrum [[jurtaæta|jurtaætum]]. [[Maðurinn|Menn]] hagnýta plöntur með margvíslegum hætti. [[Korn]], [[ávöxtur|ávextir]] og [[grænmeti]] hafa verið mikilvægur hluti af fæðu manna í þúsundir ára. Í sumum tilvikum hafa menn þróað [[ræktunarafbrigði]] af tilteknum [[matjurt]]um, með [[valræktun]] yfir margar aldir. Jurtir eru mikilvæg uppspretta [[byggingarefni|byggingarefna]], sem skraut og [[skriffæri]]. Menn hafa auk þess nýtt margar jurtir [[lækningajurt|til lækninga]] og í [[lyf]]jagerð.<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3315794|title=Lækningajurtir og galdraplöntur|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=2000|author=Vilmundur Hansen|pages=4-5}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|title=Um ýmsar íslenskar lækningajurtir|journal=Heilbrigðistíðindi|year=1872|number=3-4|pages=30-32|author=Jón Hjaltalín|archive-date=2013-06-02|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602140631/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1182612|title=Grös voru notuð gegn hverskyns kvillum fyrr á tímum|journal=Vísir|year=1955|number=159|page=5|author=Ingólfur Davíðsson}}</ref> Jurtir eru meginrannsóknarefni [[grasafræði]], sem er undirgrein [[líffræði]]. == Skilgreiningar == Allar lífverur voru áður flokkaðar í tvo flokka: jurtir og [[dýr]]. Þessa flokkun má rekja til [[Aristóteles]]ar (384-322 f.Kr.) sem setti þá fram í [[líffræði Aristótelesar]].<ref>{{Cite book |last=Hull |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=ymrg0lMEYt0C&q=PA84 |title=Science as a Process: An Evolutionary Account of the Social and Conceptual Development of Science |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2010 |page=82 |isbn=9780226360492 }}</ref> Hann gerði greinarmun á lífverum sem hefðu „tilfinninganæma sál“ eða aðeins „vaxtarsál“ eins og plöntur.<ref>{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=[https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9/page/110 111]–119}}</ref> [[Þeófrastos]] þróaði flokkunarfræði Aristótelesar áfram.<ref name="OxBib">{{Cite web |title=Taxonomy and Classification |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199941728/obo-9780199941728-0065.xml |access-date=2023-03-07 |website=obo }}</ref> Löngu síðar lagði [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] (1707–1778) grunninn að [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]] nútímans, en hélt í þessi tvö ríki: dýraríkið ''Animalia'' og jurtaríkið ''Vegetabilia''.<ref name="OxBib"/> Þegar hugtakið ''Plantae'' er notað til að flokka lífverur á það oftast við um eina af þessum fjórum skilgreiningum: {|class="wikitable" |- ! Nafn ! Inntak ! Skilgreining ! Lýsing |- |[[Kímplöntur]] (''Embryophyta'') |Plantae ''sensu strictissimo'' | Aðeins fjölfruma |'''Jurtir í þrengstum skilningi''' telja [[soppmosar|soppmosa]], [[hornmosar|hornmosa]], [[baukmosar|baukmosa]] og [[æðplöntur]], auk forsögulegra jurta sem líkjast þessum flokkum (s.s. ''Metaphyta'' <small>Whittaker, 1969</small>,<ref name="ib.usp.br">{{cite journal |last1=Whittaker |first1=R. H. |year=1969 |title=New concepts of kingdoms or organisms |url=https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |pmid=5762760 |bibcode=1969Sci...163..150W |citeseerx=10.1.1.403.5430 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117160137/https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |archive-date=17 November 2017 |url-status=dead }}</ref> ''Plantae'' <small>[[Lynn Margulis|Margulis]], 1971</small><ref>{{cite journal |last=Margulis |first=Lynn |author-link=Lynn Margulis |year=1971 |title=Whittaker's five kingdoms of organisms: minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1971-03_25_1/page/242 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=25 |issue=1 |pages=242–245 |doi=10.2307/2406516 |pmid=28562945 |jstor=2406516 }}</ref>). |- |[[Grænplöntur]] (''Viridiplantae'', ''Viridiphyta'', ''Chlorobionta'' eða ''Chloroplastida'') |Plantae ''sensu stricto'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í þröngum skilningi''' telja [[grænir þörungar|græna þörunga]] og landplöntur sem þróuðust út frá þeim, þar á meðal [[kransþörungar|kransþörunga]]. Innbyrðis skyldleiki þessara lífvera er enn til rannsóknar og nöfnin breytast ört. Greinin ''Viridiplantae'' nær yfir lífverur með [[beðmi]], [[blaðgræna|blaðgrænu]] ''a'' og ''b'', og [[plastíð]] með tveimur himnum sem geta ljóstillífað og geymt mjölva. Þessi skilgreining er notuð í þessari færslu (s.s. ''Plantae'' <small>[[Herbert Copeland|Copeland]], 1956</small><ref>{{cite book |last=Copeland |first=H. F. |year=1956 |title=The Classification of Lower Organisms |publisher=Pacific Books |page=6 |url=https://archive.org/details/classificationof00cope }}</ref>). |- |[[Fornblaðgrænungar]] (''Archaeplastida'', ''Plastida'' eða ''Primoplantae'') |Plantae ''sensu lato'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðum skilningi''', þar á meðal [[rauðþörungar]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar]] (''Glaucophyta'') sem framleiða [[rauðþörungamjölvi|rauðþörungamjölva]] í [[utanfrumuefni]]. Þessi grein telur allar þær lífverur sem fengu [[grænukorn]] fyrir milljónum ára með því að gleypa blágeril (s.s. ''Plantae'' <small>Cavalier-Smith, 1981</small><ref>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=Tom |author-link=Tom Cavalier-Smith |year=1981 |title=Eukaryote Kingdoms: Seven or Nine? |journal=[[BioSystems]] |volume=14 |issue=3–4|pages=461–481 |doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2 |pmid=7337818|bibcode=1981BiSys..14..461C }}</ref>). |- |Eldri úreltar skilgreiningar |Plantae ''sensu amplo'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðustum skilningi''', þar á meðal óskyldir [[þörungar]], [[sveppir]] og [[bakteríur]], samkvæmt eldri úreltum skilgreiningum (s.s. ''Plantae'' eða ''Vegetabilia'' <small>Linnaeus 1751</small>,<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |date=1751 |url=https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |title=Philosophia botanica |location=Stockholm |language=Latin |publisher=Godofr. Kiesewetter |page=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623232618/https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |archive-date=23 June 2016 |url-status=live |edition=1st }}</ref> ''Plantae'' <small>Haeckel 1866</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |year=1866 |title=Generale Morphologie der Organismen |publisher=Verlag von Georg Reimer |location=Berlin |at=vol. 1: i–xxxii, 1–574, plates I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, plates I–VIII }}</ref> ''Metaphyta'' <small>Haeckel, 1894</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |date=1894 |url=https://archive.org/details/systematischephy01haec |title=Die systematische Phylogenie }}</ref> Plantae <small>Whittaker, 1969</small><ref name="ib.usp.br" />). |} == Þróun == === Fjölbreytni === [[File:Cosmarium201512081550.JPG|thumb|upright|Skrautþörungurinn ''[[Cosmarium botrytis]]'' er einfruma.]] [[File:US 199 Redwood Highway.jpg|thumb|upright|Strandrauðviðurinn ''[[Sequoia sempervirens]]'' verður allt að 120 metrar á hæð.]] Um 382.000 [[tegund (líffræði)|jurtategundir]] eru viðurkenndar.<ref name=WFO/> Mikill meirihluti þeirra, um 283.000 tegundir, eru [[fræplöntur]].<ref name="IUCNdata">{{cite web |title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010) |publisher=International Union for Conservation of Nature |date=11 March 2010 |url=https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |access-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034312/https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |archive-date= 21 July 2011 |url-status= live }}</ref> Í töflunni er helstu fylkingum grænna jurta raðað eftir áætluðum fjölda tegunda. Um 85-90% af öllum jurtum eru blómstrandi jurtir (dulfrævingar). Nokkur verkefni hafa reynt að safna færslum um allar þekktar jurtategundir í gagnagrunn, eins og [[World Flora Online]].<ref name=WFO>{{cite web|work=The World Flora Online|title=An Online Flora of All Known Plants |url=http://worldfloraonline.org/|access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-05-12 |title=How many plant species are there in the world? Scientists now have an answer |url=https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |access-date=2022-05-28 |website=Mongabay Environmental News |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323202847/https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |url-status=live }}</ref> Minnstu jurtir heims eru [[einfruma lífvera|einfruma lífverur]] eins og [[skrautþörungar]] (frá 10 μm í þvermál) og ''[[picozoa]]''-þörungar (innan við 3 μm í þvermál),<ref>{{cite book |last1=Hall |first1=John D.|last2=McCourt |first2=Richard M. |chapter=Chapter 9. Conjugating Green Algae Including Desmids |editor-first1=John D. |editor-last1=Wehr |editor-first2=Robert G. |editor-last2=Sheath |editor-first3=John Patrick |editor-last3=Kociolek |date=2014 |edition=2 |title=Freshwater Algae of North America: Ecology and Classification |publisher=[[Elsevier]] |isbn=978-0-12-385876-4 }}</ref><ref name="Seenivasan Sausen Medlin Melkonian 2013 p=e59565">{{cite journal |last1=Seenivasan |first1=Ramkumar |last2=Sausen |first2=Nicole |last3=Medlin |first3=Linda K. |last4=Melkonian |first4=Michael |title=Picomonas judraskeda Gen. Et Sp. Nov.: The First Identified Member of the Picozoa Phylum Nov., a Widespread Group of Picoeukaryotes, Formerly Known as 'Picobiliphytes' |journal=[[PLOS One|PLOS ONE]] |volume=8 |issue=3 |date=26 March 2013 |doi=10.1371/journal.pone.0059565 |page=e59565|pmid=23555709 |pmc=3608682 |bibcode=2013PLoSO...859565S |doi-access=free }}</ref> og þær stærstu eru risavaxin [[tré]], eins og [[rauðviður]] (''[[Sequoia sempervirens]]'') sem verður allt að 120 metrar á hæð, og [[tröllagúmviður]] (''[[Eucalyptus regnans]]'') sem verður allt að 100 metrar.<ref>{{cite web |url=http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |title=Sequoia sempervirens |work=The Gymnosperm Database |editor=Earle, Christopher J. |date=2017 |access-date=2017-09-15 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401041103/http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |url-status=live }}</ref> {|class="wikitable sortable" |+'''Helstu fylkingar núlifandi grænna jurta eftir fjölda tegunda''' |- ! Óformlegur flokkur ! Fylkingarnafn ! Almennt nafn ! Fjöldi lýstra núlifandi tegunda |- |rowspan="2" style=vertical-align:top;"|[[Grænir þörungar]] |[[Chlorophyta]] |style="text-align:left;"|[[Grænþörungar]] |style="text-align:right;"|3800–4300 <ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology' |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/343 343], 350, 392, 413, 425, 439, & 448}}</ref><ref name=AlgaeBase_Chlorophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Chlorophyta |publisher=[[National University of Ireland, Galway]] |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Chlorophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110003/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?id=97241&-session=abv4:AC1F1E78164b71ADB2VYE18555D5 |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref> |- |[[Charophyta]] |style="text-align:left;"|[[Kransþörungar]] |style="text-align:right;"|2800–6000 <ref name=AlgaeBase_Charophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Charophyta |publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110015/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/457 457], 463, & 476}}</ref> |- |rowspan="3" style=vertical-align:top;"|[[Bryophytes]]<br />(mosar) |[[Marchantiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Soppmosar]] |style="text-align:right;"|6000–8000 <ref>{{Cite book |last1=Crandall-Stotler |first1=Barbara |title=Bryophyte Biology |last2=Stotler |first2=Raymond E. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000 |isbn=0-521-66097-1 |editor-last=Shaw |editor-first=A. Jonathan |location=Cambridge |page=21 |chapter=Morphology and classification of the Marchantiophyta |editor-last2=Goffinet |editor-first2=Bernard}}</ref> |- |[[Anthocerotophyta]] |style="text-align:left;"|[[Hornmosar]] |style="text-align:right;"|100–200 <ref>{{Cite book |last=Schuster |first=Rudolf M. |title=The Hepaticae and Anthocerotae of North America |publisher=[[Field Museum of Natural History]] |year=1992 |isbn=0-914868-21-7 |volume=VI |location=Chicago |pages=712–713}}</ref> |- |[[Bryophyta]] |style="text-align:left;"|[[Baukmosar]] |style="text-align:right;"|12000 <ref name="Goffinet & Buck 2004">{{cite journal |last=Goffinet |first=Bernard |author2=William R. Buck |year=2004 |title=Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification |journal=[[Monographs in Systematic Botany]] |volume=98 |pages=205–239 }}</ref> |- |rowspan="2" style="vertical-align:top;"|[[Pteridophyta]]<br />(byrkningar) |[[Lycopodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Jafnar]] |style="text-align:right;"|1200 <ref name="Raven 2005">{{cite book |last1=Raven |first1=Peter H. |first2=Ray F. |last2=Evert |first3=Susan E. |last3=Eichhorn |year=2005 |title=Biology of Plants |url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |url-access=registration |edition=7th |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1007-3 }}</ref> |- |[[Polypodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Burknar]] |style="text-align:right;"|11000 <ref name="Raven 2005" /> |- |rowspan="5" style=vertical-align:top;"|[[Spermatophyta]]<br />(fræplöntur) |[[Cycadophyta]] |style="text-align:left;"|[[Köngulpálmar]] |style="text-align:right;"|160 <ref>{{cite book |last1=Gifford |first1=Ernest M. |first2=Adriance S. |last2=Foster |year=1988 |title=Morphology and Evolution of Vascular Plants |edition=3rd |page=358 |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1946-5 }}</ref> |- |[[Ginkgophyta]] |style="text-align:left;"|[[Musteristré]] |style="text-align:right;"|1 <ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Thomas N. |first2=Edith L. |last2=Taylor |year=1993 |title=The Biology and Evolution of Fossil Plants |page=636 |location=New Jersey |publisher=[[Prentice Hall]] |isbn=978-0-13-651589-0 }}</ref> |- |[[Pinophyta]] |style="text-align:left;"|[[Barrtré]] |style="text-align:right;"|630 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Gnetophyta]] |style="text-align:left;"|[[Gnetuviðir]] |style="text-align:right;"|70 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Angiospermae]] |style="text-align:left;"|[[Dulfrævingar]] |style="text-align:right;"|258650 <ref>International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, 2006. ''[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species:Summary Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627094911/https://www.iucnredlist.org/ |date=27 June 2014 }}''</ref> |} [[Alþjóðlegt nafnakerfi þörunga, sveppa og plantna]]<ref>{{Cite web |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants |url=https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php |access-date=2023-03-04 |website=www.iapt-taxon.org }}</ref> og [[Alþjóðlegt nafnakerfi ræktaðra plantna]]<ref>{{Cite book |last=Gledhill |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=NJ6PyhVuecwC&dq=international+code+of+nomenclature+for+cultivated+plants&pg=PA26 |title=The Names of Plants |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2008 |pages=26 |isbn=978-0-5218-6645-3 }}</ref> halda utanum nafngiftir plantna. === Skyldleikatré === Árið 2019 var stungið upp á eftirfarandi [[skyldleikatré]] út frá greiningu á [[erfðamengi]] og [[umritunarmengi]] úr 1.153 jurtategundum.<ref name="1000plants">{{cite journal |last1=Leebens-Mack |first1=M. |last2=Barker |first2=M. |last3=Carpenter |first3=E. |author4-link=Michael Deyholos |last4=Deyholos |first4=M. K. |last5=Gitzendammer |first5=M. A. |last6=Graham |first6=S.W. |last7=Grosse |first7=I. |last8=Li |first8=Zheng |display-authors=3 |title=One thousand plant transcriptomes and the phylogenomics of green plants |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=574 |issue=7780 |year=2019 |pages=679–685 |doi=10.1038/s41586-019-1693-2 |pmid=31645766 |pmc=6872490 |doi-access=free }}</ref> Staðsetning þörungahópa byggist á erfðamengi úr ættunum ''[[Mesostigmatophyceae]]'' og ''[[Chlorokybophyceae]]'' sem hafa verið raðgreind. Bæði ''chlorophyta'' og ''streptophyta'' þörungar eru taldir [[samstofna (erfðafræði)|samstofna]] í þessari greiningu, þar sem landplöntur þróuðust frá þessum hópum.<ref name="MvirideGenome1">{{cite journal |last1=Liang |first1=Zhe |display-authors=etal |title=Mesostigma viride Genome and Transcriptome Provide Insights into the Origin and Evolution of Streptophyta |journal=[[Advanced Science]] |volume=7 |issue=1 |year=2019 |pages=1901850 |doi=10.1002/advs.201901850 |pmid=31921561 |pmc=6947507 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mv_and_Ca_Genomes">{{cite journal |last1=Wang |first1=Sibo |display-authors=etal |title=Genomes of early-diverging streptophyte algae shed light on plant terrestrialization |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=95–106 |doi=10.1038/s41477-019-0560-3 |pmid=31844283 |pmc=7027972 |doi-access=free }}</ref> Flokkun mosa er bæði samhljóða Puttick ''et al.'' 2018,<ref name="Puttick2018">{{cite journal |last1=Puttick |first1=Mark |display-authors=etal |title=The Interrelationships of Land Plants and the Nature of the Ancestral Embryophyte |journal=[[Current Biology]] |volume=28 |issue=5 |year=2018 |pages=733–745 |doi=10.1016/j.cub.2018.01.063 |pmid=29456145|doi-access=free |hdl=10400.1/11601 |hdl-access=free }}</ref> og þróunarferlum sem byggja á raðgreiningu á erfðamengi hornmosa.<ref name="HornwortGenome1">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Jian |display-authors=etal |title=The hornwort genome and early land plant evolution |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=107–118 |doi=10.1038/s41477-019-0588-4|pmid=32042158 |pmc=7027989 |doi-access=free }}</ref><ref name="HornwortGenome2">{{cite journal |last1=Li |first1=Fay Wei |display-authors=etal |title=Anthoceros genomes illuminate the origin of land plants and the unique biology of hornworts |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=3 |year=2020 |pages=259–272 |doi=10.1038/s41477-020-0618-2|pmid=32170292 |pmc=8075897 |doi-access=free }}</ref> {{clade|style=font-size:90%;line-height:80%; |label1=[[Fornblaðgrænungar]] |1={{clade |1=[[Rauðþörungar]] [[File:Chondrus crispus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-034 (single).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Bláþörungar]] [[File:Glaucocystis nostochinearum.jpg|50px]] |label2=[[Grænplöntur]] |2={{clade |1=[[Grænþörungar]] [[File:Volvox sp.png|50px]] |2={{clade |1=''[[Prasinococcales]]'' |2=&nbsp; |state2=none |style2=font-size:50%;line-height:50%; <!-- spacer --> |3={{clade |1= {{clade |1=''[[Mesostigmatophyceae]]'' |2={{clade |1=''[[Chlorokybophyceae]]'' |2=[[Spíraldjásn]] [[File:Spirotaenia condensata.jpg|30px]] }} }} |2={{clade |1=''[[Klebsormidiales]]'' [[File:Klebsormidium bilatum Belgium (14759117646).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Kransnál]] [[File:CharaGlobularis.jpg|40px]] |2={{clade |1=''[[Coleochaetales]]'' |2={{clade |label1=[[Okþörungar]] |1=[[File:The freshwater alga Spirogyra.jpg|50px]] |label2=[[Kímplöntur]] |2={{clade |1={{clade |label1=[[Mosar]] |1={{clade |1=[[Hornmosar]] [[File:Phaeoceros laevis 48205337 (white background).jpg|40px]] |2={{clade |1=[[Soppmosar]] [[File:Conocephalum conicum (e, 144739-474742) 1022.jpg|50px]] |2=[[Baukmosar]] [[File:WWB-0265-127-Polytrichum formosum.png|20px]] }} }} }} |2={{clade |1=[[Jafnar]] [[File:Lycopodium clavatum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-219 (extracted).jpg|50px]] |2={{clade |label1=[[Burknar]] |1=[[File:California Arena Point fern.jpg|50px]] |label2=[[Fræplöntur]] |2={{clade |1=[[Berfrævingar]] [[File:PIH 1830 Scots Pine (Pinus sylvestris) graft clone collection in Röykkä Finland.jpg|40px]] |2=[[Dulfrævingar]] [[File:160 Ranunculus repens.jpg|50px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} == Lífeðlisfræði == === Plöntufrumur === {{aðalgrein|Plöntufruma}} [[Mynd:Plant_cell_structure_Icelandic_text.png|thumb|right|Skýringarmynd sem sýnir helstu frumulíffæri plöntufrumu.]] Plöntufrumur hafa ýmis sérkenni sem aðrir [[heilkjörnungar]] hafa ekki. Þær hafa vatnsfyllta [[safabóla|safabólu]] í miðri frumunni, [[grænukorn]] og sterkan en sveigjanlegan [[frumuveggur|frumuvegg]] sem umlykur [[frumuhimna|frumuhimnuna]]. Grænukornin voru eitt sinn [[samlífi]] frumu óljóstillífandi lífveru og [[blágerlar|blágerils]]. Frumuveggurinn er að mestu úr [[beðmi]] og gerir það að verkum að fruman getur belgst út af vatni, án þess að springa. Safabólan gerir frumunni kleift að breyta um stærð, þrátt fyrir sama magn [[umfrymi]]s.<ref>{{cite web |title=Plant Cells, Chloroplasts, and Cell Walls |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/plant-cells-chloroplasts-and-cell-walls-14053956/ |website=Scitable by Nature Education |access-date=7 March 2023}}</ref> === Bygging === {{aðalgrein|Plöntulíffæri}} [[Mynd:Plant_Anatomy.svg|thumb|right|Líffærafræði fræplantna: (1) [[Sproti|sprotakerfi]], (2) [[rót (plöntur)|rótarkerfi]], (3) [[kímstöngull]], (4) [[brumknappur]], (5) [[lauf]]blað, (6) [[stöngulliður]], (7) [[brum]], (8) [[blaðstilkur]], (9) stilkur, (10) [[stöngulliðamót]], (11) [[stólparót]], (12) [[rótarhár]], (13) rótarendi, (14) [[rótarbjörg]]. ]] Flestar jurtir eru [[fjölfrumungur|fjölfrumungar]] sem mynda [[frumusérhæfing|sérhæfða]] vefi, eins og [[æðvefur|æðvefi]], [[viðarvefur|viðarvefi]] og [[sáldvefur|sáldvefi]] í [[lauf]]i og [[stöngull|stönglum]]. Plöntur mynda líka sérhæfð [[líffæri]], eins og [[rót (plöntur)|rætur]] til að draga upp vatn og steinefni, stöngla til að styðja plöntunar og flytja vatn og [[plöntuefni]], lauf sem sjá um [[ljóstillífun]], og [[blóm]] fyrir [[æxlun]]. === Ljóstillífun === Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] næringarríkar sameindir ([[sykra|sykrur]]) með orku sem þær fá úr [[ljós]]i. Plöntufrumur innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]] í grænukornum, grænt litarefni sem safnar í sig ljósorku. Efnahvarfinu er lýst með formúlunni:<ref>{{cite web |last=Newton |first=John |title=What Is the Photosynthesis Equation? |url=https://sciencing.com/photosynthesis-equation-6962557.html |website=Sciencing |access-date=7 March 2023}}</ref> :<chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{ljós}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> Þetta efnahvarf leysir [[súrefni]] út í andrúmsloftið. Grænar plöntur, ásamt grænþörungum og blágerlum, framleiða stóran hluta af súrefni heimsins.<ref name="Reinhard Planavsky Olson Lyons 2016">{{cite journal |last1=Reinhard |first1=Christopher T. |last2=Planavsky |first2=Noah J. |last3=Olson |first3=Stephanie L. |last4=Lyons |first4=Timothy W. |last5=Erwin |first5=Douglas H. |display-authors=3 |title=Earth's oxygen cycle and the evolution of animal life |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=113 |issue=32 |date=25 July 2016 |doi=10.1073/pnas.1521544113 |pages=8933–8938|pmid=27457943 |pmc=4987840 |bibcode=2016PNAS..113.8933R |doi-access=free }}</ref><ref name=behrenfeld>{{cite journal |last1=Field |first1=C. B. |last2=Behrenfeld |first2=M. J. |last3=Randerson |first3=J. T. |author4=Falkowski, P. |year=1998 |title=Primary production of the biosphere: Integrating terrestrial and oceanic components |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=281 |pages=237–240 |doi=10.1126/science.281.5374.237 |pmid=9657713 |issue=5374 |bibcode=1998Sci...281..237F |url=https://www.escholarship.org/uc/item/9gm7074q |access-date=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925215921/https://escholarship.org/uc/item/9gm7074q |archive-date=25 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="Tivy 2014">{{cite book |last=Tivy |first=Joy |title=Biogeography: A Study of Plants in the Ecosphere |date=2014 |isbn=978-1-317-89723-1 |oclc=1108871710 |pages=31, 108–110|publisher=Routledge }}</ref> Plöntur sem hafa þróað með sér sníkjulífi geta misst þau gen sem eru undirstaða ljóstillífunar og framleiðslu á blaðgrænu.<ref name="Qu-etal-2019">{{cite journal|first1=Xiao-Jian |last1=Qu |first2=Shou-Jin |last2=Fan |first3=Susann |last3=Wicke |first4=Ting-Shuang |last4=Yi |title=Plastome reduction in the only parasitic gymnosperm ''Parasitaxus'' is due to losses of photosynthesis but not housekeeping genes and apparently involves the secondary gain of a large inverted repeat |journal=Genome Biology and Evolution |volume=11 |issue=10 |date=2019 |pages=2789–2796 |doi=10.1093/gbe/evz187 |pmid=31504501 |pmc=6786476 }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Plöntur| ]] bbtoaku96x962bawjiuv6s57j8t6e0n 0 22383 1960307 1644831 2026-04-17T11:08:31Z TKSnaevarr 53243 1960307 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Antonio Segni | mynd = Antonio Segni Official 1962.jpg | titill= [[Forseti Ítalíu]] | stjórnartíð_start = 11. maí 1962 | stjórnartíð_end = 6. desember 1964 | forsætisráðherra = [[Amintore Fanfani]]<br />[[Giovanni Leone]]<br />[[Aldo Moro]] | forveri = [[Giovanni Gronchi]] | eftirmaður = [[Giuseppe Saragat]] | titill2= [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start2 = 16. febrúar 1959 | stjórnartíð_end2 =26. mars 1960 | forveri2 = [[Amintore Fanfani]] | eftirmaður2 = [[Fernando Tambroni]] | forseti2 = [[Giovanni Gronchi]] | stjórnartíð_start3 = 6. júlí 1955 | stjórnartíð_end3 =20. maí 1957 | forveri3 = [[Mario Scelba]] | eftirmaður3 = [[Adone Zoli]] | forseti3 = [[Giovanni Gronchi]] | myndatexti1 = Segni árið 1962. | fæddur = {{Fæðingardagur|1891|5|6}} | fæðingarstaður = [[Sassari]], [[Sardinía|Sardiníu]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1972|12|1|1891|2|2}} | dánarstaður = [[Róm]], [[Latíum]], [[Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | maki = {{gifting|Laura Carta Caprino|1921}} | stjórnmálaflokkur = [[Ítalski þjóðarflokkurinn (1919)|PPI]] (1919–1926)<br/>[[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|DC]] (1943–1972) | börn = 4 | verðlaun =[[Karlsverðlaunin]] | háskóli = | starf = |undirskrift = Antonio Segni signature.svg }} '''Antonio Segni''' ([[2. febrúar]] [[1891]] – [[1. desember]] [[1972]]) var [[forsætisráðherra Ítalíu]] á árunum [[1955]] til [[1957]] og aftur [[1959]] til [[1960]]. Hann var kosinn [[forseti Ítalíu]] [[6. maí]] [[1962]] (í níundu umferð) og sór embættiseiðinn [[11. maí]] sama ár. Hann fékk slag [[7. ágúst]] [[1964]] og sagði af sér í kjölfarið vegna heilsubrests [[6. desember]]. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá=1955| til=1957| fyrir=[[Mario Scelba]] | eftir=[[Adone Zoli]] | }} {{Erfðatafla | titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá=1959| til=1960| fyrir=[[Amintore Fanfani]]| eftir=[[Fernando Tambroni]]| }} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Ítalíu]]| frá=1962| til=1964| fyrir=[[Giovanni Gronchi]]| eftir=[[Giuseppe Saragat]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Ítalíu}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{Stubbur|æviágrip}} {{fde|1891|1972|Segni, Antonio}} {{DEFAULTSORT:Segni, Antonio}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Segni, Antonio]] [[Flokkur:Forsetar Ítalíu|Segni, Antonio]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Ítalíu]] hj3d0i3sebgu38ix20qat6g8rhaapw4 0 23044 1960306 1959580 2026-04-17T10:58:54Z TKSnaevarr 53243 1960306 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Luigi Einaudi | mynd = Luigi Einaudi 1948 portrait.jpg | titill= [[Forseti Ítalíu]] | stjórnartíð_start = 12. maí 1948 | stjórnartíð_end = 11. maí 1955 | forveri = [[Enrico De Nicola]] | eftirmaður = [[Giovanni Gronchi]] | forsætisráðherra = [[Alcide De Gasperi]]<br />[[Giuseppe Pella]]<br />[[Amintore Fanfani]]<br />[[Mario Scelba]] | myndatexti1 = Einaudi árið 1948. | fæddur = {{Fæðingardagur|1874|3|24}} | fæðingarstaður = [[Carrù]], [[Piemonte]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1961|10|30|1874|3|24}} | dánarstaður = [[Róm]], [[Latíum]], [[Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | maki = Ida Pellegrini | stjórnmálaflokkur = [[Frjálslyndi flokkurinn (Ítalía)|Frjálslyndi flokkurinn]] | börn = 3 | háskóli = [[Háskólinn í Tórínó]] | starf = Hagfræðingur, kennari |undirskrift = Firma Luigi Einaudi.svg }} '''Luigi Einaudi''' ([[24. mars]] [[1874]] – [[30. október]] [[1961]]) var [[ítalía|ítalskur]] [[hagfræði]]ngur, stjórnmálamaður og ráðherra fyrir [[Frjálslyndi flokkurinn (Ítalía)|frjálslynda flokkinn]] á Ítalíu, og annar [[forseti Ítalíu]] frá [[1948]] til [[1955]]. Hann lauk prófi í [[lögfræði]], en kenndi síðan [[hagvísindi]] við [[Tórínóháskóli|Tórínóháskóla]], iðnaðarlöggjöf og [[hagfræði]] við [[Tækniháskólinn í Tórínó|Tækniháskólann í Tórínó]] og fjármálavísindi við [[Bocconi-háskóli|Bocconi-háskóla]] í [[Mílanó]]. Auk þessa hlaut hann ýmsar heiðursstöður og var virkur meðlimur í alþjóðlegum samtökum. Hann var til dæmis meðal stofnenda [[Mont Pèlerin Society]] árið [[1947]]. Hann hóf skrif sín um hagfræði með greinum í dagblaðið ''[[Corriere della sera]]'' þegar árið [[1909]]. [[1912]] setur hann fram nýstárlega hugmynd um [[skattheimta|skattheimtu]] sem byggi á þrepaskiptri skattlagningu heildartekna fjölskyldu af atvinnutekjum, leigutekjum o.s.frv. Þessi hugmynd liggur nú til grundvallar skattheimtu á Ítalíu. Hann var síðan gríðarlega virkur í blaðaskrifum, ritstýrði tveimur tímaritum um stjórnmál og hagfræði, skrifaði reglulega greinar um efnahagsmál í ''[[The Economist]]'' og var í ritstjórn dagblaðanna ''[[La Stampa]]'' og ''[[Corriere della sera]]'' til [[1926]]. [[1919]] var hann tilnefndur í [[öldungadeild ítalska þingsins]]. Hann dró sig að miklu leyti út úr stjórnmálum eftir valtatöku [[fasismi|fasista]], en hélt fræðistarfi sínu áfram. [[1943]] flúði hann til [[Sviss]] og sneri aftur eftir að frelsun Ítalíu var lokið [[1945]]. Hann var stjórnarformaður [[seðlabanki Ítalíu|seðlabanka Ítalíu]] frá [[5. janúar]] [[1945]] til [[11. maí]] [[1948]] og stýrði meðal annars nauðsynlegri gjaldfellingu [[líra|lírunnar]] gagnvart [[bandaríkjadalur|bandaríkjadal]] um 68%. Þá átti hann þátt ásamt sagnfræðingnum og heimspekingnum [[Benedetto Croce]] í endurstofnun [[Frjálslyndi flokkurinn (Ítalía)|frjálslynda flokksins]] á Ítalíu. Hann tók líka þátt í samningu nýrrar [[stjórnarskrá Ítalíu|stjórnarskrár]] og átti þar meðal annars (og síðar sem forseti) þátt í að endurreisa mikið af því stjórnkerfi sem hann hafði barist gegn með skrifum sínum. Hann var talsmaður [[frjálshyggja|frjálshyggju]] í efnahagsmálum og [[frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]] í stjórnmálum, þótt hann gerði sér grein fyrir að þetta tvennt færi ekki alltaf saman. Hann sá enda fyrir sér frjálst hagkerfi, ekki sem hagkerfi þar sem engar reglur eða lög giltu, heldur sem regluverk eða kerfi. Hann viðurkenndi líka að hugsjónir stæðust ekki fyrir raunverulegum vandamálum („Di fronte ai problemi concreti, l'economista non può essere mai né liberista né interventista, né socialista ad ogni costo.“) Frægustu pistla hans um frjálshyggju og frjálslyndi er að finna í ritdeilu sem hann átti við [[Benedetto Croce]] á [[1931-1940|fjórða áratugnum]] á síðum tímaritsins ''La Riforma Sociale''. Einaudi var einn af stofnendum [[Mont Pèlerin Society]], alþjóðlegs málfundafélags frjálslyndra menntamanna, sem [[Friedrich A. von Hayek]] hafði forgöngu um. Sonur hans, [[Giulio Einaudi]] (f. [[1912]]), var frægur útgefandi og stofnandi samnefndrar bókaútgáfu árið [[1933]], sem síðar varð hluti af [[Mondadori]]-samstæðunni árið [[1994]]. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Ítalíu]]| frá=1948| til=1955| fyrir=[[Enrico De Nicola]]| eftir=[[Giovanni Gronchi]] | }} {{Töfluendir}} {{fd|1874|1961}} {{Forsetar Ítalíu}} {{DEFAULTSORT:Einaudi, Luigi}} [[Flokkur:Forsetar Ítalíu|Einaudi, Luigi]] [[Flokkur:Ítalskir hagfræðingar|Einaudi, Luigi]] [[Flokkur:Frjálshyggjumenn|Einaudi, Luigi]] 2lyl3gcfecl1cqaxtkouyiw941da23p 0 23448 1960255 1951295 2026-04-16T23:52:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960255 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Corsovem.JPG|thumb|right|[[Dómkirkjan í Mílanó]] séð frá Corso Vittorio Emanuele II. ]] '''Mílanó''' ([[ítalska]]: ''Milano'') er önnur stærsta borg [[Ítalía|Ítalíu]], með um 1,4 milljón íbúa ([[2020]]) í hinu eiginlega [[sveitarfélag]]i en 4,2 milljónir á stórborgarsvæðinu. Hún er höfuðstaður samnefndrar [[Mílanó (sýsla)|sýslu]] og [[héruð Ítalíu|héraðsins]] [[Langbarðaland]]s. Hún er gjarnan kölluð efnahagsleg höfuðborg landsins og þar er [[kauphöll Ítalíu]]. Sagan segir að borgin hafi verið stofnuð af [[Gallar|gallverskum]] ættflokki um [[600 f.Kr.]]. [[Rómaveldi|Rómverjar]] nefndu hana ''Mediolanum'' eftir 200 f.Kr. Heimssýningin [[Expo 2015]] var haldin í borginni og [[Vetrarólympíuleikarnir]] árið [[2026]]. == Heiti == Mílanó var stofnuð af [[Gallía|Göllum]] og hét þá ''Medhelanon'' sem merkir „miðslétta“.<ref name="Delamarre 2003 https://archive.org/details/dictionnairedela00dela_348/page/n219 221–222">{{cite book |last= Delamarre |first= Xavier |title= Dictionnaire de la langue gauloise |url= https://archive.org/details/dictionnairedela00dela_348 |url-access= limited |edition= 2nd |year= 2003 |publisher= Errance |location= Paris |isbn= 2-87772-237-6 |pages= [https://archive.org/details/dictionnairedela00dela_348/page/n219 221]–222 |language= fr}}</ref><ref name="Quintela">{{cite journal|first=Marco|last=García Quintela|title=Celtic Elements in Northwestern Spain in Pre-Roman times|journal=Journal of Interdisciplinary Celtic Studies|year=2005}}</ref> Nafnið varð ''Mediolanum'' á [[latína|latínu]]. Um 60 gallórómverskar borgir báru sama nafn.<ref>{{cite book|last= Michell|first= John|title= The sacred center: the ancient art of locating sanctuaries|url= https://archive.org/details/sacredcenteranci0000mich|year= 2009|publisher= Inner Traditions|location= Rochester, Vt.|isbn= 978-1-59477-284-9|page= [https://archive.org/details/sacredcenteranci0000mich/page/32 32]}}</ref> Í miðaldaíslensku er Mílanó kölluð Meilansborg eða Meinlangsborg.<ref>{{cite book|title=Nokkur blöð úr Hauksbók og brot úr Guðmundarsögu|editor=Jón Þorkelsson|year=1865|publisher=E. Þórðarson|page=13|url=https://baekur.is/bok/22ea6915-b1b2-48f9-a990-95341bd42b86/0/40/Nokkur_blod_ur_Hauksbok_og#page/n39/mode/2up/}}</ref> ==Íþróttir== ===Knattspyrna=== *[[AC Milan]] *[[Inter Milan]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Mílanó]] lr2uwcb7ju3xcg156ohcc4pegdcru6u 0 23571 1960308 1949321 2026-04-17T11:10:04Z TKSnaevarr 53243 1960308 wikitext text/x-wiki {{Forseti | forskeyti = | nafn = Francesco Cossiga | mynd = Cossiga Francesco.jpg | titill= [[Forseti Ítalíu]] | stjórnartíð_start = 3. júlí 1985 | stjórnartíð_end= 28. apríl 1992 | forsætisráðherra = [[Bettino Craxi]]<br />[[Amintore Fanfani]]<br />[[Giovanni Goria]]<br />[[Ciriaco De Mita]]<br />[[Giulio Andreotti]] | forveri =[[Sandro Pertini]] | eftirmaður =[[Oscar Luigi Scalfaro]] | titill2= [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start2 =5. ágúst 1979 | stjórnartíð_end2= 18. október 1980 | forseti2 = [[Sandro Pertini]] | forveri2 =[[Giulio Andreotti]] | eftirmaður2 =[[Arnaldo Forlani]] | fæddur = {{Fæðingardagur|1928|7|26}} | fæðingarstaður = [[Sassari]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2010|8|17|1928|7|26}} | dánarstaður = [[Róm]], [[Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | maki = {{gifting|Giuseppa Sigurani|1960|1998|orsök=skildu}} | stjórnmálaflokkur = [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|Kristilegi demókrataflokkurinn]] (1945–1992) | börn = 2 | háskóli = [[Háskólinn í Sassari]] |undirskrift = Francesco Cossiga signature.svg }} '''Francesco Cossiga''' ([[26. júlí]] [[1928]] í [[Sassari]] á [[Sardinía|Sardiníu]] - [[17. ágúst]] [[2010]] í Róm) var [[Ítalía|ítalskur]] stjórnmálamaður sem hefur verið bæði [[forsætisráðherra Ítalíu]] og [[forseti Ítalíu]]. Hann kennir [[lögfræði]] við [[háskólinn í Sassari|háskólann í Sassari]]. Hann gekk sautján ára í [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|kristilega demókrataflokkinn]] en hóf feril sinn sem kennari í [[lögfræði]] í [[Sassari]]. Stjórnmálaferill hans hófst ekki fyrr en við lok [[1951-1960|6. áratugarins]] og hann var kosinn á [[fulltrúadeild ítalska þingsins|þing]] [[1958]] og varð síðan aðstoðarvarnarmálaráðherra [[1966]]. Hann varð [[innanríkisráðherra]] [[1976]] en sagði af sér embætti í kjölfarið á ráninu á [[Aldo Moro]] árið [[1978]]. [[1979]] varð hann [[forsætisráðherra]] í skammlífri ríkisstjórn og [[1983]] var hann kosinn forseti [[öldungadeild ítalska þingsins|öldungadeildarinnar]]. [[1985]] var hann kosinn sjöundi [[forseti Ítalíu]] af sameinuðu þingi, sá fyrsti sem náð hefur kjöri í fyrstu umferð, með miklum mun (752 af 977 atkvæðum). Sem forseti varð hann frægur fyrir athugasemdir sínar um stjórnmálakerfið á Ítalíu og það að fylgja [[stjórnarskrá Ítalíu|stjórnarskránni]] út í ystu æsar. Hann sagði af sér embætti [[28. apríl]] [[1992]], tveimur mánuðum áður en kjörtímabili hans lauk. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá=1979| til=1980| fyrir=[[Giulio Andreotti]]| eftir=[[Arnaldo Forlani]]| }} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Ítalíu]]| frá=1985| til=1992| fyrir=[[Sandro Pertini]]| eftir=[[Oscar Luigi Scalfaro]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{Forsetar Ítalíu}} {{DEFAULTSORT:Cossiga, Francesco}} {{fde|1928|2010|Cossiga, Francesco}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Cossiga, Francesco]] [[Flokkur:Forsetar Ítalíu|Cossiga, Francesco]] [[Flokkur:Innanríkisráðherrar Ítalíu]] 49xxgptaidsityi2dq7d0beof5yu2m9 0 23623 1960178 1878891 2026-04-16T14:06:50Z Cicihwahyuni6 91811 1960178 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Googleplexwelcomesign.jpg|thumb|right|Skilti fyrir utan höfuðstöðvar fyrirtækisins í [[Mountain View]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]].]] '''Google Inc.''' er [[Bandaríkin|bandarískt]] tölvufyrirtæki. Markmið þess er að veita almenningi yfirsýn yfir allar upplýsingar í heiminum. Til þess þróaði fyrirtækið og rekur nú [[Google leitarvélin|leitarvélina Google]] en auk hennar rekur fyrirtækið ýmsar aðrar sérhæfðari leitarþjónustur. Sjálft fyrirtækið var stofnað í bílskúr árið [[1998]] af [[Larry Page]] og [[Sergey Brin]] en núverandi stjórnarformaður Google er [[Eric E. Schmidt]] og starfsmenn þess orðnir um 54.000 [2012]. Í nóvember árið 2006 keypti Google YouTube fyrir 1,65 milljarða hlutabréfaeign í Google. Í september árið 2008 kom út Google Chrome sem er [[vafri]] frá Google sem byggir á [[WebKit]]-umbrotsvélinni. == Saga == === Upphafið === Ævintýrið í kringum Google hófst árið 1996 þegar doktorsnemarnir [[Larry Page]] og [[Sergey Brin]] við [[Stanford háskóli|Stanford háskóla]] fengu hugmynd að nýrri tækni fyrir leitarvélar á internetinu. Hugmyndin byggðist á því að láta leitarvélina skoða tengsl milli vefsíðna og raða niðurstöðum leitarinnar út frá þessum tengslum. Þetta var ólíkt þáverandi leitarvélum sem allar byggðu niðurstöður sínar á hvar og hversu oft leitarorðið kom fyrir á vefsíðunni. Fyrstir með þessa hugmynd voru þeir reyndar ekki því þegar á þessum tíma var til lítil leitarvél nefnd [[RankDex]] sem byggði á þessari tækni en lítið varð úr henni og sigldi útfærsla þeirra Page og Brin á hugmyndinni fljótt fram úr. Einnig leituðu þeir nýrra leiða á vélbúnaðarsviðinu en í stað þess að keyra vélina á nýjum dýrum vefþjónum þróuðu þeir tækni til að samnýta margar eldri og ódýrari tölvur. Þeir þræddu ruslahauga og úr varð ódýr klasi vefþjóna sem hýsti nýju byltingarkenndu leitarvélina þeirra. Nafnið "Google" er reyndar bara stafsetningarvilla á töluorðinu googol, sem er 1 með 100 núllum á eftir, og höfuðstöðvarnar Googleplex er orðaleikur með aðra enn stærri tölu, googolplex - 1 með googol núllum á eftir. Fyrst láu herlegheitin á léninu ''google.stanford.edu'' en þann 15. september 1997 keyptu félagarnir lénið ''google.com''.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X | issn = 0169-7552 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a }}</ref> Upp úr þessu fóru þeir einnig að leita að fjárfestum og gekk misvel. Mörg stór nöfn höfnuðu þeim en aðrir lögðu fé að veði. Einn stofnenda [[Sun-Microsystems]], [[Andy Bechtolsheim]] lagði til dæmis $100.000 fyrirtækið og í kjölfarið fóru að koma fleiri framlög. Í heildina náðu þeir að safna einni milljón dollara og þann [[27. september]] [[1998]] var svo fyrirtækið ''Google Inc.'' stofnað. Það hafði þá aðsetur í bílskúr í [[Kalifornía|Kaliforníu]] og var leitarvélin Google farin að svara um 10.000 fyrirspurnum daglega. Í mars 1999 fluttist fyrirtækið með sína átta starfsmenn í hina frægu byggingu við [[165 University Avenue]] í bænum [[Palo Alto]] í Kísildal. Þá voru daglegar fyrirspurnir komnar upp í 500.000. Hluti af þessum notendum kom frá [[AltaVista]] sem þá var ein mest notaða leitarvél þess tíma. Ástæðan var þó markaðsfræðileg skyssa AltaVista fremur en velheppnuð markaðssetning Google en þeir AltaVista menn tóku upp á því að breyta einföldu leitarvélinni sinni í heila vefgátt. Meira fé fór einnig að streyma inn í fyrirtækið. Nú voru þetta ekki lengur lítil fjárframlög frá einstaklingum heldur fjárfestu rótgróin fjárfestingarfyrirtæki eins og [[Kleiner Perkins Caufield & Byers]] og [[Sequoia Capital]] í Google fyrir samtals 25 milljónir bandaríkjadala. Þar að auki fóru fyrirtækjalausnir Google að seljast þegar leið á árið og venjulegi notendahópurinn var farinn að leggja fram þrjár milljónir fyrirspurna á dag. Öllum þessum umsvifum fylgdi nýtt starfsfólk og því þurfti stærra húsnæði. Brugðið var á það ráð að flytja í byggingaklasa í [[Mountain View]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] en þar eru núverandi höfustöðvar Google og kallast [[Googleplex]]. Þann 21. september 1999 hvarf svo ''Beta'' merkingin af Google leitarvélinni. == Að „gúgla“ á vefnum == [[Sagnorð|Sögnin]] að ''gúgla'' (eða ''gúggla'')<ref>{{Cite web|url=https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/66399|title=Íslensk nútímamálsorðabók|website=islenskordabok.arnastofnun.is|language=en|access-date=2023-12-20}}</ref> þýðir að nota leitarvél Google til að hafa upp á upplýsingum á veraldarvefnum. Til dæmis „Þór gúglaði uppskriftir“.<ref>{{Cite web|url=https://stafsetning.arnastofnun.is/fletta/111209|title=Íslensk stafsetningarorðabók|website=stafsetning.arnastofnun.is|language=en|access-date=2023-12-20}}</ref> Að gúgla er tiltölulega nýlegt [[nýyrði]] í íslensku, en það á uppruna sinn í vinsældum og yfirráðum Google sem leitarvélar. Orðið varð að sögn fyrst í [[enska|ensku]] en núna er það algengt í mörgum öðrum tungumálum. Fyrirtækið Google er samt sem áður á móti notkun orðsins þar eð eigendur þess óttast að [[vörumerki]] þess muni þynnast út við ofnotkun.<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/04/AR2006080401536.html|title=So Google Is No Brand X, but What Is 'Genericide'?|author=Frank Ahrens|date=2006-08-05|accessdate =8. maí 2006|publisher = Washington Post}}</ref><ref>{{cite web |last=Krantz |first=Michael |date=[[25. október]], [[2006]] |url=http://googleblog.blogspot.com/2006/10/do-you-google.html |title=Do you "Google?" |publisher=The Official Google Blog |accessdate=11. ágúst 2007}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.google.com/intl/en/corporate/history.html|titill=Saga Google|mánuðurskoðað=12. febrúar|árskoðað=2006}} == Tengt efni == * [http://www.google.com/ www.google.com] [[Flokkur:Google|Google]] [[Flokkur:Bandarísk fyrirtæki]] [[Flokkur:Bandarísk hugbúnaðarfyrirtæki]] loieyhorq4wr7gohfsfmxbxrxl08h1c 0 28282 1960280 1952635 2026-04-17T00:53:44Z Comp.arch 32151 1960280 wikitext text/x-wiki <!-- Úrelt logo, aðeins breytt fyrir Windows 11:--> [[Mynd:Windows logo and wordmark - 2021.svg|right|thumb|265px|Merki notað á Windows 8 til og með Windows 10, en ekki Windows 11, þar svipað en ferkantað]] '''Microsoft Windows''' er fjölskylda [[stýrikerfi|stýrikerfa]]. [[Microsoft]] hannar, þróar, styður, og er framleiðandi Windows stýrikerfanna og Windows er ein af stærstu framleiðsluvörum þeirra. [[Windows 10|Windows 11]] er nú eina útgáfan af Windows sem nú er seld heimanotendum (áður t.d. líka [[Windows Phone]]/[[Windows 10 Mobile|10 Mobile]] stýrikerfi/símar, sem duttu upp fyrir). [[Windows Server]] eru útgáfur hugsaðar fyrir [[miðlari|miðlara]]/[net]þjóna. Sem dæmi er [[Windows 10]] ekki lengur stutt (fyrir einstaklinga, nema með undantekningu); og Windows 8, og 7 og eldri útgáfur, s.s. Windows XP, alls ekki lengur studdar. Nýjustu útgáfur af Windows eru, Windows 11 gert fyrir "PC" (heima) einkatölvur (en virkar líka fyrir líka fyrir [[spjaldtölva|spjaldtölvur]]), [[Windows 11 Enterprise]] hugsað fyrir fyrirtæki, og [[Windows Server 2025]]. Aðrar enn studdar útgáfur eru t.d. sumar útgáfur (e. edition) af [[Windows 10]], [[Windows Server 2016]] (er nú á "extended support") og nýrri<!-- (and exceptionally with paid support down to Windows Server 2012 and Windows Embedded POSReady 7)-->. Þó er hægt að borga aukalega fyrir stuning allt aftur til [[Windows Server 2012 R2]] ennþá. Windows varð vinsælt aftir að Machintosh tölvur/stýrikerfi urðu fyrst vinsæl, en svo varð Windows vinsælla á markaði stýrikerfa byggð á grafík (e. [[GUI]]). Apple var ekki sátt við þetta, taldi Microsoft hafa stolið humundum þeirra og fór í mál, sem endaði með að Microsoft vann <!-- ? "settled"--> málið 1993. Lengi vel var Apple fyrirtækið min minna en þtók svo við af Microsoft sem verðmætasta fyrirtæki heimsins, en reyndar út af iPhone aðallega, og stýrikerfi þess, sem líka var notað á iPad (síðan þá var stýrikerfum þeirra skipt í tvennt, nú þeitir það iPadOS, sem notað er á iPad). Microsoft náði aldrei vinsældum iPhone á þeim markaði, né iPad, eftir að þær vörur og stýrikerfi náðu flugi. <!-- Frá ensku WP: Apple came to see Windows as an unfair encroachment on their innovation in GUI development as implemented on products such as the Lisa and Macintosh (eventually settled in court in Microsoft's favor in 1993). --> Á hefðbundum einkatölvum er Windows enn ráðandi, eftir að hafa farið framúr [[Mac OS]], sem kom á sviðið 1984. Hins vegar viðurkenndi Microsoft 2014 að hafa tapað heildar stýrikerfismarkaðinum til [[Android]], út af mikill sölu á Android símum. Þá voru fjórir Android símar seldir fyrir hverja hefðbundna tölvu með Windows. Og síðan þá hefur Windows aldrei náð Android sem er nú ráðandi stýrikerfi. Microsoft varð undir í samkeppninni við Android (sem vann iPhone í vinsældum síðar), þ.e. það stýrikerfi á símum, sem reyndar er vinsælast á öllum markaðinum, þegar símar og allar aðrar tölvur eru taldar saman. Fyrirtækið viðurkenndi það á sínum tíma, þ.e. dró sig því í hlé á þeim markaði, en ekki af spjaldtölvumarkaði. Android og iOS skipta markaðinum fyrir spjaldtölvur á milli sín nokkuð jafnt, og Microsoft hefur eitthvað reynt við sig á þeim markaði, og var reyndar mörgum árum á undan á þann markað, áður en hann náði verulegum hæðum. Microsoft er líka notað á þeirra [[Xbox]] leikjatölvum sem hafa þó nokkra hylli, markaðinum skipt á milli þeira og Sony Playstation, en ef minni taldar með þá t.d. Nindendo vinsælt með t.d. Switch. Þó það sé ekki augljóst að neinu leiti, því leikjatölvur keyra leiki, og það er eina viðmótið sem sést (að einhverju ráði), er afbrigði af Windows keyrt á Xbox, en það líkist ekkert hefðbundnu Windows fyrir notandann, en er mjög svipað fyrir leikjaforritarann. Það stýrikerfi keyrir þó ekki á örðum leikjatölvum en frá Microsoft. == Byrjunin == Microsoft kynnti stýrikerfið Windows fyrst til sögunnar árið 1985. Var það þá viðbót við MS-DOS sem mótsvar við hinu grafíska notendaviðmóti sem Apple Macintosh gerði frægt. Með samningum við IBM, stærsti tölvuframleiðandinn á þessum tíma, náði Microsoft markaðsyfirráðum í stýrikerfasölu með um 90% markaðshlutdeild sem hefur síðan látið undan síga. Frá 2012 hefur [[Android]] selst í meirihluta, þegar allar tölvur eru taldar – frá þeim hefðbundu niður í síma og selst nú í mörgum sinnum fleiri eintökum á hverju ári. Windows hefur þó mikið forskot ef einungis hefðbundnar PC-tölvur (þar með talið fartölvur) eru taldar; þá fram yfir t.d. [[macOS]], Chromebook eða Android sem allar sækja á og geta keyrt á eins vélbúnaði. Aðrar útgáfur af Windows, t.d. Windows Phone (sem sameinaðist hefðbunda Windows í útgáfu 10) hafa náð afar lítilli útbreiðslu miðað, við samkeppnina, en þó þriðja sæti, og Microsoft hefur hætt þróun á nokkurri útgáfu af Windows fyrir farsíma en styður nú Android og iOS. === Saga === :''Sjá einnig: [[Listi yfir útgáfur Microsoft Windows]]'' === MS-DOS vinnuumhverfi === Fyrsta útgáfan af Windows, Windows 1.0, kom út árið 1985 eins og áður segir en var ekki heilt stýrikerfi heldur grafískt viðmót fyrir [[MS-DOS]] en sú útgáfa náði aldrei miklum vinsældum. Windows 2.0 kom út 1987 og náði aðeins meiri vinsældum en forveri þess. Það var í útgáfu 2.03 varð mikil breyting, þá voru kynntir svokallaðir fljótandi gluggar. Apple Inc. lögsótti þá Microsoft þar sem talið var að höfundarréttur Apple væri brotinn. Þremur árum seinna lét Microsoft frá sér útgáfu 3.0. Sú útgáfa var sú fyrsta frá Microsoft til að seljast í meira en 2 milljónum eintaka fyrsta hálfa árið á markaðnum. Það hafði mun þróaðra viðmót og hægt var að vera með mörg forrit í gangi í einu. === Windows 9x === Síðan komu Windows 9x stýrikerfin sem voru stýrikerfi frekar en vinnuumhverfi þótt þau byggðu á MS-DOS kóða. Nokkur þeirra eru: * [[Windows 95]] * [[Windows 98]] * [[Windows ME]] (Windows Millenium Edition) === Windows NT === [[Windows NT]] stýrikerfin eru með nýjan [[stýrikerfiskjarna]] en MS-DOS og eru nýjustu stýrikerfin fyrir heimanotendur (“[[skjáborð]]s tölvur“) og eru meðal annars [[Windows XP]], [[Windows Vista]] og hið fyrirhugaða [[Windows 7]] stýrikerfi í þessum flokki. == Um nokkur kerfi == === Windows ME === Það kerfi átti að vera mikið tímamótaverkefni en fór í vaskinn vegna skorts á stöðugleika, Windows ME var oft kallað Mistake Edition. Með Windows ME kom einnig Windows Movie Maker til sögunnar og var síðasta Windows stýrikerfið sem notaðist við Windows 9x kjarnann. === Windows XP === :''Sjá einnig: [[Windows XP]]'' Í október 2001 sendi Microsoft frá sér Windows XP. Það var nokkuð endurbætt útgáfa af Windows NT kjarnanum. Með Windows XP kom einnig endurbætt notandaviðmót. Windows XP var hannað með bæði skrifstofu- og heimanotkun í huga og gefnar voru út tvær útgáfur, Windows XP Home Edition og Windows XP Professional. Í raun voru kerfin eins að því undanskildu að ýmsir eiginleikar voru faldir eða óvirkir í Home Edition. Árið 2003 kom svo út Media Center-viðbótin. === Windows Vista === :''Sjá einnig: [[Windows Vista]]'' Vista var sett í sölu til almennings 30. janúar 2007. En þá var það búið að vera í boði fyrir stórnotendur frá 30. nóvember 2006. === Windows 7 === :''Sjá einnig: [[Windows 7]]'' Windows 7 kom út árið 2009. Windows 7 varð mjög vinsælt, vinsælla en Windows XP, sem Vista náði aldrei, og hélt þeim vinsældum þar til Windows 10 varð vinsælasta útgáfan (þó svo að Windows 7 hafði enn yfir 50% hlutdeild í einstaka löndum fram á árið 2020). === Windows 8 === :''Sjá einnig: [[Windows 8]]'' Windows 8 kom út árið 2012. === Windows 8.1 === :''Sjá einnig: [[Windows 8.1]]'' Windows 8.1 kom út árið 2013. === Windows 10 === :''Sjá einnig: [[Windows 10]]'' Windows 10 kom út þann 29. júlí 2015. Það sem vakti athygli var að engin útgáfa kom út nefnd "Windows 9". Windows 10 átti að leyfa forritun sem keyrir á hefðbundnum PC tölvum niður í síma (á [[Windows 10 Mobile]], en sú síma-útgáfa er ekki lengur studd, og ), þ.e. að ekki þurfi að forrita sérstaka útgáfu fyrir "Windows Phone" sem verður ekki lengur til sem vörumerki. Þó þurfti að aðlaga forrit eitthvað svo þau virki vel á mismunandi skjástærðum og með snertingu en ekki mús eða öfugt. Forrit munu hins vegar ekki virka sjálfkrafa á öðrum stýrikerfum s.s. Android eða iOS ("iPhone") eða öfugt. === Windows 11 === :''Sjá einnig: [[Windows 11]]'' Windows 11 kom út þann 5. október 2021. Það er með uppfært viðmót og getur líka keyrt [[Android]] forrit að sögn Microsoft. Og [[Linux]] forrit, eins og eldra Windows 10. == Tenglar og heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Microsoft Windows | mánuðurskoðað = 14. júní | árskoðað = 2006}} * [https://microsoft.com/ Vefsetur Microsoft] * [http://www.timarit.is/?issueID=433702&pageSelected=5&lang=0 ''Og það er Windows 95''; grein í morgunblaðinu 1995]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}<!--dauður tengill--> === Tengslanet === Myndin hér að neðan sýnir tengsl Windows-stýrikerfanna sinna á milli. [[Mynd:Windows family.svg]] {{Microsoft Windows}} {{Stubbur|microsoft}} [[Flokkur:Tölvunarfræði]] [[Flokkur:Stýrikerfi]] kvnm45ab31qu4n2fvypqsue6gvez5vi 0 29354 1960233 1957435 2026-04-16T23:34:27Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960233 wikitext text/x-wiki [[Mynd:World_population_growth_(lin-log_scale).png|thumb|right|Lógaritmískur skali sem sýnir mannfjöldaþróun á jörðinni frá upphafi nýsteinaldar.]] '''Mannkynssaga''' er [[saga]] [[maðurinn|mannkyns]] sem hefst á [[fornsteinöld]], en [[jarðsaga]] er saga [[jörðin|jarðarinnar]], þar á meðal saga [[líf]]s áður en maðurinn kom til. Sá tími sem engar [[skrif|ritheimildir]] eru til um er kallaður [[forsögulegur tími]] en með [[skrift]] og rituðum heimildum hefst [[sögulegur tími]].<ref>{{harvnb|Guðmundur Hálfdanarson|2000}}</ref> Forsögulegur tími hefst á fornsteinöld en upphaf [[nýsteinöld|nýsteinaldar]] markast af [[landbúnaðarbyltingin|landbúnaðarbyltingunni]] (milli 8000 og 5000 [[f.o.t.]]) í [[frjósami hálfmáninn|frjósama hálfmánanum]]. Á [[bronsöld]] þróuðust stór menningarríki sem eru kölluð ''[[vagga siðmenningar]]'': [[Mesópótamía]], [[Egyptaland hið forna]] og [[Indusdalsmenningin]]. Hefðbundin [[sagnaritun]] skiptir sögu ólíkra heimshluta í ólík tímabil. Til dæmis er algengt að notast við [[konungsætt]]ir til að afmarka söguleg tímabil eins og gert er í [[saga Kína|sögu Kína]]. Í mörgum heimshlutum eru til einhvers konar „klassísk“ tímabil, „miðtímabil“ og „nútími“, en þessi tímabil ná gjarnan yfir ólík tímaskeið. Í [[saga Indlands|sögu Indlands]] nær til dæmis „klassíska“ tímabilið frá 230 f.o.t. til 1200 e.o.t., „miðtímabil“ frá 1200 til um 1600 og nýöld frá 1600 til okkar daga. Í [[saga Ameríku|sögu Ameríku]] nær „klassíska“ tímabilið frá 200 til 900 þegar [[Majar]] mynduðu stór menningarríki, en tímabilið frá 900 til upphafs landvinningatímans 1519 er kallað „síðklassíska“ tímabilið. Í [[samtími|samtímanum]] tvinnast saga ólíkra heimshluta saman vegna [[hnattvæðing]]arinnar. Mannkynssagan nær yfir um 2,8 milljón ár, frá því ættkvíslin ''[[Homo]]'' kom fyrst fram á sjónarsviðið til okkar daga. Fyrir um 300.000 árum þróuðust [[nútímamaður|nútímamenn]] og allar aðrar tegundir af ættkvíslinni dóu smám saman út. [[Landbúnaðarbyltingin]] átti sér stað fyrir um 12.000 árum og um 7.000 árum síðar tóku menn að notast við ritmál svo sögulegur tími er í raun agnarlítill hluti af mannkynssögunni í árum talið. Fjölmargar vísindagreinar fást við rannsóknir á sögu mannsins. Meðal þeirra helstu eru [[sagnfræði]], [[fornleifafræði]], [[mannfræði]], [[málvísindi]] og [[erfðafræði]]. ==Forsögulegur tími== {{Aðalgrein|Forsögulegur tími}} [[File:Lucy.jpg|thumb|upright=.7|„[[Lucy (Australopithecus)|Lucy]]“, fyrsta beinagrindin af ''[[Australopithecus afarensis]]'' sem fannst, var aðeins 1,06 metrar á hæð.<ref>{{harvnb|Jungers|1988|pp=227–231}}</ref>|alt=Skeleton]] ===Þróun mannsins=== {{Aðalgrein|Þróun mannsins}} Fyrir 7-5 milljón árum síðan greindist ættkvíslin ''[[homininae]]'' frá [[mannapar|mannöpum]] í Afríku.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=1|}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2011|p=150}}</ref><ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=8}}</ref><ref>{{harvnb|Wragg-Sykes|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA183 183–184]}}</ref> Eftir að tegundin greindist frá [[simpansar|simpönsum]] þróaðist [[tvífætlingsstaða]] hjá fyrstu [[suðurapar|suðuröpum]] (''Australopithecus''), hugsanlega sem aðlögun að gresjulandslagi í stað skóga.<ref>{{harvnb|Dunbar|2016|pp=8, 10}}</ref><ref>{{harvnb|Lewton|2017|p=[https://books.google.com/books?id=DTwuDwAAQBAJ&pg=PA117 117]}}</ref> Forverar manna tóku að nota frumstæð steinverkfæri fyrir um það bil 3,3 milljónum ára.<ref>{{harvnb|Harmand|2015|pp=[https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download 310–315]}}</ref> Sumir steingervingafræðingar hafa stungið upp á 3,39 milljón árum, byggt á beinum frá [[Dikiki]] í Eþíópíu sem bera merki um skurði,<ref>{{harvnb|McPherron|Alemseged|Marean|Wynn|2010|pp=857–860}}</ref> þótt aðrir dragi það í efa.<ref>{{harvnb|Domínguez-Rodrigo|Alcalá|2016|pp=[https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf 46–53]}}</ref> Það myndi þá marka upphaf [[fornsteinöld|fornsteinaldar]], miklu fyrr en áður var talið.<ref>{{harvnb|de la Torre|2019|pp=11567–11569}}</ref><ref>{{harvnb|Stutz|2018|pp=[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 1–9]}}</ref> Ættkvíslin ''Homo'' þróaðist frá ættkvísl suðurapa.<ref>{{harvnb|Strait|2010|p=341}}</ref> Elstu minjar um ættkvíslina eru 2,8 milljón ára gömul bein ([[LD 350-1]]) frá Eþíópíu,<ref>{{harvnb|Villmoare|Kimbel|Seyoum|Campisano|2015|pp=1352–1355}}</ref> og elsta manntegundin sem lýst hefur verið er ''[[Homo habilis]]'' sem kom fram fyrir 2,3 milljón árum.<ref>{{harvnb|Spoor|Gunz|Neubauer|Stelzer|2015|pp=[https://www.researchgate.net/publication/273149772 83–86]}}</ref> Helsti munurinn á ''Homo habilis'' og ''Australopithecus'' er að heili hinna fyrrnefndu var 50% stærri.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=5}}</ref> ''[[Homo erectus|H. erectus]]'' kom fram á sjónarsviðið fyrir 2 milljón árum<ref>{{harvnb|Herries|Martin|Leece|Adams|2020}}</ref> og var fyrsta manntegundin sem ferðaðist út fyrir Afríku til Evrasíu.<ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=10}}</ref> Hugsanlega fyrir 1,5 milljón árum, en örugglega fyrir 250.000 árum, tóku menn að kveikja elda til upphitunar og matreiðslu.<ref>{{harvnb|Gowlett|2016|p=20150164}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=11}}</ref> Fyrir um 500.000 árum greindist ættkvíslin ''Homo'' í margar tegundir [[frummenn|frummanna]], eins og [[neanderthalsmenn]] í Evrópu, [[denisovmenn]] í Síberíu, og hina smáu [[flóresmaðurinn|flóresmenn]] í Indónesíu.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=400n}}</ref><ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=11}}</ref> Þróun mannsins var ekki einfalt línulegt eða sundurgreint ferli, og fól í sér blöndun frummanna og nútímamanna.<ref>{{harvnb|Hammer|2013|pp=66–71}}</ref><ref>{{harvnb|Yong|2011|pp=34–38}}</ref> Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun tiltölulega aðgreindra manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögu mannsins.<ref>{{harvnb|Ackermann|Mackay|Arnold|2015|pp=1–11}}</ref> Slíkar rannsóknir benda til þess að mörg gen úr neanderthalsmönnum sé að finna hjá nær öllum hópum fólks utan [[Afríka sunnan Sahara|Afríku sunnan Sahara]]. Neanderthalsmenn og aðrar manntegundir, eins og denisovmenn, gætu hafa skilið eftir allt að 6% af erfðaefni sínu í nútímamönnum.<ref>{{harvnb|Reich|Green|Kircher|Krause|2010|pp=1053–1060}}</ref><ref>{{harvnb|Abi-Rached|Jobin|Kulkarni|McWhinnie|2011|pp=89–94}}</ref> ===Elstu nútímamenn=== Manntegundin ''Homo sapiens'' kom fram á sjónarsviðið í Afríku fyrir 300.000 árum. Hún þróaðist út frá tegundinni ''[[Homo heidelbergensis]]''.<ref>{{harvnb|Hublin|Ben-Ncer|Bailey|Freidline|2017|pp=289–292}}</ref><ref>{{harvnb|Fagan|Durrani|2021|loc=[https://books.google.com/books?id=NNFKEAAAQBAJ 3. Enter Homo Sapiens (c. 300,000 Years Ago and Later)]}}</ref><ref>{{harvnb|Coolidge|Wynn|2018|p=[https://books.google.com/books?id=DAJCDwAAQBAJ&pg=PA5 5]}}</ref> Næstu árþúsund hélt þróunin áfram og fyrir um 100.000 árum voru menn farnir að nota skartgripi og [[okkur]] til að skreyta líkama sinn.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=319}}</ref> Fyrir um 50.000 árum tóku menn að grafa hina látnu, nota kastvopn og ferðast um höf og vötn.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=319–320, 330, 354}}</ref> Ein mikilvægasta breytingin (sem ekki er hægt að tímasetja með vissu) var þróun [[tungumál]]sins, sem bætti samskiptahæfni manna til mikilla muna.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=344–346}}</ref> Elstu merki um [[list]]ræna tjáningu er að finna í [[hellamálverk]]um og útskurði í bein, stein og tennur, sem hefur verið túlkað sem merki um [[andatrú]]<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|pp=17–18}}</ref> eða [[sjamanismi|sjamanisma]].<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=357–358, 409}}</ref> Elstu hljóðfæri sem fundist hafa (fyrir utan mannsröddina) eru [[beinflauta|beinflautur]] frá Júrafjöllum í Þýskalandi og eru um 40.000 ára gamlar.<ref>{{harvnb|Morley|2013|pp=42–43}}</ref><ref>{{harvnb|Svard|2023|p=[https://books.google.com/books?id=mC6oEAAAQBAJ&pg=PA23 23]}}</ref> Steinaldarmenn voru [[veiðimenn og safnarar]] og lifðu [[hirðingi|flökkulífi]].<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=22}}</ref> [[File:Early migrations mercator.svg|thumb|upright=1.3|Útbreiðsla mannsins um jörðina miðað við tilgátuna um suðræna dreifingu.]] Flutningar nútímamanna frá Afríku áttu sér stað í nokkrum bylgjum fólksflutninga, sem hófust fyrir 194.000 til 177.000 árum.<ref>{{harvnb|Weber|Hershkovitz|Gunz|Neubauer|2020|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618219308080 29–39]}}</ref> Viðtekin skoðun meðal fræðimanna er að fyrstu bylgjurnar hafi dáið út og að allir nútímamenn utan Afríku séu afkomendur sama hóps sem fluttist þaðan fyrir 70.000-50.000 árum síðan.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=283}}</ref><ref>{{harvnb|O'Connell|Allen|Williams|Williams|2018|pp=8482–8490}}</ref><ref>{{harvnb|Posth|Renaud|Mittnik|Drucker|2016|pp=827–833}}</ref> ''H. sapiens'' fluttist til allra meginlandanna og stærri eyja og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum,<ref>{{harvnb|Clarkson|Jacobs|Marwick|Fullagar|2017|pp=306–310}}</ref> Evrópu fyrir 45.000 árum,<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=283}}</ref> og Ameríku fyrir 21.000 árum.<ref>{{harvnb|Bennett|2021|pp=[https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 1528–1531]}}</ref> Þessir fólksflutningar áttu sér stað á [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]], þegar mörg af þeim svæðum sem í dag eru hlýtempruð voru óbyggileg vegna kulda.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=316}}</ref><ref>{{harvnb|Pollack|2010|p=[https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 93]}}</ref> Undir lok ísaldarinnar, fyrir um 12.000 árum, höfðu menn náð að breiðast út til nær allra svæða jarðar sem voru laus við ís.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=400}}</ref> Útbreiðsla manna fór saman við [[fjöldaútdauðinn á kvarter|fjöldaútdauðann á kvarter]] og útdauða neanderthalsmanna<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=321, 406, 440–441}}</ref> sem líklega stöfuðu af loftslagsbreytingum, athöfnum manna, eða blöndu af þessu tvennu.<ref>{{harvnb|Koch|Barnosky|2006|pp=215–250}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=406}}</ref> ===Upphaf landbúnaðar=== {{Aðalgrein|Nýsteinöld}} Um 10.000 [[f.o.t.]] markar [[landbúnaðarbyltingin]] upphaf grundvallarbreytinga á lífsháttum manna á [[nýsteinöld]].<ref>{{harvnb|Lewin|2009|p=[https://books.google.com/books?id=xryuw8sqNsoC 247]}}</ref> [[Landbúnaður]] hófst á mismunandi tímum á mismunandi svæðum<ref>{{harvnb|Stephens|Fuller|Boivin|Rick|2019|pp=897–902}}</ref> og á sér minnst 11 upprunastaði.<ref>{{harvnb|Larson|Piperno|Allaby|Purugganan|2014|pp=6139–6146}}</ref> [[Kornrækt]] og [[húsdýr]]ahald hófust í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] að minnsta kosti um 8500 f.o.t. og fólust í ræktun [[hveiti]]s, [[bygg]]s, [[kind]]a og [[geit]]a.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=11}}</ref> Menn tóku að rækta [[hrísgrjón]] við [[Yangtze-fljót]] í Kína um 8000-7000 f.o.t. og [[hirsi]] kann að hafa verið ræktað við [[Gulá]] um 7000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=325, 336}}</ref> Svín voru mikilvægasta húsdýrið í Kína.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=323}}</ref> Í [[Sahara]] í Afríku ræktaði fólk [[dúrra|dúrru]] og aðrar jurtir á milli 8000 og 5000 f.o.t. og aðrar miðstöðvar landbúnaðar voru í hálendi Eþíópíu og regnskógum Vestur-Afríku.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Ræktun nytjaplantna hófst í [[Indusdalur|Indusdal]] um 7000 f.o.t. og tekið var að rækta nautgripi um 6500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=265}}</ref> Ræktun [[dvergkúrbítur|dvergkúrbíts]] í Suður-Ameríku byrjaði að minnsta kosti fyrir 8500 f.o.t. og [[örvarrót]] var ræktuð í Mið-Ameríku um 7800 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=518}}</ref> Kartöflur voru fyrst ræktaðar í [[Andesfjöll]]um þar sem [[lamadýr]] voru gerð að húsdýrum.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=85}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=202}}</ref> Sumir telja líklegt að konur hafi leikið lykilhlutverk í þróun nytjaplantna.<ref>{{harvnb|Adovasio|Soffer|Page|2007|pp=243, 257}}</ref><ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021}}</ref> [[File:Göbeklitepe Building C sept 2019 5373crop.jpg|thumb|upright=.7|Útskorin súla frá [[Göbekli Tepe]].]] Ýmsar kenningar hafa verið settar fram um orsakir landbúnaðarbyltingarinnar.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=218}}</ref> Sumar þeirra telja að fólksfjölgun hafi fengið fólk til að leita nýrra leiða til að afla matar. Samkvæmt öðrum kenningum var fólksfjölgun afleiðing fremur en orsök betri aðferða við öflun matvæla.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=95}}</ref> Aðrir orsakaþættir sem hafa verið nefndir eru loftslagsbreytingar, skortur á úrræðum, og hugmyndafræði.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=216–218}}</ref> Umbreytingin skapaði umframmagn matvæla sem hægt var að nota til að halda uppi fólki sem tók ekki beinan þátt í að afla þeirra.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=34–35}}</ref> Þar með skapaðist grundvöllur fyrir þéttari byggð og fyrstu borgir og ríki urðu til.<ref>{{harvnb|Lewin|2009|p=[https://books.google.com/books?id=xryuw8sqNsoC 247]}}</ref> Borgirnar urðu miðstöðvar fyrir [[viðskipti]], [[iðnaður|iðnað]] og [[stjórnmál]].<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|pp=313, 391}}</ref> Þær mynduðu gagnkvæm tengsl við [[sveit]]irnar í kring, þaðan sem þær fengu matvæli, en gáfu í staðinn afurðir iðnframleiðslu og stjórnsýslu.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=193}}</ref><ref>{{harvnb|Yoffee|2015|pp=313–316}}</ref> Elstu borgir sem fundist hafa eru [[Çatalhöyük]] og [[Jeríkó]], sem gætu hafa orðið til á 10. eða 9. árþúsundinu f.o.t.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=13}}</ref><ref>{{harvnb|Rael|2009|p=[https://books.google.com/books?id=BsLAeifqe4EC&pg=PA113 113]}}</ref><ref>{{harvnb|Ganivet|2019|p=[https://books.google.com/books?id=QhazDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> [[Hirðingjar|Hirðingjasamfélög]] sem flökkuðu með hjarðir húsdýra þróuðust á þurrkastöðum sem hentuðu illa til jarðræktar, eins og á [[Evrasíusteppan|Evrasíusteppunni]] og [[Sahel]]svæðinu í Norður-Afríku.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=161–162, 172–173}}</ref> Átök milli hirðingja og bænda með fasta búsetu hafa blossað upp með reglulegu millibili í mannkynssögunni.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=99}}</ref> Nýsteinaldarmenn dýrkuðu forfeður, helgistaði eða [[goð]]mögn sem líktust mönnum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=19}}</ref> Hofbyggingarnar í [[Göbekli Tepe]] í Tyrklandi, frá 9500–8000 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Kinzel|Clare|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ 32–33]}}</ref> eru dæmi um trúarlega byggingarlist frá nýsteinöld.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=224}}</ref> [[Málmvinnsla]] kom fyrst fram með gerð verkfæra og skrautmuna úr [[kopar]] um 6400 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Gull- og silfurvinnsla fylgdu í kjölfarið, aðallega sem efni í skartgripi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Elstu minjar um gerð [[brons]], sem er málmblanda kopars og [[tin]]s, eru frá því um 4500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Radivojevic|Rehren|Kuzmanovic-Cvetkovic|Jovanovic|2013|pp=[http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ 1030–1045]}}</ref> Bronsvinnsla varð þó ekki algeng fyrr en á þriðja árþúsundinu f.o.t.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|pp=30–31}}</ref> == Fornöld == {{Aðalgrein|Fornöld}} === Vöggur siðmenningar === [[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|[[Píramídarnir í Gísa]], Egyptalandi.]] Á [[bronsöld]] þróuðust borgir og flókin [[siðmenning]]arsamfélög.<ref>{{harvnb|McClellan|Dorn|2006|p=[https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC 41]}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=46}}</ref> Þau fyrstu risu í kringum stórfljót, fyrst í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] um 3300 f.o.t., milli ánna [[Tígris]] og [[Efrat]].<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=21}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=53}}</ref> Þar á eftir kom [[Egyptaland hið forna]] við [[Níl]] um 3200 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bard|2000|p=63}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=70}}</ref> [[Caral-Supe-menningin]] í [[Perú]] kom fram um 3100 f.o.t.<ref name="Benjamin 2015-3">{{harvnb|Benjamin|2015|p=563}}</ref> [[Indusdalsmenningin]] í Pakistan og Norður-Indlandi um 2500 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=314}}</ref><ref>{{harvnb|Chakrabarti|2004|pp=10–13}}</ref><ref>{{harvnb|Allchin|Allchin|1997|pp=153–168}}</ref> og [[Kína til forna]] við [[Jangtse]] og [[Gulá]] um 2200 f.o.t.<ref name="Ropp 2010">{{harvnb|Ropp|2010|p=2}}</ref> Þessi samfélög áttu nokkur einkenni sameiginleg, eins og miðstýrt stjórnkerfi, flókið hagkerfi og félagslega lagskiptingu, og aðferðir til að halda skrár.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=23}}</ref> Í þessum samfélögum þróaðist ný tækni eins og [[hjólið]],<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=32}}</ref> [[stærðfræði]],<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=59}}</ref> [[brons]]vinnsla,<ref name="Bulliet et al-3">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=35}}</ref> [[seglskip]],<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=91}}</ref> [[leirkerahjól]]ið,<ref name="Bulliet et al-3"/> [[vefnaður|ofin]] klæði,<ref name="McNeill 1999">{{harvnb|McNeill|1999|p=16}}</ref> gerð stórbygginga,<ref name="McNeill 1999"/> og [[ritmál]]ið.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=18}}</ref> [[Fjölgyðistrú]] þróaðist í kringum hofbyggingar, þar sem [[prestur|prestar]] framkvæmdu [[fórn]]arathafnir.<ref>{{harvnb|Johnston|2004|pp=[http://archive.org/details/religionsofancie0000unse_d0s1 13, 19]}}</ref> [[File:Xerxes Cuneiform Van (cropped).png|thumb|upright=.8|Áletrun með [[fleygrúnir|fleygrúnum]] frá Tyrklandi.]] [[Skrift]] auðveldaði stjórnsýslu borga, tjáningu hugmynda, og varðveislu upplýsinga.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=43–46}}</ref> Hún gæti hafa þróast með sjálfstæðum hætti að minnsta kosti á fjórum stöðum: í Mesópótamíu um 3300 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=118}}</ref> Egyptalandi um 3250 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Regulski|2016}}</ref><ref>{{harvnb|Wengrow|2011|pp=99–103|loc=The Invention of Writing in Egypt}}</ref> Kína um 1200 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Boltz|1996|p=[https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse/ 191]|loc=Early Chinese Writing}}</ref> og [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] um 650 f.o.t.<ref>{{harvnb|Fagan|Beck|1996|p=[https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762 762]}}</ref> Til eru eldri ummerki um [[frumskrift]], en elsta þekkta ritkerfið eru [[fleygrúnir]] frá Mesópótamíu. Þær þróuðust út frá [[myndletur|myndletri]] sem smám saman varð óhlutbundnara.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=53–54}}</ref><ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=49, 52}}</ref> Önnur útbreidd ritkerfi voru [[helgirúnir]] Egypta og [[indusskrift]].<ref>{{harvnb|Robinson|2009|p=[https://books.google.com/books?id=zcXH52jICOEC&pg=PA38 38]}}</ref> Í Kína var fyrst tekið að nota ritmál á tímum [[Shang-veldið|Shang-veldisins]], 1766-1045 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=80}}</ref><ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=136}}</ref> Árnar og höfin auðvelduðu flutninga, sem ýtti undir [[viðskipti]] með vörur, hugmyndir og nýja tækni.<ref>{{harvnb|Abulafia|2011|pp=[http://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul xvii, ''passim'']}}</ref><ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=89}}</ref> Ný hernaðartækni sem kom fram á bronsöld, eins og [[riddaralið]] á tömdum [[hestur|hestum]], og [[stríðsvagn]]ar, gerðu [[her]]jum kleift að færa sig milli staða hraðar en áður.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=35}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2011|p=[https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C&pg=PA256 256]}}</ref> Verslun varð sífellt mikilvægari og borgarsamfélög þróuðu [[iðnaður|iðnað]] sem reiddi sig á [[hráefni]] frá fjarlægum löndum. Til varð net verslunarleiða og [[hnattvæðing]] fornaldar hófst.<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=48–49}}</ref> Sem dæmi, þá notaðist bronsframleiðsla í Suðvestur-Asíu við innflutt [[tin]] sem gat borist þangað alla leið frá Englandi.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=31}}</ref> Vexti borga fylgdi oft stofnun ríkja og stórvelda.<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=362}}</ref> Egyptaland skiptist upphaflega í Efra- og Neðra-Egyptaland, en löndin tvö voru sameinuð í eitt ríki í öllum Nílardalnum um 3100 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bard|2000|pp=57–64}}</ref> Um 2600 f.o.t. voru borgirnar [[Harappa]] og [[Mohenjo-daro]] reistar í árdal Indusfljótsins.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=320}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=46}}</ref> Saga Mesópótamíu einkenndist af stríðum milli borgríkja, sem skiptust á að fara með forræði yfir landinu.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=257}}</ref> Frá 25. til 21. aldar f.o.t. risu stórveldi [[Akkadía|Akkadíu]] og [[Ný-Súmerar|Súmer]] á þessu svæði.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|pp=36–37}}</ref> [[Mínóíska menningin]] kom fram á eynni Krít um 2000 f.o.t. og er sögð vera fyrsta siðmenningarsamfélagið í Evrópu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=56}}</ref> Næstu árþúsundin risu samfélög af þessu tagi um allan heim.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|pp=46–47}}</ref> Um 1600 f.o.t. hóf [[Mýkenumenningin]] að þróast á Grikklandi.<ref>{{harvnb|Price|Thonemann|2010|p=[https://archive.org/details/birthofclassical00pric 25]}}</ref> Hún blómstraði fram að [[Bronsaldarhrunið|Bronsaldarhruninu]] sem reið yfir mörg samfélög við Miðjarðarhaf milli 1300 og 1000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=331}}</ref> Undirstöður indverskrar menningar (meðal annars [[hindúasiður]]) voru lagðar á [[Vedatímabilið|Vedatímabilinu]], 1750-600 f.o.t.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=116–122}}</ref> Frá um 550 f.o.t. urðu til mörg sjálfstæð konungsríki og lýðveldi á Indlandsskaga sem eru þekkt sem [[Mahajanapada-ríkin]].<ref>{{harvnb|Singh|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC 260–264]}}</ref> [[File:San Lorenzo Monument 4 crop.jpg|thumb|upright=.7|Risahöfuð frá tímum [[Olmekar|Olmeka]].]] Þjóðir sem töluðu [[bantúmál]] hófu að breiðast út um miðja og sunnanverða Afríku frá 3000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=646–647}}</ref> Þessi útþensla og samskipti þeirra við aðrar þjóðir urðu til þess að breiða út [[blandaður búskapur|blandaðan búskap]] og [[járn]]vinnslu í Afríku sunnan Sahara, og leiddu til þróunar samfélaga eins og [[Nok-menningin|Nok-menningarinnar]] þar sem Nígería er nú um 500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=648}}</ref> [[Lapita-menningin]] varð til á [[Bismarck-eyjar|Bismarck-eyjum]] nærri [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]] um 1500 f.o.t. og nam land á mörgum fjarlægum eyjum [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]], allt að [[Samóa]], fyrir 700 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=617}}</ref> Í Ameríku kom [[Norte Chico-menningin]] fram í Perú um 3100 f.o.t.<ref name="Benjamin 2015-3"/> sem reisti stórbyggingar í borginni [[Caral]], frá 2627-1977 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=562}}</ref><ref>{{harvnb|Shady Solis|Haas|Creamer|2001|pp=[https://www.science.org/doi/10.1126/science.1059519 723–726]}}</ref> [[Chavín-menningin]] er stundum talin vera fyrsta [[Andesríki]]ð,<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=564}}</ref> með miðstöð við hofbyggingarnar í [[Chavín de Huantar]].<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=389}}</ref> Önnur mikilvæg ríki sem urðu til á þessum slóðum eru [[Moche-menningin]] sem lýsti athöfnum daglegs lífs með leirmyndum, og [[Nazca-menningin]], sem gerði risavaxnar dýramyndir á yfirborð [[Nazca-eyðimörkin|Nazca-eyðimerkurinnar]] ([[Nazca-línurnar]]).<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=565}}</ref> Um 1200 f.o.t. kom ríki [[Olmekar|Olmeka]] fram í Mið-Ameríku.<ref>{{harvnb|Nichols|Pool|2012|p=[https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC 118]}}</ref> Það er þekkt fyrir stór steinhöfuð sem Olmekar hjuggu út í [[basalt]].<ref>{{harvnb|Brown|2007|p=150}}</ref> Olmekar þróuðu líka fyrsta [[miðamerísk dagatöl|miðameríska dagatalið]] sem seinni tíma menningarríki, eins og [[Majar]] og [[Astekar]], tóku upp.<ref>{{harvnb|Brown|2007|pp=150–153}}</ref> Í Norður-Ameríku þróuðust samfélög veiðimanna og safnara þar sem ríkti meiri jöfnuður. Þessi samfélög ræktuðu líka nytjajurtir eins og [[sólblóm]] í smáum stíl.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=539–540}}</ref> Þau reistu stóra moldarhauga, eins og [[Watson Brake]] (4000 f.o.t.) og [[Poverty Point]] (3600 f.o.t.) í Louisiana.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=540–541}}</ref> === Öxulöld === [[File:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|upright=.7|[[Standandi Búdda frá Gandhara]], 2. öld.]] Tímabilið frá 800 til 200 f.o.t. var nefnt [[öxulöld]] af þýska heimspekingnum [[Karl Jaspers]]<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=101}}</ref> með vísun í það hversu margar mikilvægar heimspekilegar og trúarlegar hugmyndir komu fram á þeim tíma, á ólíkum stöðum að mestu óháð hver annarri.<ref>{{harvnb|Baumard|Hyafil|Boyer|2015|p=e1046657}}</ref> [[Konfúsíusismi]] í Kína,<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=67}}</ref> [[búddatrú]] og [[jainismi]] á Indlandi,<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=665}}</ref> og [[eingyðistrú]] [[gyðingdómur|gyðinga]], hófust allar á þessu tímabili.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=115}}</ref> [[Sóróismi]] hófst fyrr í Persíu (hugsanlega um 1000 f.o.t.), en varð að formlegum trúarbrögðum í ríki [[Akkamenídar|Akkamenída]] á öxulöld.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=304}}</ref> [[Klassísk heimspeki|Ný heimspeki]] kom fram á Grikklandi á 5. öld f.o.t. með hugsuðum á borð við [[Platon]] og [[Aristóteles]].<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|pp=73–74}}</ref> Fyrstu [[Ólympíuleikarnir fornu|Ólympíuleikarnir]] voru haldnir árið 776 f.o.t. og marka upphaf [[klassísk fornöld|klassískrar fornaldar]].<ref>{{harvnb|Short|1987|p=[https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 10]}}</ref> Árið 508 f.o.t. var [[lýðræði]]sleg stjórnskipun tekin upp í fyrsta sinn, í [[Aþena|Aþenu]].<ref>{{harvnb|Dunn|1994}}</ref> Þær hugmyndir sem komu fram á öxulöld mótuðu hugmynda- og trúarbragðasögu heimsins. Konfúsíusismi var einn af þremur skólum sem urðu ríkjandi í kínverskri hugmyndasögu, ásamt [[daóismi|daóisma]] og [[löghyggja (kínversk heimspeki)|löghyggju]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=9}}</ref> Konfúsíska hefðin leitaðist við að þróa [[stjórnviska|stjórnvisku]] byggða á hefðum fremur en ströngum lögum.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=439}}</ref> Konfúsíusismi breiddist síðar út til [[Kórea|Kóreu]] og [[Japan]]s.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=314}}</ref> Búddatrú náði til Kína á 1. öld<ref>{{harvnb|Paine|2011|p=[https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&pg=RA3-PA273 273]}}</ref> og breiddist hratt út. Á 7. öld voru 30.000 búddahof í Norður-Kína.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=453, 456}}</ref> Búddatrú varð ríkjandi trúarbrögð í stórum hluta Suður-, Suðaustur- og Austur-Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=467–475}}</ref> [[Hellenísk heimspeki|Gríska heimspekin]]<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=63}}</ref> breiddist út um Miðjarðarhafið, og náði allt til Indlands, frá 4. öld f.o.t., eftir landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] frá [[Makedónía (fornöld)|Makedóníu]].<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|pp=70–71}}</ref> Bæði [[kristni]] og [[íslam]] þróuðust síðar út frá gyðingdómi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=63}}</ref> === Staðbundin stórveldi === Á þúsund ára tímabili milli 500 f.o.t. og 500 e.o.t. risu nokkur ríki sem náðu meiri stærð en áður þekktist. Þjálfaðir atvinnuhermenn, hugmyndafræði og þróuð stjórnsýsla gerðu keisurum kleift að stýra stórum ríkjum þar sem fjöldi íbúa gat náð tugum milljóna.<ref>{{harvnb|Burbank|2010|p=[http://archive.org/details/empiresinworldhi0000burb 56]}}</ref> Á sama tíma þróuðust langar verslunarleiðir, sérstaklega siglingaleiðir í [[Miðjarðarhaf]]i, [[Indlandshaf]]i og [[Silkivegurinn]] um Asíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=229, 233}}</ref> [[File:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|left|Lágmynd af persneskum og medískum hermönnum í [[Persepólis]], Akkamenídaríkinu, á 5. öld f.o.t.]] [[Medar]] áttu þátt í falli [[Assýría|Assýríu]] ásamt [[Skýþar|Skýþum]] og [[Babýlónía|Babýlónum]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=238, 276–277}}</ref> Höfuðborg Assýríu, [[Níneve]], var rænd af herjum Meda árið 612 f.o.t.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=110}}</ref> Í kjölfar Medaveldisins fylgdu nokkur írönsk ríki, þar á meðal ríki [[Akkamenídar|Akkamenída]] (550-330 f.o.t.),<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=279}}</ref> [[Parþaveldið]] (247 f.o.t.-224 e.o.t.),<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=286}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=248}}</ref> og ríki [[Sassanídar|Sassanída]] (224–651).<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=248}}</ref> Tvö stórveldi risu þar sem nú er [[Grikkland]]. Seint á 5. öld f.o.t. stöðvuðu nokkur grísk borgríki framrás Akkamenída inn í Evrópu í [[Persastríðin|Persastríðunum]]. [[Gullöld Aþenu]] fylgdi í kjölfarið þar sem lagðar voru margar af undirstöðum [[vestræn siðmenning|vestrænnar siðmenningar]]. Meðal þess var [[grískt leikhús|gríska leikhúsið]].<ref>{{harvnb|Strauss|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC 1–11]}}</ref><ref>{{harvnb|Dynneson|2008|p=[https://books.google.com/books?id=9fk4lGzmhiwC&pg=PA54 54]}}</ref><ref>{{harvnb|Goldhill|1997|p=54}}</ref> Stríðin leiddu til stofnunar [[Delosbandalagið|Delosbandalagsins]] árið 477 f.o.t.<ref>{{harvnb|Martin|2000|pp=[https://archive.org/details/ancientgreecefro00mart_1 106–107]}}</ref> Aþena varð stórveldi 454-404 f.o.t. en beið ósigur fyrir bandalagi annarra ríkja undir forystu [[Sparta|Spörtu]] í [[Pelópsskagastríðið|Pelópsskagastríðinu]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=353}}</ref> [[Filippos 2.|Filippus Makedóníukonungur]] sameinaði grísku borgríkin í [[Kórintubandalagið|Kórintubandalaginu]] og sonur hans, [[Alexander mikli]] (356-323 f.o.t.), stofnaði [[Veldi Alexanders mikla|heimsveldi sem náði allt til Indlands]].<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|p=203}}</ref><ref>{{harvnb|Burstein|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ 57–58]}}</ref> Veldi Alexanders klofnaði í nokkur ríki undir stjórn [[díadóki|díadóka]] eftir lát hans. Í þessum ríkjum breiddist [[hellenismi|hellensk]] menning út.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=283–284}}</ref> [[Hellenska tímabilið]] stóð frá 323 f.o.t. til ársins 31 f.o.t. þegar Egyptaland [[Ptólemajar|Ptólemaja]] féll í hendur Rómverja.<ref>{{harvnb|Hemingway|Hemingway|2007}}</ref> [[Rómverska lýðveldið]] var stofnað í Evrópu á 6. öld f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=337–338}}</ref> og hóf útþenslu sína á 3. öld f.o.t.<ref>{{harvnb|Kelly|2007|pp=[https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ 4–6]}}</ref> Lýðveldið breyttist í [[rómverska keisaradæmið]] undir stjórn [[Ágústus]]ar keisara. Á þeim tíma höfðu Rómverjar náð yfirráðum yfir nær öllu Miðjarðarhafi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=149, 152–153}}</ref> Rómaveldi hélt útþenslu sinni áfram og náði hátindi sínum í valdatíð [[Trajanus]]ar (53-117) þegar ríkið náði frá Englandi til Mesópótamíu.<ref>{{harvnb|Beard|2015|p=[http://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6 483]}}</ref> Á eftir fylgdu tvær aldir sem kenndar eru við [[Rómarfriður|Rómarfrið]] þar sem þær einkenndust af friði, velmegun og stöðugleika í stórum hluta Evrópu.<ref>{{harvnb|McEvedy|1961}}</ref> [[Kristni]] varð lögleg í valdatíð [[Konstantínus 1.|Konstantínusar 1.]] árið 313, eftir þriggja alda ofsóknir gegn kristnum mönnum í Rómaveldi. Árið 380 varð kristni einu löglegu trúarbrögðin í keisaradæminu. [[Þeódósíus 1.]] bannaði heiðin trúarbrögð 391-392.<ref>{{harvnb|Williams|Friell|2005|p=[https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ 105]}}</ref> [[Chandragupta Maurya]] stofnaði [[Maurya-veldið]] í Suður-Asíu (320–185 f.o.t.) sem blómstraði undir stjórn [[Ashoka]] mikla.<ref>{{harvnb|Kulke|Rothermund|1990|pp=[https://archive.org/details/historyofindia0000kulk/page/60/mode/2up 61, 71]}}</ref><ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=488–489}}</ref> Frá 4. öld til 6. aldar var [[Guptaveldið]] við lýði á tíma sem nefndur hefur verið gullöld Indlands til forna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=502–505}}</ref> Á þeim tíma ríkti stöðugleiki þar sem menning hindúa og búddatrúarmanna blómstraði. Á sama tíma urðu framfarir í vísindum og stærðfræði.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=503–505}}</ref> Þrjú [[Dravídar|Dravídaríki]] komu fram á [[Suður-Indland]]i: [[Chera-veldið]], [[Chola-veldið]] og [[Pandya-veldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=187}}</ref> [[File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|[[Súlur Ashoka]] reistar af keisara [[Maurya-veldið|Maurya-veldisins]] á Indlandi.]] Í Kína batt [[Qin Shi Huang]] enda á [[öld hinna stríðandi ríkja]] með því að sameina Kína í [[Qin-veldið]] (221-206 f.o.t.).<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=416}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=160}}</ref> Qin Shi Huang aðhylltist [[löghyggja (Kína)|löghyggjuskólann]] og kom á áhrifaríku stjórnkerfi með hæfum embættismönnum í stað aðalsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=415}}</ref> Harka Qin-veldisins leiddi til uppreisna og falls keisaradæmisins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=417}}</ref> Á eftir því kom [[Hanveldið]] (202 f.o.t.-220 e.o.t.) sem sameinaði löghyggjuna og konfúsíusisma.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=417}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=160}}</ref> Hanveldið var sambærilegt að stærð og áhrifum við Rómaveldi á hinum enda Silkivegarins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=143}}</ref> Efnahagsuppgangur leiddi til landvinninga í Mongólíu, Mið-Asíu, [[Mansjúría|Mansjúríu]], Kóreu og Norður-Víetnam.<ref>{{harvnb|Gernet|1996|pp=119, 121, 126, 130}}</ref> Líkt og hjá öðrum stórveldum fornaldar urðu miklar framfarir í stjórnsýslu, menntun, vísindum og tækni í Kína Hanveldisins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=165, 169}}</ref><ref>{{harvnb|Gernet|1996|p=138}}</ref> Á þeim tíma tók fólk að nota [[leiðarsteinn|leiðarsteina]] (forvera [[áttaviti|áttavitans]]) og [[pappír]] (tvær af [[kínversku uppfinningarnar fjórar|kínversku uppfinningunum fjórum]]).<ref>{{harvnb|Merrill|McElhinny|1983|p=1}}</ref><ref>{{harvnb|Seow|2022|p=351}}</ref> [[File:Rome Stele.jpg|thumb|left|upright=.65|[[Axúmóbeliskan]] í Eþíópíu.]] [[Konungsríkið Kús]] blómstraði í Norðaustur-Afríku vegna viðskipta við Egypta og þjóðir sunnan Sahara.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=92}}</ref> Það ríkti yfir Egyptalandi sem [[tuttugasta og fimmta konungsættin]] frá 712 til 650 f.o.t. og hélt svo velli sem verslunarveldi í kringum borgina [[Meróe]] fram á fjórðu öld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=94–95}}</ref> Á 1. öld var [[konungsríkið Aksúm]] stofnað þar sem Eþíópía er nú og myndaði stórt verslunarveldi við [[Rauðahaf]] sem náði yfir bæði [[Suður-Arabía|Suður-Arabíu]] og Kús.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=651–652}}</ref> Konungar Aksúm slógu peninga og reistu gríðarstóra [[einsteinungur|einsteinunga]] yfir grafir keisara.<ref>{{harvnb|Iliffe|2007|p=41}}</ref> Í Ameríku urðu líka til staðbundin stórveldi allt frá 2500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Fagan|2005|pp=390, 396}}</ref> Í Mið-Ameríku þróuðust stór þjóðfélög eins og ríki [[Sapótekar|Sapóteka]] (700 f.o.t.-1521 e.o.t.)<ref>{{harvnb|Flannery|Marcus|1996|p=146}}</ref><ref>{{harvnb|Whitecotton|1977|pp=26, LI.1–3}}</ref> og [[Majar|Maja]], sem náði hátindi sínum á klassíska tímabilinu (um 250-900),<ref>{{harvnb|Coe|2011|p=91}}</ref> og hélt velli út allt síðklassíska tímabilið.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=560}}</ref> Borgríki Maja urðu smám saman fleiri og stærri og menning þeirra breiddist út um [[Júkatanskagi|Júkatanskaga]] og til nærliggjandi svæða.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=557–558}}</ref> Majar þróuðu [[majaletur|ritmál]] og notuðust við [[núll]] í útreikningum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=208}}</ref> Vestan við Maja, í miðhluta Mexíkó, blómstraði stórborgin [[Teotihuacan]] sem stýrði verslun með [[hrafntinna|hrafntinnu]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=555}}</ref> Veldi hennar var mest um 450 e.o.t. þegar íbúar voru milli 125 og 150.000 og borgin því ein sú stærsta í heimi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=204}}</ref> [[Tæknisaga|Þróun tækni]] í fornöld gekk í bylgjum.<ref name="Benjamin 2015">{{harvnb|Benjamin|2015|p=122}}</ref> Oft komu tímabil þar sem tækniþróun var mjög hröð, eins og grísk-rómverska tímabilið við Miðjarðarhafið.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=134}}</ref> Talið er að grísk vísindi, tækni og stærðfræði hafi náð hátindi sínum á [[helleníska tímabilið|helleníska tímabilinu]]. Frá þeim tíma eru tæki eins og [[Antikyþera]]-sólkerfislíkanið.<ref>{{harvnb|Kosso|Scott|2009|p=[https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51 51]}}</ref> Á milli komu tímabil hnignunar, eins og þegar Rómaveldi tók að hnigna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=133}}</ref> Tvær mikilvægustu tækninýjungar þessa tíma voru [[pappír]] (Kína á 1. og 2. öld)<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=142–143}}</ref> og [[ístað]]ið (Indland á 2. öld f.o.t. og Mið-Asía á 1. öld).<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=59}}</ref> Báðar þessar nýjungar breiddust hratt um heiminn. Í Kína tók fólk að gera [[silki]] og Kínverjar réðust í stórar byggingaframkvæmdir eins og [[Kínamúrinn]] og [[Kínaskurðurinn|Kínaskurðinn]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=145}}</ref> Rómverjar voru líka mikilhæfir steinsmiðir. Þeir fundu upp [[steinsteypa|steinsteypu]], fullkomnuðu aðferðir við gerð [[bogi (byggingarlist)|boga]] og reistu kerfi [[rómversk áveita|áveita]] til að flytja vatn til borga sinna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=136}}</ref><ref>{{harvnb|Deming|2014|p=[https://books.google.com/books?id=JZONR6frqcQC&pg=PA174 174]}}</ref> Í flestum fornaldarsamfélögum var [[þrælahald]] stundað.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=80}}</ref> Þetta var sérstaklega áberandi í [[Aþena|Aþenu]] og [[Rómaveldi]] þar sem þrælar voru stórt hlutfall íbúa og undirstaða efnahagslífsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=79–80}}</ref> Algengt var að samfélagsskipanin byggðist á [[feðraveldi]] þar sem karlar höfðu meiri völd en konur.<ref>{{harvnb|Kent|2020|p=[https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ 6]}}</ref> === Hnignun, fall og endurreisn === Algeng vandamál sem stórveldi fornaldar stóðu frammi fyrir voru viðhald stórra herja og miðlægrar stjórnsýslu.<ref name="Bulliet et al">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=170–172}}</ref> Í Róm og Kína Hanveldisins tók ríkinu að hnigna og árásir [[barbarar|barbara]] við landamærin flýttu fyrir upplausn innanlands.<ref name="Bulliet et al"/> Borgarastyrjöld braust út í Hanveldinu árið 220 og leiddi til [[þriggja ríkja tímabilið|þriggja ríkja tímabilsins]], meðan Rómaveldi skiptist um sama leyti í [[þriðju aldar kreppan|þriðju aldar kreppunni]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=158, 170}}</ref> [[Evrasískir hirðingjar]] á hestum ríktu yfir stórum hlutum evrasíska meginlandsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=10}}</ref> Ístaðið og bogaskyttur á hestbaki gerðu þeim kleift að ógna samfélögum sem byggðust á fastri búsetu.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=248, 264}}</ref> Á 4. öld klofnaði Rómaveldi til frambúðar í vestur- og austurhluta undir sitt hvorum keisaranum.<ref name="Benjamin 2015-2">{{harvnb|Benjamin|2015|p=14}}</ref> [[Vestrómverska keisaradæmið]] féll í hendur [[Germanar|Germana]] undir forystu [[Ódóaker]]s árið 476.<ref name="Benjamin 2015-2"/> Austrómverska keisaradæmið, þekkt sem [[Býsantíum]], stóð miklu lengur.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=562, 583}}</ref> Keisaraveldin í Kína risu og hnigu með reglulegu millibili, en ólíkt stórveldunum við Miðjarðarhafið, var landið alltaf sameinað á ný.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=513}}</ref> Eftir fall [[Austur-Hanveldið|Austur-Hanveldisins]] og hrun ríkjanna þriggja, gerðu hirðingjar innrás úr norðri og hröktu marga kínverska þjóðflokka á flótta til suðurs.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=165}}</ref> == Síðklassíska tímabilið == [[Mynd:Hagia_Sophia_Mars_2013.jpg|thumb|[[Ægisif]] í Istanbúl er tákn fyrir menningu [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]].]] Frá því seint á 20. öld hefur verið vaxandi tilhneiging til að notast við hugtök á borð við „síðklassíska tímabilið“ yfir tímabilið frá um 500 til um 1500, til að forðast hugtakið „[[miðaldir]]“, sem tengist fyrst og fremst [[saga Evrópu|sögu Evrópu]].<ref>{{harvnb|Stearns|2017}}</ref> Áður hefur [[síðfornöld]] verið notað um tímabil í sögu Evrópu sem nær frá um 250 til 600.<ref>{{harvnb|Bowersock|Brown|Grabar|1999}}</ref><ref>{{harvnb|Rapp|Drake|2014}}</ref> Upphaf tímabilsins markast af hruni nokkurra stórvelda fornaldar, eins og [[Hanveldið|Hanveldisins]] í Kína (220), [[Vestrómverska keisaradæmið|Vestrómverska keisaradæmisins]] í Evrópu (476), [[Guptaveldið|Guptaveldisins]] á Indlandi (543) og [[Sassanídar|Sassanída]] í Íran (651). Frá 10. öld til 13. aldar stóð [[hlýskeið miðalda]] á norðurhveli jarðar, sem leiddi til fólksfjölgunar í Evrópu og Asíu.<ref name="Kedar-3">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=334}}</ref> [[Litla ísöldin]] fylgdi í kjölfarið og [[svarti dauði]] sem olli mikilli fólksfækkun. Á þessum tíma var [[byssupúður]] fundið upp í Kína og [[prentun]] breiddist út í Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=317}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008b|p=xxiv}}</ref> Síðklassíska tímabilið nær yfir [[landvinningar múslima|landvinninga múslima]], [[gullöld íslam]] og upphaf og útbreiðslu [[þrælaverslun Araba|þrælaverslunar Araba]]. Á eftir fylgdu [[innrásir Mongóla]] og stofnun [[Tyrkjaveldi]]s í Vestur-Asíu.<ref>{{harvnb|Shaw|1976|p=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan 13]}}</ref> Þetta er tímabil [[indversku miðríkin|indversku miðríkjanna]] fyrir stofnun [[íslam á Indlandi|íslömsku ríkjanna]] í Suður-Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=215}}</ref> Í [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] risu [[Malíveldi]] og [[Songhaíveldið]] og auðguðust á [[Saharaverslunin]]ni.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=379, 393}}</ref> Arabar stofnuðu borgir meðfram strönd [[Austur-Afríka|Austur-Afríku]] þar sem verslun blómstraði með gull, perlur, krydd og þræla. [[Svahílí]] þróaðist vegna tengsla Afríku við verslun á Indlandshafi.<ref name="Kedar-2">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=393}}</ref> Í [[Kína]] komu á þessum tíma upp [[Suiveldið]], [[Tangveldið]], [[Songveldið]], [[Júanveldið]] og [[Mingveldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=297, 336, 339}}</ref> Verslunarleiðir um Indlandshaf og [[Silkivegurinn]] um [[Góbíeyðimörkin]]a viðhéldu tengslum Austur- og Suðaustur-Asíu við Evrópu.<ref name="Benjamin 2015">{{harvnb|Benjamin|2015|p=122}}</ref> Á sama tíma náðu menningarríki í Norður-Ameríku, eins og [[Mississippimenningin]],<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=214}}</ref> [[Astekar]],<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=395}}</ref> [[Majar]]<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=205}}</ref> og [[Inkar]], hátindi sínum.<ref name="Bulliet et al-6">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=397}}</ref> === Vestur- og Mið-Asía === [[File:Ajlun castle.jpg|thumb|[[Ajloun-kastali]], Jórdaníu.]] Fyrir útbreiðslu íslam á 7. öld ríktu [[Austrómverska keisaradæmið]] og [[Sassanídar]] yfir Mið-Austurlöndum og tókust þar á um yfirráð yfir umdeildum landsvæðum.<ref>{{harvnb|Hourani|1991|pp=5, 11}}</ref> Átökin voru jafnframt menningarleg, þar sem kristin menning Býsantíum, tókst á við sóróíska menningu Persa.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=249–250}}</ref> Með uppgangi íslam kom nýr samkeppnisaðili til sögunnar, sem brátt varð voldugri en bæði keisaraveldin.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=385}}</ref> [[Múhameð]], stofnandi íslam, hóf [[landvinningar múslima|landvinninga múslima]] á 7. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=387–389}}</ref> Hann stofnaði nýtt sameinað ríki á [[Arabíuskagi|Arabíuskaga]] sem stækkaði hratt undir stjórn [[Rasídúnar|Rasídúna]] og [[Úmajadar|Úmajada]]. Þessir landvinningar náðu hámarki þegar yfirráð múslima náðu yfir þrjár heimsálfur (Asíu, Afríku og Evrópu) árið 750.<ref name="Bulliet et al-7">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=255}}</ref> Á tímum [[Abbasídar|Abbasída]] stóð [[gullöld íslam]] sem einkenndist af menntun, vísindum og tækniframförum, þar sem [[íslömsk heimspeki]], [[íslömsk myndlist]] og [[íslamskar bókmenntir]] blómstruðu.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=295}}</ref><ref>{{harvnb|Mirsepassi|Fernée|2014|p=[https://books.google.com/books?id=zibeAgAAQBAJ&pg=PA182 182]}}</ref> Íslamskir menntamenn varðveittu og þróuðu áfram þekkingu og tækni Grikkja og Persa,<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=295}}</ref> lærðu pappírsframleiðslu af Kínverjum<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=26}}</ref> og tóku upp [[tugakerfi]]ð frá Indlandi.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=149}}</ref> Á sama tíma gerðu þeir nýjar uppgötvanir á mörgum sviðum, eins og með [[algebra|algebru]] [[Al-Khwarizmi]]s og heimspeki [[Avicenna]].<ref>{{harvnb|Tiliouine|Renima|Estes|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=f9f7CwAAQBAJ&pg=PA37 37, 41]}}</ref> Íslömsk siðmenning breiddist út með landvinningum og verslun.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=156–157, 393}}</ref> Kaupmenn áttu þátt í að breiða út íslam í Kína, Indlandi, Suðaustur-Asíu og Afríku.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=393–394}}</ref> Yfirráð Araba í Mið-Austurlöndum tóku enda um miðja 11. öld þegar [[Seljúkveldið|Seljúkar]], tyrkísk þjóð sem fluttist suður á bóginn frá Mið-Asíu, kom til skjalanna.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=373–374}}</ref> Vegna landvinninga Seljúka í Litlu-Asíu og Botnalöndum hófu Evrópubúar [[krossferðir]] gegn þeim. Krossferðirnar voru nokkrar skipulegar herfarir gerðar í þeim tilgangi að endurheimta landsvæði úr höndum múslima, sérstaklega [[Landið helga]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=292–93}}</ref> Á endanum mistókst ætlunarverkið, en krossferðirnar veiktu Austrómverska ríkið verulega, sérstaklega [[rán Konstantínópel]] árið 1204.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=162, 579}}</ref> Snemma á 13. öld gerði nýr innrásarher, [[Mongólar]], árásir á Mið-Austurlönd. Árásirnar bundu enda á gullöld íslam, en að lokum tóku Tyrkir við og stofnuðu [[Tyrkjaveldi]] þar sem [[Tyrkland]] er nú, um 1299.<ref>{{harvnb|Shaw|1976|p=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan 13]}}</ref><ref>{{harvnb|Kuran|2023|p=[https://books.google.com/books?id=tTHEEAAAQBAJ&pg=PA11 11]}}</ref> [[File:Grande Mosquée de Kairouan, vue d'ensemble.jpg|thumb|left|[[Stórmoskan í Kairouan]], Túnis, stofnuð árið 670.]] Steppuhirðingjar frá Mið-Asíu ógnuðu enn kyrrsetusamfélögum á síðklassíska tímabilinu, en stóðu líka frammi fyrir innrásum Araba og Kínverja.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=365–366, 401, 516}}</ref> Á tímum [[Sui-veldið|Sui-veldisins]] (581–618) stækkaði Kína og náði inn í Mið-Asíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=297–298}}</ref> Kínverjar mættu þar [[tyrkískar þjóðir|tyrkískum þjóðum]] sem voru þá orðnar ríkjandi í þeim heimshluta.<ref>{{harvnb|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=[https://archive.org/details/eastasiacultural00ebre_0 113]}}</ref><ref>{{harvnb|Xue|1992|pp=149–152, 257–264}}</ref> Í byrjun einkenndust samskiptin af samvinnu, en árið 630 hóf [[Tangveldið]] hernað gegn Tyrkjum með því að leggja undir sig hluta [[Ordoseyðimörkin|Ordoseyðimerkurinnar]].<ref>{{harvnb|Xue|1992|pp=226–227}}</ref> Á 8. öld barst íslam til svæðisins og varð brátt eina trú flestra íbúa, þótt búddatrú héldi enn stöðu sinni í austri.<ref>{{harvnb|Pillalamarri|2017}}</ref> Frá 9. öld til 13. aldar skiptist Mið-Asía milli nokkurra öflugra ríkja eins og [[Samanídar|Samanída]],<ref>{{harvnb|Tor|2009|pp=279–299}}</ref> [[Seljúkveldið|Seljúka]],<ref>{{harvnb|Ṭabīb|Faḍlallāh|Nishapuri|Nīšāpūrī|2001|pp=[https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C 3–4]}}</ref> og [[Khwarazm-veldið|Khwarazm-veldisins]]. Öll þessi ríki féllu undir stjórn Mongóla á 13. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=371}}</ref> Árið 1370 náði tyrkísk-mongólski herforinginn [[Tímúr]] að leggja svæðið undir sig og stofna [[Tímúrveldið]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=247–248}}</ref> Þetta heimsveldi hrundi skömmu eftir lát Tímúrs,<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=248}}</ref> en afkomendur hans héldu völdum á litlu kjarnasvæði í Mið-Asíu og Íran.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=354}}</ref> Þar átti [[Tímúrendurreisnin]] í myndlist og byggingarlist sér stað.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=355}}</ref> === Evrópa === {{aðalgrein|Miðaldir}} [[File:Notre-Dame de Paris, 4 October 2017.jpg|thumb|Gotneska dómkirkjan [[Notre Dame|Notre-Dame de Paris]] í Frakklandi.]] [[Ármiðaldir]] í Evrópu einkenndust af fólksfækkun, [[dreifbýlisvæðing]]u og árásum [[barbarar|barbara]], sem allt hófst í [[síðfornöld]].<ref>{{harvnb|Brown|2007|pp=128, 136}}</ref> Barbarar stofnuðu ný ríki þar sem Vestrómverska ríkið stóð áður.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=384–385}}</ref> Þrátt fyrir miklar samfélagslegar og stjórnarfarslegar breytingar, nýttu flest nýju konungsríkin sér stofnanir frá tímum Rómaveldis.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=158}}</ref> Kristni breiddist út um Vestur-Evrópu, og klausturlífi voru stofnuð.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=282, 285}}</ref> Allt frá því á 4. öld hefur kristni leikið stórt hlutverk við að móta menningu, gildi og stofnanir vestrænnar siðmenningar.<ref>{{harvnb|McNeill|2010|p=204}}</ref> Á 8. öld stofnuðu [[Frankar]] [[Karlungaveldið]] sem náði yfir megnið af Vestur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Deanesly|2019|pp=339–355|loc=The Carolingian Conquests}}</ref> Karlungaveldið stóð til 9. aldar þegar nýir innrásarherir [[Víkingar|Víkinga]], [[Magýarar|Magýara]] og Araba, tóku að herja á það.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=159}}</ref> Á Karlungatímabilinu þróaðist nótnaskrift ([[neume]]) í kirkjum og varð grundvöllur nútímanótnaskriftar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=205}}</ref> [[Garðaríki]] stækkaði frá höfuðstaðnum [[Kænugarður|Kænugarði]] og varð stærsta Evrópuríkið seint á 10. öld. Árið 988 tók [[Valdimar gamli]] upp [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan|kristinn rétttrúnað]] sem ríkistrú.<ref>{{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2011|page=250}}</ref><ref>{{harvnb|Brown|Anatolios|Palmer|2009|page=66}}</ref> [[File:Cleric, Knight, and Workman representing the Three Classes.jpg|left|thumb|[[Lýstur upphafsstafur]] úr frönsku handriti frá 13. öld sem sýnir þrjár stéttir miðalda: [[klerkur|klerka]], [[riddari|riddara]] og [[bóndi|bændur]].]] [[Hámiðaldir]] hófust eftir árþúsundaskiptin 1000. Á þeim tíma jókst íbúafjöldi Evrópu þar sem framfarir í samgöngutækni og landbúnaðarframleiðslu leiddu til aukinnar verslunar og uppskeru.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=289}}</ref> Komið var á [[lénskerfi]] sem hafði mikil áhrif á samfélagið. Landeigendur reistu [[herragarður|herragarða]], en bændur urðu [[leiguliði|leiguliðar]] sem bjuggu í þorpum og greiddu leigu og inntu af hendi vinnu fyrir landeigendur. [[Riddari|Riddarar]] og annar [[lágaðall]] voru bundnir hærra settum aðalsmönnum með [[lénsskylda|lénsskyldu]] þar sem þeir inntu af hendi herskyldu fyrir réttinn til að innheimta leigu af tilteknu landi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=280–281}}</ref> Konungsríki urðu stærri og miðstýring jókst á ný, eftir valddreifingu sem fylgdi upplausn [[Karlungaveldið|Karlungaveldisins]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=496–497}}</ref> Árið 1054 átti [[kirkjusundrungin]] sér stað, þar sem kristin kirkja klofnaði í vestræna kaþólska kirkju og austræna rétttrúnaðarkirkju, sem jafnframt fól í sér menningarlegan klofning í Vestur- og Austur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bideleux|Jeffries|1998|p=[https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C 48]}}</ref> [[Krossferðirnar]], herfarir kristinna manna til að vinna [[Landið helga]] af múslimum, leiddu til stofnunar nokkurra [[Krossfararíki|Krossfararíkja]] í Mið-Austurlöndum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=293}}</ref> Ítalskir kaupmenn fluttu inn þræla til að starfa við heimilisstörf eða við sykurvinnslu.<ref>{{harvnb|Phillips|2017|pp=[https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml 665–698]}}</ref> [[Skólaspeki]] var ríkjandi stefna í heimspeki og [[háskóli|háskólar]] voru stofnaðir. Bygging [[dómkirkja]] í [[gotneskur stíll|gotneskum stíl]] er eitt af því sem helst einkennir byggingarlist þessa tímabils í Evrópu.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=146}}</ref> Á miðöldum hófst [[þéttbýlisvæðing]] í Norður- og Vestur-Evrópu, sem hélt áfram til upphafs [[árnýöld|árnýaldar]] á 16. öld.<ref>{{harvnb|Bentley|Ziegler|2008|p=595}}</ref> [[Innrásir Mongóla í Evrópu]] hófust árið 1236. Mongólar lögðu [[Garðaríki]] undir sig og réðust stuttlega inn í [[Konungsríkið Pólland|Pólland]] og [[Konungsríkið Ungverjaland (1000-1301)|Ungverjaland]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=324}}</ref> [[Stórhertogadæmið Litáen]] gerðist bandamaður Mongóla, en hélt sjálfstæði sínu og myndaði konungssamband við Pólland seint á 14. öld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=335}}</ref> [[Síðmiðaldir]] einkenndust af erfiðleikum og áföllum.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=246–248}}</ref> Farsóttir og stríð urðu til þess að íbúafjöldi Vestur-Evrópu hrundi.<ref>{{harvnb|Aberth|2001}}</ref> Talið er að [[svartidauði]] einn og sér hafi leitt til dauða 75 til 200 milljóna á aðeins þremur árum, frá 1347 til 1350.<ref>{{harvnb|Dunham|2008}}</ref><ref>{{harvnb|BBC|2001}}</ref> Svartidauði var ein af mannskæðustu farsóttum mannkynssögunnar. Hann hófst í Asíu og náði Miðjarðarhafi og Vestur-Evrópu seint á 5. áratug 14. aldar.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=60}}</ref> Þar olli hann dauða tugmilljóna á sex árum. Talið er að fjórðungur til þriðjungur íbúafjöldans hafi dáið úr farsóttinni.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=120}}</ref> === Afríka === Á 7. öld hvarf [[Austrómverska veldið]] frá Norður-Afríku og [[Máretanía|Berbaríkin]] féllu í hendur múslima.<ref>{{harvnb|Mones|1988a}}</ref> Frá 10. öld féllu lönd Araba í Afríku undir kalífadæmi [[Fatímídar|Fatímída]] sem ríktu frá Egyptalandi. Á 12. öld tóku [[Ajúbídar]] við og enn síðar [[Mamlúkaveldið]] á 13. öld.<ref>{{harvnb|Hrbek|1988a}}</ref> Í [[Magreb]] og [[Vestur-Sahara]] ríktu [[Almoravídar]] frá 11. öld<ref>{{harvnb|Hrbek|1988b}}</ref> þar til [[Almóhadar]] lögðu svæðið undir sig á 12. öld.<ref>{{harvnb|Saidi|1984}}</ref> Þegar veldi Almóhada hrundi tóku [[Marínídar]] við í Marokkó, konungsríkið [[Tlemcen]] í Alsír og [[Hafsídar]] í Túnis.<ref>{{harvnb|Hrbek|1984}}</ref> Í [[Núbía|Núbíu]] tóku kristnu ríkin [[Makúría]], [[Alodía]] og [[Nobatía]] við af fornaldarríkinu [[Kús]]. Á 7. öld lagði Makúría Nobatíu undir sig og varð ríkjandi á svæðinu. Ríkið stóð af sér [[Fyrsta orrustan um Dongola|innrás múslima]].<ref>{{harvnb|Jakobielski|1988}}</ref> Síðar tók ríkinu að hnigna og við tók borgarastríð og [[íslömskuvæðing Súdansvæðisins|fólksflutningar Araba til Súdan]]. Á 15. öld hafði ríkið leyst upp, en [[Soldánsdæmið Funj]] tók við.<ref>{{harvnb|Kropacek|1984}}</ref> [[File:Lalibela, san giorgio, esterno 24.jpg|thumb|Ein af ellefu klettakirkjum sem gerðar voru í tíð [[Zagwe-ætt]]ar í Eþíópíu.]] Við [[Horn Afríku]] breiddist íslam út meðal [[Sómalar|Sómala]], meðan [[konungsríkið Aksúm|konungsríkinu Aksúm]] hnignaði frá 7. öld eftir að múslimar lögðu verslun á [[Rauðahaf]]i undir sig. Aksúm féll á 10. öld.<ref>{{harvnb|Mekouria|1988}}</ref> Á 12. öld komst [[Zagwe-ætt]] til valda og tókst á við [[Soldánsdæmið Shewa]] og [[Konungsríkið Damot]].<ref>{{harvnb|Tamrat|1984|pp=423, 431}}</ref> Á 13. öld varpaði [[Salómonsætt]] Zagwe-ætt af stóli og Shewa vék fyrir [[Walashma-ætt]] og [[Soldánsdæmið Ifat|Soldánsdæminu Ifat]].<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|pp=123-134, 140}}</ref> Eþíópía sigraði Ifat og lagði múslimaríkin undir sig.<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|p=143}}</ref> [[Soldánsdæmið Ajuran]] kom upp á austurströnd Horns Afríku og lagði undir sig verslun á [[Indlandshaf]]i.<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016}}</ref> [[Soldánsdæmið Adal]] tók við af Ifat og lagði undir sig mikið af löndum múslima.<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|p=149}}</ref> Í Vestur-Afríku myndaðist [[Ganaveldið]] á 3. öld, en frá 7. öld ríkti [[Gaóveldið]] austan við það.<ref>{{harvnb|Gestrich|2019}}</ref><ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016}}</ref> Eftir að Almóravídar lögðu undir sig höfuðborgina [[Aoudaghost]] snerist Gana til íslam á 11. öld.<ref>{{harvnb|Conrad|Fisher|1983}}</ref> Innrásir Almóravída og loftslagsbreytingar leiddu til þess að [[Sosso-veldið]] lagði Ganaveldið undir sig á 13. öld.<ref>{{harvnb|McIntosh|2008}}</ref> Skömmu síðar lagði [[Malíveldi]] Sosso undir sig og auðgaðist á [[Saharaverslunin]]ni.<ref>{{harvnb|Niane|1984}}</ref> [[Mossi-ríkin]] voru stofnuð sunnan við það.<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-2}}</ref> Í austri ríkti [[Kanem-Bornúveldið]] frá 6. öld og teygði áhrif sín yfir [[Hausa-ríkin]].<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-6}}</ref><ref>{{harvnb|Mahdi|1984}}</ref> Á 15. öld hrundi Malíveldið og [[Songhaíveldið]] með höfuðborg í [[Gao]] varð ráðandi á svæðinu.<ref>{{harvnb|Ly-Tall|1984}}</ref> [[File:Head of an Oba MET DP231468.jpg|thumb|left|upright=.7|[[Bronsmyndir frá Benín|Bronsmynd frá Benín]] í Nígeríu.]] Mörg konungsríki og keisaradæmi blómstruðu við strönd Vestur-Afríku, eins og ríki [[Jórúbar|Jórúba]], [[Ife-veldið]] og [[Oyo-veldið]],<ref>{{harvnb|Akintoye|2010}}</ref> ríki [[Igbóar|Igbóa]] [[Konungsríkið Nri]],<ref>{{harvnb|Onwuejeogwu|1980}}</ref> ríki [[Edóar|Edóa]] [[Benínveldið]] (þekkt fyrir fagrar bronsmyndir),<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-6}}</ref> ríki [[Dagombar|Dagomba]] [[konungsríkið Dagbon]],<ref>{{Cite web |date=2024-03-25 |title=Dagbon History: Kings, Towns, and Cultural Legacy |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |access-date=2024-10-06 |language=en-US}}</ref> og ríki [[Akanar|Akana]] [[Bonoman]].<ref>{{harvnb|Hargrove|2024}}</ref> Þessi ríki komust í samband við Portúgala á 15. öld sem markar upphaf [[þríhyrningsverslunin|þríhyrningsverslunarinnar]] með þræla á Atlantshafi. Í árdal [[Kongófljót]]s voru þrjú stór ríkjabandalög ráðandi á 13. öld: [[Sjö ríki Kongo dia Nlaza]], [[Mpemba]] og eitt undir forræði [[Vungu]].<ref>{{harvnb|Thornton|2020|pp=24-25}}</ref> Á 14. öld varð [[Konungsríkið Kongó]] ríkjandi á svæðinu.<ref>{{harvnb|Thornton|2020}}</ref> Austan við það var [[Lubaveldið]] stofnað í [[Upembalægðin]]ni á 15. öld.<ref>{{harvnb|Vansina|1984}}</ref> Norðan við [[Stóru vötnin]] kom [[Kitaraveldið]] upp á 11. öld. Það er þekkt fyrir algjöran skort á ritheimildum. Það hrundi á 15. öld eftir að [[Lúóar]] hófu að flytjast til svæðisins.<ref>{{harvnb|Buchanan|1974}}</ref> Á [[Svahílíströndin]]ni blómstruðu borgríki sem lifðu af [[Indlandshafsverslunin]]ni. Þau tóku smám saman upp íslamstrú og þar kom [[Soldánsdæmið Kilwa]] upp á 10. öld.<ref>{{harvnb|Masao|1988}}</ref><ref>{{harvnb|Matveiev|1984}}</ref> [[Ástrónesar]] settust að á Madagaskar frá 5. öld til 7. aldar og byggðu samfélög sín á hugmyndinni um ''[[hasina]]''.<ref>{{harvnb|Randrianja|2009|pp=43, 52-53}}</ref> Í árdal [[Sambesífljót]]s var [[Konungsríkið Mapungubwe]] stofnað á 11. öld. [[Konungsríkið Simbabve]] tók við af því á 13. öld og síðan [[Mútapaveldið]] á 15. öld.<ref>{{harvnb|Fagan|1984}}</ref> === Suður-Asía === [[File:Hoysala emblem.JPG|thumb|upright=.7|[[Chennakeshava-hofið, Belur]] í Karnataka.]] Eftir fall Guptaveldisins árið 550, skiptist [[Norður-Indland]] milli nokkurra minni ríkja.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=189–90}}</ref> Fyrstu innrásir múslima á Indlandsskaga enduðu með því að [[Umayya-kalífadæmið]] lagði undir sig mest af því svæði sem í dag er [[Pakistan]].<ref name="Bulliet et al-7">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=255}}</ref> Framsókn Araba stöðvaðist þar, en íslam breiddist út með arabískum kaupmönnum meðfram vesturströnd Indlands.<ref name="Kedar-2"/> Á 9. öld hófust átök um stjórn Norður-Indlands milli [[Gurjara-Pratihara-ætt]]ar, [[Palaveldið|Palaveldisins]] og [[Rashtrakuta-ætt]]ar.<ref>{{harvnb|Keay|2000|p=192}}</ref> Síðklassísk konungsveldi á Suður-Indlandi töldu meðal annars [[Chalukya-ætt]], [[Hoysala-veldið]] og [[Chola-veldið]].<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=168, 214–15, 251}}</ref> Bókmenntir, byggingarlist, höggmyndalist og málaralist blómstruðu við hirðir konunganna.<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=169, 213, 215}}</ref> Meðal annarra ríkja sem komu fram á Suður-Indlandi á þessum tíma voru [[Bahmani-soldánsdæmið]] og [[Vijayanagara-veldið]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=169}}</ref> === Eyjaálfa === Afkomendur [[Lapítamenningin|Lapítamenningarinnar]], [[Pólýnesar]], námu land á stórum hluta [[Fjarlæga Eyjaálfa|Fjarlægu Eyjaálfu]] frá um 1000.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=621–22}}</ref> Þeir sigldu á tvíbytnum sem voru allt að 37 metrar á lengd og báru allt að 50 manns auk búsmala.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=406–07}}</ref> Þeir settust að á hundruðum eyja, eins og [[Markgreifaeyjar|Markgreifaeyjum]], [[Hawaii]], [[Páskaeyja|Páskaeyju]] og [[Nýja-Sjáland]]i.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=622}}</ref> [[Tu'i Tonga-veldið]] var stofnað á 10. öld og hóf útþenslu eftir 1250.<ref>{{harvnb|Burley|1998|pp=368–9, 375}}</ref> Tongversk menning, tungumál og yfirráð breiddust út um austurhluta [[Melanesía|Melanesíu]], [[Míkrónesía (heimshluti)|Míkrónesíu]] og miðhluta [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] á þessum tíma.<ref>{{harvnb|Kirch|Green|2001|p=[https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87 87]}}</ref> Hún hafði áhrif á [['Uvea]], [[Rotuma]], [[Fútúna (Wallis og Fútúna)|Fútúna]], [[Samóaeyjar]], og [[Niue]], auk einstakra eyja og hluta af [[Míkrónesía (ríki)|Míkrónesíu]], [[Vanúatú]] og [[Nýja-Kaledónía|Nýju-Kaledóníu]].<ref>{{harvnb|Geraghty|1994|pp=236–239|loc=Linguistic Evidence for the Tongan Empire}}</ref> Vísbendingar eru um verslun milli [[Makassarar|Makassara]] og [[frumbyggjar Ástralíu|frumbyggja]] í Norður-Ástralíu fyrir komu Evrópubúa.<ref>{{harvnb|MacKnight|1986|pp=69–75}}</ref> Samfélög frumbyggja Ástralíu byggðust á áunnum stöðum, meðan samfélög Pólýnesa voru höfðingjadæmi sem gengu í arf.<ref>{{harvnb|McNiven|2017|pp=603–604, 629}}</ref> === Austur-Asía === Eftir sundrungartímabil var Kína sameinað á ný undir Sui-veldinu árið 589.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=426}}</ref> Þegar [[Tangveldið]] (618–907) tók við hófst gullöld sem einkenndist af pólitískum stöðugleika og efnahagsuppgangi, þar sem bókmenntir og listir blómstruðu. Frá þeim tíma eru [[Tangljóðin]] eftir [[Li Bai]] og [[Du Fu]].<ref>{{harvnb|Ning|2023|pp=[https://books.google.com/books?id=nJ3fEAAAQBAJ&pg=PA203 203–204]}}</ref><ref>{{harvnb|Lewis|2009|p=1}}</ref> Sui-veldið og Tangveldið komu á [[keisaraleg próf|keisaralegum prófum]] þar sem stjórnunarstöður voru veittar mönnum sem stóðust erfitt próf í konfúsískri hugsun og [[klassískar kínverskar bókmenntir|klassískum kínverskum bókmenntum]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=453}}</ref><ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=118}}</ref> Kína átti í samkeppni við [[Tíbetveldið]] (618-842) um yfirráð yfir svæðum í Innri-Asíu.<ref>{{harvnb|Whitfield|2004|p=[https://archive.org/details/aurelsteinonsilk0000whit 193]}}</ref> Tangveldið klofnaði að lokum og við tók [[tími fimm konungsætta og tíu konungsríkja]] sem stóð í hálfa öld þar til [[Songveldið]] sameinaði stóran hluta landsins á ný.<ref>{{harvnb|Lorge|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=9UTjCgAAQBAJ 4–5]}}</ref> Þrýstingur frá hirðingjum í norðri fór vaxandi.<ref name="Kedar">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=532}}</ref> Um 1127 var Norður-Kína undir stjórn [[Jurchenar|Jurchena]] eftir [[Jin-Song-stríðin]] og Mongólar lögðu síðan allt Kína undir sig árið 1279.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=528, 534}}</ref> Eftir um eina öld af yfirráðum Mongóla tóku Kínverjar aftur völdin þegar [[Mingveldið]] var stofnað árið 1368.<ref name="Kedar"/> [[File:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|thumb|upright=1.4|Orrusta í [[innrásir Mongóla í Japan|innrás Mongóla í Japan]] árið 1281.]] [[Japanskeisari|Keisaraveldi Japan]] var komið á á 3. öld og miðstýrt ríki þróaðist á [[Yamato-tímabilið|Yamato-tímabilinu]] (um 300-710).<ref>{{harvnb|Henshall|1999|pp=11–12}}</ref> Búddatrú barst til landsins þar sem áherslan var á að taka upp kínverska menningu og konfúsíusisma.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=426, 428–430, 454–5}}</ref> Á [[Naratímabilið|Naratímabilinu]] (710-794) komu fram sérstakar [[japanskar bókmenntir]] auk myndlistar og byggingarlistar sem kennd eru við Nara.<ref>{{harvnb|Totman|2002|pp=[https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ 64–79]}}</ref><ref>{{harvnb|Henshall|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C 24–52]}}</ref> Á [[Heian-tímabilið|Heian-tímabilinu]] (794–1185) náði keisaraveldið hátindi sínum, en í kjölfarið risu aðalsættir sem héldu einkaheri og [[samúræ]]ja.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=316–317}}</ref> Á Heian-tímabilinu skrifaði [[Murasaki Shikibu]] ''[[Saga Genji|Sögu Genji]]'' sem er stundum talin fyrsta skáldsaga heims.<ref>{{harvnb|Huffman|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=MNzQCwAAQBAJ 29, 35]}}</ref> Frá 1185 til 1868 ríktu öflugir héraðshöfðingjar ([[daimyo]]) og herstjórar ([[sjógun]]) eins og [[Ashikaga-veldið]] og [[Tokugawa-veldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=346–347}}</ref><ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=485}}</ref> Á þessum tíma voru raunveruleg völd keisarans nær engin.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=720}}</ref> Kaupmenn efldust á sama tíma.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=222}}</ref> Á þessum tíma kom fram listastefnan ''[[ukiyo-e]]'' með [[prentmynd]]um úr viði sem upphaflega voru af frægum [[oiran|hirðmeyjum]].<ref>{{harvnb|Huffman|2010|p=67}}</ref> [[Saga Kóreu]] á síðklassíska tímabilinu einkennist af endalokum [[þrjú konungsríki Kóreu|þriggja konungsríkja Kóreu]], þar sem ríkin [[Goguryeo]], [[Baekje]] og [[Silla]] börðust um yfirráð.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=517–518}}</ref> Þessu tímabili lauk þegar Silla lagði Baekje undir sig árið 660 og sigraði Goguryeo árið 668.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008e|p=464}}</ref> Þetta markar upphaf [[tímabil norðurríkja og suðurríkja|tímabils norðurríkja og suðurríkja]], með [[Síð-Silla|sameinað Silla]] í suðri og [[Balhae]] (arftaka Goguryeo) í norðri.<ref>{{harvnb|Naver}}</ref> Árið 892 hófst tími [[síðari þrjú konungsríki Kóreu|síðari konungsríkjanna þriggja]] þar sem [[Goryeo]] kom fram sem öflugasta ríkið og sameinaði allan skagann undir sinni stjórn árið 936.<ref>{{harvnb|The Association of Korean History Teachers|2005|p=113}}</ref> Konungsættin Goryeo ríkti til 1392, en þar á eftir tók við [[Jóseontímabilið|Jóseonætt]]<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=345}}</ref> sem ríkti yfir skaganum næstu 500 ár.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=550}}</ref> Í [[Mongólía|Mongólíu]] sameinaði [[Djengis Khan]] hina ýmsu mongólsku og tyrkísku ættflokka undir einu merki árið 1206.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=120}}</ref><ref>{{harvnb|Butt|2005|p=[https://books.google.com/books?id=uOXEEAAAQBAJ&pg=PA128 128]}}</ref> [[Mongólaveldið]] stækkaði þar til það náði yfir allt Kína og Mið-Asíu, auk stórra hluta Rússlands og Mið-Austurlanda. Það varð stærsta samfellda [[heimsveldi]] sögunnar.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=534–5}}</ref> Eftir lát [[Möngke Khan]] árið 1259<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=153}}</ref> [[skipting Mongólaveldisins|skiptist Mongólaveldið]] í fjögur ríki: [[Júanveldið]] í Kína, [[Chagatai-kanatið]] í Mið-Asíu, [[Gullna hordan|Gullnu horduna]] í Austur-Evrópu og Rússlandi, og [[Ilkanatið]] í Íran.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=535}}</ref><ref>{{harvnb|O'Brien|2002|p=[https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA99 99]}}}}</ref> === Ameríka === [[File:Chichén Itzá Mayan observatory.jpg|thumb|upright=.7|Stjörnuskoðunarstöð frá tímum [[Majar|Maja]] í [[Chichen Itza]], Mexíkó.]] Á þessum tíma reis [[Mississippi-menningin]] í Norður-Ameríku þar sem Bandaríkin eru nú, um árið 950.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=546–547}}</ref> Einkenni þess menningarskeiðs er stórt þéttbýli í [[Cahokia]].<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=437}}</ref> [[Forn-Púeblóar]] og forverar þeirra á 9.-13. öld reistu sér stóra varanlega bæi, þar á meðal steinbyggingar sem voru stærstu steinmannvirki Norður-Ameríku fram á 19. öld.<ref>{{harvnb|Fagan|2005|p=35}}</ref> Í Mið-Ameríku hrundi samfélagið í kringum borgina [[Teotihuacan]] og [[Majahrunið]] átti sér stað.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=205, 208}}</ref> [[Astekaveldið]] lagði síðar undir sig stóra hluta Mið-Ameríku á 14. og 15. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=622}}</ref> Á 15. öld reis [[Inkaveldið]] í Suður-Ameríku.<ref name="Bulliet et al-6" /> Höfuðborgin var í [[Cusco]], en ríkið náði yfir [[Andesfjöll]] og var stærsta stórveldi sögu Ameríku fyrir komu Evrópumanna.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=638}}</ref> Ríki Inka einkenndist af velmegun og tækniþróun, útbreiddu vegakerfi og þróaðri steinsmíði.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=644, 658}}</ref> == Árnýöld == {{Aðalgrein|Árnýöld}} Árnýöld er tímabilið sem fylgir miðöldum í sögu Evrópu og nær ýmist til 1789 eða 1800, eftir því hvort miðað er við [[franska byltingin|frönsku byltinguna]] eða upphaf [[iðnbyltingin|iðnbyltingar]]. Algengt er að miða upphaf tímabilsins við ýmis ártöl á bilinu frá 1450 til 1500 sem markast af tilteknum stórviðburðum. Meðal þeirra eru fall [[Konstantínópel]] í hendur [[Tyrkjaveldi]]s, útbreiðsla [[prentun]]ar, og landkönnun Evrópumanna í Ameríku og meðfram strönd Afríku.<ref>{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|loc=§ Creating 'Early Modern'}}</ref> Á þessum tíma breyttist hernaður, og stærð herja á landi og sjó fór vaxandi, auk þess sem notkun [[byssupúður]]s breiddist út.<ref>{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|p=12}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|pp=xxxv–xxxvi}}</ref> Á árnýöld var sáð fræjum [[hnattvæðing]]ar,<ref>{{harvnb|Martell|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=zGfy7s_CfPsC&pg=PA52 52–53]}}</ref> fram komu miðstýrð skrifræðisríki,<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=449}}</ref> og [[kapítalismi]] í sinni elstu mynd.<ref name="Wiesner">{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|p=12}}</ref> Evrópuveldin hófu að leggja undir sig stóra hluta heimsins og stofnuðu sjóveldi: fyrst [[portúgalska heimsveldið]] og [[spænska heimsveldið]]; og síðar [[franska heimsveldið]], [[breska heimsveldið]] og [[hollenska heimsveldið]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=455}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=37–38}}</ref> Skoðanir eru skiptar milli sagnfræðinga um ástæðurnar fyrir uppgangi Evrópu, sem bandaríski sagnfræðingurinn [[Samuel Huntingdon]] nefndi „[[aðgreiningin mikla|aðgreininguna miklu]]“ árið 1996.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=16}}</ref> [[File:NanbanCarrack-Enhanced.jpg|thumb|Japönsk mynd af portúgölskum [[karkari|karkara]], skipsgerð sem varð undirstaða heimsverslunar á höfunum.]] Á árnýöld komu fram fyrstu kapítalísku hagkerfin, fyrst í [[ítölsku sjóveldin|norðurítölsku lýðveldunum]] og asískum hafnarborgum.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=192}}</ref> Evrópuríkin tóku upp hagstjórn byggða á [[merkantílismi|merkantílisma]] sem átti að efla móðurlandið á kostnað nýlendanna.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=448, 460, 501}}</ref><ref>{{harvnb|Horn|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=qhbHEAAAQBAJ&pg=PA68 68–69]}}</ref> Undir lok 15. aldar komu Portúgalar sér upp verslunarstöðum við strendur Afríku, Asíu og í Brasilíu, þar sem þeir keyptu gull, krydd og þræla.<ref>{{harvnb|Kazeroony|2023|loc=[https://books.google.com/books?id=KIvXEAAAQBAJ&pg=PA1981 § European Colonialism]}}</ref> Á 17. öld voru stofnuð evrópsk [[verslunarfélag|verslunarfélög]] eins og [[Breska Austur-Indíafélagið]] árið 1600 og [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] árið 1602.<ref name="Bentley">{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=194}}</ref> Á sama tíma dró úr [[bændaánauð]] í Evrópu og áhrif [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] minnkuðu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=448, 460, 501}}</ref> [[Landafundatímabilið]] var fyrsta tímabilið í mannkynsssögunni þar sem umfangsmikil menningarleg, efnisleg og líffræðileg skipti milli [[gamli heimurinn|gamla heimsins]] og [[nýi heimurinn|nýja heimsins]] áttu sér stað. Þetta hófst seint á 15. öld þegar Portúgal og Kastilía sendu fyrstu könnunarleiðangrana til Ameríku. [[Kristófer Kólumbus]] kom þangað fyrstur árið 1492. [[Kólumbíuskiptin]] og hnattrænn samruni héldu áfram með [[landvinningar Evrópubúa í Ameríku|landvinningum Evrópubúa í Ameríku]]. Þau fólu í sér umfangsmikla flutninga á jurtum, dýrum, matvælum, fólki (þrælum þar á meðal), smitsjúkdómum og menningu milli [[Austurhvel jarðar|austurhvels jarðar]] og [[Vesturhvel jarðar|vesturhvels jarðar]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=103–134}}</ref> Kólumbíuskiptin voru einn afdrifaríkasti viðburður heimssögunnar og höfðu víðtæk áhrif á bæði vistkerfi og landbúnað.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=38}}</ref> Nytjajurtir sem bárust frá Ameríku með evrópskum sæförum ollu fólksfjölgun um allan heim.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=383}}</ref> === Vestur- og Mið-Asía === [[Tyrkjaveldi]] náði brátt völdum um öll [[Mið-Austurlönd]] eftir að það lagði [[Konstantínópel]] undir sig árið 1453. Sá atburður markar endalok [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]] og þar með hins eiginlega [[Rómaveldi]]s.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=417}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|p=xv}}</ref> [[Safavídar]] náðu völdum í [[Persía|Persíu]] árið 1501.<ref>{{harvnb|Axworthy|2008|p=121}}</ref> Árið 1736 tóku [[Afsjarídar]] við af þeim; svo [[Zand-ætt]] árið 1751 og [[Qajar-ætt]] árið 1794.<ref>{{harvnb|Axworthy|2008|p=171}}</ref> Safavídar gerðu [[sjía íslam]] að ríkistrú Persíu og greindu landið þar með trúarlega frá nágrannaríkjum sem aðhylltust [[súnní íslam]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=469}}</ref> Tyrkjaveldi, Safavídar og [[Mógúlveldið]] á Indlandi eru þekkt sem [[púðurveldin]] af því þau tóku snemma að hagnýta [[skotvopn]] í hernaði.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=456}}</ref> Á 16. öld lögðu Tyrkir undir sig alla Norður-Afríku, fyrir utan Marokkó þar sem [[Saadi-ætt]] náði völdum á sama tíma, og síðan [[Alawi-ætt]] á 17. öld.<ref>{{harvnb|Vesely|1992}}</ref><ref>{{harvnb|Cherif|1992}}</ref><ref>{{harvnb|El Fasi|1992}}</ref> Undir lok 18. aldar hóf [[Rússneska keisaradæmið]] að leggja [[Kákasus]] undir sig.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=626}}</ref> [[Úsbekakanatið]] tók við af [[Tímúrveldið|Tímúrveldinu]] sem ríkjandi stórveldi í Mið-Asíu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=358}}</ref> === Evrópa === [[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|[[Flórens]] er fæðingarborg [[ítalska endurreisnin|ítölsku endurreisnarinnar]].]] Árnýöld í Evrópu einkenndist af mikilli hugmyndafræðilegri gerjun. [[Endurreisnin]], „endurfæðing“ menningar klassískrar fornaldar, hófst á Ítalíu á 14. öld og stóð fram á 16. öld. Endurreisnin fól í sér enduruppgötvun vísinda, menningar og tækni fornaldar, á sama tíma og Evrópa efldist efnahagslega.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=363, 368}}</ref> Þetta tímabil er aðallega þekkt fyrir framfarir í listum, arkitektúr og verkfræði.<ref name="Bulliet et al-2">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=365–368}}</ref> Nokkur af helstu verkum endurreisnarinnar eru kvæði [[Petrarca]]s, ''[[Tídægra]]'' [[Giovanni Boccaccio]]; og málverk, höggmyndir og prentmyndir [[Leonardo da Vinci]] og [[Albrecht Dürer]] (sem tilheyrir [[norræna endurreisnin|norrænu endurreisninni]]).<ref name="Bulliet et al-2" /> [[Siðbótin]] fylgdi í kjölfar endurreisnarinnar með umbótum [[Martin Luther|Lúthers]]. Siðbótin varð til þess að [[mótmælendatrú]] breiddist út um Norður-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=338–339, 345}}</ref> Endurreisnin leiddi til aukins áhuga á rannsóknum á manninum og náttúrunni ([[húmanismi|húmanisma]]).<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=426–427}}</ref> Skömmu síðar hófst [[vísindabyltingin]] með áherslu á rannsóknir með beinum athugunum og tilraunum.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=683–685}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=436}}</ref> Hin nýju [[raunvísindi]] urðu innblástur fyrir nýjar nálganir í félagsmálum og stjórnmálum hjá hugsuðum [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]] eins og [[John Locke]] og [[Immanuel Kant]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=444}}</ref><ref>{{harvnb|Bristow|2023|loc=Lead Section}}</ref> Samhliða þessari þróun dró úr áhrifum kirkjunnar.<ref>{{harvnb|Schulman|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=4vOoAwAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}</ref> [[Prentun]]in sem hófst í Evrópu árið 1440 átti stóran þátt í útbreiðslu nýrra hugmynda.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=85}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=436}}</ref><ref>{{harvnb|Chrisp|2016|p=[https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA267 267]}}</ref> [[File:10 2599 Wittenberg - Marktplatz.jpg|thumb|[[Wittenberg]] þar sem [[siðbótin]] hófst.]] Auk þeirra samfélagsbreytinga sem fylgdu kapítalisma og nýlendustefnu, upplifðu Evrópubúar árnýaldar aukið vald ríkisins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=452}}</ref> [[Einveldið|Einvaldir]] konungar í [[Frakkland]]i, [[Rússland]]i, [[ríki Habsborgara]], og [[Prússland]]i komu á miðstýrðum ríkjum, með öflugum herjum og skrifræði undir stjórn konungsins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=455, 535, 591, 670}}</ref> [[Ívan grimmi]] var fyrsti [[tsar]] Rússlands. Hann lagði undir sig kanöt tyrkískra þjóðflokka í austri og breytti Rússlandi þannig í stórveldi sem að lokum tók við af [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]] sem öflugasta ríki Austur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=165}}</ref><ref>{{harvnb|Davies|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=b912JnKpYTkC 313, 386]}}</ref> Ríki Vestur-Evrópu háðu harða samkeppni á sviði verslunar og hernaðar og áttu í nær stöðugu innbyrðis stríði.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=455}}</ref> Helstu styrjaldir þessa tímabils voru [[þrjátíu ára stríðið]], [[spænska erfðastríðið]], [[sjö ára stríðið]] og [[frönsku byltingarstríðin]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=41, 44, 47, 343}}</ref> [[Franska byltingin]] sem hófst árið 1789 lagði grunninn að frjálslyndu lýðræði með því að steypa konunginum af stóli. Hún var undanfari valdatöku [[Napoléon Bonaparte|Napóleons]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]] í byrjun 19. aldar.<ref>{{harvnb|Stearns|2010|p=41}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008d|p=xxxi}}</ref><ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=529}}</ref> === Afríka sunnan Sahara === Við [[Horn Afríku]] hófst [[útþensla Orómóa]] á 16. öld, sem veikti [[Eþíópíska keisaradæmið]] og olli hruni [[Adal-soldánsdæmið|Adal-soldánsdæmisins]]. [[Geledi-soldánsdæmið]] tók við af [[Ajuran-soldánsdæmið|Ajuran-soldánsdæminu]].<ref>{{harvnb|Haberland|1992}}</ref> Seint á 19. öld og í byrjun 20. aldar stækkaði Eþíópía hratt.<ref>{{harvnb|Pankhurst|1989}}</ref> Í Vestur-Afríku gerði [[Innrás Marokkó í Songhæveldið|Marokkó innrás í Songhæveldið]] seint á 16. öld.<ref>{{harvnb|Abitbol|1992}}</ref> [[Bamanaveldið]] tók við af Songhæ. [[Uppreisnir Fúlana]] hófust á 18. öld og leiddu til stofnunar [[Sokoto-kalífatið|Sokoto-kalífatsins]], [[Massínaveldið|Massínaveldisins]] og [[Tukulorveldið|Tukulorveldisins]].<ref>{{harvnb|Batran|1989}}</ref><ref>{{harvnb|Last|1989}}</ref><ref>{{harvnb|Ly-Tall|1989}}</ref> Í regnskógabeltinu var [[Asanteveldið]] stofnað þar sem nú er Gana.<ref>{{harvnb|Boahen|1989}}</ref> Milli 1515 og 1800 voru milljónir Afríkubúa hnepptar í þrældóm og fluttar yfir hafið í [[Atlantshafsverslunin]]ni.<ref name="Bulliet et al-5">{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=512}}</ref> Í árdal [[Kongófljót]]s háði [[Konungsríkið Kongó]] þrjár styrjaldir gegn Portúgölum sem hófu að leggja [[Angóla]] undir sig. Því lyktaði með hernámi [[Ndongo]] á 17. öld.<ref>{{harvnb|Vansina|1992}}</ref> Austan við það reis [[Lundaveldið]] sem ríkjandi afl á svæðinu.<ref>{{harvnb|Nzieme|1992}}</ref> Það féll í hendur [[Chokwe-ar|Chokwe-a]] á 19. öld.<ref>{{harvnb|Vellut|1989}}</ref> Norðan við [[Stóru vötnin]] stóðu konungsríkin [[Bunyoro-Kitara]], [[Búganda]] og [[Konungsríkið Rúanda]] meðal annarra.<ref>{{harvnb|Webster|1992}}</ref> Portúgalar lögðu líka undir sig [[Soldánsdæmið Kilwa]] á 16. öld þegar þeir hófu hernám [[Portúgalska Mósambík|Mósambíkur]]. Þeir biðu ósigur gegn [[Ómanveldið|Ómanveldinu]] sem lagði [[Svahílíströndin]]a undir sig.<ref>{{harvnb|Salim|1992}}</ref> Frá 16. öld komu [[Imerina]] og ríki [[Betsileóar|Betsileóa]] og [[Sakalavar|Sakalava]] fram á [[Madagaskar]].<ref>{{harvnb|Kent|1992}}</ref> Imerina lagði megnið af eyjunni undir sig á 19. öld.<ref>{{harvnb|Mutibwa|1989}}</ref> Í árdal [[Sambesífljót]]s tók [[Rozvi-veldið]] við af [[Mútapaveldið|Mútapaveldinu]],<ref>{{harvnb|Bhila|1992}}</ref> en ríkið [[Maravi]] stóð við [[Malavívatn]] norðan við það.<ref>{{harvnb|Phiri|1992}}</ref> [[Mthwakazi]] tók svo við af Rozvi.<ref>{{harvnb|Isaacman|1992}}</ref> Miklu sunnar hófu Hollendingar landnám í [[sunnanverð Afríka|sunnanverðri Afríku]] á 16. öld, en misstu það síðar til Breta.<ref>{{harvnb|Denoon|1992}}</ref> Á 19. öld mynduðu Hollendingar nokkur [[Búalýðveldi]] á sama tíma og styrjaldir og fólksflutningar einkenndu sögu innfæddra þjóða á tímabili sem nefnist [[Mfecane]] og leiddu til stofnunar nýrra afrískra konungsríkja.<ref>{{harvnb|Ncgongco|1992}}</ref> === Suður-Asía === [[File:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|[[Taj Mahal]] á Indlandi var reist á fyrri hluta 17. aldar.]] Á [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]] var [[Mógúlveldið]] stofnað af [[Babúr]] árið 1526. Það stóð í tvær aldir eftir það.<ref>{{harvnb|Stein|2010|p=[https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC 159]}}</ref> Það ríkti í fyrstu yfir norðvesturhlutanum, en lagði svo nær allt meginlandið undir stjórn múslima seint á 17. öld.<ref>{{harvnb|Lal|2001}}</ref> Aðeins syðstu héruðin héldu sjálfstæði sínu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=529}}</ref> Árið 1674 hóf [[Marattaveldið]] á vesturströndinni baráttu gegn Mógúlveldinu undir stjórn [[Shivaji]]s.<ref>{{harvnb|Wolpert|1997|p=115}}</ref> Marattaveldið vann smám saman stærra landsvæði af Mógúlveldinu, sérstaklega eftir [[stríð Mógúlveldisins og Marattaveldisins]] 1680-1707.<ref>{{harvnb|Osborne|2020|pp=992, 1005}}</ref> Undir lok 15. aldar kom [[síkismi]] fram, byggður á kenningum tíu [[síkagúrú]]a.<ref>{{harvnb|Singh|2000|p=17}}</ref><ref>{{harvnb|Haigh|2009|p=[https://books.google.com/books?id=2zLUpxh8E74C&pg=PA30 30]}}</ref> Árið 1799 stofnaði [[Ranjit Singh]] [[Síkaveldið]] í [[Púnjab]].<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=410–411, 420}}</ref><ref>{{harvnb|Grewal|1998|p=[https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA99 99]}}</ref> === Austur-Asía === [[File:Chemin de ronde muraille long.JPG|thumb|Hluti [[Kínamúrinn|Kínamúrsins]].]] Árið 1644 tók [[Tjingveldið]] við af [[Mingveldið|Mingveldinu]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=116}}</ref> Tjingveldið var síðasta kínverska keisaraveldið og stóð til 1912.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=247}}</ref> Í Japan stóð [[Azuchi–Momoyama-tímabilið]] frá 1568 til 1600, en þar á eftir kom [[Edótímabilið]] sem stóð til 1868.<ref>{{harvnb|Henshall|1999|pp=41, 49, 60, 66}}</ref> Á þessum tíma var kóreska [[Jóseontímabilið|Jóseonættin]] við völd og ríkti til 1910. Á 16. og 17. öld hrundu Kóreumenn innrásum frá bæði Japan og Kína.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=545–546, 550}}</ref> Aukin verslun við Evrópuveldin hafði mikil áhrif á samfélag í Kína og Japan á þessum tíma, sérstaklega verslun við Portúgala í [[Maká]] og Hollendinga í [[Nagasaki]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=541, 544}}</ref> Bæði löndin tóku síðar upp einangrunarstefnu til að takmarka erlend áhrif.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=554–555, 704}}</ref> === Suðaustur-Asía === Árið 1511 unnu Portúgalir sigur á [[Soldánsdæmið Malakka|Malakka]] þar sem nú eru Malasía og [[Súmatra]] í Indónesíu.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=74}}</ref> Portúgalir náðu þannig mikilvægri verslunarleið við [[Malakkasund]] þar til Hollendingar sigruðu þá árið 1641.<ref name="Bentley" /> [[Soldánsdæmið Johor]] á suðurodda [[Malakkaskagi|Malakkaskaga]] varð stærsta verslunarveldi þessa heimshluta.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|p=257}}</ref> Nýlendur Evrópubúa í Suðaustur-Asíu stækkuðu jafnt og þétt þegar Hollendingar tóku að leggja [[Hollensku Austur-Indíur]] undir sig, Portúgalir náðu völdum á [[Tímor]] og Spánverjar á [[Filippseyjar|Filippseyjum]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|pp=200, 276, 381–382}}</ref> === Eyjaálfa === Lönd Eyjaálfu urðu líka fyrir áhrifum vegna siglinga Evrópubúa þangað, allt frá [[Magellan-leiðangurinn|hnattsiglingu]] [[Ferdinand Magellan]] 1519-1522 sem kom að landi á [[Maríanaeyjar|Maríanaeyjum]] og fleiri Kyrrahafseyjum.<ref name="Paine 2013">{{harvnb|Paine|2013|pp=[http://archive.org/details/seacivilizationm0000pain 402–403]}}</ref> [[Abel Tasman]] sigldi til [[Ástralía|Ástralíu]], [[Nýja-Sjáland]]s og nærliggjandi eyja frá 1642 til 1644.<ref>{{harvnb|Serle|1949}}</ref> [[James Cook]] náði fyrstur Evrópubúa, svo vitað sé, til [[Hawaii]] í leiðöngrum sínum milli 1768 og 1779<ref>{{harvnb|Siler|2012|p=[https://books.google.com/books?id=BA-TSRWOnIcC xxii]}}</ref> Árið 1788 var [[Nýja Suður-Wales|fyrsta nýlenda Breta í Ástralíu]] stofnuð.<ref>{{harvnb|Matsuda|2012|p=[https://books.google.com/books?id=vvy2VITgvCIC 161]}}</ref> === Ameríka === Mörg Evrópuveldi kepptust um að leggja Ameríku undir sig. Í mörgum tilvikum voru innfæddir íbúar myrtir eða hraktir á brott og Evrópumenn lögðu stórveldi [[Astekar|Asteka]] og [[Inkar|Inka]] undir sig.<ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=37–38}}</ref><ref>{{harvnb|Burbank|Cooper|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=XuUXEAAAQBAJ&pg=PA163 163–164]}}</ref> Sjúkdómar sem Evrópubúar báru með sér til Nýja heimsins ollu miklum hörmungum í samfélögum Ameríku. Sumir sagnfræðingar telja að 60-90 milljónir hafi látist fyrir 1600 og íbúafjöldinn hafi dregist saman um 90-95%.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|pp=39, 66}}</ref> Í sumum tilvikum var það beinlínis stefna nýlendustjórna að fremja [[þjóðarmorð]] á frumbyggjum álfunnar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=430}}</ref><ref>{{harvnb|Blackhawk|Kiernan|Madley|Taylor|2023|p=38}}</ref><ref>{{harvnb|Kiernan|Lemos|Taylor|2023|p=622}}</ref> Spánn, Portúgal, Bretland og Frakkland gerðu tilkall til stórra landsvæða, hófu landnám með [[plantekra|plantekruræktun]] og fluttu þangað fjölda afrískra þræla.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=475}}</ref> Það hafði meðal annars þau áhrif að ýmsir þættir afrískrar menningar fluttust til Ameríku, meðal annars matarhefðir, tónlist og dans.<ref name="Stearns 2010">{{harvnb|Stearns|2010|p=137}}</ref> Portúgal gerði tilkall til [[Brasilía|Brasilíu]], en Spánn lagði aðra hluta Suður-Ameríku og suðurhluta Norður-Ameríku undir sig.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=277}}</ref> Spánverjar grófu eftir og fluttu út gríðarlegt magn gulls og silfurs, sem leiddi til verðbólgu í Vestur-Evrópu á 16. og 17. öld.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=216–229}}</ref> Í Norður-Ameríku lagði Bretland undir sig austurströndina, en Frakkar settust að í miðju landi.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|p=xxi}}</ref><ref>{{harvnb|Wiesner|2015|loc=§ Colonization, Empires, and Trade}}</ref><ref>{{harvnb|Springer|2023|p=[https://books.google.com/books?id=uDvsEAAAQBAJ&pg=PA1157 1157]}}</ref> Rússar héldu til norðvesturhéraðanna þar sem þeir stofnuðu sína fyrstu nýlendu í [[Alaska]] árið 1784.<ref>{{harvnb|Wheeler|1971|p=441}}</ref><ref>{{harvnb|Gilbert|2013|p=[https://books.google.com/books?id=yz5PEAAAQBAJ&pg=PA44 44]}}</ref> Þeir stofnuðu líka [[Fort Ross]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] árið 1812.<ref>{{harvnb|Chapman|2002|p=[https://books.google.com/books?id=-Q_qdriEP_UC&pg=PA36 36]}}</ref> Frakkar misstu nýlendur sínar í Ameríku til Englands og Spánar eftir [[sjö ára stríðið]] (1756–1763).<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=482}}</ref><ref>{{harvnb|Wiesner|2015|loc=§ Colonization, Empires, and Trade}}</ref> [[Nýlendurnar þrettán|Þrettán nýlendur Breta]] í Ameríku [[Bandaríska frelsisstríðið|lýstu yfir sjálfstæði]] sem [[Bandaríkin]] árið 1776. Það var formlega staðfest með [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarsáttmálanum]] 1783 sem batt enda á frelsisstríðið.<ref>{{harvnb|Tindall & Shi 2010|pp=219, 254}}</ref> Árið 1791 gerðu afrískir þrælar [[byltingin á Haítí|byltingu á Haítí]] í frönsku nýlendunni [[Saint-Domingue]]. Frakkar unnu nýlendur sínar aftur frá Spáni árið 1800, en seldu þær til Bandaríkjanna með [[Louisiana-kaupin|Louisiana-kaupunum]] 1803.<ref>{{harvnb|Tindall & Shi 2010|p=352}}</ref> == Nútíminn == {{aðalgrein|Nútími}} === Langa 19. öldin === [[Langa nítjánda öldin]] hefst venjulega á [[franska byltingin|frönsku byltingunni]] árið 1789 og stendur fram að upphafi fyrri heimsstyrjaldar árið 1914.<ref>{{harvnb|Haynes|Hough|Pilbeam|2023|p=[https://books.google.com/books?id=PJGREAAAQBAJ&pg=PA43 43]}}</ref><ref>{{harvnb|Berger|2008|p=[https://books.google.com/books?id=80F76LFgBrsC&pg=PR17 xvii]}}</ref> Á þessum tíma breiddist [[iðnbyltingin]] út um allan heim, sem markar mestu umbyltingu lífshátta mannkyns frá landbúnaðarbyltingunni á nýsteinöld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=562}}</ref> Iðnbyltingin hófst í Bretlandi um 1770. Þar komu fram nýir framleiðsluhættir; [[verksmiðja]]n, [[fjöldaframleiðsla]] og [[vélvæðing]], svo hægt var að framleiða fleiri hluti hraðar og með minni vinnu en áður var mögulegt.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=137}}</ref> Iðnvæðingin hafði í för með sér aukin [[lífsgæði]] um allan heim, en olli líka átökum milli verksmiðjueigenda og verkafólks út af launum og vinnuaðstæðum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=584–585}}</ref> Samhliða iðnvæðingunni hófst [[hnattvæðing]], stóraukin efnahagsleg, stjórnmálaleg og menningarleg tengsl milli ólíkra heimshluta.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=490}}</ref><ref>{{harvnb|Babones|2008|p=146}}</ref> Hnattvæðingin sem hófst snemma á 19. öld stafaði af bættri samgöngutækni eins og járnbrautum og [[gufuskip]]um.<ref>{{harvnb|O'Rourke|Williamson|2002|pp=23–50}}</ref> [[File:World 1898 empires colonies territory.png|thumb|upright=1.8|Heimsveldin árið 1898.]] Evrópuveldin [[afnýlenduvæðing Ameríku|misstu nýlendur sínar í Suður-Ameríku]] eftir [[frelsisstríðin í Rómönsku Ameríku]] á fyrri hluta 19. aldar,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=529, 532}}</ref> en juku völd sín annars staðar þar sem iðnvæðingin gaf þeim öflugt forskot gagnvart öðrum heimshlutum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=563}}</ref> Bretar lögðu Indlandsskaga undir sig, auk Búrma, Malaja, Norður-Borneó, [[Hong Kong]] og [[Aden]]; Frakkar hernámu [[Franska Indókína]]; og Hollendingar tryggðu sér yfirráð yfir [[Indónesía|Indónesíu]].<ref name="McNeill-2">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=336}}</ref> Bretar lögðu líka undir sig Kanada, Ástralíu, Nýja-Sjáland og Suður-Afríku, og þangað fluttust stórir hópar breskra landnema.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=532, 676–678, 692}}</ref> Rússar lögðu undir sig stór landsvæði í Síberíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=448}}</ref> Bandaríkin luku við útþenslu sína í vesturátt og tryggðu sér yfirráð yfir landsvæði sem náði frá Atlantshafi að Kyrrahafsströndinni.<ref>{{harvnb|Greene|2017|p=[https://books.google.com/books?id=LBjHEAAAQBAJ&pg=PR12 xii]}}</ref> Seint á 19. öld og í byrjun þeirrar 20. stóð [[önnur iðnbyltingin]] í Evrópu. Á þeim tíma [[kapphlaupið um Afríku|kepptust Evrópuveldin um að leggja Afríku undir sig]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=562}}</ref> Aðeins [[Eþíópía]] og [[Líbería]] héldu sjálfstæði sínu.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=532}}</ref> Mörg grimmdarverk tengdust nýlendustjórn Evrópubúa í Afríku, eins og stjórn [[Belgíska Kongó|Belgísku Kongó]] og [[þjóðarmorðið í Namibíu]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=429}}</ref><ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=2}}</ref> Samkeppni milli Evrópuveldanna átti þátt í mótun [[þjóðríki|þjóðríkja]] þegar samfélög tóku að skilgreina sig sem [[þjóð]]ir og krefjast sjálfstjórnar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=306, 310–311}}</ref> [[Þjóðernishyggja]] breiddist líka út um heiminn á 19. og 20. öld.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=312}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=41–44}}</ref> Fyrsta bylgja [[lýðræðisvæðing]]ar gekk yfir milli 1828 og 1926 þegar lýðræðislegt stjórnarfar var tekið upp í 33 ríkjum.<ref>{{harvnb|Huntington|1991|pp=[https://books.google.com/books?id=IMjyTFG04JYC 15–16]}}</ref> [[Afnám þrælahalds|Þrælahald var afnumið]] víðast hvar á 19. öld, og leigujarðir komust í eigu bænda.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=112}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|p=42}}</ref> Seint á 19. öld hófst barátta fyrir [[kosningaréttur kvenna|kosningarétti kvenna]]<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=35}}</ref> sem leiddi til þess að [[súffragettur|stjórnmálaþátttaka kvenna]] jókst<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=95}}</ref> og konur fengu meira aðgengi að menntun og öðrum störfum en heimilisstörfum.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=448}}</ref> [[File:Wright First Flight 1903Dec17 (full restore 115).jpg|thumb|Fyrsta flugvélin hóf sig á loft 17. desember 1903.]] Víða um heim hófu ríki iðnvæðingu og stjórnarfarslegar umbætur til að bregðast við ásælni Evrópuveldanna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=390–392}}</ref> [[Meiji-endurreisnin]] í [[Japan]] leiddi til stofnunar [[Japanska nýlenduveldið|nýlenduveldis Japana]], meðan ''[[tanzimat]]''-umbæturnar í Tyrkjaveldi náðu ekki að stöðva hnignun ríkisins.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=370, 386, 388, 390–391}}</ref> Kína náði nokkrum árangri með [[Sjálfsstyrkingarhreyfingin|Sjálfsstyrkingarhreyfingunni]], en varð fyrir miklu áfalli þegar [[Taiping-uppreisnin]], mannskæðasta borgarastyrjöldin í sögu landsins, braust út 1850. Talið er að 20 til 30 milljónir hafi látið lífið í uppreisninni.<ref>{{harvnb|Meyer-Fong|2013|p=[https://books.google.com/books?id=IyD00vXZlfkC 1]}}</ref><ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=390, 623}}</ref> Undir lok 19. aldar urðu Bandaríkin stærsta hagkerfi heims.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=600, 602}}</ref> Tækniframfarir sem tengjast annarri iðnbyltingunni, eins og [[raforka]], [[sprengihreyfill]]inn, og framleiðsla á [[færiband]]i, juku enn á framleiðni.<ref>{{harvnb|Landes|1969|p=[https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_a8r2 235]}}</ref> Tækniþróunin skapaði líka nýjar leiðir fyrir listræna tjáningu með [[ljósmyndun]], [[hljóðupptaka|hljóðupptökum]] og [[kvikmynd]]um.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=210, 249–250, 254}}</ref> Hröð iðnvæðing hafði í för með sér [[iðnaðarmengun]] og hnignun [[náttúrulegt umhverfi|náttúrulegs umhverfis]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=80}}</ref> Flug með [[loftbelgur|loftbelgjum]] hófst seint á 18. öld og í upphafi 20. aldar þróuðu [[Wright-bræður]] fyrstu [[flugvél]]ina.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|p=xxxiii}}</ref><ref>{{harvnb|Curley|2011|p=[https://books.google.com/books?id=iemcAAAAQBAJ&pg=PR9 ix]}}</ref> Þegar 20. öldin hófst stóð Evrópa á hátindi auðs og valda.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=206}}</ref> Stór hluti heimsins var undir stjórn evrópskra nýlenduvelda, eða undir sterkum áhrifum frá þeim með Evrópuvæðingu ríkja eins og Bandaríkjanna og Japan.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=313–314}}</ref> Fljótlega molnaði þó úr þessum heimsveldum eftir því sem fleiri [[þjóðríki]] um allan heim öðluðust sjálfstjórn og við tók ný og fjölbreyttari heimsmynd.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=306}}</ref> === Heimsstyrjaldir === {{aðalgrein|Fyrri heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjöld}} Sú tækniþróun sem leiddi til umbyltingar lífshátta hafði líka í för með sér [[stríð]] af áður óþekktu umfangi og eyðileggingu. [[Fyrri heimsstyrjöldin]] var styrjöld sem stóð um allan heim frá 1914 til 1918, þar sem [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamenn]] (bandalag [[Frakkland]]s, [[Rússland]]s og [[Bretland]]s) tókust á við [[Miðveldin]] ([[Þýska keisaradæmið]], [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið]], [[Tyrkjaveldi]] og [[Búlgaría|Búlgaríu]]). Talið er að mannfallið hafi verið milli 10 og 22,5 milljónir. Styrjöldin leiddi til hruns fjögurra keisaradæma: Austurrísk-ungverska keisaradæmisins, Þýska keisaradæmisins, Tyrkjaveldis, og Rússneska keisaradæmisins.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=308}}</ref><ref>{{harvnb|Heyman|1997|pp=[https://books.google.com/books?id=YBTHEAAAQBAJ&pg=PA114 114–115]}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|pp=419}}</ref><ref>{{harvnb|Diener|Hagen|2010|p=[https://books.google.com/books?id=-cl2C2v7-nQC&pg=PA123 123]}}</ref><ref>{{harvnb|Showalter|Royde-Smith|2024}}</ref> Ný iðnvædd hernaðartækni gerði eldri herstjórnarfræði úrelt.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=25}}</ref> Í kjölfari hruns Tyrkjaveldis hófst kerfisbundin eyðilegging, fjöldamorð og brottrekstur [[Þjóðarmorðið á Armenum|Armena]], [[Sayfo|Assýringa]] og [[Þjóðarmorðið á Grikkjum|Grikkja]] frá landsvæðum sem enn voru undir tyrkneskri stjórn.<ref>{{harvnb|Suny|2015|pp=245, 330}}</ref><ref>{{harvnb|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=187}}</ref> [[Spænska veikin]] herjaði á heimsbyggðina frá 1918 til 1920 og olli minnst 25 milljón dauðsföllum.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=246–247}}</ref> Í kjölfar styrjaldarinnar var [[Þjóðabandalagið]] stofnað til að koma í veg fyrir slík átök í framtíðinni.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=296–297, 324}}</ref> Eftir stríðið náðu ný hugmyndakerfi sterkri stöðu í Evrópu. Með [[Rússneska byltingin|rússnesku byltingunni]] varð til fyrsta [[kommúnistaríki]] heims,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=450}}</ref> og á 3. og 4. áratug aldarinnar náðu [[fasismi|fasistaflokkar]] völdum á Ítalíu, í Þýskalandi og á Spáni.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=452}}</ref><ref>{{harvnb|Schoppa|2021|pp=159–160n}}</ref> Ógnarstjórn [[Jósef Stalín|Jósefs Stalíns]] milli 1924 og 1953 stundaði fjöldamorð og fangelsanir á eigin þegnum, meðal annars í [[hreinsanirnar miklu|hreinsununum miklu]] sem beindust gegn eldri meðlimum Sovéska kommúnistaflokksins. Stefna ríkisins í landbúnaðarmálum leiddi til hungursneyðar í Rússlandi og Úkraínu.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|pp=xxxii, xlii, 359}}</ref> Vaxandi [[þjóðernishyggja]] ásamt [[kreppan mikla|Kreppunni miklu]] átti þátt í að hrinda af stað [[síðari heimsstyrjöldin]]ni árið 1939.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=301–302, 312}}</ref> Meirihluti landa heims, þar á meðal öll [[stórveldi]]n, tóku beint eða óbeint þátt í styrjöldinni sem aðilar að tveimur hernaðarbandalögum: [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] (þeir helstu voru Bretland, Bandaríkin, Sovétríkin og Lýðveldið Kína) eða [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] (þau helstu voru Þýskaland, Japan og Ítalía).<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=312}}</ref><ref>{{harvnb|Sainsbury|1986|p=[https://archive.org/details/turningpointroos0000sain/page/14/mode/2up 14]}}</ref> [[File:Nagasakibomb.jpg|thumb|upright=.7|Kjarnorkusprengju varpað á Nagasaki.]] Orsök styrjaldarinnar var [[útþenslustefna]] stjórna Öxulveldanna undir áhrifum [[hernaðarhyggja|hernaðarhyggju]] og [[heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]]. [[Þýskaland nasismans]] framdi [[helförin|þjóðarmorð á 6 milljón gyðingum]] auk þess að myrða milljónir annarra á hernumdum svæðum í Evrópu,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=423–424}}</ref> meðan Japanar myrtu tugmilljónir Kínverja.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=507–508}}</ref> Undir lok styrjaldarinnar voru [[kjarnavopn]] notuð í fyrsta sinn og leiddu til uppgjafar Japana árið 1945.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|p=xlii}}</ref> Talið er að mannfall í síðari heimsstyrjöld hafi verið milli 55 og 80 milljónir manna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=319}}</ref> === Samtíminn === {{aðalgrein|Samtímasaga}} Þegar heimsstyrjöldinni lauk árið 1945 voru [[Sameinuðu þjóðirnar]] stofnaðar til að reyna að koma í veg fyrir stríð í framtíðinni,<ref>{{harvnb|Fasulo|2015|pp=1–3}}</ref> líkt og [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] var ætlað að gera eftir fyrri heimsstyrjöld.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=324}}</ref> Sameinuðu þjóðirnar studdu [[mannréttindahreyfingin|mannréttindahreyfinguna]] og samþykktu [[Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna|Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna]] árið 1948.<ref>{{harvnb|Simmons|2009|p=41}}</ref> Nokkur Evrópuríki mynduðu efnahagsbandalag, [[Evrópubandalagið]], sem átti eftir að vaxa næstu áratugi og ná yfir 27 lönd.<ref>{{harvnb|Dinan|2004|pp=[https://archive.org/details/europerecasthist0000dina_u0v7/ xiii, 8–9]}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld náðu kommúnistaflokkar völdum í Austur- og Mið-Evrópu, Kína, [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]], [[Norður-Víetnam]] og [[Kúba|Kúbu]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=319, 451}}</ref> Bandaríkin reyndu að hamla þessari þróun með því að stofna til bandalaga um allan heim.<ref>{{harvnb|Acheson|1969}}</ref> Stærsta bandalagið var [[Atlantshafsbandalagið]], sem var stofnað árið 1949 og nær nú til 32 aðildarríkja.<ref>{{harvnb|Kunertova|2024|p=[https://books.google.com/books?id=YwYDEQAAQBAJ&pg=PT182 182]}}</ref> Sovétríkin brugðust við þessu með stofnun [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] árið 1955.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xl}}</ref> [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|Fall [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]] 1989.]] Eftir stríðið urðu Bandaríkin og Sovétríkin helstu stórveldi heims, eða [[risaveldi]].<ref>{{harvnb|Kennedy|1987|p=[https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn/ 357]}}</ref> Bæði risaveldin óttuðust útbreiðslu hugmyndakerfa hins risaveldisins um allan heim; [[kapítalismi|kapítalima]] frá Bandaríkjunum og [[kommúnismi|kommúnisma]] frá Sovétríkjunum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=817}}</ref> [[Kalda stríðið]] stafaði af gagnkvæmri tortryggni ríkjanna tveggja og bandamanna þeirra.<ref>{{harvnb|Allison|2018|p=126}}</ref> Þróun kjarnavopna í síðari heimsstyrjöld og [[útbreiðsla kjarnavopna|útbreiðsla þeirra]] eftir styrjöldina skapaði hættu á [[kjarnorkustyrjöld]] milli risaveldanna. Mörg atvik komu upp í kalda stríðinu þar sem lá við kjarnorkustyrjöld; eins og í [[Kúbudeilan|Kúbudeilunni]] 1962.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=321, 330}}</ref> Risaveldin litu hins vegar svo á að kjarnorkustyrjöld myndi leiða til [[kjarnorkuvetur|hnattrænnar gjöreyðingar]] og forðuðust því bein átök. Þess í stað háðu þau [[leppstríð]] í [[Þriðji heimurinn|þriðjaheimsríkjum]] sem ekki áttu kjarnavopn.<ref>{{harvnb|Allison|2018|pp=127–128}}</ref><ref>{{harvnb|Stevenson|2020|pp=[https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone 41–43]}}</ref> Kalda stríðinu lauk friðsamlega árið 1991 þegar [[Upplausn Sovétríkjanna|Sovétríkin leystust upp]],<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=342}}</ref> að hluta vegna þess að þau stóðu ekki undir efnahagslegri og tæknilegri samkeppni við Bandaríkin og Vestur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Christian|2011|pp=456–457}}</ref> Kalda stríðið og ótti við [[þriðja heimsstyrjöldin|þriðju heimsstyrjöldina]] urðu hvati til tækniframfara. Margar tækninýjungar sem höfðu verið settar fram fyrir síðari heimsstyrjöld, voru fyrst útfærðar í stríðinu, eins og [[þotuhreyfill|þotuhreyflar]],<ref name="Scranton 2006">{{harvnb|Scranton|2006|p=[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1177/1744935906064096 131]}}</ref> [[stýriflaug]]ar,<ref>{{harvnb|Wolfe|2013|p=[https://books.google.com/books?id=mmR_eJYhPAwC 90]}}</ref> og tölvur.<ref>{{harvnb|Naughton|2016|p=7}}</ref> Eftir heimsstyrjöldina varð þessi tækni undirstaða umbreytinga í ferðalögum,<ref name="Scranton 2006" /> [[gervihnöttur|gervihnattakerfum]] til ýmissa afnota<ref name="McNeill-3">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=195}}</ref> eins og í [[GPS]]-staðsetningarkerfum;<ref>{{harvnb|Easton|2013|p=[https://books.google.com/books?id=pb7TAAAAQBAJ 2]}}</ref> auk [[Internetið|Internetsins]],<ref name="McNeill-3" /> sem umbylti samskiptum fólks um allan heim.<ref>{{harvnb|Naughton|2016|p=14}}</ref> Þessar nýjungar ollu byltingu í fólksflutningum, og miðlun hugmynda og upplýsinga.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=195–196}}</ref> [[File:Apollo 17 Cernan on moon.jpg|thumb|upright=.9|Síðasta tungllendingin, ''[[Apollo 17]]'' árið 1972.]] Á síðari hluta 20. aldar urðu enn frekari framfarir í vísindum og tækni, eins og uppgötvun byggingar [[DNA]]-sameinda<ref>{{harvnb|Pääbo|2003|p=[https://archive.org/details/50yearsofdna00clay/page/95 95]|loc=The Mosaic That Is Our Genome}}</ref> og aðferða til [[DNA-greining]]ar,<ref>{{harvnb|Pettersson|Lundeberg|Ahmadian|2009|pp=105–111}}</ref> útrýming [[bólusótt]]ar á heimsvísu,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=258}}</ref> [[græna byltingin]] með nýjum ræktunarafbrigðum í landbúnaði,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=91}}</ref> uppgötvun [[flekakenningin|jarðflekanna]],<ref name="McNeill">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=200}}</ref> [[Apollo-áætlunin|tungllendingarnar]],<ref>{{harvnb|Gleick|2019}}</ref> [[geimkönnun]] með mönnuðum og ómönnuðum [[geimfar|geimförum]],<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=198}}</ref> framfarir í [[orkutækni]],<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xxxiv}}</ref> og nokkrar grundvallaruppgötvanir á sviði [[eðlisfræði]] um allt frá minnstu einingum efnisheimsins ([[öreindafræði]]) að þeim stærstu ([[heimsfræði]]).<ref name="McNeill" /> Þessar framfarir höfðu víðtækar afleiðingar.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=442}}</ref> Á 20. öld fjórfaldaðist íbúafjöldi jarðarinnar og náði 6 milljörðum, á sama tíma og heimsframleiðslan 20-faldaðist.<ref>{{harvnb|Christian|2011|pp=442, 446}}</ref> Undir lok 20. aldar tók að draga úr fólksfjölgun, meðal annars vegna betra aðgengis að [[getnaðarvörn]]um.<ref>{{harvnb|Ivanov|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=sThmCwAAQBAJ&pg=PA249 249–250]}}</ref><ref>{{harvnb|Huhle|2022|pp=[https://books.google.com/books?id=2kZuEAAAQBAJ&pg=PT151 141–142]}}</ref> Nú er fæðingartíðni í sumum heimshlutum undir jafnvægistíðni sem þarf til að viðhalda sama fjölda.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=196–197, 204, 207–208}}</ref> Aðgerðir til að bæta [[lýðheilsa|lýðheilsu]] og framfarir í [[læknavísindi|læknavísindum]] hafa stóraukið [[lífslíkur]] við fæðingu, úr um 31 ári árið 1900, í yfir 66 ár árið 2000.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=[https://books.google.com/books?id=a30_EAAAQBAJ&pg=PA1 1]}}</ref><ref>{{harvnb|DeLaet|DeLaet|2015|p=[https://books.google.com/books?id=zWfvCgAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref><ref>{{harvnb|Mathew|Bhatia|2010|p=[https://books.google.com/books?id=ykvlALiqW6YC&pg=PA8 8]}}</ref><ref>{{harvnb|Getzen|2022|p=[https://books.google.com/books?id=4iyWEAAAQBAJ&pg=PA234 234]}}</ref> Ein ástæða fyrir auknum lífslíkum er minni [[barnadauði]].<ref>{{harvnb|Nohr|Olsen|2007|p=[https://books.google.com/books?id=A1F2AwAAQBAJ&pg=PA637 637]}}</ref> Árið 1820 lifðu 75% mannkyns á undir einum dal á dag, en árið 2001 var það hlutskipti aðeins um 20% mannkyns.<ref>{{harvnb|Vásquez|2001}}</ref> Á sama tíma hefur efnahagslegur ójöfnuður aukist, bæði innan landa og líka milli ríkra og fátækra landa.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=449}}</ref> Menntun almennings hafði tekið að aukast á 18. og 19. öld, en það var ekki fyrr en undir lok 20. og á byrjun 21. aldar sem gjaldfrjálst skyldunám handa börnum var í boði um allan heim.<ref>{{harvnb|Barro|Lee|2015|pp=13, 55–56}}</ref><ref>{{harvnb|Urata|Kuroda|Tonegawa|2022|pp=40–41}}</ref><ref>{{harvnb|Shelley|2022|p=[https://books.google.com/books?id=gErEEAAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>{{harvnb|Scott|Vare|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=k1YAEAAAQBAJ&pg=PT54 54–56]}}</ref> Eftir [[kínverska byltingin|kínversku byltinguna]] hófu [[maóismi|maóistar]] stórfellda iðnvæðingu og [[samyrkjuvæðing]]u landbúnaðar í [[stóra stökkið fram á við|stóra stökkinu fram á við]] (1958-1962). Afleiðingarnar voru meðal annars [[hungursneyðin mikla í Kína]] 1959-1961 þar sem 30-40 milljónir dóu hungurdauða.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=459–460}}</ref> Síðar var snúið frá þessari stefnu og efnahagslegt frelsi aukið, sem hafði í för með sér hraðan vöxt þar sem hagkerfið stækkaði um 6,6% að meðaltali á ári frá 1978 til 2003.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=629}}</ref> Á eftirstríðsárunum hurfu nýlendustjórnir smám saman frá nýlendum Evrópuríkja í Afríku, Asíu og Eyjaálfu og fjöldi ríkja hlaut sjálfstæði.<ref>{{harvnb|Abernethy|2000|p=[https://archive.org/details/dynamicsofglobal0000aber/ 133]}}</ref> Nýfrjáls ríki í Afríku áttu erfitt með að skapa hagvöxt og voru háð útflutningi afurða fremur en framleiðsluvara.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=578–579}}</ref> Afríka sunnan Sahara varð verst úti þegar [[HIV-faraldurinn]] gekk yfir heiminn seint á 20. öld.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=111}}</ref> Á sama tíma brutust út mannskæð átök víða í Afríku, eins og í [[seinna Kongóstríðið|seinna Kongóstríðinu]] (1998-2003), mannskæðustu styrjöldinni eftir síðari heimsstyrjöld.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|pp=140–141}}</ref> [[Vestur-Asía]] mátti líka þola margar styrjaldir, eins og [[stríð Írans og Íraks]], [[Persaflóastríðið (1991)]], [[Íraksstríðið]], [[borgarastyrjöldin í Sýrlandi|borgarastyrjöldina í Sýrlandi]], auk [[átök Ísraels og Palestínu|átaka milli Ísraels og Palestínu]].<ref>{{harvnb|Nugent|2021|p=[https://books.google.com/books?id=JlUuEAAAQBAJ&pg=PA347 347]}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xlii}}</ref> Efnahagsþróun í Rómönsku Ameríku var sömuleiðis háð útflutningi afurða<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=550–551}}</ref> og lönd álfunnar glímdu við óstöðugleika í stjórnmálum sem stafaði meðal annars af afskiptum Bandaríkjanna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=547–550}}</ref> [[File:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|[[Shanghai]]: Þéttbýlisvæðing óx hratt í Kína á 21. öld.]] Fyrstu ár 21. aldar einkenndust af vaxandi [[hnattvæðing]]u og [[samþætting markaða|samþættingu markaða]],<ref>{{harvnb|Friedman|2007|pp=[https://archive.org/details/worldisflat00thom 137–138, ''passim'']}}</ref> sem færði með sér bæði ábata og áhættu fyrir nátengd hagkerfi, eins og kom berlega í ljós í [[alþjóðlega fjármálakreppan|alþjóðlegu fjármálakreppunni]] 2007-9.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=609}}</ref><ref>{{harvnb|Tozzo|2017|p=[https://books.google.com/books?id=iH86DwAAQBAJ&pg=PA116 116]}}</ref> Samskipti jukust með tilkomu [[snjallsími|snjallsíma]] og [[samfélagsmiðill|samfélagsmiðla]] um miðjan 2. áratug aldarinnar. Eftir 2020 komu fram ný [[gervigreind]]artæki sem gátu unnið mörg afmörkuð verkefni hraðar en mannfólk.<ref>{{harvnb|''The Economist''|2023}}</ref><ref>{{harvnb|Roivainen|2023}}</ref> Í mörgum vestrænum ríkjum dró úr áhrifum trúarbragða, meðan [[bókstafstrú]]arhreyfingar urðu meira áberandi í mörgum múslimaríkjum.<ref>{{harvnb|Martikainen|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=tpsuDwAAQBAJ&pg=PA72 72–73]}}</ref><ref>{{harvnb|Hiro|1989|loc=§ Introduction}}</ref> Árið 2020 olli [[COVID-19-faraldurinn]] miklum truflunum á alþjóðaviðskiptum sem leiddu til niðursveiflu í heimshagkerfinu.<ref>{{harvnb|Casselman|2022}}</ref><ref>{{harvnb|Howe|Chauhan|Soderberg|Buckley|2020}}</ref> Áhyggjur [[umhverfishreyfing]]a af [[hnattræn ógn|hnattrænni ógn]] vegna [[umhverfishnignun]]ar og [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]] urðu meira áberandi,<ref>{{harvnb|Armstrong McKay|Staal|Abrams|Winkelmann|2022|p=eabn7950}}</ref><ref>{{harvnb|Kolbert|2023}}</ref><ref>{{harvnb|Kolbert|2014|p=[https://books.google.com/books?id=Ra9RAQAAQBAJ 267]}}</ref> og ríki heims hafa ráðist í víðtækar [[loftslagsaðgerðir]], eins og [[orkuskipti]].<ref>{{harvnb|Oreskes|2022}}</ref><ref>{{harvnb|''The Economist''|2023a}}</ref><ref>{{harvnb|Ritchie|2024}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Abernethy |first1=David B. |title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980 |date=2000 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |url=https://archive.org/details/dynamicsofglobal0000aber/}} * {{cite web |url=https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |title=From the Brink of the Apocalypse: Confronting Famine, War, Plague, and Death in the Later Middle Ages |last=Aberth |first=John |year=2001 |website=hamilton.edu |publisher=|access-date=17 September 2021 |archive-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917141128/https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |url-status=live}} * {{cite journal |vauthors=Abi-Rached L, Jobin MJ, Kulkarni S, McWhinnie A, Dalva K, Gragert L, Babrzadeh F, Gharizadeh B, Luo M, Plummer FA, Kimani J, Carrington M, Middleton D, Rajalingam R, Beksac M, Marsh SG, Maiers M, Guethlein LA, Tavoularis S, Little AM, Green RE, Norman PJ, Parham P |display-authors=6 |title=The Shaping of Modern Human Immune Systems by Multiregional Admixture with Archaic Humans |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-10-07_334_6052/page/88 |journal=Science |volume=334 |issue=6052 |pages=89–94 |year=2011 |pmid=21868630 |pmc=3677943 |doi=10.1126/science.1209202 |bibcode=2011Sci...334...89A }} * {{Cite book |last=Abitbol |first=Michel |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The end of the Songhay empire}} * {{cite book |last=Abulafia |first=David |url=http://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul |title=The Great Sea: A Human History of the Mediterranean |year=2011 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9934-1 |author-link=David Abulafia }} * {{cite book |last1=Acheson |first1=Dean |title=Present at the Creation: My Years in the State Department |publisher=W. W. Norton |isbn=978-0-393-30412-1 |url=https://books.google.com/books?id=OirSz3Wtaa0C |date=1969}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 6: The Contemporary World 1950 to the Present |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 5: Crisis and Achievement 1900 to 1949 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008a}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 2: The Expanding World 600 c.e. to 1449 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008b}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 3: The First Global Age 1450 to 1749 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008c}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 4: Age of Revolution and Empire 1750 to 1899 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008d}} * {{cite encyclopedia |title=Three Kingdoms, Korea |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |encyclopedia=Encyclopedia of world history |date=2008e |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |display-editors=1}} * {{cite journal|vauthors=Ackermann RR, Mackay A, Arnold ML |year=2015 |title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=1|pages=1–11|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|s2cid=14329491}} * {{cite book |last1=Adovasio |first1=J. M. |author-link1=James M. Adovasio |first2=Olga |last2=Soffer |first3=Jake |last3=Page |title=The Invisible Sex: Uncovering the True Roles of Women in Prehistory |year=2007 |publisher=HarperCollins e-books |isbn=978-0-06-157177-0 |oclc=191804695 }} * {{Cite book |last=Akintoye |first=Stephen Adebanji |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&dq=history+of+the+yoruba&pg=PT7 |title=A History of the Yoruba People |date=2010-01-01 |publisher=Amalion Publishing |isbn=978-2-35926-027-4 |language=en}} * {{cite book |last1=Allchin |first1=Bridget |author-link1=Bridget Allchin |last2=Allchin |first2=Raymond |author-link2=Raymond Allchin |title=Origins of a Civilization: The Prehistory and Early Archaeology of South Asia |year=1997 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-87713-3 }} * {{cite magazine |last=Allison |first=Graham |author-link=Graham Allison |title=The Myth of the Liberal Order: From Historical Accident to Conventional Wisdom |magazine=[[Foreign Affairs]] |volume=97 |number=4 |date=2018 |pages=124–133 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/2018-06-14/myth-liberal-order |access-date=3 July 2022 |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709125053/https://www.foreignaffairs.com/articles/2018-06-14/myth-liberal-order |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Armstrong McKay |first1=David I. |last2=Staal |first2=Arie |last3=Abrams |first3=Jesse F. |last4=Winkelmann |first4=Ricarda |last5=Sakschewski |first5=Boris |last6=Loriani |first6=Sina |last7=Fetzer |first7=Ingo |last8=Cornell |first8=Sarah E. |last9=Rockström |first9=Johan |last10=Lenton |first10=Timothy M. |display-authors=1 |date=2022 |title=Exceeding 1.5&nbsp;°C Global Warming Could Trigger Multiple Climate Tipping Points |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=377 |page=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950 |pmid=36074831 |s2cid=252161375 |hdl-access=free |number=6611 |hdl=10871/131584}} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo |title=A History of Iran: Empire of the Mind |date=2008 |publisher=Basic |isbn=978-0-465-00888-9}} * {{cite book |title=The Blackwell Companion to Globalization |last=Babones |first=Salvatore |publisher=John Wiley & Sons |year=2008 |isbn=978-0-470-76642-2 |editor-last=Ritzer |editor-first=George |chapter=Studying Globalization: Methodological Issues |oclc=232611725 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XKnmvRATtfAC&pg=PA146 |access-date=13 December 2023}} * {{cite encyclopedia |last=Bard |first=Kathryn A. |author-link=Kathryn A. Bard |title=The Emergence of the Egyptian State (c. 3200–2686 BC) |encyclopedia=The Oxford History of Ancient Egypt |editor=Shaw, Ian |pages=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/57 57–82] |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-280458-7 |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/57 }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=2|title=A World with Agriculture, 12,000 BCE–500 CE|editor1-last=Barker|editor1-first=Graeme|editor1-link=Graeme Barker|editor2-last=Goucher|editor2-first=Candace|editor2-link=Candice Goucher|url=https://books.google.com/books?id=Ri07CQAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19218-7|publisher=Cambridge University Press|access-date=3 September 2022|archive-date=29 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429045312/https://books.google.com/books?id=Ri07CQAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |last1=Barro |first1=Robert J. |last2=Lee |first2=Jong-Wha |editor1-last=Barro |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Yi |editor2-first=Chong-hwa |title=Education Matters: Global Schooling Gains from the 19th to the 21st Century |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-937923-1 |chapter=2. International Comparisons of School Enrollment and Educational Attainment, 1870–2010 |date=2015}} * {{Cite book |last=Batran |first=Aziz |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The nineteenth-century Islamic revolutions in West Africa}} * {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm |title=De-coding the Black Death |year=2001 |work=BBC |access-date=24 November 2016 |archive-date=7 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707042715/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm |url-status=live |author=BBC}} * {{cite journal |title=What Changed During the Axial Age: Cognitive Styles or Reward Systems? |last1=Baumard |first1=Nicolas |last2=Hyafil |first2=Alexandre |last3=Boyer |first3=Pascal |journal=Communicative & Integrative Biology |year=2015 |volume=8 |issue=5 |page=e1046657 |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |doi=10.1080/19420889.2015.1046657 |pmid=27066164 |pmc=4802742 }} * {{cite book |last=Beard |first=Mary |author-link=Mary Beard (classicist) |url=http://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6 |title=SPQR: A History of Ancient Rome |year=2015 |publisher=Profile Books |isbn=978-1-84668-380-0 }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=4|title=A World with States, Empires, and Networks, 1200 BCE–900 CE|editor1-last=Benjamin|editor1-first=Craig|editor1-link=Craig Benjamin|url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-1-107-01572-2|publisher=Cambridge University Press|access-date=28 October 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028085203/https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal |last=Bennett |first=Matthew |display-authors=et al. |title=Evidence of Humans in North America During the Last Glacial Maximum |journal=Science |year=2021 |volume=373 |issue=6562 |pages=1528–1531 |doi=10.1126/science.abg7586 |pmid=34554787 |bibcode=2021Sci...373.1528B |s2cid=237616125 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 |access-date=24 September 2021 |archive-date=15 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915182214/https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Berger |first1=Stefan |title=A Companion to Nineteenth-Century Europe, 1789–1914 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-5232-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=80F76LFgBrsC&pg=PR17 |chapter=Introduction |date=2008}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=6|title=The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1, Foundations|editor1-last=Bentley|editor1-first=Jerry|editor1-link=Jerry H. Bentley|editor2-last=Subrahmanyam|editor2-first=Sanjay|editor2-link=Sanjay Subrahmanyam|editor3-first=Merry|editor3-last=Wiesner-Hanks|editor3-link=Merry Wiesner-Hanks|publisher=Cambridge University Press|year=2015a|issue=1|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-0-521-76162-8|url=https://books.google.com/books?id=ilxWtAEACAAJ|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101512/https://books.google.com/books?id=ilxWtAEACAAJ|url-status=live}} * {{cite book |volume=6 |title=The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 2, Patterns of Change |series=The Cambridge World History |editor1-last=Bentley |editor1-first=Jerry |editor1-link=Jerry H. Bentley |editor2-last=Subrahmanyam |editor2-first=Sanjay |editor2-link=Sanjay Subrahmanyam |editor3-first=Merry |editor3-last=Wiesner-Hanks |editor3-link=Merry Wiesner-Hanks |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |issue=2 |doi=10.1017/CBO9781139022460 |isbn=978-0-521-19246-0 |url=https://books.google.com/books?id=tJtrCgAAQBAJ |access-date=26 January 2023}} * {{cite book |last1=Bentley |first1=Jerry H. |last2=Ziegler |first2=Herbert F. |title=Traditions & Encounters: A Global Perspective on the Past: Volume II From 1500 to the Present |edition=4th |publisher=McGraw-Hill |year=2008 |isbn=978-0-07-333063-1 }} * {{Cite book |last=Bhila |first=Hoyini |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Southern Zambezia}} * {{cite book |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |last1=Bideleux |first1=Robert |last2=Jeffries |first2=Ian |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-16112-1 |url=https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C |year=1998 |access-date=10 February 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044459/https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C |url-status=live}} * {{cite book |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=2: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480}} * {{Cite book |last=Boahen |first=Albert |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The states and cultures of the Lower Guinea coast}} * {{cite book |chapter=Early Chinese Writing |title=The World's Writing Systems |editor1-last=Bright |editor1-first=Peter |editor2-last=Daniels |editor2-first=William |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse/ |last=Boltz |first=William G. |year=1996 |isbn=0-19-507993-0 |publisher=Oxford University Press}} * {{cite encyclopedia |last1=Bristow |first1=William |title=Enlightenment |url=https://plato.stanford.edu/entries/enlightenment/ |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 June 2024 |date=2023}} * {{cite book |last=Brown |first=Cynthia Stokes |url=http://archive.org/details/bighistoryfrombi0000brow |title=Big History: From the Big Bang to the Present |year=2007 |publisher=New Press |author-link=Cynthia Stokes Brown |isbn=978-1-59558-196-9 }} * {{Cite book|year=1999|title=Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World|editor-last=Bowersock|editor-first=G.W.|editor-last2=Brown|editor-first2=Peter|editor-last3=Grabar|editor-first3=Oleg|publisher=Harvard University Press|url=https://archive.org/details/lateantiquitygui00bowe/}} * {{cite book |last1=Brown |first1=Stephen F. |last2=Anatolios |first2=Khaled |last3=Palmer |first3=Martin |editor-last=O'Brien |editor-first=Joanne |title=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 }} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Carole Ann |url=https://books.google.com/books?id=70U1cAAACAAJ |title=The Kitara Complex: The Historical Tradition of Western Uganda to the 16th Century |date=1974 |publisher=Indiana University |language=en}} * {{cite book |last1=Bulliet |first1=Richard |last2=Crossley |first2=Pamela |last3=Headrick |first3=Daniel |last4=Hirsch |first4=Steven |last5=Johnson |first5=Lyman |title=The Earth and Its Peoples, Brief Edition |volume=1 |publisher=Cengage Learning |year=2011 |isbn=978-0-495-91311-5 }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ|title=The Earth and Its Peoples: A Global History|first1=Richard|last1=Bulliet|author-link=Richard Bulliet|first2=Pamela|last2=Crossley|author2-link=Pamela Kyle Crossley|first3=Daniel|last3=Headrick|author3-link=Daniel R. Headrick|first4=Steven|last4=Hirsch|first5=Lyman|last5=Johnson|last6=Northrup|first6=David|year=2015a|ref={{harvid|Bulliet et al.|2015a}}|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-44567-0|edition=6th|volume=1|access-date=25 August 2022|archive-date=29 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429050129/https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_a0j7 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |first1=Richard |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven |last4=Hirsch |first5=Lyman |last5=Johnson |last6=Northrup |first6=David |year=2015b |ref={{harvid|Bulliet et al.|2015b}} |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-44570-0 |edition=6th |volume=2}} * {{cite book |last1=Burbank |first1=Jane |last2=Cooper |first2=Frederick |title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3470-9 |url=https://books.google.com/books?id=XuUXEAAAQBAJ&pg=PA163 |date=2021}} * {{cite journal |last=Burley |first=David V. |year=1998 |title=Tongan Archaeology and the Tongan Past, 2850–150 B.P. |journal=Journal of World Prehistory |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=368–9, 375 |doi=10.1023/A:1022322303769 |jstor=25801130 |s2cid=160340278 |issn=1573-7802}} * {{cite book |last=Burstein |first=Stanley M. |author-link=Stanley M. Burstein |url=https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ |title=The World from 1000 BCE to 300 CE |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-933613-5 |access-date=1 October 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005092531/https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Butt |first1=John J. |title=The Greenwood Dictionary of World History |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-313-08315-0 |url=https://books.google.com/books?id=uOXEEAAAQBAJ&pg=PA128 |date=2005}} * {{cite news |last=Casselman |first=Ben |author-link=Ben Casselman |date=2022 |title=Pandemic's Economic Impact Is Easing, but Aftershocks May Linger |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/02/19/business/covid-economy.html |url-access=limited |access-date=11 May 2023 |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511050920/https://www.nytimes.com/2022/02/19/business/covid-economy.html |url-status=live}} * {{cite encyclopedia |last=Chakrabarti |first=Dilip K. |year=2004 |title=Introduction |editor=Chkrabarti, Dilip K. |encyclopedia=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries |publisher=Marg Publications |isbn=978-81-85026-63-3 |pages=10–13 |author-link=Dilip Kumar Chakrabarti}} * {{cite book |last1=Chapman |first1=Tim |title=Imperial Russia, 1801–1905 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-57970-9 |url=https://books.google.com/books?id=-Q_qdriEP_UC&pg=PA36 |date=2002}} * {{Cite book |last=Cherif |first=Mohammed |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Algeria, Tunisia and Libya: The Ottomans and their heirs}} * {{cite book |last1=Chrisp |first1=Peter |title=Big History: Our Incredible Journey, from Big Bang to Now |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-22590-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ |date=2016 |chapter=Civilizations Develop |access-date=4 May 2024}} * {{cite book|last=Christian|first=David|author-link=David Christian (historian)|url=https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C|title=Maps of Time: An Introduction to Big History|year=2011 |orig-date=2004|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-27144-9|language=en|access-date=16 December 2023|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219144056/https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C|url-status=live}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=1|title=Introducing World History, to 10,000 BCE|editor-last=Christian|editor-first=David|url=https://books.google.com/books?id=VWwaCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-76333-2|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CBO9781139194662|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101526/https://books.google.com/books?id=VWwaCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal |vauthors=Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C |display-authors=6 |title=Human Occupation of Northern Australia by 65,000 Years Ago |journal=Nature |volume=547 |issue=7663 |pages=306–310 |year=2017 |pmid=28726833 |doi=10.1038/nature22968 |bibcode=2017Natur.547..306C |s2cid=205257212 |hdl=2440/107043 |hdl-access=free }} * {{cite book |title=The Maya |last=Coe |first=Michael D. |publisher=Thames & Hudson |year=2011 |isbn=978-0-500-28902-0 |edition=8th }} * {{cite journal |last1=Conrad |first1=David |last2=Fisher |first2=Humphrey |year=1983 |title=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. I. The External Arabic Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-i-the-external-arabic-sources/4C43B158FD3D74BE744D8634781A4E0A |journal=History in Africa |volume=10 |doi=10.2307/3171690 |jstor=3171690}} * {{cite book |last1=Coolidge |first1=Frederick Lawrence |last2=Wynn |first2=Thomas Grant |title=The Rise of Homo Sapiens: The Evolution of Modern Thinking |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068091-6 |url=https://books.google.com/books?id=DAJCDwAAQBAJ&pg=PA5 |language=en |year=2018 }} * {{cite book |editor1-last=Curley |editor1-first=Robert |title=The Complete History of Aviation: From Ballooning to Supersonic Flight |publisher=Britannica |isbn=978-1-61530-725-8 |url=https://books.google.com/books?id=iemcAAAAQBAJ&pg=PR9 |date=2011}} * {{cite book|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |title=The Encyclopedia of Empire |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-44064-3 |editor-last=Dalziel|editor-first=Nigel|edition=1 |year=2016|language=en |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146 |editor-last2=MacKenzie |editor-first2=John M}} * {{cite book |last=Davies |first=Norman |url=https://books.google.com/books?id=b912JnKpYTkC |title=God's Playground: A History of Poland |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-925339-5 |volume=1: The Origins to 1795 |author-link=Norman Davies}} * {{cite journal |first=Ignacio |last=de la Torre |year=2019 |title=Searching for the Emergence of Stone Tool Making in Eastern Africa |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=24 |pages=11567–11569 |doi=10.1073/pnas.1906926116 |pmid=31164417 |pmc=6575166 |bibcode=2019PNAS..11611567D |doi-access=free}} * {{cite book |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780429061530-18/carolingian-conquests-margaret-deanesly |chapter=The Carolingian Conquests |last=Deanesly |first=Margaret |author-link=Margaret Deanesly |title=A History of Early Medieval Europe |year=2019 |pages=339–355 |publisher=[[Taylor & Francis]] |doi=10.4324/9780429061530-18 |isbn=978-0-429-06153-0 |s2cid=198789183 |access-date=17 September 2021 |archive-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917142625/https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780429061530-18/carolingian-conquests-margaret-deanesly |url-status=live}} * {{cite book |last1=DeLaet |first1=Debra L. |last2=DeLaet |first2=David E. |title=Global Health in the 21st Century: The Globalization of Disease and Wellness |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-25899-5 |url=https://books.google.com/books?id=zWfvCgAAQBAJ&pg=PA8 |date=2015}} * {{cite book |last1=Deming |first1=David |title=Science and Technology in World History, Volume 1: The Ancient World and Classical Civilization |publisher=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-5657-4 |url=https://books.google.com/books?id=JZONR6frqcQC&pg=PA174 |language=en |year=2014 }} * {{Cite book |last=Denoon |first=Donald |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Southern Africa}} * {{cite book |last1=Dinan |first1=Desmond |title=Europe Recast: A History of European Union |date=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=0-333-98734-9 |url=https://archive.org/details/europerecasthist0000dina_u0v7/}} * {{cite journal |first1=Manuel |last1=Domínguez-Rodrigo |first2=Luis |last2=Alcalá |year=2016 |title=3.3-Million-Year-Old Stone Tools and Butchery Traces? More Evidence Needed |journal=PaleoAnthropology |pages=46–53 |url=https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf |access-date=14 December 2023 |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214095225/https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf |url-status=live}} * {{cite book |first=John |last=Dunn |title=Democracy: The Unfinished Journey 508 BCE&nbsp;– 1993 CE |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-827934-1}} * {{cite book|author-link=Robin Dunbar|last=Dunbar|first=Robin|title=Human Evolution: Our Brains and Behavior|year=2016 |isbn=978-0-19-061678-6|url=https://archive.org/details/humanevolutionou0000dunb/|publisher=Oxford University Press}} * {{cite news |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |title=Black Death 'Discriminated' Between Victims |last=Dunham |first=Will |year=2008 |work=ABC Science |access-date=24 November 2016 |archive-date=20 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220120404/http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |url-status=live}} * {{cite book |last=Easton |first=Richard D. |url=https://books.google.com/books?id=pb7TAAAAQBAJ |title=GPS Declassified |date=2013 |publisher=Potomac |isbn=978-1-61234-408-9 |access-date=16 September 2022}} * {{cite book |last1=Ebrey |author-link=Patricia Buckley Ebrey |last2=Walthall |last3=Palais |title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History |publisher=Houghton Mifflin Harcourt Company |year=2006 |isbn=978-0-618-13384-0 |url=https://archive.org/details/eastasiacultural00ebre_0 }} * {{Cite book |last=El Fasi |first=Mohammad |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Morocco}} * {{Cite book |last=Fagan |first=Brian |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Zambezi and Limpopo basins: 1100–1500}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762 |title=The Oxford Companion to Archaeology |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-507618-9 |editor-last1=Fagan |editor-first1=Brian M. |editor-last2=Beck |editor-first2=Charlotte |access-date=19 April 2020 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217192514/https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite book |last=Fagan |first=Brian M. |title=Ancient North America: The Archaeology of a Continent |url=https://archive.org/details/ancientnorthamer0004faga |publisher=Thames & Hudson |year=2005 |isbn=978-0-500-28148-2 |edition=4th}} * {{cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |last2=Durrani |first2=Nadia |title=World Prehistory: The Basics |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-46679-9 |url=https://books.google.com/books?id=NNFKEAAAQBAJ |language=en |chapter=3. Enter Homo Sapiens (c. 300,000 Years Ago and Later) |year=2021 }} * {{cite book |last1=Fasulo |first1=Linda |title=An Insider's Guide to the UN |url=https://archive.org/details/insidersguidetou0000fasu |date=2015 |edition=3rd |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-20365-3}} * {{cite book |title=Zapotec Civilization: How Urban Society Evolved in Mexico's Oaxaca Valley |url=https://archive.org/details/zapoteccivilizat0000marc |last1=Flannery |first1=Kent V. |author-link=Kent Flannery |last2=Marcus |first2=Joyce |author2-link=Joyce Marcus |publisher=Thames & Hudson |year=1996 |isbn=978-0-500-05078-1 }} * {{cite book |last=Friedman |first=Thomas |author-link=Thomas Friedman |year=2007 |title=The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century |edition=Further Updated and Expanded |publisher=Picador |isbn=978-0-312-42507-4 |url=https://archive.org/details/worldisflat00thom}} * {{cite book |last1=Ganivet |first1=Elisa |title=Border Wall Aesthetics: Artworks in Border Spaces |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-4777-2 |url=https://books.google.com/books?id=QhazDwAAQBAJ&pg=PA25 |language=en |year=2019 }} * {{cite book |last1=Geraghty |first1=Paul |chapter=Linguistic Evidence for the Tongan Empire |editor1-last=Dutton |editor1-first=Tom |title=Language Contact and Change in the Austronesian World |year=1994 |publisher=Gruyter |isbn=978-3-11-012786-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xOlI8czLshIC&pg=PA233 |series=Trends in linguistics: Studies and monographs |volume=77 |access-date=6 June 2016 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044326/https://books.google.com/books?id=xOlI8czLshIC&pg=PA233#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite book |last=Gernet |first=Jacques |author-link=Jacques Gernet |title=A History of Chinese Civilization |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49781-7 |url=https://archive.org/details/historyofchinese00gern_0 }} * {{Citation |last=Gestrich |first=Nikolas |title=The Empire of Ghana |date=2019-03-26 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-396 |access-date=2024-10-06 |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |isbn=978-0-19-027773-4}} * {{cite book |last1=Getzen |first1=Thomas E. |title=Money and Medicine: The Evolution of National Health Expenditures |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-757328-0 |url=https://books.google.com/books?id=4iyWEAAAQBAJ&pg=PA234 |date=2022}} * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Martin |title=The Routledge Atlas of Russian History |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-10831-1 |url=https://books.google.com/books?id=yz5PEAAAQBAJ&pg=PA44 |date=2013}} * {{cite news |url=https://www.nybooks.com/articles/2019/08/15/moon-fever-apollo-11/ |title=Moon Fever |last=Gleick |first=James |author-link=James Gleick |newspaper=[[The New York Review of Books]] |volume=LXVI |issue=13 |date=2019 |access-date=1 July 2022 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701224629/https://www.nybooks.com/articles/2019/08/15/moon-fever-apollo-11/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Gowlett |first1=J. A. J. |title=The Discovery of Fire by Humans: A Long and Convoluted Process |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |year=2016 |volume=371 |issue=1696 |page=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmid=27216521 |pmc=4874402}} * {{cite book |last1=Graeber |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=9xkQEAAAQBAJ |title=The Dawn of Everything: A New History of Humanity |last2=Wengrow |first2=David |year=2021 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-15735-7 |access-date=15 November 2022 |archive-date=15 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115094326/https://books.google.com/books?id=9xkQEAAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |last1=Greene |first1=Elizabeth B. |title=Buildings and Landmarks of 19th-Century America: American Society Revealed |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4408-3573-5 |url=https://books.google.com/books?id=LBjHEAAAQBAJ&pg=PR12 |date=2017}} * {{cite book |last1=Grewal |first1=J. S. |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63764-0 |url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA99 |date=1998}} * {{cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=206|title=Hvað nær mannkynssagan langt aftur í tímann?|website=Vísindavefurinn|author=Guðmundur Hálfdanarson|date=9.3.2000||ref={{harvid|Guðmundur Hálfdanarson|2000}}}} * {{Cite book |last=Haberland |first=Eike |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Horn of Africa}} * {{cite book |last1=Haigh |first1=Gerald |title=Special Times: Sikhism |publisher=A&C Black |isbn=978-1-4081-0434-7 |url=https://books.google.com/books?id=2zLUpxh8E74C&pg=PA30 |date=2009}} * {{cite journal |url=https://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf |title=Human Hybrids |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824034550/https://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf|archive-date=24 August 2018 |vauthors=Hammer MF |journal=Scientific American |year=2013 |volume=308 |issue=5 |pages=66–71 |doi=10.1038/scientificamerican0513-66 |pmid=23627222 |bibcode=2013SciAm.308e..66H }} * {{cite book|last=Hargrove |first=Jarvis |title=Early Asante, Akan, and Mossi States |date=2024-07-17 |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1354 |access-date=2024-10-06 |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1354#acrefore-9780190277734-e-1354-div1-2 |doi-broken-date=5 November 2024 |isbn=978-0-19-027773-4}} * {{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |author-link=Sonia Harmand |title=3.3-million-year-old Stone Tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |journal=Nature |year=2015 |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |doi=10.1038/nature14464 |display-authors=etal |pmid=25993961 |bibcode=2015Natur.521..310H |s2cid=1207285 |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |access-date=27 July 2022 |archive-date=9 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009162117/https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |url-status=live}} * {{cite book |last1=Haynes |first1=Jeffrey |last2=Hough |first2=Peter |last3=Pilbeam |first3=Bruce |title=World Politics |publisher=Sage |isbn=978-1-5297-7459-7 |url=https://books.google.com/books?id=PJGREAAAQBAJ&pg=PA43 |date=2023}} * {{cite book |last=Headrick |first=Daniel R. |author-link=Daniel R. Headrick |url=https://books.google.com/books?id=_WgSDAAAQBAJ |title=Technology: A World History |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-533821-8 |access-date=30 September 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005092533/https://books.google.com/books?id=_WgSDAAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm |title=Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition |last1=Hemingway |first1=Colette |last2=Hemingway |first2=Seán |year=2007 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=18 November 2016 |archive-date=31 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531025138/http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm |url-status=live}} * {{cite book |last=Henshall |first=Kenneth |title=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |isbn=0-312-21986-5 |publisher=St. Martin's Press |year=1999 |url=https://archive.org/details/historyofjapan00kenn/}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C |last=Henshall |first=Kenneth |title=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |isbn=978-0-230-36918-4 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |edition=3rd}} * {{cite journal |vauthors=Herries AI, Martin JM, Leece AB, Adams JW, Boschian G, Joannes-Boyau R, Edwards TR, Mallett T, Massey J, Murszewski A, Neubauer S, Pickering R, Strait DS, Armstrong BJ, Baker S, Caruana MV, Denham T, Hellstrom J, Moggi-Cecchi J, Mokobane S, Penzo-Kajewski P, Rovinsky DS, Schwartz GT, Stammers RC, Wilson C, Woodhead J, Menter C |display-authors=6 |title=Contemporaneity of ''Australopithecus'', ''Paranthropus'', and Early ''Homo Erectus'' in South Africa |journal=Science |volume=368 |issue=6486 |page=7293 |year=2020 |pmid=32241925 |doi=10.1126/science.aaw7293 |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Hiro |first1=Dilip |title=Holy Wars: The Rise of Islamic Fundamentalism |url=https://archive.org/details/holywarsriseofi00hiro |publisher=Routledge |isbn=0-415-90207-X |date=1989}} * {{cite book |last1=Horn |first1=Jeff |title=The Industrial Revolution: History, Documents, and Key Questions |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-61069-885-6 |url=https://books.google.com/books?id=qhbHEAAAQBAJ&pg=PA68 |date=2016}} * {{cite journal |pmc=7648497 |date=2020 |last1=Howe |first1=D. C. |last2=Chauhan |first2=R. S. |last3=Soderberg |first3=A. T. |last4=Buckley |first4=M. R. |title=Paradigm Shifts Caused by the COVID-19 Pandemic |journal=Organizational Dynamics |volume=50 |issue=4 |doi=10.1016/j.orgdyn.2020.100804 |pmid=33191959}} * {{Cite book |last=Hrbek |first=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |year=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The disintegration of the political unity of the Maghreb}} * {{Cite book |last=Hrbek |first=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |year=1988a |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The emergence of the Fatimids}} * {{Cite book |last1=Hrbek |first1=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |last2=Devisse |first2=Jean |date=1988b |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Almovarids}} * {{cite book |author-link=Albert Hourani |last=Hourani |first=Albert |url=https://archive.org/details/historyofarabpeo0000hour |title=A History of the Arab Peoples |year=1991 |publisher=New York: MJF Books |isbn=978-1-56731-216-4 }} * {{cite journal |vauthors=Hublin JJ, Ben-Ncer A, Bailey SE, Freidline SE, Neubauer S, Skinner MM, Bergmann I, Le Cabec A, Benazzi S, [[Katerina Harvati|Harvati K]], Gunz P |display-authors=6 |title=New Fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the Pan-African Origin of Homo Sapiens |journal=Nature |volume=546 |issue=7657 |pages=289–292 |year=2017 |pmid=28593953 |doi=10.1038/nature22336 |bibcode=2017Natur.546..289H |s2cid=256771372 |url=https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |access-date=27 July 2022 |archive-date=8 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108234003/https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |url-status=live }} * {{cite book |title=Japan in World History |last=Huffman |first=James |author-link=James Huffman (historian) |year=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536808-6 |url=https://books.google.com/books?id=MNzQCwAAQBAJ |access-date=2 December 2023}} * {{cite book |author-link=Samuel P. Huntington |last=Huntington |first=Samuel P. |url=https://books.google.com/books?id=IMjyTFG04JYC |title=The Third Wave: Democratization in the Late 20th Century |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8604-7}} * {{cite book |last1=Huhle |first1=Teresa |editor1-last=Unger |editor1-first=Corinna R. |editor2-last=Borowy |editor2-first=Iris |editor3-last=Pernet |editor3-first=Corinne A. |title=The Routledge Handbook on the History of Development |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-060205-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2kZuEAAAQBAJ&pg=PT151 |chapter=Demographic Concerns and Interventions |date=2022}} * {{cite book|last=Iliffe|first=John|author-link=John Iliffe (historian)|year=2007|title=Africans: The History of a Continent|edition=2nd|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-68297-8|url=https://archive.org/details/africanshistoryo00ilif/}} * {{Cite book |last=Isaacman |first=Allen |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The countries of the Zambezi basin}} * {{cite book |last1=Ivanov |first1=Serguey F. |editor1-last=Vishnevsky |editor1-first=Anatoly G. |title=Population and Development: Challenges and Opportunities |publisher=EOLSS |isbn=978-1-84826-086-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=sThmCwAAQBAJ&pg=PA249 |chapter=Population Growth and New World Population Redistribution |date=2009}} * {{Cite book |last=Jakobielski |first=Stefan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Christian Nubia at the height of its civilization}} * {{cite journal |last=Jungers |first=William L. |title=Lucy's Length: Stature Reconstruction in ''Australopithecus Afarensis'' (A.L.288-1) with Implications for Other Small-bodied Hominids |journal=[[American Journal of Physical Anthropology]] |volume=76 |issue=2 |pages=227–231 |pmid=3137822 |year=1988 |doi=10.1002/ajpa.1330760211}} * {{cite book |last1=Kazeroony |first1=Hamid H. |title=Decoloniality Praxis |publisher=Emerald |isbn=978-1-80262-953-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KIvXEAAAQBAJ&pg=PA1981 |date=2023 |chapter=2. Postcoloniality: Colonialism Roots and Scope}} * {{cite book|last=Keay|first=John|author-link=John Keay|url=http://archive.org/details/indiahistory00keay|title=India: A History|year=2000 |publisher=Atlantic Monthly Press|isbn=978-0-87113-800-2}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=5|title=Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500 CE–1500 CE|editor1-last=Kedar|editor1-first=Benjamin|editor1-link=Benjamin Z. Kedar|editor2-first=Merry|editor2-last=Wiesner-Hanks|editor2-link=Merry Wiesner-Hanks|url=https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19074-9|publisher=Cambridge University Press|access-date=18 November 2022|archive-date=18 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118094909/https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |last=Kelly |first=Christopher |title=The Roman Empire: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19-280391-7 |url=https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116102710/https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last=Kennedy |first=Paul |author-link=Paul Kennedy |title=The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000 |year=1987 |isbn=978-0-394-54674-2 |url=https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn/ |publisher=Random House}} * {{Cite book |last=Kent |first=Raymond |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Madagascar and the islands of the Indian Ocean}} * {{cite book |last=Kent |first=Susan Kingsley |author-link=Susan Kingsley Kent |url=https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ |title=Gender: A World History |year=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-062197-1 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812095603/https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=1: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |year=2023 |publisher=Cambridge University Press |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |isbn=978-1-108-65598-9 |doi=10.1017/9781108655989}} * {{cite book |last1=Kinzel |first1=Moritz |url=https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ |title=Monumentalising Life in the Neolithic: Narratives of Change and Continuity |last2=Clare |first2=Lee |publisher=Oxbow |year=2020 |isbn=978-1-78925-495-2 |editor-last=Gebauer |editor-first=Anne Birgitte |chapter=Monumental – Compared to What? A Perspective from Göbekli Tepe |editor-last2=Sørensen |editor-first2=Lasse |editor-last3=Teather |editor-first3=Anne |editor-last4=Valera |editor-first4=António Carlos |access-date=9 September 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429045514/https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Kirch |first1=Patrick Vinton |last2=Green |first2=Roger C. |title=Hawaiki, Ancestral Polynesia: An Essay in Historical Anthropology |year=2001 |publisher=Cambridge University press |isbn=978-0-521-78879-3 |url=https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87 |access-date=10 January 2021 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044326/https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Koch |first1=Paul L. |last2=Barnosky |first2=Anthony D. |year=2006 |title=Late Quaternary Extinctions: State of the Debate |journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |volume=37 |issue=1 |pages=215–250 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132415 |s2cid=16590668}} * {{cite book |last=Kolbert |first=Elizabeth |url=https://books.google.com/books?id=Ra9RAQAAQBAJ |title=The Sixth Extinction: An Unnatural History |date=2014 |publisher=Henry Holt & Co. |isbn=978-0-8050-9979-9 |access-date=18 November 2023}} * {{cite magazine |last=Kolbert |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Kolbert |date=2023 |title=Phosphorus Saved Our Way of Life—and Now Threatens to End It |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/03/06/phosphorus-saved-our-way-of-life-and-now-threatens-to-end-it |access-date=18 November 2023 |issn=0028-792X |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128112301/https://www.newyorker.com/magazine/2023/03/06/phosphorus-saved-our-way-of-life-and-now-threatens-to-end-it |url-status=live}} * {{cite book |author=The Association of Korean History Teachers |title=Korea Through the Ages; Volume One: Ancient |date=2005 |publisher=The Center for Information on Korean Culture, The Academy of Korean Studies |isbn=978-89-7105-545-8}} * {{cite book |first1=Cynthia |last1=Kosso |first2=Anne |last2=Scott |title=The Nature and Function of Water, Baths, Bathing, and Hygiene from Antiquity Through the Renaissance |publisher=Brill |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51 |isbn=978-9004173576 |access-date=5 February 2024 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020442/https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51#v=snippet&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&f=false |url-status=live}} * {{Cite book |last=Kropacek |first=Lubos |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Nubia from the late 12th century to the Funj conquest in the early 15th century}} * {{cite book |title=A History of India |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |publisher=Dorset Press |year=1990 |url=https://archive.org/details/historyofindia0000kulk/page/60/mode/2up |isbn=0-88029-577-5 }} * {{cite book |last1=Kunertova |first1=Dominika |editor1-last=Olsen |editor1-first=John Andreas |title=Routledge Handbook of NATO |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-04-002626-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YwYDEQAAQBAJ&pg=PT182 |chapter=9 Transatlantic Burden Sharing |date=2024}} * {{cite book |last1=Kuran |first1=Timur |title=Freedoms Delayed: Political Legacies of Islamic Law in the Middle East |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-32001-6 |url=https://books.google.com/books?id=tTHEEAAAQBAJ&pg=PA11 |language=en |year=2023 }} * {{cite web |last1=Lal |first1=Vinay |url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |title=The Mughal Empire |work=Manas: India and its Neighbors |publisher=University of California, Los Angeles |date=2001 |access-date=12 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430003224/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |archive-date=30 April 2015}} * {{cite book |last=Landes |first=David S. |author-link=David Landes |url=https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_a8r2 |title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present |year=1969 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-07200-7}} * {{cite journal |doi=10.1073/pnas.1323964111 |title=Current Perspectives and the Future of Domestication Studies |journal=PNAS |volume=111 |issue=17 |pages=6139–6146 |year=2014 |last1=Larson |first1=G. |last2=Piperno |first2=D. R. |last3=Allaby |first3=R. G. |last4=Purugganan |first4=M. D. |last5=Andersson |first5=L. |last6=Arroyo-Kalin |first6=M. |last7=Barton |first7=L. |last8=Climer Vigueira |first8=C. |last9=Denham |first9=T. |last10=Dobney |first10=K. |last11=Doust |first11=A. N. |last12=Gepts |first12=P. |last13=Gilbert |first13=M. T. P. |last14=Gremillion |first14=K. J. |last15=Lucas |first15=L. |last16=Lukens |first16=L. |last17=Marshall |first17=F. B. |last18=Olsen |first18=K. M. |last19=Pires |first19=J.C. |last20=Richerson |first20=P. J. |last21=Rubio De Casas |first21=R. |last22=Sanjur |first22=O.I. |last23=Thomas |first23=M. G. |last24=Fuller |first24=D.Q. |doi-access=free |pmid=24757054 |pmc=4035915 |bibcode=2014PNAS..111.6139L}} * {{Cite book |last=Last |first=Murray |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The Sokoto caliphate and Borno}} * {{cite book |last=Lewis |first=Mark Edward |title=China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03306-1 |url=https://books.google.com/books?id=FJ4PrgBOVwgC |access-date=15 September 2023}} * {{cite book |last1=Lewton |first1=Kristi L. |editor1-last=Fuentes |editor1-first=Agustín |title=The International Encyclopedia of Primatology, 3 Volume Set |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-67337-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DTwuDwAAQBAJ&pg=PA117 |language=en |chapter=Bipedalism |year=2017 }} * {{cite book |last=Lorge |first=Peter |title=The Reunification of China: Peace Through War Under the Song Dynasty |year=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-08475-9 |url=https://books.google.com/books?id=9UTjCgAAQBAJ |access-date=22 June 2022}} * {{Cite book |last=Ly-Tall |first=Madina |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The decline of the Mali empire}} * {{Cite book |last=Ly-Tall |first=Madina |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Massina and Torodbe (Tukuloor) empire until 1878}} * {{cite journal |title=Macassans and the Aboriginal Past |url=https://archive.org/details/sim_archaeology-in-oceania_1986-04_21_1/page/68 |last=MacKnight |first=C. C. |journal=Archaeology in Oceania |year=1986 |volume=21 |pages=69–75 |doi=10.1002/j.1834-4453.1986.tb00126.x}} * {{Cite book |last=Mahdi |first=Adamu |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Hausa and their neighbours in central Sudan}} * {{cite book |last1=Martell |first1=Luke |title=The Sociology of Globalization |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3674-0 |url=https://books.google.com/books?id=zGfy7s_CfPsC&pg=PA52 |date=2010}} * {{cite book |last1=Martikainen |first1=Tuomas |editor1-last=Nynas |editor1-first=Peter |title=Post-Secular Society |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-49761-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tpsuDwAAQBAJ&pg=PA72 |chapter=The Global Political Economy, Welfare State Reforms, and the Governance of Religion |date=2017}} * {{Cite book |last=Masao |first=Fidelis |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The East African coast and the Comoro Islands}} * {{cite book |last1=Mathew |first1=Oommen P. |last2=Bhatia |first2=Jatinder |title=Innovations in Neonatal-perinatal Medicine: Innovative Technologies and Therapies that Have Fundamentally Changed the Way We Deliver Care for the Fetus and the Neonate |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4280-04-4 |url=https://books.google.com/books?id=ykvlALiqW6YC&pg=PA8 |date=2010}} * {{cite book |last=Matsuda |first=Matt |year=2012 |title=Pacific Worlds: A History of Seas, Peoples, and Cultures |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88763-2 |url=https://books.google.com/books?id=vvy2VITgvCIC |access-date=5 July 2022}} * {{Cite book |last=Matveiev |first=Victor |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The development of Swahili civilization}} * {{cite book |last1=McClellan |first1=James E. |url=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |year=2006 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-8360-6 |access-date=11 October 2022 |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106172630/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC |url-status=live}} * {{cite book |last=McEvedy |first=Colin |title=The Penguin Atlas of Medieval History |url=https://archive.org/details/bwb_W9-BSO-368 |publisher=Penguin Books |year=1961}} * {{cite journal |last=McIntosh |first=Susan |year=2008 |title=Reconceptualizing Early Ghana |url=https://www.jstor.org/stable/40380172 |journal=Canadian Journal of African Studies |publisher=Taylor and Francis |volume=43 |issue=2 |pages=347–373 |jstor=40380172}} * {{cite book |last=McNeill |first=William H. |author-link=William H. McNeill (historian) |title=A World History |orig-year=1967 |edition=4th |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-511616-8 |url=https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 }} * {{cite book|last1=McNeill|first1=J. R.|last2=McNeill|first2=William|author-link1=J. R. McNeill|author-link2=William H. McNeill (historian)|url=https://archive.org/details/humanwebbirdseye0000mcne_d8z9|title=The Human Web: A Bird's-eye View of World History|publisher=Norton|year=2003|isbn=0-393-05179-X}} * {{cite book |last=McNeill |first=William H. |title=History of Western Civilization: A Handbook |year=2010 |isbn=978-0-226-56162-2 |publisher=University of Chicago Press }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=7|title=Production, Destruction and Connection, 1750-Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making|editor1-last=McNeill|editor1-first=J. R.|editor1-link=J. R. McNeill|editor2-last=Pomeranz|editor2-first=Kenneth|editor2-link=Kenneth Pomeranz|publisher=Cambridge University Press|year=2015a|issue=1|doi=10.1017/CBO9781139196079|isbn=978-1-108-40775-5|url=https://books.google.com/books?id=SRL0CAAAQBAJ|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101512/https://books.google.com/books?id=SRL0CAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |series=[[The Cambridge World History]] |volume=7 |title=Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 2, Shared Transformations? |editor1-last=McNeill |editor1-first=J. R. |editor2-last=Pomeranz |editor2-first=Kenneth |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |issue=2 |isbn=978-0-521-19964-3 |url=https://books.google.com/books?id=OBuzCAAAQBAJ |access-date=26 January 2023}} * {{cite book |last1=McNiven |first1=Ian J. |editor1-last=Benjamin |editor1-first=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE-900 CE |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-40771-7 |url=https://books.google.com/books?id=oqlTtAEACAAJ |language=en |chapter=22. Australasia and the Pacific |year=2017 }} * {{cite journal |last1=McPherron |first1=Shannon P. |last2=Alemseged |first2=Zeresenay |last3=Marean |first3=Curtis W. |last4=Wynn |first4=Jonathan G. |last5=Reed |first5=Denné |last6=Geraads |first6=Denis |last7=Bobe |first7=René |last8=Béarat |first8=Hamdallah A. |title=Evidence for Stone-tool-assisted Consumption of Animal Tissues Before 3.39&nbsp;million Years Ago at Dikika, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-08-12_466_7308/page/856 |journal=Nature |year=2010 |volume=466 |issue=7308 |pages=857–860 |doi=10.1038/nature09248 |pmid=20703305 |bibcode=2010Natur.466..857M |s2cid=4356816}} * {{Cite book |last=Mekouria |first=Tekle-Tsadik |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Horn of Africa}} * {{cite book|last1=Merrill|first1=Ronald T.|title=The Earth's magnetic field: Its history, origin and planetary perspective|url=https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr|url-access=registration|year=1983|publisher=Academic press|isbn=0-12-491242-7|page=[https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr/page/1 1]|edition=2nd printing|last2=McElhinny|first2=Michael W.}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IyD00vXZlfkC |last=Meyer-Fong |first=Tobie S. |year=2013 |title=What Remains: Coming to Terms with Civil War in 19th Century China |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5425-5 |access-date=19 September 2022}} * {{cite book |last1=Mirsepassi |first1=Ali |last2=Fernée |first2=Tadd Graham |title=Islam, Democracy, and Cosmopolitanism: At Home and in the World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05397-7 |url=https://books.google.com/books?id=zibeAgAAQBAJ&pg=PA182 |language=en |year=2014 }} * {{Cite book |last=Mones |first=H. |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |year=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The conquest of North Africa and the Berber resistance}} * {{Cite book |last=Morley |first=Iain |url={{google books|plainurl=y|id=eWhBAQAAQBAJ}} |title=The Prehistory of Music: Human Evolution, Archaeology, and the Origins of Musicality |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-923408-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Mutibwa |first=Phares |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Madagascar 1800–80}} * {{cite journal |last=Naughton |first=John |date=2016 |title=The Evolution of the Internet: From Military Experiment to General Purpose Technology |journal=Journal of Cyber Policy |volume=1 |issue=1 |pages=5–28 |doi=10.1080/23738871.2016.1157619 |issn=2373-8871}} * {{cite web |url=http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1075074&cid=40942&categoryId=33373 |script-title=ko:남북국시대 |trans-title=North-South States Period |language=ko |website=Encyclopedia |publisher=Naver |access-date=24 November 2016 |archive-url=https://archive.today/20140110225333/http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1075074&cid=40942&categoryId=33373 |archive-date=10 January 2014 |url-status=live |author=Naver}} * {{Cite book |last=Ncgongco |first=Leonard |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Mfecane and the rise of the new African states}} * {{Cite book |last=Niane |first=Djibril |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Mali and the second Mandingo expansion}} * {{cite book |last1=Nichols |first1=Deborah L. |url=https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC |title=The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology |last2=Pool |first2=Christopher A. |year=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999634-6 |language=en |access-date=5 June 2022 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020218/https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC |url-status=live}} * {{cite book |last1=Ning |first1=Liu |editor1-last=Liu |editor1-first=Yuejin |title=Concise Reader of Chinese Literature History |publisher=Springer |isbn=978-981-99-5814-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nJ3fEAAAQBAJ&pg=PA203 |chapter=Literature in the Heyday of the Tang Dynasty |date=2023}} * {{cite book |last=Njoku |first=Raphael Chijioke |title=The History of Somalia |url=https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C&pg=PA41 |year=2013 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-37857-7 |access-date=13 July 2023}} * {{cite book |last1=Nohr |first1=Ellen Aagaard |last2=Olsen |first2=Jorn |editor1-last=Boslaugh |editor1-first=Sarah |title=Encyclopedia of Epidemiology |publisher=SAGE |isbn=978-1-4522-6559-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=A1F2AwAAQBAJ&pg=PA637 |chapter=Maternal and Child Health Epidemiology |date=2007}} * {{cite book |last1=Nugent |first1=Jeffrey B. |editor1-last=Hakimian |editor1-first=Hassan |title=The Routledge Handbook on the Middle East Economy |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-59668-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JlUuEAAAQBAJ&pg=PA347 |chapter=Refugees in the Mena Region: Historical Overview, Effects and Challenges |date=2021}} * {{Cite book |last=Nzieme |first=Isidore |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The political system of the Luba and Lunda: its emergence and expansion}} * {{cite book |editor1-last=O'Brien |editor1-first=Patrick Karl |title=Atlas of World History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA99 |date=2002}} * {{cite journal |first1=J. F. |last1=O'Connell |first2=J. |last2=Allen |first3=M. A. J. |last3=Williams |first4=A. N. |last4=Williams |first5=C. S. M. |last5=Turney |first6=N. A. |last6=Spooner |first7=J. |last7=Kamminga |first8=G. |last8=Brown |first9=A. |last9=Cooper |year=2018 |title=When Did ''Homo Sapiens'' First Reach Southeast Asia and Sahul? |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=115 |issue=34 |pages=8482–8490 |doi=10.1073/pnas.1808385115 |pmid=30082377 |pmc=6112744 |bibcode=2018PNAS..115.8482O |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Kevin H. |first2=Jeffrey G. |last2=Williamson |s2cid=15767303 |year=2002 |title=When Did Globalization Begin? |journal=European Review of Economic History |volume=6 |issue=1 |pages=23–50 |doi=10.1017/S1361491602000023}} * {{Cite book |first=M. Angulu|last=Onwuejeogwu |url=https://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony |title=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |date=1980}} * {{cite web |last=Oreskes |first=Naomi |author-link=Naomi Oreskes |date=2022 |title=New Nuclear Power Plants Are Unlikely to Stop the Climate Crisis |url=https://www.scientificamerican.com/article/new-nuclear-power-plants-are-unlikely-to-stop-the-climate-crisis/ |access-date=18 November 2023 |website=Scientific American |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118123050/https://www.scientificamerican.com/article/new-nuclear-power-plants-are-unlikely-to-stop-the-climate-crisis/ |url-status=live}} * {{cite journal |last=Osborne |first=Eric W. |date=3 July 2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=992, 1005 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |s2cid=221060782 |issn=0959-2318}} * {{cite book |last1=Paine |first1=Lincoln P. |editor1-last=Andrea |editor1-first=Alfred J. |title=World History Encyclopedia |publisher=Greenwood Publishing |isbn=978-1-85109-930-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&pg=RA3-PA273 |language=en |chapter=The Promotion of Trade through Buddhist Sanghas |year=2011 }} * {{cite book |last=Paine |first=Lincoln P. |url=http://archive.org/details/seacivilizationm0000pain |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |date=2013 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-1-4000-4409-2}} * {{Cite book |last=Pankhurst |first=Richard |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Ethiopia and Somalia}} * {{cite journal |vauthors=Pettersson E, Lundeberg J, Ahmadian A |title=Generations of Sequencing Technologies |journal=Genomics |volume=93 |issue=2 |pages=105–111 |date=2009 |pmid=18992322 |doi=10.1016/j.ygeno.2008.10.003 |doi-access=free}} * {{cite book |last=Phillips |first=William |year=2017 |title=Critical Readings on Global Slavery |url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-34661-1 |access-date=17 September 2021 |archive-date=4 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004200010/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Phiri |first1=Kings |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |last2=Kalinga |first2=Owen |last3=Bhila |first3=Hoyini |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The northern Zambezia-Lake Malawi region}} * {{cite web |url=https://thediplomat.com/2017/10/buddhism-and-islam-in-asia-a-long-and-complicated-history/ |title=Buddhism and Islam in Asia: A Long and Complicated History |last=Pillalamarri |first=Akhilesh |year=2017 |website=thediplomat.com |publisher=[[The Diplomat]] |access-date=17 September 2021 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010309/https://thediplomat.com/2017/10/buddhism-and-islam-in-asia-a-long-and-complicated-history/ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Pollack |first1=Henry |title=A World Without Ice |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-52485-5 |url=https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 |language=en |year=2010 }} * {{cite book |last1=Pollack |first1=Henry |title=A World Without Ice |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-52485-5 |url=https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 |language=en |year=2010 }} * {{cite journal |vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J |display-authors=6 |title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe |journal=Current Biology |volume=26 |issue=6 |pages=827–833 |year=2016 |pmid=26853362 |doi=10.1016/j.cub.2016.01.037 |bibcode=2016CBio...26..827P |hdl-access=free |s2cid=140098861 |hdl=2440/114930 }} * {{cite book |last1=Price |first1=Simon |last2=Thonemann |first2=Peter |title=The Birth of Classical Europe: A History from Troy to Augustine |publisher=Penguin Books |year=2010 |url=https://archive.org/details/birthofclassical00pric |isbn=978-0-670-02247-2 }} * {{cite book |last=Pääbo |first=Svante |chapter=The Mosaic That Is Our Genome |editor1-last=Clayton |editor1-first=Julie |editor2-last=Dennis |editor2-first=Carina |title=50 Years of DNA |date=2003 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-1479-8 |chapter-url=https://archive.org/details/50yearsofdna00clay/page/95}} * {{cite journal |last1=Radivojevic |first1=M |last2=Rehren |first2=T |last3=Kuzmanovic-Cvetkovic |first3=J |last4=Jovanovic |first4=M |last5=Northover |first5=JP |year=2013 |title=Tainted Ores and the Rise of Tin Bronzes in Eurasia, {{circa}}6500 years ago |url=http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ |journal=Antiquity |volume=87 |issue=338 |pages=1030–1045 |doi=10.1017/S0003598X0004984X |doi-access=free |access-date=30 September 2023 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119084854/http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Rael |first1=Ronald |title=Earth Architecture |publisher=Princeton Architectural Press |isbn=978-1-56898-767-5 |url=https://books.google.com/books?id=BsLAeifqe4EC&pg=PA113 |language=en |year=2009 }} * {{cite book |last=Randrianja |first=Solofo |title=Madagascar: A short history |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |chapter=Transforming the island (1100-1599) |chapter-url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand/page/42/mode/2up}} * {{Citation |title=The City in the Classical and Post-Classical World |pages=xv–xvi |editor-last=Rapp |editor-first=Claudia |publisher=Cambridge University Press |year=2014|doi=10.1017/cbo9781139507042.016 |doi-broken-date=27 May 2024 |editor2-last=Drake |editor2-first=H.A.}} * {{cite journal |vauthors=Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S |display-authors=6 |title=Genetic History of an Archaic Hominin Group from Denisova Cave in Siberia |journal=Nature |volume=468 |issue=7327 |pages=1053–1060 |year=2010 |pmid=21179161 |pmc=4306417 |doi=10.1038/nature09710 |bibcode=2010Natur.468.1053R |hdl=10230/25596 |author-link1=David Reich (geneticist) }} * {{cite web |last=Regulski |first=Ilona |year=2016 |title=The Origins and Early Development of Writing in Egypt |work=Oxford Handbooks Online |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.61 |isbn=978-0-19-993541-3 |access-date=19 April 2020 |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031145327/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |url-status=live}} * {{cite web |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |title=The World Solved Acid Rain. We Can Also Solve Climate Change |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-world-solved-acid-rain-we-can-also-solve-climate-change/ |website=Scientific American |access-date=23 May 2024 |date=2024}} * {{cite book |last1=Roberts |first1=J. M. |last2=Westad |first2=Odd Arne |title=The Penguin History of the World |edition=6th |publisher=Penguin Books |year=2013 |isbn=978-1-84614-443-1 |url=https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC |access-date=25 August 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429050130/https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC |url-status=live }} * {{cite magazine |last1=Roivainen |first1=Eka |title=I Gave ChatGPT an IQ Test. Here's What I Discovered |url=https://www.scientificamerican.com/article/i-gave-chatgpt-an-iq-test-heres-what-i-discovered/ |magazine=Scientific American |access-date=23 May 2024 |date=2023}} * {{Cite book |last=Saidi |first=O. |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The unification of the Maghreb under the Alhomads}} * {{Cite book |last=Salim |first=Ahmed |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=East Africa: The coast}} * {{cite book |last=Schoppa |first=R. Keith |title=The Twentieth Century: A World History |publisher=Oxford University Press |year=2021 |isbn=978-0-19-049735-4 |url=https://books.google.com/books?id=aX0_EAAAQBAJ |access-date=2 December 2023}} * {{cite book |last1=Schulman |first1=Alex |title=The Secular Contract: The Politics of Enlightenment |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-8467-2 |url=https://books.google.com/books?id=4vOoAwAAQBAJ&pg=PA1 |date=2011}} * {{cite book |last1=Scott |first1=William |last2=Vare |first2=Paul |title=Learning, Environment and Sustainable Development: A History of Ideas |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-020802-3 |url=https://books.google.com/books?id=k1YAEAAAQBAJ |access-date=3 May 2023}} * {{cite journal |last=Scranton |first=Philip |date=2006 |title=Urgency, Uncertainty, and Innovation: Building Jet Engines in Postwar America |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1177/1744935906064096 |journal=Management & Organizational History |volume=1 |issue=2 |page=131 |doi=10.1177/1744935906064096 |s2cid=143813033 |issn=1744-9359 |access-date=15 September 2022}} * {{cite journal |last1=Seow |first1=Victor |title=A Tradition of Invention: The Paradox of Glorifying Past Technological Breakthroughs |journal=East Asian Science, Technology and Society|date=3 July 2022 |volume=16 |issue=3 |pages=349–366 |doi=10.1080/18752160.2022.2095103 |doi-access=free }} * {{cite book |last=Serle |first=Percival |author-link=Percival Serle |year=1949 |chapter=Tasman, Abel |title=Dictionary of Australian Biography |publisher=Angus & Robertson |url=https://gutenberg.net.au/ebooks15/1500721h/0-dict-biogT-V.html#tasman1}} * {{cite book |last=Shaw |first=Stanford |title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume I: Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280–1808 |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |isbn=978-0-521-29163-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan }} * {{cite book |last1=Shelley |first1=Fred M. |title=Examining Education Around the World |date=2022 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4408-6448-3 |url=https://books.google.com/books?id=gErEEAAAQBAJ |access-date=31 August 2023}} * {{cite book |first=John R. |last=Short |title=An Introduction to Urban Geography |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 |publisher=Routledge |year=1987 |isbn=978-0-7102-0372-4 |access-date=30 July 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320034104/https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 |url-status=live}} * {{cite book |last=Siler |first=Julia Flynn |url=https://books.google.com/books?id=BA-TSRWOnIcC |title=Lost Kingdom: Hawaii's Last Queen, the Sugar Kings, and America's First Imperial Adventure |date=2012 |publisher=Grove |isbn=978-0-8021-9488-6 |access-date=3 July 2023}} * {{Cite book |last=Simmons |first=Beth A. |url=https://books.google.com/books?id=EfQfAwAAQBAJ |title=Mobilizing for Human Rights: International Law in Domestic Politics |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48348-3}} * {{cite book |last1=Singh |first1=Patwant |title=The Sikhs |url=https://archive.org/details/sikhs0000sing_u5q4 |publisher=Knopf |isbn=0-375-40728-6 |date=2000}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC |publisher=Pearson Education |year=2008 |isbn=978-81-317-1120-0 |access-date=25 October 2022 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020243/https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Spoor |first1=Fred |last2=Gunz |first2=Philipp |last3=Neubauer |first3=Simon |last4=Stelzer |first4=Stefanie |last5=Scott |first5=Nadia |last6=Kwekason |first6=Amandus |last7=Dean |first7=M. Christopher |year=2015 |title=Reconstructed ''Homo Habilis'' Type OH 7 Suggests Deep-rooted Species Diversity in Early ''Homo'' |journal=Nature |volume=519 |issue=7541 |pages=83–86 |doi=10.1038/nature14224 |pmid=25739632 |bibcode=2015Natur.519...83S |s2cid=4470282}} * {{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2024: The Politics, Cultures and Economies of the World |publisher=Springer |isbn=978-1-349-96076-7 |url=https://books.google.com/books?id=uDvsEAAAQBAJ&pg=PA1157 |date=2023 |ref={{sfnref|Springer|2023}}}} * {{cite book |editor-last1=Stearns |editor-first1=Peter N. |editor-link1=Peter Stearns |editor-first2=William L. |editor-last2=Langer |edition=6th |title=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged |publisher=Houghton Mifflin Company |year=2001 |isbn=978-0-395-65237-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_i2x5 }} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=World History: The Basics |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-88817-5 |url=https://books.google.com/books?id=LMMtCgAAQBAJ&pg=PA33 |date=2010}} * {{cite book |editor=R. Charles Weller |title=21st-Century Narratives of World History: Global and Multidisciplinary Perspectives |publisher=Palgrave |chapter=Periodization in World History: Challenges and Opportunities |last=Stearns |first=Peter N. |author-link=Peter N. Stearns |year=2017 |isbn=978-3-319-62077-0|doi=10.1007/978-3-319-62078-7_3}} * {{cite book |last=Stein |first=Burton |author-link=Burton Stein |title=A History of India |url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC |year=2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-2351-1 |access-date=21 July 2022}} * {{cite journal |last1=Stephens |first1=Lucas |last2=Fuller |first2=Dorian |last3=Boivin |first3=Nicole |last4=Rick |first4=Torben |last5=Gauthier |first5=Nicolas |last6=Kay |first6=Andrea |last7=Marwick |first7=Ben |last8=Armstrong |first8=Chelsey Geralda |last9=Barton |first9=C. Michael |year=2019 |title=Archaeological Assessment Reveals Earth's Early Transformation Through Land Use |journal=Science |volume=365 |issue=6456 |pages=897–902 |doi=10.1126/science.aax1192 |issn=0036-8075 |pmid=31467217 |hdl=10150/634688 |hdl-access=free |bibcode=2019Sci...365..897S |s2cid=201674203}} * {{cite news |first=Tom |last=Stevenson |title=In the Grey Zone |newspaper=[[London Review of Books]] |volume=42 |issue=20 |date=2020 |pages=41–43 |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone |access-date=24 July 2022 |archive-date=29 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729000125/https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone |url-status=live}} * {{cite journal |last=Strait |first=David |title=The Evolutionary History of the Australopiths |journal=Evolution: Education and Outreach |year=2010 |volume=3 |issue=3 |page=341 |doi=10.1007/s12052-010-0249-6 |s2cid=31979188 |language=en |issn=1936-6434 |doi-access=free }} * {{cite encyclopedia |last=Stutz |first=Aaron Jonas |title=Paleolithic |year=2018 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 |encyclopedia=The International Encyclopedia of Biological Anthropology |pages=1–9 |editor-last=Trevathan |editor-first=Wenda |place=Hoboken |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |language=en |doi=10.1002/9781118584538.ieba0363 |isbn=978-1-118-58442-2 |s2cid=240083827 |editor2-last=Cartmill |editor2-first=Matt |editor3-last=Dufour |editor3-first=Darna |editor4-last=Larsen |editor4-first=Clark |access-date=4 August 2022 |archive-date=1 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801105234/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Svard |first1=Lois |title=The Musical Brain: What Students, Teachers, and Performers Need to Know |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-758417-0 |url=https://books.google.com/books?id=mC6oEAAAQBAJ&pg=PA23 |language=en |year=2023 }} * {{cite book |title=The History of the Seljuq Turks from the Jāmiʻ Al-tawārīkh: An Ilkhanid Adaptation of the Saljūq-nāma of Ẓahīr Al-Dīn Nīshāpūrī |last1=Ṭabīb |first1=Rashīd al-Dīn |last2=Faḍlallāh |first2=Rašīd-ad-Dīn |last3=Nishapuri |first3=Zahir al-Din |last4=Nīšāpūrī |first4=Ẓahīr-ad-Dīn |year=2001 |publisher=Psychology Press |url=https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C |isbn=978-0-7007-1342-4 |editor-last=Bosworth |editor-first=Clifford Edmund |translator-last=Luther |translator-first=Kenneth Allin |access-date=25 August 2023 |archive-date=25 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825093140/https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C |url-status=live}} * {{cite book|last=Tamrat |first=Taddesse |title=Ethiopia, the Red Sea and the Horn |date=1977 |title=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |volume=3 |pages=98–182 |editor-last=Oliver |editor-first=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-africa/ethiopia-the-red-sea-and-the-horn/1518583A70723220B77296C39BC0F570 |access-date=2024-09-03 |series=The Cambridge History of Africa |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6}} * {{Cite book |last=Tamrat|first=Taddesse |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Horn of Africa: The Solomonids in Ethiopia and the states of the Horn of Africa}} * {{cite news |title=Large, Creative AI Models Will Transform Lives and Labour Markets |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/interactive/science-and-technology/2023/04/22/large-creative-ai-models-will-transform-how-we-live-and-work |access-date=13 December 2023 |issn=0013-0613 |date=2023 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212165040/https://www.economist.com/interactive/science-and-technology/2023/04/22/large-creative-ai-models-will-transform-how-we-live-and-work |url-status=live |ref={{sfnref|The Economist|2023}}}} * {{cite news |title=Progress on Climate Change Has Been Too Slow. But It's Been Real |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2023/11/23/progress-on-climate-change-has-not-been-fast-enough-but-it-has-been-real |access-date=2 December 2023 |issn=0013-0613 |date=2023a |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202010959/https://www.economist.com/leaders/2023/11/23/progress-on-climate-change-has-not-been-fast-enough-but-it-has-been-real |url-status=live |ref={{sfnref|The Economist|2023a}}}} * {{cite book|title=The Development of States in West Central Africa to 1540 |date=2020 |work=A History of West Central Africa to 1850 |pages=16–55 |editor-last=Thornton |editor-first=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |access-date=2024-09-21 |series=New Approaches to African History |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-56593-7}} * {{cite book|last1=Tignor|first1=Robert|last2=Adelman|first2=Jeremy|last3=Brown|first3=Peter|last4=Elman|first4=Benjamin|last5=Liu|first5=Xinru|last6=Pittman|first6=Holly|last7=Shaw|first7=Brent|url=http://archive.org/details/worldstogetherwo0001tign|title=Worlds Together, Worlds Apart, Volume One: Beginnings Through the 15th Century|edition=4th|year=2014|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-92208-0|ref={{harvid|Tignor et al.|2014}}}} * {{cite book |last1=Tiliouine |first1=Habib |last2=Renima |first2=Ahmed |last3=Estes |first3=Richard J. |editor1-last=Tiliouine |editor1-first=Habib |editor2-last=Estes |editor2-first=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24774-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=f9f7CwAAQBAJ&pg=PA37 |language=en |chapter=The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization |year=2016 }} * {{cite book |title=America: A Narrative History |volume=1 |edition=8th |ref={{harvid|Tindall & Shi 2010}} |year=2010 |last1=Tindall |first1=George |last2=Shi |first2=David |isbn=978-0-393-93406-9 |publisher=Norton}} * {{cite journal |title=The Islamization of Central Asia in the Sāmānid Era and the Reshaping of the Muslim World |last=Tor |first=Deborah |year=2009 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |volume=72 |issue=2 |pages=279–299 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1017/S0041977X09000524 |jstor=40379005 |s2cid=153554938}} * {{cite book |first=Conrad |last=Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-2359-4 |url=https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ |access-date=22 July 2022}} * {{cite book |last1=Tozzo |first1=Brandon |title=American Hegemony after the Great Recession: A Transformation in World Order |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-57539-5 |url=https://books.google.com/books?id=iH86DwAAQBAJ&pg=PA116 |date=2017}} * {{cite book |last1=Urata |first1=Shūjirō |last2=Kuroda |first2=Kazuo |last3=Tonegawa |first3=Yoshiko |title=Sustainable Development Disciplines for Humanity: Breaking Down the 5Ps—People, Planet, Prosperity, Peace, and Partnerships |date=2022 |publisher=Springer |isbn=978-981-19-4859-6 |url=https://books.google.com/books?id=UdSgEAAAQBAJ |access-date=3 May 2023}} * {{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Equatorial Africa and Angola: Migrations and the emergence of the first states}} * {{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Kongo kingdom and its neighbours}} * {{cite web |last1=Vásquez |first1=Ian |title=Ending Mass Poverty |url=https://www.cato.org/commentary/ending-mass-poverty |website=Cato Institute |access-date=23 May 2024 |date=2001}} * {{Cite book |last=Vellut |first=Jean-Luc |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The Congo basin and Angola}} * {{Cite book |last=Vesely |first=Rudolf |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Ottoman conquest of Egypt}} * {{cite journal |last1=Villmoare |first1=Brian |last2=Kimbel |first2=William |last3=Seyoum |first3=Chalachew |last4=Campisano |first4=Christopher |last5=DiMaggio |first5=Erin |last6=Rowan |first6=John |last7=Braun |first7=David |last8=Arrowsmith |first8=J Ramón |last9=Reed |first9=Kaye |display-authors=6 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |journal=Science |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |year=2015 |pmid=25739410 |doi=10.1126/science.aaa1343 |doi-access=free |bibcode=2015Sci...347.1352V}} * {{cite journal |last1=Weber |first1=Gerhard W. |last2=Hershkovitz |first2=Israel |last3=Gunz |first3=Philipp |last4=Neubauer |first4=Simon |last5=Ayalon |first5=Avner |last6=Latimer |first6=Bruce |last7=Bar-Matthews |first7=Miryam |last8=Yasur |first8=Gal |last9=Barzilai |first9=Omry |last10=May |first10=Hila |year=2020 |title=Before the Massive Modern Human Dispersal into Eurasia: A 55,000-year-old Partial Cranium from Manot Cave, Israel |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618219308080 |journal=Quaternary International |language=en |volume=551 |pages=29–39 |doi=10.1016/j.quaint.2019.10.009 |bibcode=2020QuInt.551...29W |s2cid=210628420 |issn=1040-6182 |access-date=17 August 2022 |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124220617/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1040618219308080 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Webster |first1=James |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |last2=Ogot |first2=Bethwell |last3=Chretien |first3=Jean-Pierre |year=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Great Lakes region: 1500–1800}} * {{cite book |last=Wengrow |first=David<!-- |author-link=David Wengrow--> |chapter=The Invention of Writing in Egypt |title=Before the Pyramids: Origin of Egyptian Civilization |publisher=Oriental Institute of the University of Chicago |year=2011 }} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Mary E. |title=Empires in Conflict and Cooperation: The "Bostonians" and the Russian-American Company |url=https://archive.org/details/sim_pacific-historical-review_1971-11_40_4/page/440 |journal=Pacific Historical Review |volume=40 |issue=4 |year=1971 |page=441 |doi=10.2307/3637703 |jstor=3637703}} * {{cite book |title=The Zapotecs: Princes, Priests, and Peasants |url=https://archive.org/details/isbn_9780806113746 |last=Whitecotton |first=Joseph W. |publisher=University of Oklahoma Press |year=1977 |no-pp=y}} * {{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |date=2004 |title=The Silk Road: Trade, Travel, War, and Faith |url=https://archive.org/details/aurelsteinonsilk0000whit |url-access=registration |publisher=Serendia |isbn=978-1-932476-13-2}} * {{cite book |last1=Wiesner |first1=Merry E. |title=A Concise History of the World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02837-1 |url=https://books.google.com/books?id=oZiNCgAAQBAJ&pg=PA204 |date=2015}} * {{cite book |last1=Wiesner-Hanks |first1=Merry E. |title=What is Early Modern History? |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-5095-4058-7 |url=https://books.google.com/books?id=83UWEAAAQBAJ |date=2021}} * {{cite book |first1=Stephen |last1=Williams |first2=Gerard |last2=Friell |title=Theodosius: The Empire at Bay |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-78262-7 |access-date=30 July 2022 |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530232720/https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last=Wolfe |first=Audra J. |url=https://books.google.com/books?id=mmR_eJYhPAwC |title=Competing with the Soviets: Science, Technology, and the State in Cold War America |date=2013 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0901-6 |access-date=13 September 2022}} * {{cite book |last=Wolpert |first=Stanley |author-link=Stanley Wolpert |year=1997 |isbn=0-19-510030-1 |publisher=Oxford University Press |title=A New History of India |url=https://archive.org/details/newhistoryofindi00wolp_0 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Wragg-Sykes |first1=Rebecca |title=Big History: Our Incredible Journey, from Big Bang to Now |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-22590-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA180 |language=English |year=2016 |chapter=Humans Evolve |access-date=4 May 2024 |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502164908/https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA183 |url-status=live }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=3|title=Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE|editor1-last=Yoffee|editor1-first=Norman|editor1-link=Norman Yoffee|url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19008-4|publisher=Cambridge University Press|access-date=9 October 2023|archive-date=14 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105512/https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal|vauthors=Yong E |year=2011 |title=Mosaic Humans, the Hybrid Species|url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34 |journal=New Scientist |volume=211 |issue=2823 |pages=34–38|bibcode=2011NewSc.211...34Y|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3|doi-access=free}} * {{cite book|last=Xue |first=Zongzheng |year=1992 |title=A History of Turks |publisher=Chinese Social Sciences Press}} {{reflist|group=lower-alpha}} {{refend}} [[Flokkur:Mannkynssaga| ]] 15l0dhkhzn8etjpar15lxr811j1uio6 0 32175 1960310 1841021 2026-04-17T11:50:09Z TKSnaevarr 53243 1960310 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Gao, eiginnafnið er Xingjian.'' [[Mynd:Gao_Xingjian.jpg|thumb|right|Gao Xingjian]] '''Gao Xingjian''' (fæddur [[4. janúar]] [[1940]]) er [[Kína|kínverskur]] rithöfundur, leikritahöfundur, þýðandi, leikstjóri, málari og gagnrýnandi. Xingjian fæddist í Ganzhou, Kína en er í dag [[Frakkland|franskur]] ríkisborgari. Árið [[2000]] hlaut Xingjian bókmenntaverðlaun Nóbels. Þrátt fyrir að kínversk stjórnvöld hafi ekki gefið neitt út varðandi verðlaunaveitinguna kallaði kínverskt blað sem rekið er af stjórnvöldum útnefningu hans ‚fáránlega‘ árið [[2001]]. Öll verk hans eru bönnuð í Kína. Frægasta verk Xingjian er ''Sálarfjallið''. {{f|1940}} {{Commonscat|Gao Xingjian|Gao Xingjian}} {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} [[Flokkur:Kínverskir rithöfundar]] [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels]] tnhofzsodsi7wzn5xyhm83ens7d7x6g 0 33152 1960201 1943505 2026-04-16T17:33:10Z Berserkur 10188 /* Dáin */ 1960201 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2010''' ('''MMX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 10. ár 21. aldar og almennt ár sem hófst á föstudegi samkvæmt [[Gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. Árið var útnefnt [[alþjóðlegt ár líffræðilegs fjölbreytileika]] af Sameinuðu þjóðunum. == Atburðir == === Janúar === [[Mynd:Haitians_pull_out_a_body_from_the_rubbles_of_a_school_(12_january_2010).jpg|thumb|right|Fólki bjargað úr húsarústum eftir jarðskjálftann á Haítí.]] * [[1. janúar]] - Allir þrír [[Handhafi forsetavalds|handhafar forsetavalds Íslands]] voru konur, í fyrsta sinn í sögunni. Þetta voru [[Jóhanna Sigurðardóttir]], forsætisráðherra síðan í febrúar 2009, [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]], forseti Alþingis síðan í apríl 2009 og [[Ingibjörg Benediktsdóttir]], forseti Hæstaréttar frá 1. janúar 2010. * [[2. janúar]] - [[Krýsuvíkurkirkja]] brann til kaldra kola eftir íkveikju. * [[4. janúar]] - Skýjakljúfurinn [[Burj Khalifa]] í [[Dúbæ]], [[Sameinuðu arabísku furstadæmin|Sameinuðu arabísku furstadæmunum]] var vígður við hátíðlega athöfn. * [[5. janúar]] - [[Ólafur Ragnar Grímsson]] forseti undirritaði ekki lög um ríkisábyrgð vegna [[Icesave]] og vísaði þeim í þjóðaratkvæðagreiðslu. * [[8. janúar]] - [[Landslið Tógó í knattspyrnu karla]] varð fyrir [[árásin á landslið Tógó 2010|hryðjuverkaárás]] á ferð sinni með rútu gegnum angólsku útlenduna [[Kabinda]]. Liðið dró sig úr [[Afríkukeppnin 2010|Afríkukeppninni 2010]] í kjölfarið. * [[12. janúar]] - [[Jarðskjálftinn á Haítí 2010|Jarðskjálfti]] lagði mikinn hluta Haítí í rúst. Talið er að um 230.000 manns hafi látist. * [[14. janúar]] - [[Jemen]] lýsti [[Al-Kaída]] stríði á hendur. * [[15. janúar]] - Lengsti [[sólmyrkvi]] 3. árþúsundsins átti sér stað. * [[15. janúar]] - [[Borgarastyrjöldin í Tjad (2005-2010)|Borgarastyrjöldinni í Tjad]] lauk formlega. * [[17. janúar]] - Átök milli trúarhópa í nígeríska bænum [[Jos]] hófust. * [[19. janúar]] - Japanska flugfélagið [[Japan Airlines]] sótti um greiðslustöðvun eftir margra ára taprekstur. * [[25. janúar]] - 90 fórust þegar [[Ethiopian Airlines flug 409]] hrapaði í Miðjarðarhafið skömmu eftir flugtak frá Beirút. * [[26. janúar]] - Bílasprengja sprakk við innanríkisráðuneytið í [[Bagdad]] með þeim afleiðingum að 17 létust. * [[27. janúar]] - [[Steve Jobs]] kynnti nýja spjaldtölvu frá Apple, [[iPad]]. * [[30. janúar]] - Kona lést og 7 ára drengur slasaðist er þau féllu í sprungu á [[Langjökull|Langjökli]]. * [[31. janúar]] - Íslenska handknattleikslandsliðið hlaut bronsverðlaun á [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2010|Evrópumeistaramótinu í Austurríki]]. === Febrúar === [[Mynd:2010_Winter_Olympics_opening_ceremony_spirit_bear_puppet_2.jpg|thumb|right|Frá opnunarhátíð vetrarólympíuleikanna í Vancouver.]] * [[3. febrúar]] - Höggmyndin ''[[L'Homme qui marche I]]'' eftir [[Alberto Giacometti]] seldist fyrir 65 milljón pund á uppboði sem var metfé fyrir listaverk. * [[6. febrúar]] - [[Ísafold, félag ungs fólks gegn ESB aðild]] var stofnað. * [[8. febrúar]] - Geimskutlan ''[[Endeavor (geimskutla)|Endeavor]]'' var send til Alþjóðlegu geimstöðvarinnar. * [[9. febrúar]] - Snjóflóð féllu á veginn milli [[Kabúl]] og [[Baghlan]] í Afganistan með þeim afleiðingum að 150 létust. * [[9. febrúar]] - [[Goodluck Jonathan]] tók við völdum forseta í Nígeríu þar sem forsetinn, [[Umaru Yar'Adua]], hafði ekki sést opinberlega frá nóvember árið áður. * [[12. febrúar|12.]] - [[28. febrúar]] - [[Vetrarólympíuleikarnir 2010|Vetrarólympíuleikar]] voru haldnir í [[Vancouver]] í [[Kanada]]. * [[13. febrúar]] - [[Moshtarak-aðgerðin]] gegn Talíbönum hófst í Afganistan. * [[15. febrúar]] - 18 létust þegar tvær lestar skullu saman við [[Halle]] í Belgíu. * [[15. febrúar]] - [[Líbía]] lokaði landamærum sínum fyrir íbúum [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðisins]]. * [[18. febrúar]] - Forseta Níger, [[Mamadou Tandja]], var steypt af stóli af hópi hermanna undir stjórn [[Salou Djibo]]. * [[21. febrúar]] - Fárviðri olli 42 dauðsföllum og mikilli eyðileggingu á eyjunni [[Madeira]]. * [[23. febrúar]] - Óþekktir aðilar helltu milljónum lítra af olíu í ána [[Lambro]] á Ítalíu sem olli umhverfishörmungum í [[Langbarðaland]]i og [[Emilía-Romagna|Emilíu-Romagna]]. * [[24. febrúar]] - [[Evrópuráðið]] samþykkti að hefja aðildarviðræður við [[Ísland]]. * [[25. febrúar]] - [[Viktor Janúkóvitsj]] tók við embætti forseta Úkraínu. * [[27. febrúar]] - [[Jarðskjálfti]] varð í [[Chile]], 8,8 á Richter; einn öflugasti jarðskjálfti sem mælst hefur. Mikið eignatjón varð og minnst 525 létu lífið. === Mars === [[Mynd:Eruption2010eyja.jpg|thumb|right|Eldgosið á Fimmvörðuhálsi.]] * [[4. mars]] - Jarðskjálfti af stærðinni 6,4 mældist sunnan við [[Taívan]]. * [[6. mars]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðsla]] um ríkisábyrgð vegna [[Icesave]] fór fram. Þátttaka var 62%; þar af sögðu rúm 93% nei. * [[7. mars]] - [[Kathryn Bigelow]] var fyrsta konan sem hlaut Óskarsverðlaun fyrir bestu leikstjórn fyrir kvikmyndina ''[[Sprengjusveitin]]''. * [[8. mars]] - Um 500 létust í átökum milli trúarhópa í [[Nígería|Nígeríu]]. * [[8. mars]] - 51 fórst í jarðskjálfta í [[Tyrkland]]i. * [[16. mars]] - [[Kasubigrafhýsin]] í Úganda eyðilögðust í eldi. * [[19. mars]] - 200 fórust í skriðu við [[Freetown]] í Líberíu. * [[20. mars]] - Eldgos hófst á [[Eldgosið á Fimmvörðuhálsi 2010|Fimmvörðuhálsi]]. Því lauk [[13. apríl]]. * [[21. mars]] - Bæir í [[Fljótshlíð]] og undir [[Eyjafjöll]]um voru rýmdir vegna þess að [[Eldgosið í Eyjafjallajökli 2010|eldgos]] var hafið í Fimmvörðuhálsi við Eyjafjallajökul. * [[23. mars]] - [[Nektardans]] var bannaður á Íslandi. * [[23. mars]] - [[Lög um vernd sjúklinga og heilbrigðisþjónustu á sanngjörnu verði]], einnig þekkt sem [[Obamacare]], voru undirrituð í Bandaríkjunum. * [[26. mars]] - 46 fórust þegar kóreska herskipið ''[[Cheonan]]'' sökk við vesturströnd landsins með 104 um borð. * [[29. mars]] - 40 létust í [[Hryðjuverkaárásirnar í Moskvu 2010|hryðjuverkaárás á neðanjarðarlestarstöðvar í Moskvu]]. === Apríl === [[Mynd:Deepwater_Horizon_offshore_drilling_unit_on_fire_2010.jpg|thumb|right|Eldur í olíuborpallinum ''Deepwater Horizon''.]] * [[3. apríl]] - [[Apple Inc]] setti [[iPad]] á markað. * [[6. apríl]] - Karl og kona urðu úti á [[Emstrur|Emstrum]] eftir að hafa villst þangað á bíl á leið frá eldgosinu á [[Fimmvörðuháls]]i. Kona sem var með þeim bjargaðist. * [[7. apríl]] - Forseti Kirgistan, [[Kurmanbek Bakijev]], flúði land vegna [[Byltingin í Kirgistan 2010|mótmælaöldu]] í höfuðborginni [[Biskek]]. * [[8. apríl]] - Bandaríkin og Rússland endurnýjuðu [[START]]-samninginn um fækkun kjarnavopna. * [[10. apríl]] - Flugvél fórst í aðflugi að flugvellinum í [[Smolensk]] í [[Rússland]]i. Um borð voru [[Lech Kaczyński]], forseti Póllands, kona hans og fjölmargir háttsettir menn úr pólska hernum. Allir um borð fórust, 96 alls. * [[12. apríl]] - [[Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis]] var lögð fram. * [[13. apríl]] - [[Jarðskjálfti]] varð í vestanverðu [[Kína]], 6,8 á Richter. Yfir 1000 manns fórust í skjálftanum. * [[14. apríl]] - Eldgos hófst í toppgíg [[Eldgosið í Eyjafjallajökli 2010|Eyjafjallajökuls]]. Aska frá gosinu truflaði flugumferð í allri Vestur-Evrópu. * [[15. apríl]] - [[Kraftlyftingasamband Íslands]] var stofnað. * [[17. apríl]] - [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]], varaformaður [[Sjálfstæðisflokkur|Sjálfstæðisflokksins]], sagði af sér og tók sér hlé frá þingstörfum. Áður höfðu [[Björgvin G. Sigurðsson]], [[Samfylking]]u, og [[Illugi Gunnarsson]], Sjálfstæðisflokki, einnig tekið sér hlé frá þingstörfum vegna upplýsinga sem fram komu í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. * [[20. apríl]] - Sprenging í olíuborpallinum ''[[Deepwater Horizon]]'' í [[Mexíkóflói|Mexíkóflóa]] olli olíuleka sem stórskaðaði vistkerfi flóans. * [[27. apríl]] - [[Standard & Poor's]] færði lánshæfismat [[Grikkland]]s niður í ruslflokk 4 dögum eftir virkjun 45 milljarða evra björgunarpakka frá Evrópusambandinu og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. *[[30. apríl]] - Vinsælu sjónvarpsþættirnir ''[[Steindinn okkar]]'' hófust á [[Stöð 2]] með [[Steindi Jr.|Steinda JR]]. í aðalhlutverki. === Maí === [[Mynd:2010_0515_rama_4_and_sathorn_36a.JPG|thumb|right|Herinn ræðst gegn mótmælendum í Bangkok.]] * [[Maí]] - Markaðssetningarátakið [[Inspired by Iceland]] hófst. * [[2. maí]] - [[Evrópusambandið]] og [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] samþykktu 110 milljarða evru lán til [[Grikkland]]s og settu skilyrði um mikinn niðurskurð og aðhald í ríkisfjármálum. * [[6. maí]] - [[Hreiðar Már Sigurðsson]] og [[Magnús Guðmundsson (bankastjóri)|Magnús Guðmundsson]], fyrrverandi háttsettir starfsmenn KB banka, voru handteknir eftir skýrslutöku hjá [[sérstakur saksóknari|sérstökum saksóknara]]. * [[6. maí]] - Í [[Þingkosningar í Bretlandi 2010|þingkosningum í Bretlandi]] náði enginn einn stjórnmálaflokkur hreinum meirihluta í fyrsta skiptið í 36 ár. * [[6. maí]] - [[Dow Jones-vísitalan]] hrapaði um nærri þúsund punkta, og hafði ekki áður fallið jafn mikið á einum degi. * [[7. maí]] - [[Chile]] varð 31. aðildarland [[OECD]]. * [[8. maí]] - Yfir 100 létust í [[Síbería|Síberíu]] þegar gassprenging varð í námugöngum. * [[11. maí]] - [[David Cameron]] tók við embætti [[forsætisráðherra Bretlands]]. * [[12. maí]] - [[Afriqiyah Airways flug 771]] hrapaði við [[Alþjóðaflugvöllurinn í Trípólí|Alþjóðaflugvöllinn í Trípólí]] með þeim afleiðingum að 103 af 104 um borð fórust. * [[13. maí]] - Herforinginn [[Khattiya Sawasdipol]], einn af leiðtogum mótmælenda í Taílandi, var skotinn til bana af leyniskyttu þar sem hann talaði við blaðamann frá ''[[The New York Times]]'' í Bangkok. * [[19. maí]] - Lögregla réðist gegn [[mótmælin í Taílandi 2010|mótmælendum]] í Bangkok í Taílandi með þeim afleiðingum að 91 lést. * [[20. maí]] - Fimm málverkum, þar á meðal eftir [[Pablo Picasso]], [[Amedeo Modigliani]] og [[Fernand Léger]], var stolið frá safninu [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]]. * [[22. maí]] - 158 fórust þegar [[Air India Express flug 812]] ók út af flugbraut á [[Alþjóðaflugvöllurinn í Mangalore|Alþjóðaflugvellinum í Mangalore]]. * [[25. maí]] - [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2010]] hófst. * [[29. maí]] - [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar á Íslandi. Mesta athygli vakti árangur [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] í Reykjavík en hann fékk flest atkvæði allra flokka og 6 borgarfulltrúa kjörna. * [[29. maí]] - [[Lena Meyer-Landrut]] sigraði Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva fyrir Þýskaland með laginu „Satellite“. * [[31. maí]] - Níu aðgerðasinnar úr [[Frelsisflotinn|Frelsisflotanum]] létust í átökum við [[Ísraelsher]] þegar þeir reyndu að rjúfa [[einangrun Gasastrandarinnar]]. === Júní === [[Mynd:Royal_Wedding_Stockholm_2010-Slottsbacken-05_edit.jpg|thumb|right|Konunglegt brúðkaup í Stokkhólmi.]] * [[1. júní]] - Einn af stofnendum [[Al Kaída]], [[Mustafa Abu al-Yazid]], var drepinn í [[Drónaárásir|drónaárás]] í Pakistan. * [[2. júní]] - [[Skotárásin í Cumbria]]: Leigubílstjórinn Derrick Bird skaut 22 á fjórum tímum, þar af létust 12. * [[10. júní]] - Átök milli [[Kirgisar|Kirgisa]] og [[Úsbekar|Úsbeka]] í [[Kirgistan]] leiddu til dauða hundruða manna. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramótið í knattspyrnu 2010|Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] hófst í Suður-Afríku. * [[15. júní]] - Nýr meirihluti [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] og [[Samfylkingin|Samfylkingar]] tók við völdum í borgarstjórn Reykjavíkur. [[Jón Gnarr]] var kjörinn borgarstjóri. * [[16. júní]] - [[Hæstiréttur Íslands]] kvað upp úrskurð um að [[gengistryggð lán]] væru ólögmæt. * [[16. júní]] - [[Barack Obama]] hélt sína fyrstu sjónvarpsræðu úr forsetaskrifstofunni í Hvíta húsinu. Ræðan fjallaði um [[Deepwater Horizon-olíuslysið]]. * [[19. júní]] - Bandaríska teiknimyndin ''[[Aulinn ég]]'' var frumsýnd. * [[19. júní]] - [[Viktoría krónprinsessa]] Svíþjóðar gekk að eiga [[Daniel Westling]] í Stokkhólmi. * [[22. júní]] - [[Léttlestarkerfi Björgvinjar]] hóf starfsemi í Björgvin í Noregi. * [[22. júní]] - [[Mari Kiviniemi]] tók við embætti forsætisráðherra Finnlands eftir afsögn [[Matti Vanhanen]]. * [[24. júní]] - [[Julia Gillard]] varð sjálfkjörin formaður [[ástralski verkamannaflokkurinn|ástralska verkamannaflokksins]] og varð [[forsætisráðherra Ástralíu]] eftir afsögn [[Kevin Rudd]]. * [[29. júní]] - Miklar monsúnrigningar ollu flóðum í héraðinu [[Khyber Pakhtunkhwa]] í Pakistan. Yfir 1600 fórust. === Júlí === [[Mynd:2007-07-12_sun_measurement.png|thumb|right|Myndband úr Wikileaks-skjölunum sem sýnir bandaríska herþyrlu skjóta óbreytta borgara til bana í Bagdad.]] * [[1. júlí]] - [[Herskylda]] var afnumin í Svíþjóð. * [[8. júlí]] - Sólarorkuknúna flugvélin ''[[Solar Impulse]]'' lauk við fyrsta 24 tíma langa flug slíkrar flugvélar. * [[10. júlí]] - Um milljón manna tók þátt í mótmælum í [[Barselóna]] þar sem krafist var aukinnar sjálfstjórnar. * [[11. júlí]] - [[Spánn|Spánverjar]] urðu [[Heimsmeistaramótið í knattspyrnu 2010|heimsmeistarar]] í knattspyrnu eftir að hafa sigrað [[Holland|Hollendinga]] 1-0 í úrslitaleik keppninnar í Suður-Afríku. * [[11. júlí]] - 60 létust í sprengjutilræðum í [[Kampala]], Úganda. Hryðjuverkasamtökin [[Al-Shabaab]] lýstu ábyrgð á hendur sér. * [[15. júlí]] - [[Hjónabönd samkynhneigðra]] voru heimiluð í Argentínu, fyrstu suðuramerískra landa. * [[21. júlí]] - Áætlunarsiglingar til Vestmannaeyja frá [[Landeyjahöfn]] hófust. * [[21. júlí]] - [[Slóvenía]] gerðist aðili að [[OECD]]. * [[22. júlí]] - [[Alþjóðadómstóllinn í Haag]] lýsti því yfir að sjálfstæðisyfirlýsing [[Kosóvó]] bryti ekki í bága við alþjóðalög. * [[22. júlí]] - Netsamfélagið [[Facebook]] tilkynnti að fjöldi notenda væri orðinn hærri en 500 milljónir. * [[24. júlí]] - 21 létust í troðningi á hátíðinni [[LoveParade]] í [[Duisburg]] í Þýskalandi. * [[25. júlí]] - Uppljóstrunarvefurinn [[WikiLeaks]] birti leyniskjöl sem fjölluðu um þátttöku [[Bandaríkjaher]]s í [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|stríðinu í Afganistan]]. * [[29. júlí]] - 1600 manns fórust í miklum flóðum í kjölfar monsúnrigninga í [[Khyber Pakhtunkhwa]] í Pakistan. * [[30. júlí]] - [[Airblue flug 202]] hrapaði við [[Islamabad]] í Pakistan. Allir 152 um borð fórust. Þetta var versta flugslys í sögu Pakistan. === Ágúst === [[Mynd:Concrete_jungle_(4685154450).jpg|thumb|right|Menningarhúsið Hof.]] * [[1. ágúst]] - Embætti [[Umboðsmaður skuldara|umboðsmanns skuldara]] tók til starfa. * [[5. ágúst]] - Hrun í [[San José-náman|San José-námunni]] í Atacma-eyðimörkinni í norðanverðu [[Chile]] varð til þess að 33 námaverkamenn lokuðust inni. * [[7. ágúst]] - [[Juan Manuel Santos]] tók við embætti forseta Kólumbíu. * [[10. ágúst]] - [[Alþjóðaheilbrigðisstofnunin]] lýsti því yfir að [[Svínaflensufaraldurinn 2009|svínaflensufaraldrinum]] væri lokið. * [[17. ágúst]] - Bandaríkin og Suður-Kórea hófu heræfinguna [[Ulchi Freedom Guardian]]. * [[19. ágúst]] - Síðustu bandarísku bardagasveitirnar yfirgáfu [[Írak]] en um 50.000 hermenn voru áfram í landinu. * [[20. ágúst]] - Fyrsti þáttur [[Ameríski draumurinn (sjónvarpsþáttur)|Ameríska draumsins]] var frumsýndur á [[Stöð 2]]. * [[21. ágúst]] - Sporvagnalínan [[Spårväg City]] var opnuð í Stokkhólmi. * [[22. ágúst]] - Námaverkamennirnir í San José-námunni fundust í neyðarathvarfi á 700 metra dýpi og voru allir á lífi. Talið var að það gæti tekið allt að fjóra mánuði að bjarga þeim þaðan. * [[23. ágúst]] - [[Gíslatakan í Manila 2010]]: Sjö létust þegar lögreglumaður í [[Manila]] rændi rútu með ferðafólki frá Hong Kong. * [[24. ágúst]] - [[Árásin á Hótel Muna]]: Liðsmenn [[al-Shabaab]] réðust á hótel í [[Mógadisjú]]. 32 létust í átökunum, þar á meðal 11 sómalskir þingmenn. * [[27. ágúst]] - [[Menningarhúsið Hof]] var tekið í notkun á Akureyri. * [[28. ágúst]] - 190 km löng járnbraut, [[Botniabanan]], var vígð í Norður-[[Svíþjóð]] eftir 11 ára framkvæmdir. === September === [[Mynd:ChristchurchEarthquake_RepertoryTheatre_gobeirne.jpg|thumb|right|Eyðilegging eftir jarðskjálftann í Christchurch.]] * [[1. september]] - 30 létust og 250 særðust í sjálfsmorðssprengjuárás í [[Lahore]] í Pakistan. * [[1. september]] - 6 mótmælendur í mótmælum gegn háu matarverði í [[Mósambík]] voru skotnir til bana af lögreglu. * [[1. september]] - [[Barack Obama]] lýsti því yfir að [[Íraksstríðið|Íraksstríðinu]] væri lokið. * [[4. september]] - Jarðskjálfti upp á 7,1 stig reið yfir [[Christchurch]] á Nýja-Sjálandi og olli miklu tjóni. * [[5. september]] - [[Aðskilnaðarhreyfing Baska]] lýsti einhliða yfir vopnahléi. * [[7. september]] - Ísrael gerðist aðili að [[OECD]]. * [[10. september]] - 25 manns voru myrtir á einum degi í [[Ciudad Juárez]] í Mexíkó. * [[10. september]] - [[Sprengingin á Hotel Jørgensen|Sprengja sprakk]] á [[Hotel Jørgensen]] í Kaupmannahöfn. Sá eini sem særðist var hryðjuverkamaðurinn [[Lors Doukaiev]] sem var handtekinn í kjölfarið. * [[17. september]] - [[Héraðsdómur Reykjavíkur]] úrskurðaði að [[Svandís Svavarsdóttir]] [[Umhverfisráðherra Íslands|umhverfisráðherra]], hefði ekki haft heimild til að synja [[aðalskipulag]]i [[Flóahreppur|Flóahrepps]] staðfestingar. Málið snerist um samkomulag hreppsins við [[Landsvirkjun]] um byggingu [[Urriðafossvirkjun]]ar. * [[28. september]] - [[Alþingi]] samþykkti með naumum meirihluta að kalla saman [[Landsdómur|Landsdóm]] og ákæra [[Geir H. Haarde]], fyrrverandi forsætisráðherra, en felldi tillögur um að ákæra [[Árni M. Mathiesen|Árna M. Mathiesen]], [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir|Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur]] og [[Björgvin G. Sigurðsson]]. * [[28. september]] - Óveður sem gekk yfir [[Oaxaca]] í Mexíkó olli sjö dauðsföllum. * [[30. september]] - Hópur lögreglumanna í [[Ekvador]] hertóku þingið og forsetann, [[Rafael Correa]], vegna óánægju með laun sín. === Október === [[Mynd:Mina_San_José_-_Luis_Urzúa_-_Gobierno_de_Chile.jpg|thumb|right|Luis Urzúa, síðasti námaverkamaðurinn sem bjargað var úr San José-námunni.]] * [[2. október]] - [[Héðinsfjarðargöng]] milli [[Siglufjörður|Siglufjarðar]] og [[Héðinsfjörður|Héðinsfjarðar]] annars vegar og Héðinsfjarðar og [[Ólafsfjörður|Ólafsfjarðar]] hins vegar vígð. * [[3. október]] - [[Þýskaland]] lauk við greiðslu stríðsskaðabóta sem kveðið var á um í [[Versalasamningurinn|Versalasamningnum]] frá 1919. * [[10. október]] - [[Hollensku Antillaeyjar]] voru leystar upp í fjögur lönd. * [[12. október]] - [[Alþingi]] kaus [[Saksóknari Alþingis|saksóknara]] til að fara með mál á hendur [[Geir H. Haarde]] fyrir [[Landsdómur|Landsdómi]]. * [[13. október]] - Námaverkamönnunum 33 sem lokaðir höfðu verið inni í [[San José-náman|San José]]-námunni í 69 daga var bjargað upp um [[borhola|borholu]], um 60 cm í þvermál, sem boruð hafði verið niður til þeirra. Sjálf björgunin tók tæpan sólarhring. * [[22. október]] - [[Alþjóðlega geimstöðin]] sló metið fyrir lengstu mannabyggð í geimnum en hún hafði hýst fólk samfleytt frá 2. nóvember 2000. * [[24. október]] - [[Íþróttafélagið Gerpla|Gerpla]] vann Evrópumeistaratitilinn í fimleikum, fyrst íslenskra liða. * [[25. október]] - Yfir 400 fórust í [[Mentawai-jarðskjálftinn 2010|jarðskjálfta og flóðbylgju]] sem reið yfir vesturströnd [[Súmatra|Súmötru]]. * [[26. október]] - Um 300 fórust vegna endurtekinna gusthlaupa í [[Merapifjall]]i á Jövu í Indónesíu. * [[29. október]] - [[Stöð 1]] hóf útsendingar á Íslandi. * [[31. október]] - Yfir 30 létust þegar [[Al-Kaída]] gerði árás á [[sýrlensk-kaþólska kirkjan|sýrlensk-kaþólska kirkju]] í Bagdad. * [[31. október]] - [[Dilma Rousseff]] var kjörin forseti Brasilíu, fyrst kvenna. * [[31. október]] - [[Heimssýningin í Sjanghæ]] hófst. === Nóvember === [[Mynd:Aung_San_Suu_Kyi_speaking_to_supporters_at_National_League_for_Democracy_(NLD)_headquarter.jpg|thumb|right|Aung San Suu Kyi talar við stuðningsmenn sína 14. nóvember.]] * [[1. nóvember]] - 58 létust þegar lögregla réðist inn í kirkju í [[Bagdad]] þar sem yfir 100 manns var haldið í gíslingu. * [[6. nóvember]] - [[Þjóðfundur um stjórnarskrá á Íslandi 2010]] hófst. * [[9. nóvember]] - 5,6 milljón eintök af tölvuleiknum ''[[Call of Duty: Black Ops]]'' seldust á einum sólarhring, sem var met. * [[11. nóvember]] - Fundur [[G-20]] hófst í Seúl. Viðfangsefni fundarins voru viðbrögð við [[Alþjóðlega fjármálakreppan 2007|Alþjóðlegu fjármálakreppunni]]. * [[12. nóvember]] - [[Asíuleikarnir]] hófust í [[Guangzhou]] í Kína. * [[13. nóvember]] - [[Aung San Suu Kyi]] var leyst úr stofufangelsi í Mjanmar. * [[19. nóvember]] - Óeirðir brutust út í [[Port-au-Prince]] vegna ásakana um að friðargæsluliðar Sþ hefðu breitt út [[kólera|kóleru]]. * [[19. nóvember]] - [[Jan Mayen]] var gert að friðlandi. * [[21. nóvember]] - [[Ísrael]] hóf að reisa 25 mílna langan múr á landamærum Gasa og Egyptalands. * [[21. nóvember]] - Evruríkin samþykktu fjárhagsaðstoð handa [[Írland]]i. * [[23. nóvember]] - [[Norður-Kórea|Norðurkóreski]] herinn gerði stórskotaárás á [[Suður-Kórea|suðurkóresku]] eyjuna [[Yeonpyeong]]. * [[27. nóvember]] - [[Kosningar til stjórnlagaþings á Íslandi 2010|Kosningar til stjórnlagaþings]] fóru fram á Íslandi. * [[28. nóvember]] - Uppljóstrunarvefurinn [[WikiLeaks]] hóf birtingu á um 250.000 leyniskjölum úr bandaríska utanríkisráðuneytinu. * [[29. nóvember]] - [[Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna 2010]] hófst í [[Cancún]] í Mexíkó. * [[30. nóvember]] - Tilkynnt var hverjir hefðu hlotið kosningu til [[Kosningar til stjórnlagaþings á Íslandi 2010|Stjórnlagaþings 2011]]. === Desember === [[Mynd:Police_at_Drottninggatan_after_bombing_2010-12-11,_17.52.jpg|thumb|right|Lögregla við lokanir eftir sprengjutilræðið í Stokkhólmi.]] * [[9. desember]] - Nýr [[Icesave]]-samningur á milli íslensku og bresku ríkisstjórnanna var kynntur á blaðamannafundi. * [[9. desember]] - Við atkvæðagreiðslu á [[Alþingi]] um fjárlagafrumvarp sat [[Lilja Mósesdóttir]], þingmaður [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], hjá og er það hugsanlega í eina skiptið í sögu Íslands sem stjórnarþingmaður greiðir ekki atkvæði með fjárlagafrumvarpi. * [[9. desember]] - [[Eistland]] varð aðili að [[OECD]]. * [[10. desember]] - Afhending [[friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlauna Nóbels]] fór fram í Osló en viðtakandinn, [[Liu Xiaobo]], var ekki viðstaddur því hann sat í fangelsi í heimalandi sínu, [[Kína]]. * [[11. desember]] - [[Sprengingarnar í Stokkhólmi 2010]]: Maður sprengdi sjálfan sig í bíl sínum í miðborg Stokkhólms. * [[17. desember]] - [[Arabíska vorið]]: Mótmæli hófust í [[Túnis]] í kjölfar sjálfsmorðstilraunar götusalans [[Mohamed Bouazizi]]. * [[20. desember]] - 7 létust þegar [[jarðskjálftinn í Íran í desember 2010|jarðskjálfti]] reið yfir Íran. * [[21. desember]] - [[Tunglmyrkvi|Tunglmyrkva]] bar upp á vetrarsólstöður á norðurhveli jarðar og sumarsólstöður á suðurhveli jarðar í fyrsta sinn frá árinu [[1638]]. * [[25. desember]] - Eiturlyfjabaróninn [[Pedro Oliveiro Guerrero]] var skotinn til bana af [[Kólumbíuher]]. == Dáin == * [[9. janúar]] - [[Sigurður Guðmundsson (vígslubiskup)|Sigurður Guðmundsson]], íslenskur vígslubiskup (f. [[1920]]). * [[12. janúar]] - [[Zilda Arns]], brasilískur barnalæknir og heilsustarfsmaður (f. [[1934]]). * [[15. janúar]] - [[Marshall Warren Nirenberg]], bandarískur lífefnafræðingur og nóbelsverðlaunahafi (f. [[1927]]). * [[22. janúar]] - [[Jean Simmons]], bresk leikkona (f. [[1929]]). * [[27. janúar]] - [[J. D. Salinger]], bandarískur rithöfundur (f. [[1919]]). * [[1. febrúar]] - [[Steingrímur Hermannsson]], fyrrum forsætisráðherra Íslands (f. [[1928]]). * [[14. febrúar]] - [[Dick Francis]], breskur rithöfundur (f. [[1920]]). * [[15. febrúar]] - [[Ármann Snævarr]], prófessor og fyrrverandi háskólarektor (f. [[1919]]). * [[20. febrúar]] - [[Alexander Haig]], hershöfðingi og fyrrum utanríkisráðherra Bandaríkjanna (f. [[1924]]). * [[3. mars]] - [[Michael Foot]], breskur stjórnmálamaður (f. [[1913]]). * [[3. mars]] - [[Jón Hnefill Aðalsteinsson]], íslenskur þjóðfræðingur (f. [[1927]]). * [[7. mars]] - [[Kenneth Dover]], breskur fornfræðingur (f. [[1920]]). * [[14. mars]] - [[Peter Graves]], bandarískur leikari (f. [[1926]]). * [[27. mars]] - [[Vasilíj Smyslov]], rússneskur skákmeistari (f. [[1921]]). * [[3. apríl]] - [[Eugene Terre'Blanche]], suðurafrískur aðgerðasinni (f. [[1941]]). * [[4. apríl]] - [[Jón Böðvarsson]], skólameistari og fræðimaður (f. [[1930]]). * [[8. apríl]] - [[Malcolm McLaren]], breskur tónlistarmaður og umboðsmaður (f. [[1946]]). * [[10. apríl]] - [[Lech Kaczyński]], forseti Póllands (f. [[1949]]). * [[14. apríl]] - [[Peter Steele]], bandarískur tónlistarmaður (f. [[1962]] * [[15. apríl]] - [[Jack Herer]], bandarískur baráttumaður fyrir lögleiðingu kannabiss (f. [[1939]]). * [[5. maí]] - [[Umaru Yar'Adua]], forseti Nígeríu (f. [[1951]]). * [[7. maí]] - [[Fríða Á. Sigurðardóttir]], íslenskur rithöfundur (f. [[1940]]). * [[8. maí]] - [[Andor Lilienthal]], ungverskur skákmeistari (f. [[1911]]). * [[16. maí]] - [[Ronnie James Dio]], bandarískur söngvari (f. [[1942]]) * [[28. maí]] - [[Gary Coleman]], bandarískur leikari (f. [[1968]]). * [[29. maí]] - [[Dennis Hopper]], bandarískur leikari (f. [[1936]]). * [[3. júní]] - [[Pétur Sigurgeirsson]], biskup Íslands (f. [[1919]]). * [[13. júní]] - [[Guðmundur Georgsson]], íslenskur læknir og friðarsinni. * [[18. júní]] - [[José Saramago]], portúgalskur rithöfundur (f. [[1922]]). * [[28. júní]] - [[Robert Byrd]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1917]]). * [[20. júlí]] - [[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikt Gröndal]], íslenskur stjórnmálamaður og fyrrverandi forsætisráðherra (f. [[1924]]). * [[8. ágúst]] - [[Patricia Neal]], bandarísk leikkona (f. [[1926]]). * [[9. ágúst]] - [[Ted Stevens]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1923]]). * [[17. ágúst]] - [[Francesco Cossiga]], forseti Ítalíu (f. [[1928]]). * [[30. ágúst]] - [[Francisco Varallo]], argentinskur knattspyrnumaður (f. [[1910]]). * [[9. september]] - [[Bent Larsen]], danskur skákmeistari (f. [[1935]]). * [[12. september]] - [[Claude Chabrol]], franskur leikstjóri (f. [[1930]]). * [[26. september]] - [[Gloria Stuart]], bandarísk leikkona (f. [[1910]]). * [[29. september]] - [[Tony Curtis]], bandarískur leikari (f. [[1925]]). * [[3. október]] - [[Philippa Foot]], breskur heimspekingur (f. [[1920]]). * [[4. október]] - [[Norman Wisdom]], breskur leikari og grínisti (f. [[1915]]). * [[9. október]] - [[Maurice Allais]], franskur hagfræðingur (f. [[1911]]). * [[14. október]] - [[Benoit Mandelbrot]], fransk-bandarískur stærðfræðingur (f. [[1924]]). * [[27. október]] - [[Nestor Kirchner]], forseti Argentínu (f. [[1950]]). * [[12. nóvember]] - [[Henryk Gorecki]], pólskt tónskáld (f. [[1933]]). * [[15. nóvember]] - [[Ángel Rubén Cabrera]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (f. [[1939]]). * [[28. nóvember]] - [[Leslie Nielsen]], kanadískur leikari (f. [[1926]]). * [[15. desember]] - [[Jean Rollin]], franskur kvikmyndagerðarmaður (f. [[1938]]). * [[26. desember]] - [[Teena Marie]], bandarísk söngkona (f. [[1956]]). * [[30. desember]] - [[Thomas Funck]], sænskur rithöfundur (f. [[1919]]). ==[[Nóbelsverðlaun]]== * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]]: [[Richard F. Heck]], [[Ei-ichi Negishi]] og [[Akira Suzuki]] * [[Nóbelsverðlaun í hagfræði|Hagfræði]]: [[Peter A. Diamond]], [[Dale T. Mortensen]] og [[Christopher A. Pissarides]]. * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaunin]]: [[Liu Xiaobo]]. * [[Bókmenntaverðlaun Nóbels|Bókmenntaverðlaunin]]: [[Mario Vargas Llosa]]. * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]]: [[Andre Geim]] og [[Konstantin Novoselov]]. * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]]: [[Robert G. Edwards]]. [[Flokkur:2010]] [[Flokkur:2001-2010]] kpf9vnehh3ppb6d36dwe2wcast64fst 0 40487 1960222 1912041 2026-04-16T23:25:06Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960222 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Dampfturbine_Montage01.jpg|thumb|right|Gufuhverfill smíðaður í verksmiðju tæknifyrirtækisins Siemens í Þýskalandi.]] '''Tækni''' er breitt [[hugtak]] sem notað er um aðferðir [[lífvera]] til þess að nýta sér umhverfi sitt sér til framdráttar með sértækri [[þekking]]u. [[Mannkyn]]ið hefur nýtt sér [[vísindi|vísindin]] og [[verkfræði]] til þess að búa til ýmis konar [[verkfæri]] sem hafa breytt lífsskilyrðum á hverjum tíma. [[Saga tækniþróunar]] er nátengd [[mannkynssaga|sögu mannsins]]. Með tækni er átt við efnislega hluti eins og [[tæki]], [[vél]]ar og verkfæri, en hún á einnig við um óáþreifanlega hluti eins og [[kerfi]], [[skipulag]] og [[aðferð]]ir. Notkun nýrrar tækni er áberandi í [[læknisfræði]], [[iðnaður|iðnaði]], [[vísindi|vísindum]], [[fjarskipti|fjarskiptum]], [[flutningur|flutningum]] og [[daglegt líf|daglegu lífi]] fólks um allan heim. Tækniþróun hefur oft haft mikil áhrif á þróun mannlegra samfélaga. Elsta dæmið um slíkt er þróun [[steinverkfæri|steinverkfæra]] í upphafi [[steinöld|steinaldar]]<ref name=":3">{{Cite web |author=The British Museum |title=Our earliest technology? |url=https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |access-date=2 September 2022 |website=smarthistory.org |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902015829/https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |url-status=live }}</ref> og þar á eftir þróun hæfileikans til að kveikja [[eldur|eld]], sem varð til þess að [[mannsheili]]nn stækkaði og [[tungumál]]ið varð til.<ref>{{Cite journal |last=Gowlett |first=J. A. J. |date=5 June 2016 |title=The discovery of fire by humans: a long and convoluted process |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=371 |issue=1696 |pages=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmc=4874402 |pmid=27216521}}</ref> Fyrir [[bronsöld]] var [[hjól]]ið fundið upp sem leiddi smátt og smátt til þróunar flóknari [[vél]]a.<ref>{{Cite book |last=Rao |first=J. S. |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-007-1165-5 |title=History of Rotating Machinery Dynamics |series=History of Mechanism and Machine Science |publisher=Springer Dordrecht |year=2011 |volume=20 |isbn=978-94-007-1164-8 |edition= |pages= |language=en |doi=10.1007/978-94-007-1165-5 |access-date=10 September 2022 |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910122427/https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-007-1165-5 |url-status=live }}</ref> Tækninýjungar á sviði samskipta, eins og [[prentvél]]in, [[sími]]nn og [[Internetið]], áttu þátt í að skapa [[þekkingarhagkerfi]]. Tækniþróun hefur mikil áhrif á [[efnahagsþróun]] og á stóran þátt í aukinni [[velmegun]] mannkyns, en getur líka haft neikvæð áhrif með [[mengun]] og [[náttúrueyðing]]u. Tækni getur valdið samfélagslegum skaða með því að auka [[atvinnuleysi]] vegna aukinnar [[sjálfvirkni]].<ref>{{Cite web |date=12 April 2020 |author=Jennifer Okafor |title=Negative Impact of Technology on the Environment |url=https://www.trvst.world/environment/negative-impact-of-technology-on-the-environment/ |access-date=2 September 2022 |website=TRVST |language=en-US |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902015831/https://www.trvst.world/environment/negative-impact-of-technology-on-the-environment/ |url-status=live }}</ref> Þetta hefur leitt til umræðna um hlutverk og notagildi tækninnar, [[siðfræði tækninnar]] og aðferðir til að draga úr neikvæðum afleiðingum tækniþróunar.<ref name=":8">{{Cite book |last1=de Vries |first1=M. J. |last2=Verkerk |first2=M. J. |last3=Hoogland |first3=J. |last4=van der Stoep |first4=J. |url=https://www.google.com/books/edition/Philosophy_of_Technology/EOmPCgAAQBAJ |title=Philosophy of Technology : An Introduction for Technology and Business Students |publisher=Taylor & Francis |year=2015 |isbn=9781317445715 |location=United Kingdom |oclc=907132694 |access-date=10 September 2022 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184227/https://www.google.com/books/edition/Philosophy_of_Technology/EOmPCgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> Ýmsar sögulegar hreyfingar, eins og [[lúddítar]] og [[anti-civ]], hafa barist gegn framrás nýrrar tækni,<ref>{{Cite journal |last=Gardenier |first=M. |date=7 October 2016 |title=The "anti-tech" movement, between anarcho-primitivism and the neo-luddite |url=https://www.cairn.info/revue-societes-2016-1-page-97.htm?ref=doi |journal=Sociétés |volume=n° 131 |issue=1 |pages=97–106 |doi=10.3917/soc.131.0097 |issn=0765-3697 |access-date=10 September 2022 |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910132645/https://www.cairn.info/revue-societes-2016-1-page-97.htm?ref=doi |url-status=live }}</ref> meðan aðrar hreyfingar, eins og [[transhúmanismi|transhúmanistar]] og [[tækniframfarastefna|tækniframfarasinnar]], líta á tæknina sem frelsandi afl.<ref>{{Cite book |last=Lee |first=N. |editor-first1=Newton |editor-last1=Lee |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-16920-6 |title=The Transhumanism Handbook |publisher=[[Springer Publishing]] |year=2019 |isbn=9783030169190 |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-030-16920-6 |s2cid=195791313 |access-date=10 September 2022 |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708014043/https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-16920-6 |url-status=live }}</ref> Oft gengur tæknileg [[nýsköpun]] út á að takast á við neikvæðar afleiðingar tækniþróunar, eins og notkun [[Endurnýjanleg orka|endurnýjanlegra orkugjafa]] í flutningum og iðnaði,<ref>{{Cite journal |last1=Haščič |first1=I. |last2=Johnstone |first2=N. |last3=Watson |first3=F. |last4=Kaminker |first4=C. |date=15 December 2010 |title=Climate Policy and Technological Innovation and Transfer: An Overview of Trends and Recent Empirical Results |url=https://www.oecd-ilibrary.org/environment/climate-policy-and-technological-innovation-and-transfer_5km33bnggcd0-en |journal=[[OECD|OECD Working Papers]] |series=OECD Environment Working Papers |language=en |doi=10.1787/5km33bnggcd0-en |access-date=10 September 2022 |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910140300/https://www.oecd-ilibrary.org/environment/climate-policy-and-technological-innovation-and-transfer_5km33bnggcd0-en |url-status=live }}</ref> notkun erfðabreyttra jurta til að forðast [[jarðvegseyðing]]u,<ref>{{Cite book |last1=Grunewald |first1=W. |title=The GMO Revolution |url=https://archive.org/details/gmorevolution0000grun |last2=Bury |first2=J. |publisher=LannooCampus Publishers |year=2015 |isbn=9789401432191 |language=en}}</ref> og [[geimkönnun]] til að leita leiða til að lifa af hnattrænar [[hamfarir]].<ref name=":0">{{Cite journal |last=Gottlieb |first=J. |date=1 May 2022 |title=Discounting, Buck-Passing, and Existential Risk Mitigation: The Case of Space Colonization |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0265964622000121 |journal=Space Policy |language=en |volume=60 |pages=101486 |doi=10.1016/j.spacepol.2022.101486 |bibcode=2022SpPol..6001486G |s2cid=247718992 |issn=0265-9646}}</ref> == Heiti == Íslenska orðið „tækni“ var líklega búið til af [[Björn Bjarnason frá Viðfirði|Birni Bjarnasyni frá Viðfirði]] í kringum 1912.<ref>{{cite journal|author=Halldór Halldórsson|journal=Dagblaðið Vísir|date=10. júní 1995|page=16|title=Tækni|url=https://timarit.is/page/2728990?iabr=on}}</ref> Það er myndað bæði með hliðsjón af danska orðinu ''teknik'' (af gríska orðinu τέχνη ''tekne'' „list“, „handverk“) og íslenska orðinu [[tæki]] (af „tækur“ og „að taka“). Gríska orðið kom inn í önnur Evrópumál á 19. öld (til dæmis sem ''Technik'' í þýsku og ''technique'' í frönsku) þegar tekið var að nota það yfir aðferðir til að gera eða skapa hluti, hvort sem einhver tæki komu við sögu eða ekki.<ref>{{Cite journal |last=Salomon |first=Jean‐Jacques |date=1 January 1984 |title=What is technology? The issue of its origins and definitions |url=https://doi.org/10.1080/07341518408581618 |journal=History and Technology |volume=1 |issue=2 |pages=113–156 |doi=10.1080/07341518408581618 |issn=0734-1512 |access-date=10 September 2022 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184240/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07341518408581618 |url-status=live }}</ref> ''Technologie'' vísaði þá ýmist til fræðigreinar sem fékkst við rannsóknir á slíkum aðferðum, eða lagasetningar í kringum notkun þeirra. == Verðandi tækni == Verðandi tækni er ný tækni sem er enn skammt á veg komin hvað varðar útfærslur og útbreiðslu. Dæmi um verðandi tækni eru [[örtækni]], [[líftækni]], [[þjarkafræði]], [[þrívíddarprentun]], [[bálkakeðja|bálkakeðjur]] og [[gervigreind]]. Árið 2005 spáði framtíðarfræðingurinn [[Ray Kurzweil]] því að næsta tæknibylting myndi byggjast á framförum í [[erfðafræði]], örtækni og þjarkafræði, og að þjarkafræðin myndi hafa mest áhrif af þessum þremur.<ref>{{Cite book |last=Kurzweil |first=Ray |title=The Singularity is Near |url=https://archive.org/details/singularityisnea2006kurz |publisher=Penguin |year=2005 |isbn=978-1-101-21888-4 |chapter=GNR: Three Overlapping Revolutions}}</ref> [[Erfðatækni]] getur gefið okkur mun betri stjórn á líffræði mannsins með [[markviss þróun|markvissri þróun]] og sumir telja að þetta muni umturna sjálfsmynd okkar.<ref>{{Cite journal |last=Kompridis |first=N. |year=2009 |title=Technology's challenge to democracy: What of the human |url=http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |journal=Parrhesia |volume=8 |issue=1 |pages=20–33 |access-date=21 February 2011 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185314/http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |url-status=live }}</ref> Aðrir óttast að slík erfðatækni geti leitt til [[kynbótastefna|kynbótastefnu]] eða félagslegs ójöfnuðar. Örtækni gerir okkur kleift að móta sameindir með því að eiga beint við frumeindir<ref>{{Cite news|date=2016-04-19|title=Ray Kurzweil Predicts Three Technologies Will Define Our Future|url=https://singularityhub.com/2016/04/19/ray-kurzweil-predicts-three-technologies-will-define-our-future/|access-date=2021-05-10|website=Singularity Hub|language=en-US|last1=McShane |first1=Sveta }}</ref> sem gæti leitt til gagngerrar ummyndunar á okkur sjálfum og umhverfi okkar.<ref>{{Cite book |last1=Poole |first1=C. P. Jr. |url=https://books.google.com/books?id=XfzgEoY9SNkC |title=Introduction to Nanotechnology |last2=Owens |first2=F. J. |date=30 May 2003 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-07935-4 |language=en}}</ref> Nanóþjarkar gætu unnið við að eyða krabbameinsfrumum í mannslíkamanum eða myndað ný líffæri og máð þannig út skilin milli tækni og líffræði.<ref>{{Cite web |last=Vince |first=G. |date=3 July 2003 |title=Nanotechnology may create new organs |url=https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |access-date=11 September 2022 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=11 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911220109/https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |url-status=live }}</ref> Sjálfvirkni þjarka hefur þróast hratt og talið er að vélar muni taka við af mönnum við mörg hættuleg störf, eins og [[leit og björgun]], [[sprengjueyðing]]u, [[slökkvistarf|slökkvistörf]] og [[stríð]].<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=Sukhan |url=https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&dq=progress+in+robotics&pg=PA4 |title=Recent Progress in Robotics: Viable Robotic Service to Human: An Edition of the Selected Papers from the 13th International Conference on Advanced Robotics |last2=Suh |first2=Il Hong |date=14 January 2008 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-76728-2 |pages=3 |language=en |access-date=13 September 2022 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185316/https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&dq=progress+in+robotics&pg=PA4 |url-status=live }}</ref> Hugmyndir um framtíð gervigreindar eru mismunandi, en helmingur sérfræðinga sem tóku þátt í könnun árið 2018 taldi að gervigreind myndi ná að vinna öll verkefni betur og ódýrar en menn fyrir 2063 og gera öll mannleg störf sjálfvirk fyrir 2140.<ref>{{Cite journal |last1=Grace |first1=K. |last2=Salvatier |first2=J. |last3=Dafoe |first3=A. |last4=Zhang |first4=B. |last5=Evans |first5=O. |date=31 July 2018 |title=Viewpoint: When Will AI Exceed Human Performance? Evidence from AI Experts |url=https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |journal=Journal of Artificial Intelligence Research |language=en |volume=62 |pages=729–754 |doi=10.1613/jair.1.11222 |issn=1076-9757 |s2cid=8746462 |access-date=11 September 2022 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |url-status=live }}</ref> Væntingar um [[framfaraatvinnuleysi]] hafa ýtt undir áherslu á menntun í [[tölvuvísindi|tölvuvísindum]] og hugmyndir um [[borgaralaun]]. Sumir stjórnmálafræðingar telja að þetta gæti leitt til aukinnar öfgahyggju, meðan aðrir líta á þetta sem tækifæri til að koma á nýju [[allsnægtahagkerfi]].<ref>{{Citation | last = Sadler | first = Philip | title = Sustainable Growth in a Post-Scarcity World: Consumption, Demand, and the Poverty Penalty | publisher = Gower Applied Business Research | date = 2010 | location = Surrey, England |url=https://books.google.com/books?id=1PFD5zdZKyYC&pg=PA7 |page=7 | isbn = 978-0-566-09158-2}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Tækni| ]] tddrt0w9a6pzrkc0m3ykb45k91q49hs 0 41710 1960205 1927961 2026-04-16T19:41:56Z CommonsDelinker 1159 Skráin Roman_Cologne,_reconstruction.JPG var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] vegna þess að per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Maps of the history of Cologne|]] 1960205 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Kölnar | skjaldarmerki = DEU Koeln COA.svg | kort = Lage der kreisfreien Stadt Köln in Deutschland.png |undirskipting_gerð = Sambandsland | undirskipting_nafn = [[Norðurrín-Vestfalía]] | flatarmál_heild_km2 = 405,01 | mannfjöldi_heild = 1100000 | mannfjöldi_frá = 2018 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 =2.553 | hæð_m = 53 | vefsíða =[http://www.stadt-koeln.de/ www.stadt-koeln.de] }} '''Köln''' er stærsta borgin í þýska sambandslandinu [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]] með yfir 1,1 milljón íbúa ([[2018]]). Hún er jafnframt fjórða stærsta borg [[Þýskaland]]s og ein af fjórum milljónaborgum í Þýskalandi. Hún er hluti af [[Rín-Ruhr-stórborgarsvæðið|Rín-Ruhr-stórborgarsvæðinu]]. == Lega == [[Mynd:Kölner Dom nachts.jpg|thumb|left|Dómkirkjan í Köln er þriðja hæsta kirkja heims]] Köln liggur við ána [[Rín (fljót)|Rín]] nokkuð vestarlega í Þýskalandi og rétt fyrir sunnan Ruhr-héraðið. Hollensku landamærin eru 30 km til vesturs. Næstu stærri borgir eru [[Leverkusen]] til norðurs (10 km), [[Bonn]] til suðurs (25 km) og [[Aachen]] til vesturs (40 km). == Skjaldarmerki == [[Mynd:Köln st ursula 1499.jpg|thumb|Heilög Úrsúla drepin ásamt nokkrum öðrum meyjum]] [[Skjaldarmerki]] Kölnar sýnir ellefu svarta dropa á hvítum grunni. Fyrir ofan eru þrjár gullnar kórónur á rauðum grunni. Droparnir tákna hina heilögu Ursulu sem fórst ásamt tíu öðrum meyjum sem voru drepnar af [[Húnar|húnum]] þegar þær voru á heimleið úr pílagrímsferð til [[Róm]]ar. Kórónurnar minna á að borgin var áður hluti af [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkinu]]. Rauði og hvíti liturinn er tákn [[Hansasambandið|Hansasambandsins]] en Köln var stofnfélagi í því sambandi. == Orðsifjar == Borgin hét á tímum Rómverja ''Colōnia Claudia Āra Agrippīnēnsium'' sem var síðar stytt í ''[[wikt:en:Colonia Agrippina#Latin|Colōnia Agrippīna]]'' eða bara Colonia og loks á [[Miðaldir|miðöldum]] í Cöln. Það var ekki fyrr en á síðustu öld að rithátturinn Köln (með k-i) varð ofan á. Á frönsku og ensku heitir borgin Cologne.<ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 153.</ref> == Saga Kölnar == === Upphaf og miðaldir === Það voru [[Rómverjar]] sem stofnuðu borgina Köln og mun það hafa gerst árið 38 f.Kr. Rómverjar og germanski þjóðflokkurinn úbíar bjuggu þar saman í sátt og samlyndi. Borgin dafnaði vel, en hún var landamæraborg í nokkrar aldir. Árið [[260]] e.Kr. varð Köln að höfuðborg vesturhluta Rómaveldis, til [[274]]. [[Konstantínus mikli|Konstantínus]] keisari leyfði [[Gyðingar|gyðingum]] að setjast að í borginni í upphafi 4. aldar og er söfnuður þeirra í borginni elsti gyðingasöfnuður Þýskalands. Á svipuðum tíma var uppgangur kristninnar í [[Evrópa|Evrópu]]. Heimildir eru fyrir kristinni kirkju í Köln árið [[355]], en það væri elsta þekkta kirkja Þýskalands. Í tengslum við kristnu kirkjuna var heilög Úrsúla drepin af húnum, en tákn hennar er í skjaldarmerki borgarinnar enn í dag. Á sama ári réðust frankar á borgina, ræna hana og leggja hana undir sig. En Rómverjar náðu henni aftur á sitt vald. Frankar fluttu vestur og stofnsettu frankaríkið. Þeir hertóku borgina hins vegar á nýjan leik [[454]] og héldu henni eftir það. Nokkrir frankakonungar sátu gjarnan í Köln. Við [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningunum]] [[843]] var ríkinu skipt og lenti Köln þá í austurríkinu. Árið [[882]] sigldu [[víkingar]] (normannar) upp Rínarfljót alla leið til Kölnar og rændu þeir hana. Frá og með þessum tíma jukust áhrif erkibiskupanna í borginni, en þeir urðu að [[Kjörfursti|kjörfurstum]] í þýska ríkinu. Árið [[1164]] lét erkibiskupinn Rainald von Dassel flytja líkamsleifar vitringanna þriggja til Kölnar. Borgin verður þar með að mesta pílagrímsstað þýska ríkisins og eina af þremur merkustu pílagrímsstöðum Evrópu, ásamt Róm og [[Santiago de Compostela]] á [[Spánn|Spáni]]. === Síðmiðaldir === [[Mynd:Panorama Köln.jpg|thumb|Köln 1531. Mynd eftir Anton Woensam.]] Á [[14. öldin|14. öld]] var Köln meðlimur í Hansasambandinu. [[1367]] var aðalfundur sambandsins haldinn í ráðhúsinu í Köln. Þar var myndað hernaðarbandalag gegn [[Valdimar 4.|Valdimar IV]] Danakonungi. [[1388]] var gamli háskólinn í Köln stofnaður. Þetta var fjórði háskóli þýska ríkisins og næstelsti í núverandi Þýskalandi. Um þetta leyti var Köln stærsta borgin í ríkinu. [[Siðaskiptin]] urðu ekki í Köln. Lúterskir predikarar voru brenndir á báli [[1529]] og höfðu þeir ekki haft erindi sem erfiði. Hins vegar snerist erkibiskupinn Gebhard Truchsess von Waldburg til lútersku [[1582]] og var bannfærður fyrir vikið. Málið var tekið fljótt fyrir, því með lúterskum erkibiskupi Köln væru lútersku kjörfurstarnir í ríkinu þá í meirihluta. Slíkt varð að hindra með öllum ráðum. Köln hélst því kaþólsk og kom lítið sem ekkert við sögu í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]]. === Frakkar og prússar === Árið [[1669]] tók Köln í síðasta sinn þátt í Hansadögum í [[Lübeck]]. Sambandið leystist upp eftir það. Árið [[1701]] stofnaði Ítalinn Giovanni Battista Farina fyrstu ilmvatnsfyrirtæki heims. Hann bjó til og seldi ''Eau de Cologne'', sem enn er þekkt vörumerki í dag. Árið [[1794]] hertók franskur byltingarher borgina. Á næstu árum lögðu [[Frakkland|Frakkar]] niður háskólann og lokuðu ýmsum kirkjum og klaustrum. Einnig var erkibiskupsdæmið lagt niður. Íbúar Kölnar fengu franskt ríkisfang. [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] sjálfur sótti borgina heim í [[september]] [[1804]], skömmu eftir krýningu sína til keisara. Eftir tap Napoleons við [[Jena]] og Auerstedt [[1814]] yfirgáfu allir Frakkar borgina, sem við það verður þýsk á ný. [[Vínarfundurinn]] ákvað að gefa prússum borgina. Á prússneska tímanum var lokið við að reisa dómkirkjuna frægu. Borgin óx og dafnaði. Árið [[1850]] fór íbúatalan yfir 100 þúsund. [[1855]] er fyrsta fasta brúin yfir Rín smíðuð síðan [[953]]. Dómkirkjan var loks vígð [[1880]], 632 árum eftir fyrstu skóflustunguna. Árið [[1881]] voru gömlu borgarmúrarnir rifnir til að skapa meira byggingapláss. === 20. öldin === Árið [[1914]] töpuðu Þjóðverjar [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. [[6. desember]] það ár hertóku [[Bretland|Bretar]] borgina. Köln tilheyrði að vísu [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldinu]], en í borginni var farið eftir breskum lögum. Árið [[1924]] var Hansaháhýsið reist í borginni en það var þá hæsta háhýsi Evrópu. Bretar hurfu úr borginni [[1926]]. Þann [[4. janúar]] [[1933]] hittust [[Hitler]] og [[Franz von Papen]] ríkiskanslari í Köln til að ræða yfirtöku [[Nasismi|nasista]] á stjórn landsins. Köln varð fyrir gífurlegum loftásásum í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]]. Um 95% af miðborginni eyðilagðist. Þann [[6. mars]] hertóku [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] borgina nær átakalaust, en áður höfðu nasistar sprengt brýrnar yfir Rín. Borgin var þá nær mannlaus. Árið [[1963]] heimsótti [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseti borgina. == Íþróttir == [[Mynd:Blauefunken-rosenmontag-200.jpg|thumb|Karnevalsstemning í Köln]] Aðalknattspyrnufélag borgarinnar er [[1. FC Köln]]. Það hefur þrisvar orðið þýskur meistari, síðast [[1978]], og fjórum sinnum bikarmeistari, síðast [[1983]]. Maraþonhlaup fer fram í borginni árlega á haustin. Hlaupið var fyrst haldið 1997 og er í tengslum við það einnig hlaupið Maraþon á línuskautum. Hjólreiðakeppnin '''Rund um Köln''' er íþróttaviðburður sem haldinn hefur verið frá 1908. Þar með er hjólreiðakeppnin sú næstelsta innanborgar í Þýskalandi (á eftir ''Rund um Berlin''). Hjólað er í kringum og í gegnum borgina og er nær öll borgin hertekin af hjólreiðafólki í heilan dag meðan keppnin stendur yfir. == Viðburðir == * '''Karneval''' er stærsta hátíðin í borginni. Hér er um skrúð- og skrautgöngur að ræða og heimsækja um 2 milljónir manna þessa hátíð. * '''Cologne Pride''' er stærsta gleðiganga [[samkynhneigð]]ra í Þýskalandi. Hún fer fram fyrstu helgi í [[júlí]] og dregur til sín um milljón gesti. == Vinabæir == Köln viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir: {| |- | valign="top" | * {{GBR}} [[Liverpool]] í [[England]]i, síðan [[1952]] * {{LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] í [[Lúxemborg]], síðan [[1958]] * {{FRA}} [[Lille]] í [[Frakkland]]i, síðan 1958 * {{BEL}} [[Liége]] í [[Belgía|Belgíu]], síðan 1958 * {{NLD}} [[Rotterdam]] í [[Holland]]i, síðan 1958 * {{ITA}} [[Tórínó]] á [[Ítalía|Ítalíu]], síðan 1958 * {{JPN}} [[Kyoto]] í [[Japan]], síðan [[1963]] * {{TUN}} [[Túnis (borg)|Túnis]] í [[Túnis]], síðan [[1964]] | valign="top" | * {{FIN}} [[Turku]] í [[Finnland]]i, síðan [[1967]] * {{DEU}} [[Neukölln]] (borgarhluti [[Berlín]]ar) í [[Þýskalandi]], síðan 1967 * [[Mynd:Flag of Romania.svg|22px]] Cluj-Napoca í [[Rúmenía|Rúmeníu]], síðan [[1976]] * {{ISR}} [[Tel Aviv]] í [[Ísrael]], síðan [[1979]] * {{ESP}} [[Barcelona]] á [[Spánn|Spáni]], síðan [[1984]] * {{CHN}} [[Peking]] í [[Kína]], síðan [[1987]] * [[Mynd:Flag of Greece.svg|22px]] [[Þessaloniki]] í [[Grikkland]]i, síðan [[1988]] * {{IRL}} [[Cork]] í [[Írland]]i, síðan 1988 | valign="top" | * {{NIC}} Corinto/El Realejo í [[Níkaragva]], síðan 1988 * {{USA}} [[Indianapolis]] í [[Indiana (fylki)]], [[Bandaríkin|BNA]], síðan 1988 * {{RUS}} [[Wolgograd]] í [[Rússland]]i, síðan 1988 * {{DEU}} [[Treptow-Köpenick]] (borgarhluti Berlínar) í Þýskalandi, síðan 1990 * {{POL}} [[Kattowitz]] í [[Pólland]]i, síðan 1991 * [[Mynd:Flag of Palestine.svg|22px]] [[Betlehem]] í [[Palestína|Palestínu]], síðan [[1996]] * {{TUR}} [[Istanbul]] í [[Tyrkland]]i, síðan [[1997]] * {{BRA}} [[Rio de Janeiro]] í [[Brasilía|Brasilíu]], síðan [[2011]] |} == Frægustu börn borgarinnar == * (15 e.Kr.) Julia Agrippina keisaraynja, eiginkona [[Kládíus]]ar og móðir [[Neró]] keisara * ([[1840]]) [[Ferdinand August Bebel]] stjórnmálamaður og meðstofnandi stjórnmálaflokksins SPD * ([[1876]]) Dr. [[Konrad Adenauer]] fyrsti kanslari sambandslýðveldis Þýskalands * ([[1917]]) [[Heinrich Böll]] rithöfundur * ([[1966]]) [[Stefan Raab]] söngvari, showmaster og skemmtikraftur == Byggingar og kennileiti == [[Mynd:Köln severinstorburg02.jpg|thumb|Severinshliðið]] * [[Dómkirkjan í Köln]] er ein þekktasta dómkirkja Þýskalands. Hún er jafnframt næsthæsta kirkjan í Þýskalandi með 157 metra (á eftir [[Dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]) og þriðja hæsta í heimi. [[1880]]-[[1884]] var kirkjan meira að segja hæsta bygging heims. Í kirkjunni eru líkamsleifar vitringanna þriggja. Í gegnum tíðina hafa frægir menn skilið eftir sig eiginhandaráritun á innri veggi kirkjunnar, til dæmis [[Jóhannes Páll 2.|Jóhannes Páll páfi II]]., karlalandsliðið í knattspyrnu o.fl.. Kirkjan er mest sótti ferðamannastaður Þýskalands. Hún er á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. * '''Postulakirkjan''' er ákaflega sérkennilega hönnuð kirkja í Köln. Hún var reist á [[12. öldin|12. öld]] á stað þar sem áður hafði staðið kirkja og helguð postulunum. Á þeim tíma var kirkjan hins vegar fyrir utan borgarmúrana. Hún komst ekki ‚inn í‘ borgina fyrr en múrarnir voru víkkaðir á [[13. öldin|13. öld]]. Kirkjan er þekkt fyrir seríu höggmynda af verndardýrlingum. * '''Pantaleonskirkjan''' er orðin mjög gömul kirkja. Hún var reist á 9. öld og kemur fyrst við skjöl [[864]]. Það var Theophanu, eiginkona [[Otto II (HRR)|Ottos II]] keisara, sem lét reisa kirkjuna, en hún var frá [[Býsans]]. Auk þess var þar munkaklaustur. [[1618]] eru framkvæmdar miklar viðgerðir á kirkjunni í barokkstíl. [[1757]] hrundi annar turninn. Klaustrið var leyst upp á Napoleonstímanum og var þá kirkjan sjálf notuð sem hesthús. Í loftárásum seinna stríðsins skemmdist kirkjan töluvert. Í viðgerðum eftir það var reynt að endurvekja rómanska (upphaflega) stílinn og lauk viðgerðum [[1963]]. * '''Severinstor''' er stórt hlið úr gamla borgarmúrnum, reist á 12. öld. Það snýr til suðurs og var suðurinngangur inn í borgina. [[1235]] heilsuðu hér borgarbúar Ísabellu prinsessu frá [[England]]i, en hún var þar á ferð til að giftast [[Friðrik II (HRR)|Friðriki II]] keisara. Eftir að borgarmúrarnir voru rifnir 1881, var sett náttúrusafn inn í hliðið, seinna heilsusafn. Í dag er hliðið opinber sorgarstaður Kölnarbúa. Rýmin inni er hægt að leigja fyrir viðburði. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Köln|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2010}} {{Commons}} {{Borgir í Þýskalandi}} [[Flokkur:Borgir í Þýskalandi]] [[Flokkur:Hansasambandið]] 5b1thtv5pm0vlv7bwhn5qm658oljfqv 0 41927 1960236 1875157 2026-04-16T23:37:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960236 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Animhorse.gif|right|thumb|Teiknimynd af hesti þar sem hreyfingarnar byggjast á ljósmyndum [[Eadweard Muybridge]].]] '''Teiknimynd''' er [[kvikmynd]] sem gerð er með því að röð teiknaðra mynda eru sýndar með stuttu millibili sem veldur því að þær virðast vera [[hreyfimynd]]. [[Hefðbundin teiknimynd|Hefðbundnar teiknimyndir]] voru unnar á glærar filmur og ljósmyndaðar á [[kvikmyndafilma|kvikmyndafilmu]]. Í dag eru teiknimyndir yfirleitt [[tölvuteiknimynd]]ir gerðar með [[tölvugrafík]]. Teiknimyndagerð er sérstök listgrein innan [[kvikmyndagerð]]ar, ásamt öðrum aðferðum til hreyfimyndagerðar, eins og [[stopmotion]]-hreyfimyndum með [[leirbrúðumynd|leirbrúðum]] og [[skuggaleikhús]]i, sem dæmi. Yfirleitt eru sýndir 10 til 12 rammar á sekúndu í hefðbundinni teiknimynd, en í venjulegri [[leikin kvikmynd|leikinni kvikmynd]] er venjan 24 rammar á sekúndu. Oftast nægir að notast við 12 ramma (sem nefnast „á tveimur“) til að láta mynd virðast á samfelldri hreyfingu, en ef þarf að sýna snöggar hreyfingar er stundum notast við 24 ramma („á einum“). Fyrir hægari hreyfingar og ódýrari framleiðslu er stundum notast við átta ramma á sekúndu („á þremur“).<ref>{{vefheimild|url=https://www.lifewire.com/what-are-ones-twos-and-threes-4057778|titill=What are Ones, Twos, and Threes in Animation?|höfundur=Johnny Chew|dags=17.3.2020|vefsíða=Lifewire}}</ref> Þar sem myndin helst stutta stund föst á [[sjónhimna|sjónhimnunni]] nemur heilinn það sem samfellda atburðarás fremur en röð mynda. Vegna þess að teikna þurfti hvern ramma fyrir sig, var framleiðsla hefðbundinna teiknimynda ólík framleiðslu leikinna mynda þar sem tiltölulega auðvelt er að taka sama atriði upp oftar en einu sinni. [[Takmörkuð teiknimynd]] er aðferð til að spara í framleiðslu með því að kvika aðeins lítinn hluta af myndinni og endurnýta eins mikið og hægt er. Fjöldi mynda á sekúndu hættir að skipta máli í nútíma tölvuteiknimyndum þar sem atburðarásin er samfelld breyting stafrænna mynda á milli [[lykilrammi|lykilramma]] og framleiðslan verður líkari framleiðslu leikinna kvikmynda. Teiknimyndir koma fyrir sem bæði [[stuttmynd]]ir og [[kvikmynd í fullri lengd|kvikmyndir í fullri lengd]]. Klassískar teiknimyndir notast oft við ýktan [[skopmynd]]astíl, [[manngerð dýr]], [[ofurhetja|ofurhetjur]] og [[ærsl]]afull atriði. Ýmsir hafa gert tilraunir með að blanda saman teiknimyndum og leiknum myndum frá fyrstu tíð. Með tölvugrafík og raunsæjum þrívíddarteikningum er hægt að [[samsetning (myndvinnsla)|setja saman]] teiknaða mynd og tekna mynd þannig að ekki sjáist munur á til að skapa [[tæknibrellur]]. Tölvuteiknimyndir skiptast í tvívíðar teiknimyndir, sem líkjast hefðbundnum teiknimyndum, og þrívíðar teiknimyndir þar sem myndirnar sem hreyfast eru þrívíðir stafrænir hlutir. == Saga == [[Mynd:Prof._Stampfer's_Stroboscopische_Scheibe_No._X.gif|thumb|right|Snúningsskífa úr Phénakistiscope frá 1833.]] Fyrir tíma kvikmyndanna höfðu menn notast við ýmis brögð til að láta hluti og myndir virðast hreyfast af sjálfsdáðum, með [[brúðuleikhús]]i, [[skuggaleikhús]]i, ýmsum útgáfum af [[töfralukt]], og öðrum aðferðum.<ref>{{Cite web |title=How Modern Animation Originated from Live and Stage Performances - studio9 |url=https://studio9.ie/journal/how-modern-animation-originated-from-live-and-stage-performances |access-date=2024-02-18 |website=studio9.ie}}</ref> Eiginlegar teiknimyndir, þar sem röð samtengdra mynda er sýnd hratt þannig að myndin virðist hreyfast, komu til sögunnar með snúningsskífum eins og [[Phénakisticope]] (1833), [[Zoetrope]] (1866), [[flettibók]]um (1868) og [[Praxinoscope]] (1877). Franski uppfinningamaðurinn [[Charles-Émile Reynaud]] þróaði Praxinoscope-vélina þannig að hægt var að varpa lengri myndaröðum á tjald. Árið 1888 fékk hann einkaleyfi á vél sem hann notaði fyrir sýningar sem hann nefndi [[Théâtre Optique]] og sýndi allt að 700 handmálaðar myndir í röð. Hreyfimyndin var gerð á glærur og bakgrunnurinn aðskilinn.<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/3814977|jstor=3814977|last1=Myrent|first1=Glenn|title=Emile Reynaud: First Motion Picture Cartoonist|journal=Film History|year=1989|volume=3|issue=3|pages=191–202}}</ref> === Þöglu myndirnar === Þegar eiginleg [[kvikmyndagerð]] hófst undir lok 19. aldar voru teiknaðar myndir í fyrstu ekki álitnar henta nýja miðlinum sem átti að sýna raunsæjar lifandi myndir. [[J. Stuart Blackton]] hóf að nota stop-motion tækni til að blanda teiknimyndum saman við leiknar kvikmyndir. Kvikmyndin ''[[The Haunted Hotel]]'' frá 1907 varð vinsæl og lengi talin fyrsta teiknimyndin.<ref>Buccaneer: ''James Stuart Blackton and the Birth of American Movies'', p. 87. Rowman & Littlefield. 2016. {{ISBN|978-1-4422-4258-6}}.</ref> Franski skopmyndateiknarinn [[Émile Cohl]] gerði svo fyrstu hreinræktuðu teiknimyndina, ''[[Fantasmagorie]]'', árið 1908. Cohl teiknaði myndirnar beint á kvikmyndafilmuna. Bandaríski myndasöguhöfundurinn [[Winsor McCay]] gerði líka tilraunir með teiknimyndagerð þar sem hann teiknaði hverja mynd fyrir sig á blað í ''[[Nemó litli (kvikmynd frá 1911)|Nemó litli]]'' (1911) og ''[[Gertie the Dinosaur]]'' (1914).<ref>{{Cite encyclopedia |date=2023-07-22 |title=Winsor McCay: American Animator|encyclopedia = Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Winsor-McCay |access-date= |language=en}}</ref> Á 2. áratug 20. aldar varð teiknimyndagerð að iðnaði í Bandaríkjunum.{{sfn|Solomon|1989|p=28}} Framleiðandinn [[John Randolph Bray]] og kvikarinn [[Earl Hurd]] þróuðu persónuna [[Bobby Bumps]] fyrir röð stuttra gamanmynda. Þeir fengu einkaleyfi á því sem varð hin hefðbundna framleiðsluaðferð teiknimynda, að teikna hreyfimyndirnar á glærur.{{sfn|Solomon|1989|p=24}}{{sfn|Solomon|1989|p=34}} Fyrsta teiknimyndafígúran sem náði vinsældum í Bandaríkjunum var [[Kötturinn Felix]] eftir [[Pat Sullivan]] og [[Otto Messmer]] árið 1919.<ref>{{cite news|first1=Michael|last1=Cart|title=The Cat With the Killer Personality|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1991/03/31/books/the-cat-with-the-killer-personality.html|language=en-US|url-status=live|date=31 March 1991|access-date=December 30, 2022|archivedate=April 11, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140411005148/https://www.nytimes.com/1991/03/31/books/the-cat-with-the-killer-personality.html}}</ref> Árið 1917 fékk [[Max Fleischer]] einkaleyfi<ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242674?oq=US1242674|title = Method of producing moving-picture cartoons}}</ref> á aðferð við gerð teiknimynda sem hann nefndi [[Rotoscope]], þar sem stillum úr leikinni kvikmynd er varpað á blað og teiknarinn teiknar eftir myndunum til að skapa raunsærri hreyfingar. Árið 1917 gerði ítalsk-argentínski leikstjórinn [[Quirino Cristiani]] fyrstu teiknimyndina í fullri lengd, ''[[El Apóstol]]'', sem náði miklum vinsældum, en er nú talin glötuð. Hann fylgdi henni eftir árið 1918 með ''[[Sin dejar rastros]]'' sem var gerð upptæk af stjórnvöldum daginn eftir frumsýninguna.<ref>{{Cite web |title=animafest.hr |url=https://www.animafest.hr/en/2009/film/read_all/quirino_cristiani_the_mystery_of_the_first_animated_movies |access-date=2024-02-18 |website=www.animafest.hr}}</ref> Elsta teiknimyndin í fullri lengd sem hefur varðveist er þýska myndin ''[[Die Abenteuer des Prinzen Achmed]]'' eftir [[Lotte Reiniger]] frá 1927.<ref>{{Cite web |last=Lewis |first=Maria |date=December 15, 2020 |title=The Lasting Legacy of Lotte Reiniger |url=https://www.acmi.net.au/stories-and-ideas/lasting-legacy-lotte-reiniger/ |access-date=August 8, 2023 |website=[[Australian Centre for the Moving Image]]}}</ref> === Gullöld bandarískra teiknimynda === [[Mynd:Mickey_&_Minnie_Mouse_in_Plane_Crazy_(1928).gif|thumb|right|Mína og Mikki Mús í myndinni ''[[Plane Crazy]]'' frá 1928.]] Stuttmynd [[Walt Disney]] frá 1928, ''[[Steamboat Willie]]'', markar upphaf gullaldar bandarískra teiknimynda með samhæfðri hljóðrás, sem stóð fram á 7. áratug 20. aldar. Persónurnar [[Mikki Mús]] og [[Mína Mús]] birtust fyrst í þeirri teiknimynd. Disney stofnaði kvikmyndaverið [[Walt Disney Animation Studios]] árið 1923, ásamt bróður sínum, [[Roy O. Disney]]. Disney hafði mjög mikil áhrif á teiknimyndagerð um allan heim næstu áratugi, þótt framleiðslan hafi ekki verið stór hluti af heimsframleiðslunni.<ref name="Furniss_Page_107">{{cite book |last1=Furniss |first1=Maureen |title=Art in Motion, Revised Edition |chapter=Classical-era Disney Studio |author1-link=Maureen Furniss |date=2007 |pages=107–132 |publisher=John Libbey Publishing |location=New Barnet |isbn=9780861966639 |doi=10.2307/j.ctt2005zgm.9 |jstor=j.ctt2005zgm.9 |edition=2014 print-on-demand ed., based on 2007 revised |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2005zgm.9|oclc=1224213919}}</ref> Frá því um 1930 til um 1970 sendu bandarísku teiknimyndaverin frá sér mikið magn stuttmynda með teiknimyndafígúrum með hljóði og í lit. Í fyrstu voru þessar myndir sýndar á undan leiknum kvikmyndum í kvikmyndahúsum. Þetta voru meðal annars myndir frá Disney Animation Studios ([[Guffi]] 1932 og [[Andrés Önd]] 1934), [[Fleischer Studios]]/[[Famous Studios]] ([[Betty Boop]] 1930, [[Stjáni blái]] 1933, og [[Draugurinn Kasper]] 1945), [[Warner Bros. Cartoon Studios]]/[[Looney Tunes]] ([[Porky Pig]] 1935, [[Daffy Duck]] 1937, [[Bugs Bunny]] 1938–1940 og [[Tweety]] 1942), og [[Metro-Goldwyn-Mayer]] ([[Tommi og Jenni]] 1940). Árið 1937 kom svo út fyrsta teiknimyndin í fullri lengd og í lit, ''[[Mjallhvít og dvergarnir sjö (teiknimynd frá 1937)|Mjallhvít og dvergarnir sjö]]''. Disney notaðist við Rotoscope-tækni Fleischers við gerð myndarinnar.<ref>{{cite book |last1=Menache |first1=Alberto |title=Understanding Motion Capture for Computer Animation and Video Games |date=2000 |publisher=Morgan Kaufmann |isbn=978-0-12-490630-3 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=9njZ482OYfwC&pg=PA2 |access-date=14 December 2022 |language=en}}</ref> Fleischer Studios fylgdi því eftir með ''[[Ferðir Gúllívers (teiknimynd frá 1939)|Ferðum Gúllívers]]'' 1939. Eftir að [[síðari heimsstyrjöld]] braust út lokaðist fyrir erlenda markaði svo næstu myndum gekk illa í kvikmyndahúsum. Að lokum voru það aðeins Disney Animation Studios sem fengust við að gera teiknimyndir í fullri lengd. Þaðan komu til dæmis myndirnar ''[[Fantasía (teiknimynd)|Fantasía]]'' og ''[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]]'' árið 1940. Teiknimyndir voru notaðar í [[áróður]] í stríðinu, bæði af Bandaríkjunum (til dæmis ''[[Der Fuehrer's Face]]'' frá Disney og ''[[Private Snafu]]'' frá Warner Bros.), Japan (''[[Momotarō: Umi no Shimpei]]'') og Kína (''[[Tiě shàn gōngzhǔ]]''). === Sjónvarpið === [[Mynd:Flintstones-June-9-1961_(8080787943).jpg|thumb|right|''[[Steinaldarmennirnir]]'' (''The Flintstones'') voru fyrsta teiknimyndaþáttaröðin sem var sýnd á besta tíma og ætluð öllum aldurshópum.]] Með tilkomu sjónvarpsins fengu stuttar teiknimyndir nýjan miðil. Áður höfðu teiknimyndir verið framleiddar fyrir ótilgreindan áhorfendahóp í kvikmyndahúsum og innihéldu oft ofbeldi og kynferðislegar tilvísanir. Í sjónvarpi voru teiknimyndir fyrst og fremst ætlaðar börnum, eins og teiknimyndasyrpur sem voru sýndar á [[morgunsjónvarp|laugardagsmorgnum]]. Undir lok 6. áratugarins komu fram nýjar þáttaraðir sem voru þróaðar fyrir sjónvarpið, eins og teiknimyndir [[Hanna-Barbera Productions]] (''[[The Flintstones]]'' 1960 og ''[[Scooby-Doo]]'' 1969). Árið 1960 kom [[ljósritun]] til sögunnar og dró töluvert úr framleiðslukostnaði hefðbundinna teiknimynda.<ref>{{cite web|url=https://reactormag.com/the-advent-of-xerography-disneys-one-hundred-and-one-dalmatians/|title=The Advent of Xerography: Disney's One Hundred and One Dalmatians|author=Mari Ness|date=23. júlí 2015|website=Reactor}}</ref> Mörg ný framleiðslufyrirtæki hófu teiknimyndagerð fyrir sjónvarp í Bandaríkjunum. [[Total Television]] gerði teiknimyndaþætti í tengslum við sölu [[morgunkorn]]s frá [[General Mills]]. [[Myndasaga|Myndasögur]] sem höfðu notið vinsælda í blöðum, eins og [[Dick Tracy]] og [[Smáfólkið]], voru gerð að teiknimyndaþáttum eða [[sérþáttur|sérþáttum]] fyrir hátíðardagskrár sjónvarpsstöðvanna. [[Filmation]] gerði sjónvarpsþætti með [[ofurhetja|ofurhetjum]] [[DC Comics]] 1962 og [[Grantray-Lawrence Animation]] gerði það sama með persónur frá [[Marvel Comics]] 1966. Vinsælar hljómsveitir urðu að teiknimyndapersónum, eins og [[Bítlarnir]] (''[[The Beatles (sjónvarpsþættir)|The Beatles]]'' 1965-1966) og [[The Jackson 5]] (''[[Jackson 5ive]]'' 1971-1972).<ref>{{cite web|url=https://d2rights.blogspot.com/2011/10/saturday-morning-fever-field-guide-to.html|website=Dead2Rights|title=Saturday Morning Fever: A field guide to cartoon shows based on pop groups|dags=7. janúar 2015}}</ref> Utan Bandaríkjanna þróaðist hreyfimyndagerð fyrir börn með brúðumyndum og klippimyndum sem voru framleiddar innanlands og voru ódýrari í framleiðslu. Eiginlegar teiknimyndir heyrðu til undantekninga. Dæmi um evrópskar teiknimyndir fyrir sjónvarp voru þættirnir ''[[Ævintýri Tinna (teiknimyndaþættir 1957)|Ævintýri Tinna]]'' (''Les Aventures de Tintin, d'après Hergé'', [[Belvision]] 1957), ''[[Strumparnir]]'' (''Les Schtroumpfs'', [[TVA Dupuis]] 1961), ''[[Bolek i Lolek]]'' ([[Studio Filmów Rysunkowych]] 1962), ''[[Litla moldvarpan]]'' (''Krtek'', [[Zdeněk Miler]] 1962) og ''[[Bangsi, heimsins sterkasti björn]]'' (''Bamse, världens starkaste björn'', [[SVT]] 1966). Í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] var teiknimyndaverið [[Sojúsmúltfilm]] stofnað árið 1936 innan ríkisrekna kvikmyndafyrirtækisins [[Goskino]].<ref>{{Cite book|last=Малюкова Л.|first=Венжер Н.|title=Русская—советская—российская // Энциклопедия отечественной мультипликации/ Составление С. В. Капкова.|publisher=Алгоритм|year=2006|isbn=978-5-9265-0319-4|location=Москва|pages=13–41}}</ref> Sojúsmúltfilm framleiddi margar þáttaraðir sem í dag eru álitnar klassískar rússneskar teiknimyndir, eins og ''[[Весёлая карусель]]'' og ''[[Ну, погоди!]]'' (1969). Teiknimyndagerð stóð með nokkrum blóma í [[Tékkland]]i, [[Pólland]]i ([[Studio Filmów Rysunkowych]]) og [[Ungverjaland]]i ([[Pannónia Filmstúdió]]) á 7. og 8. áratugnum, en framleiðslan var margfalt minni en í Bandaríkjunum á sama tíma. Fyrsta [[anime]]-þáttaröðin, ''[[Otogi Manga Calendar]]'', hóf göngu sína árið 1961 og næstu ár var uppgangur í teiknimyndagerð í Japan. Evrópsk og japönsk fyrirtæki áttu í samstarfi um framleiðslu á þáttum sem byggðust á vinsælum evrópskum barnabókum, eins og með ''[[Barbapabbi|Barbapabba]]'' (1973-1977),<ref>{{cite book |last1=Erickson |first1=Hal |title=Television Cartoon Shows: An Illustrated Encyclopedia, 1949 Through 2003 |url=https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric |date=2005 |edition=2nd |publisher=McFarland & Co |isbn=978-1476665993 |page=[https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric/page/112 112]}}</ref> ''[[Heiða (teiknimyndaþættir)|Heiðu]]'' (1974), ''[[Maja býfluga (teiknimyndaþættir)|Maju býflugu]]'' (1975) og ''[[Einu sinni var...]]'' (1978).<ref>{{cite book |last1=Clements |first1=Jonathan |last2=McCarthy |first2=Helen |title=The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917, Revised and Expanded Edition |date=1 November 2006 |publisher=Stone Bridge Press |location=Berkeley, California, United States of America |isbn=978-1933330105 |page=456 |language=English |quote="an explicitly educational series"}}</ref> Sumar fyrstu japönsku teiknimyndirnar sem sýndar voru á Vesturlöndum voru gagnrýndar fyrir að sýna ofbeldi. Þetta gat stafað af því að vestrænir áhorfendur gerðu ráð fyrir því að allar teiknimyndir væru ætlaðar börnum, sem þessar myndir voru ekki. Á 8. áratugnum hóf bandaríski teiknarinn [[Ralph Bakshi]] að gera myndir fyrir fullorðna áhorfendur eins og ''[[Fritz the Cat (teiknimynd)|Fritz the Cat]]'' (1972). Margar af þessum myndum áttu erfitt með að finna dreifingaraðila.<ref>{{cite book |last1=Gibson |first1=Jon M. |last2=McDonnell |first2=Chris |title=Unfiltered: The Complete Ralph Bakshi |url=https://archive.org/details/unfilteredcomple0000gibs |year=2008 |publisher=Universe Publishing |isbn=978-0-7893-1684-4 }}</ref> Hann náði betri árangri með fantasíumyndum á borð við ''[[Wizards (teiknimynd)|Wizards]]'' (1977) og ''[[Hringadróttinssaga (Bakshi)|Hringadróttinssögu]]'' (1978) sem notuðust við Rotoscope-tæknina. Breska myndin ''[[Flóttinn langi]]'' (''Watership Down'' 1978) náði miklum vinsældum þrátt fyrir ofbeldislýsingar. Á sama tíma gerði [[Sigurður Örn Brynjólfsson]] fyrstu íslensku teiknimyndina, ''[[Þrymskviða (teiknimynd)|Þrymskviðu]]'', sem var frumsýnd árið 1980.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3063306?iabr=on|title=Tvö þúsund teikningar að baki stundarfjórðungs teiknimynd|author=Jóhanna Birgisdóttir|date=16.8.1976|journal=Dagblaðið|number=179|pages=12-13}}</ref> === Tölvuteiknimyndir === Lengst af á 20. öld höfðu tölvur of takmarkað minni til að hægt væri að nota þær að ráði við hreyfimyndagerð. Elstu tölvuteiknuðu myndirnar sem voru notaðar voru möskvamyndir af þrívíðum hlutum eins og hendi eða geimskipi sem birtust á skjám í vísindaskáldsögumyndum á borð við ''[[Futureworld]]'' (1976) og ''[[Stjörnustríð]]'' (1977). Teiknaða stuttmyndin ''[[Hunger (kvikmynd frá 1973)|Hunger]]'' frá 1973 var ein fyrsta tölvuteiknaða myndin sem notaði [[myndbræðing]]u fyrir fylltar [[rastamynd]]ir, fremur en línuteikningar.<ref name="IT History Society">{{Cite web |url=https://www.ithistory.org/honor-roll/mr-nestor-burtnyk |title=Mr. Nestor Burtnyk |work=IT History Society |date=21 December 2015 |access-date=June 30, 2023 }}</ref> Þegar kom fram á 9. áratuginn var algengt að nota tölvur til að sjá um kvikaða grafík fyrir kynningartexta og merki. Kvikmyndin ''[[Tron]]'' frá 1982 var ein sú fyrsta sem notaði tölvugerða þrívíddargrafík, og tónlistarmyndband við lag [[Dire Straits]], „[[Money for Nothing]]“, notaðist við fyllt þrívíð líkön árið 1985.<ref>{{cite magazine|first= Claire |last= Schaffer |title= How the Dire Straits' 'Money for Nothing' Video Helped CGI Go Mainstream |magazine= [[Garage Magazine]] |date= 11 March 2019 |access-date= 21 March 2020 |url= https://garage.vice.com/en_us/article/9kpmzp/dire-straits-money-for-nothing-video |archive-date= 4 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190404220734/https://garage.vice.com/en_us/article/9kpmzp/dire-straits-money-for-nothing-video |url-status= dead}}</ref> Nýjar og öflugri tölvur, eins og [[Silicon Graphics]]-vélarnar sem komu á markað árið 1981 og [[Sun Microsystems]]-vélar frá 1982, voru sérhæfðar fyrir myndvinnslu. Japanska teiknimyndin ''[[Golgo 13: The Professional]]'' notaði tölvuteiknaða grafík í bland, og fyrsta Disney-myndin sem notaðist við tölvugrafík var ''[[Leynilöggumúsin Basil]]'' frá 1986. Sama ár var tölvuverið [[Pixar]] stofnað upp úr tölvugrafíkdeild [[Lucasfilm]]. Á 10. áratugnum hófst blómaskeið raunsærrar tölvugrafíkur í myndum eins og ''[[Terminator 2]]'' (1991) og ''[[Júragarðurinn]]'' (1993). Disney-myndin ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og dýrið]]'' frá 1991 notaði blöndu af handteiknuðum persónum og tölvuteiknuðum þrívíðum bakgrunnum. ''[[Leikfangasaga]]'' frá Disney og Pixar árið 1995, var fyrsta teiknimyndin í fullri lengd sem var að öllu leyti gerð og hreyfð með tölvu.<ref>{{cite news |last1=King |first1=Susan |title=How 'Toy Story' changed the face of animation, taking off 'like an explosion' |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toy-story-anniversary-20150930-story.html |access-date=September 30, 2015 |work=Los Angeles Times |date=September 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002070711/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toy-story-anniversary-20150930-story.html|archive-date=October 2, 2015|url-status=live}}</ref> Á sama tíma gerði Disney röð af vinsælum teiknimyndum sem litu út fyrir að vera hefðbundnar (eins og ''[[Aladdín (kvikmynd frá 1992)|Aladdín]]'' og ''[[Konungur ljónanna]]''), en voru í raun að miklu leyti gerðar með aðstoð tölvu.<ref>{{cite web|url=https://beforesandafters.com/2019/07/17/before-you-see-the-new-cg-lion-king-re-visit-the-cg-of-1994s-lion-king/|website=Before&Afters|author=Ian Failes|date=17. júlí 2019|title=Before you see the new CG ‘Lion King’, re-visit the CG of 1994’s ‘Lion King’}}</ref> Árið 2001 var íslenska teiknimyndaverið [[CAOZ]] stofnað af nokkrum starfsmönnum [[Oz hf.]] Árið eftir kom fyrsta íslenska þrívíddarteiknimyndin, ''[[Litla lirfan ljóta]]'', út;<ref>{{cite web|url=https://timarit.is/page/3063306?iabr=on|title=Litla lirfan ljóta|website=Kvikmyndavefurinn|skoðað=6. maí 2024}}</ref> Seinna gerði fyrirtækið meðal annars ''[[Anna og skapsveiflurnar]]'' (2007) og ''[[Hetjur Valhallar - Þór]]'' (2011). === Þrívíddarmyndir og fullorðinssjónvarp === [[Mynd:CGI_Robot_3D_Animation.webm|thumb|right|Stutt þrívíddarteiknimynd.]] Vinsældir tvívíðra teiknimynda frá Disney á 10. áratugnum voru þvílíkar að talað var um [[Disney-endurreisnin]]a á þeim tíma. Myndir sem fylgdu í kjölfarið í upphafi 21. aldar gengu mun ver í kvikmyndahúsum, á meðan þrívíðar teiknimyndir frá Pixar og [[DreamWorks]], eins og ''[[Leitin að Nemó]]'' (2003) og ''[[Shrek]]'' (2001), slógu margar í gegn. Disney náði aftur vopnum sínum með þrívíðu teiknimyndinni ''[[Frosinn]]'' (2013). Framtíð teiknimynda í fullri lengd virtist því vera þrívíð. Á sama tíma hélt hefðbundin teiknimyndagerð áfram í sjónvarpsþáttum ætluðum öllum aldurshópum. [[Simpsonfjölskyldan]] hóf göngu sína í ''[[The Tracey Ullman Show]]'' árið 1989 með meiri háðsádeilu og bröndurum ætluðum fullorðnum áhorfendum. ''[[South Park]]'' gekk enn lengra árið 1997 með samfélagsgagnrýni og [[svartur húmor|svörtum húmor]]. Teiknimyndaþættir sem framleiddir voru fyrir barnastöðina [[Nickleodeon]] á 10. áratugnum, eins og ''[[Ren & Stimpy]]'', ''[[Skriðdýrin]]'', ''[[Invader Zim]]'' og ''[[Svampur Sveinsson]]'', náðu vinsældum hjá öllum aldurshópum. Nýir teiknaðir sjónvarpsþættir ætlaðir fullorðnum, eins og ''[[Bob's Burgers]]'', ''[[Robot Chicken]]'', ''[[Futurama]]'', ''[[Rick & Morty]]'', og ''[[BoJack Horseman]]'', hafa farið í dreifingu á [[vefsíða|vefsíðum]] eða [[streymisveita|streymisveitum]]. Japanskir barnaþættir voru sýndir sjónvarpi víða í Evrópu frá 9. áratugnum, eftir vinsældir japansk-evrópskra samstarfsverkefna. Þættir eins og ''[[Sanpei]]'', ''[[Sailor Moon]]'', ''[[Pokémon]]'' og ''[[Dragon Ball Z]]'' ruddu brautina fyrir vinsældir [[anime]]-mynda og -þátta fyrir fullorðna áhorfendur.<ref>{{cite journal|author=Santiago Iglesias JA.|title=The Anime Connection. Early Euro-Japanese Co-Productions and the Animesque: Form, Rhythm, Design|journal=Arts|year=2018|volume=7|issue=4|page=59|doi=10.3390/arts7040059}}</ref> Teiknimyndir í fullri lengd eins og ''[[Akira (teiknimynd)|Akira]]'' (1988) og þættir eins og ''[[Cowboy Bebop]]'' (1998) urðu [[költmynd]]ir á Vesturlöndum. Japanskar teiknimyndir slógu svo í gegn á 21. öld með myndum [[Studio Ghibli]] eins og ''[[Chihiro og álögin]]'' (2001) sem hlaut [[Óskarsverðlaun]] sem besta teiknimynd í fullri lengd. Margar japanskar teiknimyndir og sjónvarpsþættir ætlaðir fullorðnum hafa verið með vinsælustu teiknimyndum heims á 21. öld og farið í dreifingu á bæði sérhæfðum og almennum streymisveitum. ==Framleiðsla== [[File:Joy &amp; Heron - Animated CGI Spot by Passion Pictures.webm|thumb|''Joy & Heron'', stuttmynd frá Passion Pictures.]] Framleiðsla teiknimyndar af einhverri lengd (lengri en nokkrar sekúndur) hefur þróast sem tegund [[kvikmyndagerð]]ar með nokkur sérkenni.{{sfn|Laybourne|1998|p=117}} Leiknar kvikmyndir og teiknimyndir eiga það sameiginlegt að vera vinnuaflsfrekar og dýrar í framleiðslu.{{sfn|Solomon|1989|p=274}} Helsti munurinn er að í framleiðslu myndarinnar er [[jaðarkostnaður]] hverrar [[taka|töku]] hærri fyrir teiknimyndir en leiknar kvikmyndir.{{sfn|White|2006|p=151}} Þegar búið er að stilla upp fyrir [[aðaltökur]] leikinnar myndar er tiltölulega auðvelt fyrir leikstjóra að biðja um eina töku í viðbót, en í teiknimynd þarf teymi kvikara að útfæra hverja töku (þótt það sé orðið mun ódýrara með tilkomu tölvutækninnar).{{sfn|Laybourne|1998|p=339}} Það er jafnframt mjög dýrt fyrir kvikmyndaverið að framleiða tökur sem síðan er sleppt úr endanlegri mynd.{{sfn|Culhane|1990|p=55}} Frá 4. áratugnum hafa teiknimyndaver haft sögudeildir sem útfæra hvert atriði myndarinnar á [[söguborð]], sem framleiðsluteymi myndarinnar þarf að samþykkja áður en [[kvikari|kvikararnir]] hefjast handa við endanlega útfærslu.{{sfn|Solomon|1989|p=120}} Söguborð eru líka notuð í leiknum kvikmyndum, en þær hafa meira frelsi til að víkja frá þeim, til dæmis með [[spunaleikhús|spuna]] á tökustað.{{sfn|Laybourne|1998|pp=100–01}} Annað vandamál sem einkennir framleiðslu teiknimynda er krafan um að viðhalda samræmi frá upphafi til enda, jafnvel fyrir kvikmyndir í fullri lengd með stór teymi teiknara. Líkt og aðrir listamenn hafa kvikarar persónulegan teiknistíl, en þurfa að beygja sig undir það útlit sem valið hefur verið fyrir myndina.{{sfn|Masson|2007|p=94}} Frá því snemma á 9. áratugnum hafa framleiðsluteymi fyrir teiknimyndir í fullri lengd talið 500-600 manns, og þar af eru 50-70 kvikarar. Samræming útlits á milli slíks fjölda er erfið.{{sfn|Beck|2004|p=37}} Þetta er oftast leyst með því að láta minna teymi listamanna hanna útlit og litaspjald fyrir myndina áður en útfærsla hefst. Þeir hanna hverja persónu með [[módelblað|módelblöðum]] sem sýna ólík svipbrigði og stellingar frá ólíkum sjónarhornum.{{sfn|Williams|2001|p=34}}{{sfn|Culhane|1990|p=146}} Áður var algengt að gerð væru þrívíð módel úr leir eða gifsi svo kvikarar ættu auðveldara með að sjá persónuna frá ólíkum sjónarhornum.{{sfn|Williams|2001|pp=52–57}}{{sfn|Williams|2001|p=34}} Ólíkt leiknum kvikmyndum, voru teiknimyndir oftast fullþróaðar með söguborðinu og listamennirnir sem unnu að því skráðir höfundar myndarinnar.{{sfn|Laybourne|1998|pp=99–100}} Snemma á 7. áratug 20. aldar fóru teiknimyndaverin að ráða handritshöfunda og seint á 9. áratugnum voru [[kvikmyndahandrit]] orðin almenn í teiknimyndagerð. == Verðlaun == [[Mynd:41st_Annie_Awards,_Chris_Buck,_Jennifer_Lee,_Peter_Del_Vecho-crop.jpg|thumb|right|Framleiðsluteymi ''Frosinn'' á afhendingu Annie-verðlaunanna árið 2014.]] Meðal verðlauna sem veitt eru fyrir teiknimyndir sérstaklega eru [[Annie-verðlaunin]] í Bandaríkjunum (frá 1972), [[Anime Grand Prix]] í Japan (frá 1978), [[Cartoon d'or]] í Evrópu (frá 1991 til 2016) og [[Emile-verðlaunin]] (frá 2017). Verðlaun í flokki teiknimynda eru veitt sem hluti af kvikmyndaverðlaunum á borð við [[Emmy-verðlaunin]] (frá 1979), [[Gullhaninn (verðlaun)|Gullhanann]] í Kína (frá 1981), [[Goya-verðlaunin]] á Spáni (frá 1989), [[Óskarsverðlaunin]] (frá 2001), [[BAFTA-verðlaunin]] (frá 2006), [[Golden Globe-verðlaunin]] (frá 2006) og [[César-verðlaunin]] (frá 2011). Áður en sérstakur teiknimyndaflokkur var stofnaður sem hluti af Óskarsverðlaununum náði aðeins ein mynd þeim árangri að vera tilnefnd í flokknum besta myndin: ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og Dýrið]]'' árið 1991. Seinna hafa myndirnar ''[[Upp]]'' og ''[[Leikfangasaga 3]]'' verið tilnefndar í sama flokki. Tvær blandaðar leiknar/teiknaðar myndir höfðu líka verið tilnefndar til nokkurra Óskarsverðlauna: ''[[Mary Poppins (kvikmynd frá 1964)|Mary Poppins]]'' 1964 og ''[[Hver skellti skuldinni á Kalla kanínu?]]'' 1988. Teiknimyndir höfðu oft áður unnið verðlaun í flokkum á borð við „besta frumsamda lag“ (til dæmis ''[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]]'' 1940, ''[[Litla hafmeyjan (kvikmynd frá 1989)|Litla hafmeyjan]]'' 1989 og ''[[Pókahontas (kvikmynd frá 1995)|Pocahontas]]'' 1995) og „besta frumsamda tónlist“ (til dæmis ''[[Dúmbó]]'' 1941, ''[[Aladdín (kvikmynd frá 1992)|Aladdín]]'' 1992 og ''[[Konungur ljónanna]]'' 1994). Fyrsta teiknimyndin í fullri lengd sem vann Óskarsverðlaun í þeim flokki 2001 var ''[[Shrek]]'' frá [[DreamWorks]]. Meðal höfunda sem hafa unnið verðlaunin oftar en einu sinni eru [[Hayao Miyazaki]], [[Andrew Stanton]], [[Pete Docter]], [[Brad Bird]] og [[Jonas Rivera]]. Pixar er það framleiðslufyrirtæki sem oftast hefur unnið verðlaunin, en þar á eftir koma DreamWorks og Walt Disney Animation Studios.<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/lists/oscar-winners-best-animated-feature-complete-list/2001-shrek/|title=Here Are All the Oscar Winners for Best Animated Feature|author=Paul Grein|date=3.10.2024|website=billboard}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last=Beck |first=Jerry |title=Animation Art: From Pencil to Pixel, the History of Cartoon, Anime & CGI |year=2004 |location=Fulhamm London |publisher=Flame Tree Publishing |isbn=978-1-84451-140-2 }} * {{cite book |author-link = Shamus Culhane |last=Culhane |first=Shamus |title=Animation: Script to Screen |url = https://archive.org/details/animationfromscr0000culh |publisher=St. Martin's Press |year=1990 |isbn=978-0-312-05052-8 }} * {{cite book |last=Laybourne |first=Kit |author-link = Kit Laybourne |title = The Animation Book: A Complete Guide to Animated Filmmaking – from Flip-books to Sound Cartoons to 3-D Animation |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=1998 |isbn=978-0-517-88602-1 |url = https://archive.org/details/animationbookcom00layb }} * {{cite book |last=Masson |first=Terrence |author-link = Terrence Masson |year=2007 |title = CG101: A Computer Graphics Industry Reference |url = https://archive.org/details/isbn_9780977871001 |series = Unique and personal histories of early computer animation production, plus a comprehensive foundation of the industry for all reading levels. |location=Williamstown, MA |publisher=Digital Fauxtography |isbn=978-0-9778710-0-1 }} * {{cite book |last=Solomon |first=Charles |year=1989 |title = Enchanted Drawings: The History of Animation |location=New York |publisher=Random House, Inc. |isbn=978-0-394-54684-1 }} * {{cite book |last=White |first=Tony |title = Animation from Pencils to Pixels: Classical Techniques for the Digital Animator |url=https://archive.org/details/animationfrompen0000whit |year=2006 |location=Milton Park |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-240-80670-9 }} * {{cite book |last=Williams |first=Richard |author-link = Richard Williams (animator) |title = The Animator's Survival Kit |title-link = The Animator's Survival Kit |year=2001 |publisher=Faber and Faber |isbn=978-0-571-20228-7 }} [[Flokkur:Teiknimyndir| ]] agga85nyda3w7laxowvc6belmfoalwt 0 42050 1960207 1946224 2026-04-16T23:05:11Z Berserkur 10188 /* Félagsliðaferill sem ungmenni */ 1960207 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Eiður Smári Guðjohnsen | mynd = Eiður Guðjohnsen 2018.jpg |fullt nafn=Eiður Smári Guðjohnsen |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1978|09|15}} |fæðingarbær=[[Reykjavík]] |fæðingarland=Ísland |hæð=185 cm |staða=Sóknartengiliður |núverandi lið= |númer= |ár í yngri flokkum= |yngriflokkalið=Brussegemi<ref>[http://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=20830 Eiður Smári - Chelsea (11)]</ref> |ár1=1994 |ár2=1995-1997 |ár3=1998 |ár4=1998-2000 |ár5= 2000-2006 |ár6= 2006-2009 |ár7= 2009-2010 |ár8= 2010 |ár9= 2010-2011 |ár10= 2011 |ár11= 2011-2012 |ár12= 2012-2013 |ár13= 2013-2014 |ár14=2014–2015 |ár15=2015 |ár16=2016 |ár17=2016-2017 |lið1=[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] |lið2=[[PSV]] |lið3=[[KR]] |lið4=[[Bolton Wanderers]] |lið5= [[Chelsea F.C.]] |lið6= [[FC Barcelona]] |lið7= [[AS Monaco FC|Monaco]] |lið8= [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] |lið9= [[Stoke City|Stoke]] |lið10= [[Fulham F.C.|Fulham]] |lið11= [[AEK Aþena]] |lið12= [[Cercle Brugge]] |lið13= [[Club Brugge]] |lið14= [[Bolton Wanderers]] |lið15=[[Shijiazhuang Ever Bright F.C.|Shijiazhuang Ever Bright]] |lið16=[[Molde F.K.|Molde ]] |lið17=[[FC Pune City]] |leikir (mörk)1=17 (7) |leikir (mörk)2=13 (3) |leikir (mörk)3=6 (0) |leikir (mörk)4=59 (19) |leikir (mörk)5= 186 (54) |leikir (mörk)6= 72 (10) |leikir (mörk)7= 9 (0) |leikir (mörk)8= 11 (1) |leikir (mörk)9= 4 (0) |leikir (mörk)10= 10 (0) |leikir (mörk)11= 10 (1) |leikir (mörk)12= 13 (6) |leikir (mörk)13= 26 (3) |leikir (mörk)14= 21 (5) |leikir (mörk)15=14 (1) |leikir (mörk)16=13 (1) |leikir (mörk)17=0 (0) |landsliðsár=1992-1994<br/>1994-1996<br/>1994-1998<br/>1996-2013, 2015-2016 |landslið=Ísland U-17<br/>Ísland U-19<br/>Ísland U-21<br/>[[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ísland]] |landsliðsleikir (mörk)=27 (6)<br/>9 (2)<br/>11 (5)<br/>88 (26) |þjálfaraár=2019-<br><br>2020<br>2020-2021<br>2022 |þjálfað lið=U21 Ísland (aðstoðarþjálfari)<br>[[FH]]<br>[[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ísland]] (aðstoðarþjálfari)<br>FH |fyrrum=já }} [[Mynd:Eidur GudjohnsenMonacoauto.jpg|thumb|Eiður.]] [[Mynd:Champions 2004-5.jpg|thumb|Eiður fagnar meistaratitli með Chelsea árið 2005.]] [[Mynd:Eidur Gudjohnsen 10mar2007.jpg|thumb|Eiður með Barcelona.]] '''Eiður Smári Guðjohnsen''' (f. [[15. september]] [[1978]]) er íslenskur fyrrum [[knattspyrna|knattspyrnumaður]] og núverandi álitsgjafi um enska boltann hjá Sjónvarpi Símans. Eiður hóf atvinnuferill sinn hjá hollenska félaginu [[PSV Eindhoven]] og átti síðan litríkan feril í atvinnuknattspyrnu. Eiður er næst markmahæsti leikmaður íslenska landsliðsins frá upphafi og næstmarkahæsti Íslendingurinn í [[enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildinni]] á eftir [[Gylfi Þór Sigurðsson|Gylfa Þór Sigurðssyni]]. ==Félagsliðaferill sem ungmenni== Eiður æfði knattspyrnu sem drengur í Belgíu með Brussegem en faðir hans, [[Arnór Guðjohnsen]], spilaði þar í landi. Hann spilaði eitt tímabil með Val, þá á 16. ári, og vakti athygli. Svo hélt hann til [[PSV]] í Hollandi og æfði með aðalliðinu ásamt því að spila nokkra leiki. Áform hans með liðinu fóru út um þúfur þegar hann fótbrotnaði og félagið rifti samningnum við hann. Eiður gekk því til liðs við [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]]. Það var þó stutt því hann spilaði aðeins 8 leiki með KR áður en hann fór til [[Bolton Wanderers|Bolton]] árið [[1998]] eftir að [[Guðni Bergsson]] þáverandi leikmaður Bolton hafði lýst Eiði sem ótrúlegum leikmanni. == Atvinnumannaferill == === Bolton Wanderers === Eiður spilaði aðallega með varaliði Bolton árið [[1998]] þar sem hann barðist við að ná sér af meiðslum sínum. En eftir að Bolton seldi [[Arnar Gunnlaugsson]] til [[Leicester City]] ákvað Colin Todd þjálfari Bolton að fríska upp á framlínuna og Eiður fékk að spreyta sig með aðalliðinu snemma árs [[1999]]. Þetta tímabil skoraði Eiður 5 mörk. Á tímabilinu 99/00 átti Eiður frábært tímabil með Bolton og skoraði 18 mörk. Eftir þetta tímabil voru mörg lið á eftir leikmanninum. Eiður hafði lýst því yfir að hann vildi vera lengur hjá Bolton en hann féllst á tilboð frá [[Chelsea F.C.|Chelsea]] upp á 4 milljónir punda. === Chelsea FC === Eiður Smári byrjaði vel hjá Chelsea og 01/02 tímabilið var mjög gott með [[Jimmy Floyd Hasselbaink]] sér við hlið. Eiður og Jimmy eru af mörgum taldir besta framherjapar Chelsea frá upphafi. Þetta tímabil skoraði Eiður 23 mörk og hjálpaði Hasselbaink skora heil 27 mörk. Árið [[2004]] skoraði hann sína fyrstu þrennu á atvinnumannsferlinum á móti [[Blackburn Rovers]]. Á þeim sex árum sem hann spilaði með Chelsea átti hann yfir 60 stoðsendingar og [[Jose Mourinho]] taldi sig þurfa að setja Eið Smára á miðjuna, kantinn eða sem djúpan framherja þar sem hann taldi leikmanninn hafa yfirsýn, fyrstu snertingu og knatttækni. Eftir yfirtöku [[Roman Abramovítsj]] á félaginu og komu [[Andríj Sjevtsjenko]], [[Adrian Mutu]], [[Didier Drogba]], [[Salomoun Kalou]] og [[Michael Ballack]] var ljóst að Eiður myndi ekki fá mörg tækifæri með Chelsea á næsta tímabili. Eiður skoraði á sínum 6 árum með Chelsea 54 mörk og vann tvo úrvaldsdeildartitla, enska deildarbikarinn og tvo samfélagsskildi. === FC Barcelona === Þann 14. júní 2006 skrifaði Eiður Smári Guðjohnsen undir fjögurra ára samning við spænska liðið [[FC Barcelona|Barcelona]] og er talið að hann hafi kostað í kringum 12 milljónir punda. Eiður stóð sig vel hjá Barcelona fyrstu 2 árin í framlínunni. En tímabilið 07/08 fékk Eiður ósköp lítið að spreyta sig eftir komu nýja stjórans [[Josep Guardiola|Guardiola]]. Eiður hóf að spila á miðjunni sem tengiliður og taldi hann það vera sín besta staða. Tímabilið 08/09 reyndist það síðasta með Barcelona og spilaði hann töluvert meira með liðinu heldur en á síðasta tímabili. Eiður spilaði 113 leiki með Barcelona og skoraði 19 mörk. En í byrjun ársins 2010 tók Guardiola þá ákvörðun að Eiður væri ekki í sínum framtíðarplönum og mætti hann leita sér að nýju liði. Mörg lið á Englandi sýndu Eiði Smára áhuga eftir að hann fór á sölulista hjá liðinu. === AS Monaco === Eiður Smári gekk til liðs við [[AS Monaco]] í [[Frakkland]]i á tveggja ára samningi frá FC Barcelona í lok ágústmánaðar 2009 fyrir um það bil þrjár milljónir evra. Eiður náði sér ekki á strik og skoraði ekki deildarmark í yfir tíu leikjum með liðinu þannig að hann staldraði stutt við hjá Monaco því að hann gekk til liðs við [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] á Englandi á 5 mánaða lánssamningi þann 28. janúar 2010. === Tottenham Hotspur === Eiður hafði þó farið í læknisskoðun hjá West Ham United en valdi á síðustu stundu að fara til Spurs. David Sullivan einn af tveimur eigendum [[West Ham United F.C.|West Ham]] varð bálreiður og sakaði Tottenham um að hafa stolið Eið frá sér. Gianfranco Zola, fyrrum liðsfélagi Eiðs Smára hjá Chelsea og þáverandi þjálfari West Ham, sagði að hann beri alls enga virðingu fyrir Eiði Smára lengur. Eiður Smári kláraði seinna hluta 09/10 tímabilsins hjá Tottenham Hotspur. Hann stóð sig með prýði hjá Tottenham á þessum 5 mánuðum og hjálpaði liðinu með að komast í Meistaradeild Evrópu. Eiður skoraði sitt fyrsta mark fyrir Spurs í 2-1 sigurleik gegn Stoke City þann 20. mars, þá skoraði hann fyrra mark liðsins og lagði upp hið seinna. Eiður skoraði einnig mark gegn Fulham í FA Cup en sá leikur endaði 3-1 fyrir Tottenham. === Stoke City === Eiður Smári gekk til liðs við Stoke City rétt fyrir lok félagsskiptagluggans þann 31. ágúst 2010 á samningi sem gilti út tímabilið. Fyrst virtist þetta vera lánssamningur en seinna kom í ljós að Stoke City hafi borgað um 3 milljónir punda fyrir hann og Eiður Smári var laus allra mála hjá Monaco. Eiður fékk fá tækifæri hjá Stoke og baðst lausnar frá félaginu. === Bolton Wanderers === Þann 4. desember 2014 staðfesti Bolton Wanderers að Eiður Smári hefði skrifað undir samning við félagið. <ref>[http://www.ruv.is/frett/eidur-skrifar-undir-hja-bolton Eiður skrifar undir hjá Bolton]</ref>. Hann var þar eitt tímabil. ==Landsliðsferill== Þann 24. apríl 1996 urðu Eiður og faðir hans, knattspyrnumaðurinn [[Arnór Guðjohnsen]], fyrstu feðgarnir til að spila í landsleik gegn [[Eistland]]i í [[Tallinn]]. Arnór var í byrjunarliðinu og Eiður kom inn í hálfleik sem varamaður fyrir föður sinn. Þáverandi forseti [[Knattspyrnusamband Íslands|Knattspyrnusambands Íslands]] [[Eggert Magnússon]] gaf þjálfaranum [[Logi Ólafsson|Loga Ólafssyni]] skipun um að spila leikmennina ekki saman fyrr en leikurinn gegn Makedóníu yrði tveimur mánuðum síðar. Það varð þó aldrei, því að hinn ungi Guðjonsen ökklabrotnaði í U19 landsliðsleik gegn [[Írland]]i [[1996]].<ref>[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=283705 Eiður Smári æfði með aðalliði PSV]</ref> Eftir að hafa lagt landsliðsskóna á hilluna eftir sárt tap gegn Króatíu í undankeppni HM árið 2013 sneri hann aftur í landsliðið frá 2015-2016 og fékk tvær innáskiptingar á [[EM 2016]] í Frakklandi. Eiður skoraði 26 mörk með landsliðinu. ==Þjálfaraferill== Eiður öðlaðist UEFA-þjálfararéttindi. Hann hóf þjálfaraferilinn 2019 sem aðstoðarþjálfari U-21 landsliðs Íslands og síðar og samtímis aðstoðarþjálfari [[FH]] með [[Logi Ólafsson|Loga Ólafssyni]]. U-21 liðið komst á Evrópukeppnina og FH lenti í öðru sæti. Í lok árs ákvað hann að þjálfa A-landsliðið með [[Arnar Þór Viðarsson|Arnari Viðarssyni]] sem hafði verið með honum með U-21 liðið. == Fjölskylda og einkalíf == Eiður Smári giftist ungur og eignaðist fjögur börn með konu sinni Ragnhildi. Börn hans heita [[Sveinn Aron Guðjohnsen|Sveinn Aron]], [[Andri Lucas Guðjohnsen|Andri Lucas]], [[Daníel Tristan Guðjohnsen|Daníel Tristan]] og Ólöf Talía. Sveinn og Andri hafa spilað í knattspyrnuakademíu [[FC Barcelona]] og Andri og Daníel hjá [[Real Madrid]]. Í febrúar 2010 greindi breska slúðurblaðið The Sun frá að Eiður Smári hafi haldið framhjá konu sinni með frönsku fyrirsætunni Vanessu Perroncell. Bæði Eiður Smári og Vanessa Perroncell neituðu þessum fréttaumfjöllunun. Fjölmiðlar héldu fram því að Eiður hefði átt við spilafíkn, Eiður þvertók fyrir það og sagði að um æsifréttamennsku hafi verið um að ræða. <ref>[https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2018/04/12/eidur_smari_er_ekki_spilafikill/ Eiður Smári er ekki spilafík­ill] Mbl.is, skoðað 13. apríl 2018.</ref>. Ragnhildur og Eiður skildu árið 2016. Árið 2023 viðurkenndi hann að hafa tapað stórum fjárhæðum í fjárhættuspili. <ref>[ https://m.fotbolti.net/news/18-04-2023/eidur-smari-opnar-sig-um-vedmalafikn Eiður Smári opnar sig um veðmálafíkn] Fótbolti.net, 18/4 2023</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Stubbur|æviágrip}} {{Íþróttamaður ársins}} {{f|1978}} [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnuþjálfarar]] [[Flokkur:Laugardalsætt]] 6dphc3flaz5khqkp1yqi8y863vlmc7i 0 42827 1960213 1959483 2026-04-16T23:15:33Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960213 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Orrustan við Lützen | partof = [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]] | image = Death of King Gustav II Adolf of Sweden at the Battle of Lützen (Carl Wahlbom) - Nationalmuseum - 18031.tif | caption = ''Dauði Gústafs 2. Adólfs í orrustunni við Lützen'' <br /> [[Carl Wahlbom]], 1855 | date = 16. nóvember 1632 | place = [[Lützen]], [[Saxony-Anhalt]], [[Germany]] | coordinates = | result = Sænskur sigur{{sfn|Semchankov|2009|p=69}}{{Sfn|Brzezinski|2001|p=74}}{{Sfn|Wedgwood|1938|p=326}}{{sfn|Porshev |2014|p=328}}{{Efn|Almennt er litið á Svía sem sigurvegarana en orrustunni hefur einnig verið lýst sem taktískum sigri fyrir keisaraherinn.{{sfn|Wilson|2018|p=99}}}} | combatant1 = {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Heilaga rómverska ríkið]]<br/>[[File:Catholic League (Germany).svg|22px]] [[Kaþólska bandalagið]] | combatant2 = {{flagicon|Svíþjóð|1562}} [[Stórveldistími Svíþjóðar|Svíþjóð]]<br/>{{flagicon image|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Kjörfurstadæmið Saxland|Saxland]]<br/> [[File:Hessen-Kassel-1736.PNG|14px]] [[Hessen-Kassel]]{{Sfn|Schürger|2015|pp=68–69}} | commander1 = {{plainlist| *{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Albrecht von Wallenstein|Wallenstein]] *{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim|Pappenheim]]{{KIA}} *{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Heinrich Holk]] }} | commander2 = {{plainlist| *{{flagicon|Svíþjóð|1562}} [[Gústaf 2. Adólf]]{{KIA}} *{{flagicon|Svíþjóð|1562}} [[Bernhard von Sachsen-Weimar]] *{{flagicon|Svíþjóð|1562}} [[Dodo zu Innhausen und Knyphausen|Knyphausen]] }} | strength1 = 19.175 alls{{sfn|Wilson|2018|p=48, 215–216}} <br/> 43 byssur | strength2 = 18.738{{sfn|Wilson|2018|p=220}}{{Efn|12.828 fótgönguliðar, 5.910 riddaraliðar{{sfn|Wilson|2018|p=220}}}} <br/> 60 byssur{{sfn|Wilson|2018|p=61}} | casualties1 = 5.160 drepnir, særðir eða teknir til fanga, 24 byssur haldlagðar{{sfn|Wilson|2018|pp=87–89}} | casualties2 = 6.000 drepnir eða særðir{{sfn|Wilson|2018|p=89}} }} '''Orrustan við Lützen''', nærri [[Leipzig]] í [[Þýskaland]]i, var háð þann [[16. nóvember]] (samkvæmt [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]]) árið [[1632]]. Hún var ein mest afgerandi orrusta [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðsins]]. Þar barðist [[Mótmælendatrú|mótmælenda]]her [[Svíþjóð|Svía]], undir forystu [[Gústaf Adolf 2. Svíakonungur|Gústafs Adolfs II. Svíakonungs]], við [[Kaþólska|kaþólskan]] her [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska keisaradæmisins]]. Svíar unnu sigur, en Gústaf Adolf konungur þeirra féll, og þeir misstu um 6000 menn til viðbótar. Kaþólikkar misstu milli 3000 og 3500 menn. == Aðdragandi orrustunnar == [[Mynd:Orrustan við Lützen.gif|left|thumb|300px|Yfirlitskort af vígvellinum]] Tveim dögum fyrir orrustuna, þann [[14. nóvember]], hafði kaþólski [[herforingi]]nn [[Albrecht von Wallenstein]] skipt liði sínu upp og fært höfuðstöðvar sínar til [[Leipzig]]. Vetur var að skella á, og eftir stríðsrekstur sumarsins bjóst hann ekki við frekari vandræðum af hálfu mótmælendahers Gústafs Adolfs Svíakonungs, enda var erfitt fyrir Svíana að slá upp búðum eða athafna sig á annan hátt á berangri að vetrarlagi. En Gústaf Adolf hafði aðrar fyrirætlanir. Snemma morguns þann [[15. nóvember]] hélt hann með her sinn frá búðunum, þangað sem hann hafði síðast frétt af ferðum Wallensteins, og ætlaði að koma honum að óvörum. Honum tókst það þó ekki. Í síðdeginu varð lítill þýskur herflokkur á vegi hans, sem Wallenstein hafði skilið eftir við ána [[Rippach]], um 5-6 km suður af bænum Lützen. Skærur milli þýska herflokksins og Svíanna töfðu þá síðarnefndu um tvo eða þrjá tíma, og þegar ekki var lengur vígljóst voru enn tveir eða þrír kílómetrar milli herjanna. Wallenstein frétti von bráðar að Svíarnir nálguðust, og áttaði sig strax á hættunni. Hann sendi boð til herforingja síns, [[Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim|Pappenheim]]s greifa, og skipaði honum að koma til sín eins fljótt og honum væri unnt, og hafa her sinn með sér. Það var komið fram yfir miðnætti þegar Pappenheim fékk skilaboðin, en hann ræsti herinn samstundis og hélt í átt til Wallensteins. Wallenstein vissi að við ofurefli væri að etja, svo hann bjó her sinn til varnar og lét grafa [[gryfja|gryfjur]] og gera [[víggirðing]]ar meðfram veginum milli [[Lützen]] og Leipzig. Hann staðsetti hægri arm hers síns á lágri hæð, ásamt mestum hluta [[stórskotalið]]s síns. == Orrustan sjálf == Um morguninn töfðust Svíar vegna þoku, en um 9-leytið voru herirnir komnir í sjónmál hvor við annan. Það tók Svía langan tíma að fylka liði, vegna skurða og lækja, og slæms skyggnis, en um 11-leytið voru þeir tilbúnir til orrustu. Til að byrja með gekk mótmælendum betur, og þeim tókst að komast fyrir vinstri vænginn á her Wallensteins, sem var ekki nógu sterkur. Léttvopnaða finnska [[Hakkapeliitta]]-riddaraliðið skaut andstæðingunum skelk í bringu undir forystu Torsten Stålhandske ofursta, og veittu [[birgðalest]] Wallensteins þung högg. Þegar kaþólikkarnir virtust vera að missa tökin, kom Pappenheim á vettvang með milli 2 og 3000 riddara með sér, réðst beint á Svíana og tókst að stöðva sókn þeirra. „Þarna þekki ég hann Pappenheim minn,“ á Wallenstein þá að hafa sagt. Ekki vildi þó betur til en svo, að Pappenheim hlaut sjálfur banasár af völdum lítillar sænskrar [[fallbyssukúla|fallbyssukúlu]]. Gagnsóknin féll um sjálfa sig um leið og hermennirnir sáu foringja sinn falla í valinn. Hann gaf upp öndina síðar um daginn, þegar verið var að færa hann af vígvellinum á kerru. Á vinstri væng keisarahersins hélt riddaraliðsorrustan áfram og báðir herir tefldu fram varaliði sínu til að reyna að ná yfirhöndinni. Um klukkan 1 var Gústaf Adolf sjálfur drepinn, þar sem hann var í broddi fylkingar í riddaraliðsáhlaupi þeim megin. Vegna þess hve þykkt mistur af þoku og púðurreyk lá yfir vígvellinum, leið nokkur stund meðan menn vissu ekki hvað hafði orðið af honum, áður en menn áttuðu sig á að konungur væri fallinn. Einum eða tveim tímum eftir að hann féll, var illa leiknu líkinu komið undan á laun, á fallbyssuvagni. [[Mynd:Albrecht Wallenstein.jpeg|thumb|left|Albrecht von Wallenstein]] Á meðan hélt sænska fótgönguliðið, fyrir miðri fylkingu, áfram að fylgja skipunum sínum og reyndi að brjóta sterka miðfylkingu og hægri væng keisarahersins. Áhlaup þeirra mistóks mjög illa. Fyrst urðu þeir fyrir skæðri kúlnahríð frá stórskotaliði kaþólikka, og síðan áhlaupi riddaraliðs þeirra. Tvær elstu og reyndustu sveitir sænska hersins, „Gamla bláa herdeildin“ og „Gula -“ eða „Hirðherdeildin“, voru svo gott sem stráfelldar í þessum árásum og þeir sem eftir voru flúðu. Skelfing greip um sig í röðum mótmælenda, samtímis því sem fall konungsins spurðist út. Brátt var gjörvöll framvarðarsveit Svía á óskipulegu undanhaldi. Prestur konungsins, Jakob Fabricius, safnaði um sig sænskum yfirmönnum og hóf að syngja sálm. Þeim tókst að róa hermennina, sem staðnæmdust og fengu nýjan kjark. Forsjálni þriðjahæstráðanda Svía, Dodo Knyphausen herforingja, hjálpaði þeim einnig við að fylkja liði á nýjan leik - hann hafði haldið varalínunni vel utan við skotfæri stórskotaliðs keisarahersins, og með henni gátu þeir fylkt framvarðarsveitinni aftur. Um 3-leytið hafði næstráðandi mótmælenda, [[Bernhard af Saxe-Weimar]], frétt af falli konungs, sneri frá vinstri væng hersins og tók yfirstjórnina að sér. Sagt er að hann hafi reynt að halda dauða konungsins leyndum fyrir hermönnunum, en talið er að það hafi hann ekki gert, heldur strengt þess heit að hefna hans með því að sigra í orrustunni, en liggja sjálfur dauður ella. Lokaáhlaup Svía átti sér stað um klukkan 4 síðdegis. Það var barist af hörku, og mannfallið ægilegt á báða bóga. Er rökkva tók, náðu Svíar loks yfirhöndinni á vígvellinum, þegar þeir tóku hæðina sem fallbyssur Wallensteins voru á. Keisaraherinn hörfaði út úr skotfæri og Svíar réðu vígvellinum. Um klukkan 6 komu 3-4000 fótgönguliðar Pappenheims loks á vettvang, eftir að hafa að hafa þrammað allan daginn. Þótt alldimmt væri orðið vildu þeir reyna gagnsókn gegn Svíum, en Wallenstein taldi stöðuna vonlausa og skipaði hernum í staðinn að hörfa til Leipzig í skjóli hins óþreytta fótgönguliðs. Strategískt og taktískt séð höfðu mótmælendur sigur í orrustunni við Lützen. Wallenstein hafði ætlað að hafa vetursetu í [[Saxlandi]], en neyddist til að hörfa til [[Bæheimur|Bæheims]]. Sigurinn varð Svíum þó dýrkeyptur, og misstu þeir mun fleiri menn en keisaraherinn, þótt öðru sé stundum haldið fram. Þeir misstu um 6000 menn fallna, særða og flúna, þegar þeir réðust á kaþólikka, sem höfðu víggirðingar og varnargrafir, en kaþólikkar misstu í heildina 3000-3500 menn. == Eftirleikur == Mótmælendaherinn náði meginmarkmiði herferðar sinnar, sem var að bjarga Saxlandi undan árás keisaradæmisins. Dauði konungsins setti þó strik í reikninginn, en hann var leiðtogi herja mótmælenda, og þegar hann var ekki lengur til að sameina þýska mótmælendur að baki sér, fór stríðsrekstur þeirra úr jafnvægi. Hinir kaþólsku [[Habsborgarar]] náðu vopnum sínum aftur og unnu nýja sigra. Stríðið hélt áfram þangað til [[Vestfalski friðurinn]] var saminn [[1648]]. == Dagsetningin == Þegar orrustan fór fram hafði hið kaþólska Heilaga rómverska keisaradæmi tekið [[gregoríska tímatalið]] upp, en hinir lúthersku Svíar notuðu [[júlíanska tímatalið]] ennþá. Orrustan við Lützen var þannig [[16. nóvember]] fyrir kaþólikkum, en [[6. nóvember]] fyrir mótmælendum. Þótt Svíar hafi tekið gregoríska tímatalið upp á átjándu öld er samt ennþá hefð fyrir því þar í landi að minnast dauða Gústafs Adolfs konungs þann 6. nóvember. ==Heimildir== *{{Cite book |last=Brzezinski |first=Richard |title=Lützen 1632: Climax of the Thirty Years War: The Clash of Empires |date=2001 |publisher=Osprey |isbn=978-1-85532-552-4}} *{{cite thesis |last=Schürger |first=André |title=The archaeology of the Battle of Lützen: An examination of 17th century military material culture |publisher=University of Glasgow |url=http://theses.gla.ac.uk/6508 |year=2015 |oclc=936224650}} *{{cite book |last=Porshev |first=Boris |language=ru |script-title=ru:Тридцатилетняя война и вступление в нее Швеции и Московского государства |trans-title=Þrjátíu ára stríðið og innganga Svíþjóðar og Moskvuríkisins |date=2014 |isbn=978-5-519-03225-4 |publisher=T8 }} * {{cite book |last=Semchankov |first=Yan |language=ru |script-title=ru:Тридцалетняя война |trans-title=Þrjátíu ára stríðið |date=2009 |place=Moscow |publisher=Рейтар |isbn=978-5-8067-0047-7 |url=https://studfile.net/preview/16495994/page:14/ }} *{{Cite book |last=Wedgwood |first=C.V. |title=The Thirty Years War |date=1938 |publisher=New York Review of Books |isbn=978-1-59017-146-2 |edition=2005}} *{{Cite book |last=Wilson |first=Peter H. |title=Lützen: Great Battles Series |url=https://archive.org/details/ltzen0000pete |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2018 |isbn=978-0-19-964254-0}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:1632]] [[Flokkur:Saga Svíþjóðar]] [[Flokkur:Orrustur í þrjátíu ára stríðinu|Lützen]] jvx5j6l5a6zofid3ncydz9sraq15q6m 0 43908 1960304 1956518 2026-04-17T10:55:50Z Berserkur 10188 Laga, uppfæri 1960304 wikitext text/x-wiki Í embætti ríkissaksóknara felst æðsta stig [[ákæruvald|ákæruvalds]] sem [[ráðherra]] skipar í með þeim forsendum að viðkomandi uppfylli lagaleg skilyrði til úthlutunar í embætti dómara við [[Hæstiréttur|Hæstarétt]]. Ríkissaksóknari vinnur með [[vararíkissaksóknari|vararíkissaksóknara]] og [[saksóknari|saksóknurum]]. Hann er til húsa að Suðurlandsbraut 4 í [[Reykjavík]]. Ríkissaksóknari er [[Sigríður J. Friðjónsdóttir]], skipuð 4. apríl 2011 af [[Ögmundur Jónasson|Ögmundi Jónassyni]] [[Innanríkisráðherra Íslands|innanríkisráðherra]].<ref>https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/04/04/sigridur_skipud_rikissaksoknari/</ref> Hún tók við embættinu af [[Valtýr Sigurðsson|Valtý Sigurðssyni]]. ==Tengill== * [https://island.is/s/rikissaksoknari Ríkissaksóknari - Island.is] {{stubbur}} {{Innanríkisráðuneyti Íslands}} [[Flokkur:Íslenskir dómstólar]] b37r4l3zkpoyz55hqvfukp5p1fpmfy4 0 45272 1960268 1931279 2026-04-17T00:02:21Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960268 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Brazzaville | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Avenue Amilcar Cabral Nord.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Miðbær | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazzaville.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Lýðveldið Kongó | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Lýðveldinu Kongó | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Lýðveldið Kongó}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | stofnun_titill1 = Stofnuð af | stofnun_dagsetning1 = [[Pierre Savorgnan de Brazza]] | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 588 | hæð_m = 320 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web | title=Brazzaville (Congo (Rep.)): Arrondissements | website=Population Statistics, Charts and Map | date=2023-05-17 | url=https://www.citypopulation.de/en/congo/brazzaville/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2023 | mannfjöldi_heild = 2.138.236 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Vestur-Afríkutími|WAT]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = 242 | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Brazzaville''' er [[höfuðborg]] og stærsta borg [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldisins Kongó]] og stendur við [[Kongófljót]]. Sunnan við fljótsbakkann er [[Kinsasa]], höfuðborg [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó]]. Engar tvær höfuðborgir í heimi eru nær hver annarri en Brazzaville og Kinsasa, sem eru í reynd hluti af sama stórborgarsvæðinu.<ref name=Guardian1>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/cities/2017/jan/17/congo-rivalry-kinshasa-brazzaville-river-drc |title=Face-off over the Congo: the long rivalry between Kinshasa and Brazzaville |website=[[TheGuardian.com]] |date=17 January 2017 |access-date=15 July 2017 |archive-date=18 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718224203/https://www.theguardian.com/cities/2017/jan/17/congo-rivalry-kinshasa-brazzaville-river-drc |url-status=live }}</ref> Árið [[2023]] var íbúafjöldi borgarinnar 2,1 milljónir manna.<ref name="mannfjöldi" /> Rúmlega þriðjungur íbúa landsins búa í Brazzaville og fer þar fram 40% af allri atvinnu sem ekki tengist [[Landbúnaður|landbúnaði]]. Hún er einnig [[efnahagur|efnahags-]] og [[stjórnsýsla|stjórnsýsluleg]] miðja landsins. Borgin heitir eftir ítalska landkönnuðinum [[Pierre Savorgnan de Brazza]] sem stofnsetti borgina árið 1880 upp úr smábænum Ntamo.<ref name="Cybriwsky 2013">{{cite book|author=Roman Adrian Cybriwsky|title=Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture|url=https://archive.org/details/capitalcitiesaro0000cybr|publisher=ABC-CLIO|location=USA|date=2013|page=[https://archive.org/details/capitalcitiesaro0000cybr/page/60 60]}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Höfuðborgir í Afríku}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Lýðveldinu Kongó]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Afríku]] 6k0s2x1tiy92iebuv7k9qdnw1z59v31 0 50964 1960293 1937307 2026-04-17T10:38:04Z TKSnaevarr 53243 1960293 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = Ingrid Bergman | image = Ingrid Bergman, Gaslight 1944.jpg | birthname = Ingrid Bergman | birthdate = [[29. ágúst]] [[1915]] | location = {{SWE}} [[Stokkhólmur]], [[Svíþjóð]] | deathdate = {{Dánardagur og aldur|1982|8|29|1915|8|29}} | deathplace = [[London]], [[England]], [[Bretland]] | yearsactive = [[1935]]-[[1982]] | spouse = Dr. Aron Petter Lindström (1937-1950)<br />[[Roberto Rossellini]] (1950-1957)<br />Lars Schmidt (1958-1975) | academyawards = '''Besta leikkonan'''<br />1944 ''[[Gaslight (1944 kvikmynd)|Gaslight]]''<br />1956 ''[[Anastasia (1956 kvikmynd)|Anastasia]]''<br /> '''Besta leikkona í aukahlutverki'''<br /> 1974 ''[[Murder on the Orient Express (1974 kvikmynd)|Murder on the Orient Express]]'' | emmyawards = '''[[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress - Miniseries or a Movie|Outstanding Lead Actress - Miniseries/Movie]]'''<br />1960 ''[[Turn of the Screw]]''<br /> 1982 ''[[A Woman Called Golda]]'' | tonyawards = '''Besta leikkona (leikrit)'''<br />1947 ''[[Joan of Lorraine]]'' | goldenglobeawards = '''Besta leikkona (drama)''' <br /> 1945 ''[[Gaslight (1944 kvikmynd)|Gaslight]]'' <br /> 1946 ''[[The Bells of St. Mary's]]'' <br /> 1957 ''[[Anastasia (1956 kvikmynd)|Anastasia]]'' <br /> '''Besta leikkona (sería)''' <br /> 1983 ''[[A Woman Called Golda]]'' | baftaawards = '''Besta leikkona í aukahlutverki''' <br /> 1974 ''[[Murder on the Orient Express (1974 kvikmynd)|Murder on the Orient Express]]'' | cesarawards = }} '''Ingrid Bergman''' (fædd [[29. ágúst]] [[1915]] í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] - d. [[29. ágúst]] [[1982]] í [[London]] ) var [[Svíþjóð|sænsk]] leikkona. Með þekktari kvikmyndum sem hún lék í var [[óskarsverðlaun]]amyndin [[Casablanca (kvikmynd)|Casablanca]] (1942). == Tengill == * [http://akas.imdb.com/name/nm0000006/ Ingrid Bergman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310103903/http://akas.imdb.com/name/nm0000006/ |date=2016-03-10 }} í [[Internet Movie Database|IMDB]] {{stubbur|æviágrip|kvikmynd}} {{DEFAULTSORT:Bergman, Ingrid}} {{fd|1915|1982}} [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aukahlutverki]] [[Flokkur:Sænskir leikarar]] o9v45303q1a1ualh6hmdwde39tesqh3 1960294 1960293 2026-04-17T10:38:58Z TKSnaevarr 53243 1960294 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = Ingrid Bergman | image = Ingrid Bergman, Gaslight 1944.jpg | birthname = Ingrid Bergman | birthdate = [[29. ágúst]] [[1915]] | fæðingarstaður = [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | deathdate = {{Dánardagur og aldur|1982|8|29|1915|8|29}} | deathplace = [[London]], [[England]], [[Bretland]] | yearsactive = [[1935]]-[[1982]] | spouse = Dr. Aron Petter Lindström (1937-1950)<br />[[Roberto Rossellini]] (1950-1957)<br />Lars Schmidt (1958-1975) | academyawards = '''Besta leikkonan'''<br />1944 ''[[Gaslight (1944 kvikmynd)|Gaslight]]''<br />1956 ''[[Anastasia (1956 kvikmynd)|Anastasia]]''<br /> '''Besta leikkona í aukahlutverki'''<br /> 1974 ''[[Murder on the Orient Express (1974 kvikmynd)|Murder on the Orient Express]]'' | emmyawards = '''[[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress - Miniseries or a Movie|Outstanding Lead Actress - Miniseries/Movie]]'''<br />1960 ''[[Turn of the Screw]]''<br /> 1982 ''[[A Woman Called Golda]]'' | tonyawards = '''Besta leikkona (leikrit)'''<br />1947 ''[[Joan of Lorraine]]'' | goldenglobeawards = '''Besta leikkona (drama)''' <br /> 1945 ''[[Gaslight (1944 kvikmynd)|Gaslight]]'' <br /> 1946 ''[[The Bells of St. Mary's]]'' <br /> 1957 ''[[Anastasia (1956 kvikmynd)|Anastasia]]'' <br /> '''Besta leikkona (sería)''' <br /> 1983 ''[[A Woman Called Golda]]'' | baftaawards = '''Besta leikkona í aukahlutverki''' <br /> 1974 ''[[Murder on the Orient Express (1974 kvikmynd)|Murder on the Orient Express]]'' | cesarawards = }} '''Ingrid Bergman''' (fædd [[29. ágúst]] [[1915]] í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] - d. [[29. ágúst]] [[1982]] í [[London]] ) var [[Svíþjóð|sænsk]] leikkona. Með þekktari kvikmyndum sem hún lék í var [[óskarsverðlaun]]amyndin [[Casablanca (kvikmynd)|Casablanca]] (1942). == Tengill == * [http://akas.imdb.com/name/nm0000006/ Ingrid Bergman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310103903/http://akas.imdb.com/name/nm0000006/ |date=2016-03-10 }} í [[Internet Movie Database|IMDB]] {{stubbur|æviágrip|kvikmynd}} {{DEFAULTSORT:Bergman, Ingrid}} {{fd|1915|1982}} [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aukahlutverki]] [[Flokkur:Sænskir leikarar]] 9w7i1eniyf8l3ye153m5a4f6v8pi382 0 51084 1960195 1850647 2026-04-16T15:57:45Z TKSnaevarr 53243 1960195 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Justin Timberlake | mynd = Justin Timberlake by Gage Skidmore 2.jpg | mynd_texti = Timberlake árið 2016 | fæðingarnafn = Justin Randall Timberlake | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1981|1|31}} | fæðingarstaður = [[Memphis]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | maki = {{g|[[Jessica Biel]]|2012}} | börn = 2 | starf = {{flatlist| * Söngvari * lagahöfundur * upptökustjóri * leikari }} | ár = 1992–í dag | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | hljóðfæri = {{flatlist| * Rödd * gítar * hljómborð }} | stefna = {{flatlist| * [[Popptónlist|Popp]] * [[Nútíma ryþmablús|R&B]] }} | útgefandi = {{flatlist| * [[Jive Records|Jive]] * Zomba * [[RCA Records|RCA]] * Tennman }} | áður_meðlimur_í = | meðlimur_í = {{flatlist| * [[NSYNC]] * Jawbreakers * The Y's }} }} | undirskrift = Justin Timberlake Signature.svg | vefsíða = {{URL|justintimberlake.com}} }} '''Justin Randall Timberlake''' (f. 31. janúar 1981) er [[Bandaríkin|bandarískur]] söngvari, tónlistarhöfundur, leikari, plötuframleiðandi og viðskiptamaður. Hann fæddist í [[Memphis]], [[Tennessee]] og birtist í sjónvarpsþáttum á borð við ''[[Star Search]]'' og ''[[The All-New Mickey Mouse Club]]'' sem barn. Á síðari hluta 10. áratugarins fór frægðarstjarna hans að rísa þegar hann varð annar aðalsöngvara og yngsti meðlimur strákasveitarinnar [[NSYNC]]. Á meðan hljómsveitin tók hlé frá störfum gaf Timberlake út sólóplöturnar ''Justified'' (2002) og ''FutureSex/LoveSounds'' (2006). Sú fyrri gaf meðal annars af sér smellina „Cry Me a River“ og „Rock Your Body“, en sú síðari náði á topp [[Billboard 200|bandaríska vinsældarlistans]] og innihélt smellina „SexyBack“, „My Love“ og „What Goes Around... Comes Around“. Báðar plöturnar seldust í meira en sjö milljónum eintaka um allan heim og gerðu hann að einum vinsælasta söngvara áratugarins. Á árunum 2007 til 2012 einbeitti Timberlake sér að leiklistarferlinum og setti tónlistarferilinn til hliðar um stundarsakir. Á þessum árum lék hann í myndunum ''[[The Social Network]]'', ''[[Bad Teacher]]'', ''[[In Time]]'' og ''[[Friends with Benefits]]''. Árið 2013 sneri Timberlake sér aftur að tónlistarferlinum og gaf út þriðju og fjórðu sólóplöturnar, ''The 20/20 Experience'' og ''The 20/20 Experience - 2 of 2''. Fyrrnefnda platan innihélt smelli á borð við „Suit & Tie“ og „Mirrors“, en sú síðari smáskífurnar „Take Back the Night“ og „Not a Bad Thing“. Ferill Timberlakes hefur landað honum níu [[Grammy verðlaun|Grammy verðlaunum]] og fjórum [[Emmy verðlaun|Emmy verðlaunum]]. Hann á einnig plötufyrirtækið Tennman Records, tískumerkið William Rast og veitingastaðina Destino og Southern Hospitality. ==Æska== Justin fæddist 31. janúar 1981 í Memphis í Tennessee-fylki í Bandaríkjunum. Foreldrar hans eru Randall Timberlake og Lynn (Bomar) Harless, og var afi hans í föðurætt prestur. Hann ólst upp í bænum Shelby Forest, sem er lítill bær á milli Memphis og [[Milington]]. Justin á tvo hálf bræður, Jonathan (f. 1993) og Steven Robert (f. 1998), úr síðara hjónabandi föður hans með Lisu Perry. Hálfsystir hans, Laura Katherine, dó stuttu eftir fæðingu þann 12. maí 1997, og minnist Justin hennar á plötunni ''*NSYNC'' og í laginu „My Angel in Heaven“. [[Janet Jackson]] var innblástur Timberlake til að verða söngvari og koma fram. Hann sagði um hana: „Hún stóð ekki bara og söng lagið sem hún flutti“ en hann var heillaður af orku hennar. Þegar Timberlake var 11 ára birtist hann í sjónvarpsþættinum ''[[Star Search]]'' og söng þar kántrílög eins og „Justin Randall“. Árin 1993 og 1994 var hann meðlimur í ''[[The Mickey Mouse Club]]'', en á meðal leikanda þar voru m.a. [[Britney Spears]], [[Christina Aguilera]], seinni tíma hljómsveitarfélaginn [[JC Chasez]] og verðandi kvikmyndastjörnurnar [[Ryan Gosling]] og [[Keri Russell]]. Árið 1995 fékk Timberalke Chasez til að vera með sér í strákasöngsveit sem var skipulög af umboðsmanninum [[Lou Pearlman]] sem fékk að lokum nafnið [[NSYNC|'N Sync]]. ==Ferill== ===1995–2004: NSYNC, ''Justified'' og Ofurskálin=== Strákasveitin [[NSYNC]] var stofnuð árið 1995 og hófu feril sinn árið 1996 í Evrópu, þar sem Timberlake og Chasez voru aðalsöngvararnir. Árið 1998 varð sveitin fræg í Bandaríkjunum þegar hún gaf út fyrstu plötu sína, ''NSYNC'', sem seldist í 11 milljónum eintaka og innihélt meðal annars smáskífuna „Tearin' Up My Heart“. Önnur platan þeirra, ''No Strings Attached'' (2000), seldist í 2.4 milljónum eintaka fyrstu vikuna og innihélt smellinn „It's Gonna Be Me“. Þriðja plata sveitarinar, ''Celebrity'' (2001), varð einnig vinsæl. Þegar tónleikaferðalaginu í kjölfar þriðju plötunnar lauk árið 2002, ákvað hópurinn að taka sér frí frá störfum. Á meðan hljómsveitin starfaði varð hún fræg um allan heim og kom fram á Óskarsverðlaunahátíðinni, [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikum]] og [[Super Bowl|Ofurskálinni]], seldi meira en 50 milljónir platna um allan heim og varð þriðja tekjuhæsta strákasveit allra tíma. Síðari hluta ársins 1999 reyndi Timberalake í fyrsta sinn við leiklist í Disney-myndinni ''Model Behavior''. Þar fór hann með hlutverk Jason Sharpe, fyrirsætu sem verður ástfanginn af þjónustustúlku þegar hann heldur að hún sé einnig fyrirsæta. Myndin kom út í mars árið 2000. Rísandi frægð hans og minnkandi vinsældir strákahljómsveita urðu til þess að 'N Sync lagði upp laupana. Hljómsveitarmeðlimurinn [[Lance Bass]] var mjög gagnrýninn á gjörðir Timberlakes í bók sinni ''Out of Sync''. Í ágúst 2002 kom Justin fram á [[MTV Video Music-verðlaunin|MTV tónlistarverðlaununum]], þar sem hann söng í fyrsta skipti smáskífuna „Like I Love You“, sem náði 11. sæti á [[Billboard Hot 100|bandaríska vinsældarlistanum]]. Fyrsta sólóplatan hans, ''Justified'', kom út í nóvember sama ár og náði 2. sæti á bandaríska vinsældarlistanum þar sem hún seldist í 440.000 eintökum fyrstu vikuna, sem er reyndar lakari árangur en plötur 'N Sync. ''Justified'' náði þó að seljast í meira en þremur milljónum eintaka í Bandaríkjunum og auk þess seldust fjórar milljónir eintaka utan við Bandaríkin. Platan fékk mikið lof gagnrýnenda fyrir [[Ryþmablús|R&B]] áhrif hennar sem framleiðendurnir [[The Neptunes]] og [[Timbaland]] náðu að framkalla. Platan gaf af sér smellina „Cry Me a River“ og „Rock Your Body“. Sumarið 2003 héldu Timberlake og Christina Aguilera í tónleikaferðalagið Justified/Stripped. Seinna sama ár tók hann um lagið „I'm Lovin' It“ sem [[McDonald's]] notaði í herferð sinni. Samningurinn við McDonald's þénaði sex milljónir dollara fyrir Timberlake, en inni í samningnum var tónleikaferðalag sem bar nafnið „Justified and Lovin' It“. Justin söng einnig með tónlistarmanninum [[Nelly]] í lagi hans, „Work It“ sem var endurhljóðblandað og sett á endurhljóðblandaða plötu Nelly árið 2003. Í febrúar 2004 kom Justin fram í leikhléi Ofurskálarinnar (e. ''Super Bowl'') á [[CBS]] ásamt [[Janet Jackson]] fyrir framan meira en 140 milljón áhorfendur. Við lok atriðisins, þegar lagið var að enda, reif Timberlake hluta af leðurbúningi Jackson og átti þetta að tengjast texta lagsins. Talsmaður Jackson sagði að Timberlake hafi ætlað að rífa leðrið af og afhjúpa rauðan blúndubrjóstarhaldara. Galli í búningnum hafi hins vegar valdið því að brjóst hennar kom óvart í ljós í stutta stund. Timberlake baðst afsökunar á atvikinu og sagðist biðjast afsökunar við alla þá sem hafi móðgast vegna þessara galla í búningnum. Frasinn „bilanir í búning“ hafa síðan verið notaðar af bandarískum fjölmiðlum til að lýsa atvikum sem verða í tengslum við búninga. Timberlake og Jackson var hótað frávísun af Grammy verðlaununum árið 2004 í kjölfar atviksins nema þau samþykktu að biðjast afsökunar á því fyrir framan myndavélar á verðlaununum sjálfum. Timberlake mætti og gaf út ritaða afsökunarbeiðni þegar hann tók við fyrri verðlaununum það kvöldið. Þetta kvöld hlaut hann verðlaun fyrir bestu popp-plötuna og bestu frammistöðu söngvara í laginu „Cry Me a River“. Hann var einnig tilnefndur fyrir plötu ársins, upptöku ársins fyrir „Cry Me a River“ og besta [[rapp]] samstarf fyrir „Where Is the Love?“ með [[The Black Eyed Peas]]. ===2004–2007: Leikari og ''FutureSex/LoveSounds''=== [[Mynd:Jtstpaul.jpg|bawd|200px|Justin Timberlake á tónleikum í [[St. Paul]], [[Minnesota]] í janúar 2007 á meðan tónleikaferðinni FutureSex/LoveSounds stóð|thumb]] Eftir atvikið á Ofurskálinni setti Timberlake tónlistarferilinn á bið og lék í nokkrum kvikmyndum. Fyrsta hlutverkið á þessu tímabili var sem blaðamaður í ''Edison Force'' sem var tekin upp árið 2004 og fór beint á leigur í júlí 2006. Hann lék einnig í kvikmyndunum ''Alpha Dog'', ''Black Snake Moan'', ''Southland Tales'' og talaði fyrir Artie Pendragon prins í ''[[Shrek the Third]]'' sem kom út í maí 2007. Hann lék einnig ungan [[Elton John]] í tónlistarmyndbandi við lagið „The Train Don't Stop There Anymore“. Timberlake kom til greina í hlutverk Roger Davis í kvikmynd byggðri á rokksöngleiknum ''Rent'', en leikstjórinn [[Chris Colombus]] lagði áherslu á að upprunalegu [[Broadway]] leikararnir gætu lagt meira í hlutverkin, svo [[Adam Pascal]] endurtók hlutverkið fyrir myndina. Justin hélt þó áfram að taka upp tónlist með öðrum listamönnum. Eftir „Where Is the Love?“ tók hann upp annað lag með the Black Eyed Peas sem hét „My Style“ og kom út á plötu þeirra ''Monkey Business'' árið 2005. Þegar Timberlake tók upp lagið „Signs“ árið 2005 með [[Snoop Dogg]] uppgötvaði hann sjúkdóm í hálsinum, hnúða, sem voru teknir með aðgerð þann 5. maí 2005, og var honum ráðlagt að syngja ekki í nokkra mánuði á eftir. Árið 2005 kom hann á fót sínu eigin upptökufyrirtæki, JayTee Records. Timberlake gaf út aðra hljóðversplötu sína, ''FutureSex/LoveSounds'' þann 12. september 2006. Justin tók upp plötuna á árunum 2005–2006 og náði hún efsta sæti bandaríska vinsældarlistans og seldist í 684.000 eintökum fyrstu vikuna. Platan er mest forpantaða platan á [[iTunes]] og sló met [[Coldplay]] fyrir söluhæstu tölvutæku plötuna á einni viku. Platan var framleidd af Timbaland og [[Danja]], [[will.i.am]], [[Rick Rubin]] og Timberlake sjálfum. Einnig sungu listamenn líkt og Snoop Dogg, [[Three 6 Mafia]], [[T.I]] og will.i.am á plötunni með Timberlake. Talsmaður útgáfufyrirtækisins sagði plötuna „einblína á kynþokka“ og miðaði að „fullorðinslegri tilfinningu“. Fyrsta smáskífa plötunnar, „SexyBack“, var flutt af Justin á opnun MTV tónlistarverðlaunanna árið 2006 og náði efsta sæti bandaríska vinsældarlistans, þar sem hún sat næstu sjö vikurnar. „My Love“ er önnur smáskífa plötunnar og syngur rapparinn [[T.I.]] með Timberlake í laginu. Þriðja smáskífan var „What Goes Around... Comes Around“. Sagt er að lagið hafi verið samið um sambandsslit vinar hans, Trace Ayala, og leikkonunnar [[Elisha Cuthbert]]. Í október 2006 sagðist Timberlake ætla að einblína frekar á tónlistarferilinn en leiklistina og tók sérstaklega fram að það væri heimskulegt fyrir hann að yfirgefa tónlistarheiminn á þessum tímapunkti. Hann var sérstakur gestur á tískusýningu [[Victoria's Secret]] árið 2006 þar sem hann flutti „SexyBack“. Í janúar 2007 lagði Timberlake af stað í FutureSex/LoveSounds hljómleikaferðina. Í febrúar 2008 fékk Timberlake tvenn Grammy verðlaun. ===2007–2012: Hlé frá tónlistinni og leiklistin=== Lagið „4 Minutes“ var fyrst spilað af [[Timbaland]] á Jingle dansleik Fíladelfíu þann 17. desember 2007. Lagið kom hins vegar ekki út fyrr en 17. mars 2008 og var þá dúett með Timberlake og [[Madonna]] þar sem Timbaland söng bakraddir. „4 Minutes“ var fyrsta smáskífan af elleftu hljóðversplötu Madonnu, ''[[Hard Candy (Madonna breiðskífa)|Hard Candy]]'', sem innihélt fjögur önnur lög í samstarfi við Timberlake. Smáskífan varð vinsæl um allan heim og náði efsta sæti vinsældarlista í 21 landi. Justin leikur einnig í tónlistarmyndbandi lagsins, sem var leikstýrt af Jonas & Francois. Í júní 2007 samdi Justin (ásamt öðrum), framleiddi og söng inn á lögin „Nite Runner“ og „Falling Down“ fyrir plötu [[Duran Duran]], ''Red Carpet Massacre'' sem kom út í nóvember 2007. Sama ár söng Justin inn á þriðju plötu [[50 Cent]], ''Curtis''. Timberlake, ásamt Timbaland, syngur í lagi sem heitir „Ayo Technology“ og er fjórða smáskífa plötunnar. Eftir að FutureSex/LoveSounds tónleikaferðinni lauk hóf Justin kvikmyndaferilinn á ný. Snemma árs 2008 lék hann í ''[[The Love Guru]]'' með [[Mike Myers]] í aðalhlutverki og kvikmyndinni ''[[The Open Road]]''. Árið 2008 hljómaði samstarf Timberlake og rapparans [[T.I.]], „Dead and Gone“, á sjöttu hljóðversplötu rapparans, ''Paper Trail'', og var lagið fjórða smáskífa plötunnar. Í nóvember 2008 var það staðfest að Timberlake myndi vera gestur og framleiða hluta laga á nýrri plötu söngkonunnar [[Ciara]], ''Fantasy Ride'', sem átti að koma út 9. maí 2009. Timberlake syngur með Ciara á annarri smáskífu plötunnar, „Love Sex Magic“, og var myndband við lagið tekið upp í febrúar 2009. Smáskífan varð vinsæl um allan heim og náði inn á vinsældarlista í fjölmörgum löndum og náði m.a. toppi listanna í [[Taívan]], [[Indland]]i og [[Tyrkland]]i. Einnig var lagið tilnefnt til Grammy verðlauna fyrir besta popp samstarf. Timberlake og teymi hans framleiddu og sömdu lagið „Don't Let Me Down“ fyrir aðra hljóðversplötu bresku söngkonunnar [[Leona Lewis]], ''Echo'', sem kom út í Bandaríkjunum í nóvember 2009. Justin var einnig meðhöfundur og söng lagið „Carry Out“ sem er að finna á plötu Timbaland, ''Shock Value II'' sem kom út 1. desember 2009. Justin var útnefndur kynþokkafyllsti karlmaðurinn af tímaritunum ''[[Teen People]]'' og ''[[Cosmopolitan]]''. Þann 17. febrúar 2009 var hann titlaður best klæddi maður Bandaríkjanna af ''[[GQ]]''-tímaritinu. Árið 2011 varð hann í 46. sæti yfir 49 áhrifamestu karlmennina á lista ''AskMen''. Frá árinu 2010 hefur Justin fjölgað kvikmyndahlutverkunum talsvert. Hann lék [[Sean Parker]], upphafsmann [[Napster]], í kvikmyndinni ''[[The Social Network]]'' (2010) og árið 2011 lék hann á móti [[Cameron Diaz]] í ''[[Bad Teacher]]'' og [[Mila Kunis]] í ''[[Friends with Benefits]]''. Hann lék einnig Will Salas, sögumannin í ''[[In Time]]''. ===Síðan 2013: ''The 20/20 Experience'' og ''2 of 2''=== Justin hóf vinnu við þriðju hljóðversplötu sína, ''The 20/20 Experience'', í júní 2012 og hafði hann „engar reglur og/eða lokamarkmið í huga“. Hann tilkynnti opinberlega að hann hefði snúið aftur í tónlistarbransann í janúar 2013 þegar hann gaf út fyrstu smáskífu plötunnar, „Suit & Tie“ ásamt [[Jay-Z]]. Lagið náði þriðja sæti bandaríska vinsældarlistans. Eftir fjögurra ára tónleikahlé steig Timberlake á svið kvöldið fyrir Ofurskálina árið 2013 í [[New Orleans]]. Þann 10. febrúar 2013 flutti hann „Suit & Tie“ ásamt Jay-Z á 55. Grammy verðlaununum. Þann 11. febrúar 2013 kom lagið „Mirrors“ út og var því önnur smáskífa plötunnar ''The 20/20 Experience''. Lagið náði hæst öðru sæti á bandaríska vinsældarlistanum. Platan sjálf kom svo út þann 19. mars 2013 í gegnum [[RCA Records]] útgáfufyrirtækið. Platan náði strax efsta sæti bandaríska vinsældarlistans og seldist í 980.000 eintökum fyrstu vikuna. Timberlake söng einnig inn á tólftu hljóðversplötu Jay-Z, ''Magna Carta... Holy Grail'' og syngur hann í þremur lögum, „Holy Grail“, „BBC“ og „Heaven“. Fjórða hljóðversplata Justins, ''The 20/20 Experience - 2 of 2'' kom út 30. september 2014 og náði strax á topp vinsældarlista. Fyrsta smáskífan, „Take Back the Night“, kom út þann 12. júlí 2013, en næsta smáskífa var „TKO“. Timberlake á framleiðslu- og höfundarrétt á sex lögum á [[Beyoncé (plata)|fimmtu plötu]] [[Beyoncé]], sem kom óvænt út á iTunes þann 13. desember 2013. 25. febrúar 2014 kom lagið „Not a Bad Thing“ út og var þriðja smáskífa plötunnar. Árið 2014 söng Timberlake inn á aðra plötu [[Michael Jackson]] eftir dauða hans, ''Xscape'', þar sem hann söng með Michael í laginu „Love Never Felt So Good“, sem var framleitt af Timbaland, Jerome „J-Roc“ Harmon og Timberlake. Þann 14. maí 2014 kom út myndband við lagið sem inniheldur myndbrot af Jackson og Timberlake og aðdáendum þeirra að framkvæma þekktustu dansspor Jackson. ===Tónleikar á Íslandi=== Timberlake hélt tónleika í [[Kórinn|Kórnum]] í [[Kópavogur|Kópavogi]] árið 2014 og voru þeir einir fjölmennustu tónleikar sem haldnir hafa verið á Íslandi en 17 þúsund manns sóttu þá.<ref>{{cite web |url=http://www.visir.is/justin-timberlake-algjorlega-heilladur-af-islenskum-ahorfendum/article/2014140829402|title= Justin Timberlake algjörlega heillaður af íslenskum áhorfendum|publisher=visir.is|accessdate=22. maí 2015}}</ref> ==Einkalíf== Snemma árs 1999 byrjaði Timberlake með meðleikara sínum í ''[[The New Mickey Mouse Club]]'' og söngkonunni [[Britney Spears]] en samband þeirra endaði snögglega í mars 2002. Sambandsslitin höfðu áhrif á texta og þema lagsins „Cry Me a River“. Í apríl 2003 byrjaði hann samband með leikkonunni [[Cameron Diaz]] stuttu eftir að þau hittust á Nickelodeon Kids verðlaunahátíðinni. Eftir miklar getgátur um sambandsslit hætti parið loksins saman í desember 2006, stuttu eftir að hún kynnti hann sem sérstakan tónlistargest í þættinum ''[[Saturday Night Live]]''. Í janúar 2007 var meintum sögusögnum um samband hans og leikkonunnar [[Scarlett Johansson]] neitað, en þau hittust við tökur á myndbandi við lag hans, „What Goes Around... Comes Around“. Í janúar 2007 hóf Timberlake samband með leikkonunni [[Jessica Biel]] sem hann hafði verið myndaður með við nokkur tilefni. Parið trúlofaðist í fjöllum [[Montana]] í desember 2011. Þau giftu sig þann 19. október 2012 á [[Fasano]] á [[Ítalía|Ítalíu]]. Justin hefur sagtst vera með áráttu- og þráhyggjuröskun (OCD) ásamt ofvirkni með athyglisbresti (ADHD). ==Útgefið efni== ===Breiðskífur=== * ''Justified'' (2002) * ''FutureSex/LoveSounds'' (2006) * ''The 20/20 Experience'' (2013) * ''The 20/20 Experience – 2 of 2'' (2013) * ''Man of the Woods'' (2018) * ''Everything I Thought It Was'' (2024) == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Justin Timberlake | mánuðurskoðað = ágúst | árskoðað = 2014}} == Tenglar == {{commons|Justin Timberlake}} * {{Opinber vefsíða}} * {{AllMusic}} * {{IMDb name}} {{DEFAULTSORT:Timberlake, Justin}} {{f|1981}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]] q7dbw8it6qipt6u4h742wg8mf6rk561 0 55427 1960269 1954815 2026-04-17T00:03:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960269 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Spices1.jpg|thumb|right|Krydd á markaði í [[Agadir]] í Marokkó.]] [[Mynd:Common_Indian_spices.jpg|thumb|right|Túrmerik, sinnepsfræ, eldpiparduft og broddkúmen.]] '''Krydd''' er bragðmikið eða ilmríkt náttúrulegt efni sem einkum er notað til að bragðbæta eða lita [[Matur|mat]], [[kaka|kökur]] og jafnvel [[sælgæti]]. Oftast er um að ræða [[jurt]]ir ([[ber]], [[rót (planta)|rætur]], [[börkur|börk]] eða [[lauf]]) sem eru steyttar eða rifnar yfir rétti til að bæta [[bragð]] eða útlit.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1708036|title=Krydd í tilveruna|date=18. ágúst 1989|journal=Morgunblaðið}}</ref> Einstaka dæmi eru til um annars konar lífverur sem notaðar eru í krydd, eins og [[rækja|rækjur]] sem fást bæði sem rækjuduft og rækjumauk, og [[jarðsveppur]] þurrkaður eða í olíu. Krydd eru líka notuð í [[lyf]], [[trúarathöfn|trúarathafnir]], [[snyrtivara|snyrtivörur]] og [[ilmvatn]]sgerð. [[Vanilla]] er til dæmis mikið notuð í gerð [[ilmefni|ilmefna]].<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-08-102659-5.00048-3 |chapter=Vanilla |title=Medicinal Plants of South Asia |year=2020 |last1=Ahmad |first1=Hafsa |last2=Khera |first2=Rasheed Ahmad |last3=Hanif |first3=Muhammad Asif |last4=Ayub |first4=Muhammad Adnan |last5=Jilani |first5=Muhammad Idrees |pages=657–669 |isbn=978-0-08-102659-5 |s2cid=241855294 }}</ref> Bæði þurrkuð krydd og kryddjurtir eru notuð í [[jurtalækningar|jurtalækningum]], en til eru mjög margar [[lækningajurt]]ir sem eru aldrei notaðar sem krydd. Áhrif kryddneyslu á [[heilsa manna|heilsu manna]] eru óviss.<ref name=":3">{{cite journal| display-authors=3|last1=Vázquez-Fresno|first1=Rosa|last2=Rosana | first2=Albert Remus R. | last3=Sajed | first3=Tanvir | last4=Onookome-Okome | first4=Tuviere | last5=Wishart | first5=Noah A. | last6=Wishart | first6=David S.|title=Herbs and Spices - Biomarkers of Intake Based on Human Intervention Studies – A Systematic Review|journal=Genes and Nutrition|volume=14|issue=18|doi=10.1186/s12263-019-0636-8|pmid=31143299|pmc=6532192|date=22 May 2019}}</ref> Krydd kemur fyrir á ýmsu formi, sem malað duft, heilt, ferskt eða þurrkað. Oftast eru krydd geymd þurrkuð og stundum eru þau möluð til hagræðingar, en heil krydd endast lengur en möluð krydd. Heil þurrkuð krydd endast lengst og eru þannig ódýrust, enda hægt að geyma þau lengur og í meira magni. Fersk krydd, eins og [[engifer]], eru oftast bragðmeiri en þurrkuð, en endast mun skemur. Sum krydd, eins og [[túrmerik]], fást bæði fersk og þurrkuð og mulin. Fræ, eins og [[fennel]] og [[sinnep]], fást oftast þurrkuð bæði heil og mulin. Möluð krydd eru stundum sett saman í kryddblöndur eins og [[ras el hanout]], [[garam masala]] og [[za'atar]]. Fersk krydd eru stundum maukuð til að búa til kryddmauk eins og [[adobo]], [[sambal oelek]] og [[gremolata]]. [[Kryddjurt]]ir eru jurtir sem eru aðallega notaðar ferskar bæði vegna næringar og bragðs, eins og margir [[laukar]], [[garðablóðberg]], [[steinselja]] og [[minta]]. Bragðsterkt krydd er til dæmis [[pipar]] og [[eldpipar]]. [[Indland]] ber ábyrgð á 75% af kryddframleiðslu heimsins. Kryddnotkun er eitt af einkennum [[indversk matargerð|indverskrar matargerðar]] og alþjóðleg [[kryddverslun]] þróaðist fyrst þar og síðan í [[Mið-Austurlönd]]um og [[Austur-Asía|Austur-Asíu]]. Eitt af því sem hratt [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] af stað á [[árnýöld]] var óþrjótandi eftirspurn Evrópumanna eftir kryddi. == Heiti og afmörkun == Íslenska orðið „krydd“ kemur úr dönsku ''Krydderi'' sem aftur kemur úr [[lágþýska|lágþýsku]], ''krûde'' og ''krût'', sem merkir jurtir eða bætiefni í mat.<ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/krydd|vefsíða=Málið.is|skoðað=19.5.2023|höfundur=Ásgeir Blöndal Magnússon|dags=1989|titill=Íslensk orðsifjabók: Krydd}}</ref> Áður fyrr var krydd stundum nefnt „urtarkram“ og „smekkbætir“. Eldra orð er „spíss“, úr [[Latína|latínu]] ''species''.<ref name=":1">{{Cite web |title=Definition of SPICE |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/spice |access-date=12. ágúst, 2022 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> Ókryddaður matur nefndist „óbreyttur matur“. Í forníslensku var (bragðsterkt) krydd sem vekur (eða eykur) matarlystina nefnt „brýni“, sem gæti verið skylt orðinu ''brine'' „saltlögur“.<ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/br%C3%BDni|vefsíða=Málið.is|skoðað=19.5.2023|höfundur=Ásgeir Blöndal Magnússon|dags=1989|titill=Íslensk orðsifjabók: Brýni}}</ref> Krydd eru bragðefni, en til eru fleiri bragðefni en teljast vera krydd. Munurinn er samt ekki endilega alltaf skýr. Oft eru [[salt]], [[MSG]], [[laukur|laukduft]] og önnur [[bragðaukandi efni]] flokkuð sem bragðefni fremur en krydd af því þau draga fram bragðið af öðrum innihaldsefnum fremur en leggja mikið til þess sjálf.<ref>{{vísindavefurinn|67031|Er salt krydd?}}</ref> [[Sykur]] og önnur [[sætuefni]] eru líka útilokuð af því þau geta haft áhrif á næringarsamsetningu matarins, sem krydd gera yfirleitt ekki. Sykur var þó áður fyrr talinn til krydda meðan hann var sjaldséður og notaður í litlu magni.<ref>{{cite book|author=Mintz, S. W.|year=1986|title=Sweetness and power: The place of sugar in modern history|url=https://archive.org/details/sweetnesspowerpl00mint|publisher=Penguin}}</ref> Bragðmiklar [[matarolía|olíur]] og ýmis konar bragðefni úr dýra- eða svepparíkinu, eins og [[terasi]] og [[jarðsveppur]], eru líka oft útilokuð, auk bragðefna sem hafa verið búin til með aðferðum efnafræðinnar á síðustu tveimur öldum. == Saga == [[Mynd:New Kingdom Egyptian Vessel HARGM9961.jpg|thumb|right|Bikar undir fórnargjafir frá tímum [[Nýja ríkið|Nýja ríkisins]] í Egyptalandi, litaður af kanelolíu.]] Notkun krydds hefur tíðkast frá forsögulegum tíma.<ref>{{cite journal|authors=Saul, H., Madella, M., Fischer, A., Glykou, A., Hartz, S., & Craig, O. E.|date=2013|title=Phytoliths in pottery reveal the use of spice in European prehistoric cuisine|journal=PloS one|volume=8|number=8|page=e70583|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0070583}}</ref> Bæði [[sesam]] og ýmsar kryddjurtir eru nefndar í elstu heimildum frá menningarríkjum [[frjósami hálfmáninn|frjósama hálfmánans]]. Þar er meðal annars minnst á [[óreganó]], [[timian]], [[dill]], [[broddkúmen]], [[kardemomma|kardemommur]], [[fennel]] og [[saffran]]. Í [[Egyptaland hið forna|Egyptalandi hinu forna]] þróaðist markaður fyrir framandi krydd, reykelsi og ilmolíur sem komu langt að, allt frá [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]], [[Afríka sunnan Sahara|Afríku sunnan Sahara]] og [[Magreb]]-svæðinu. Í fornegypskum lækningatexta er talað um broddkúmen, [[kóríander]], fennel, [[hvítlaukur|hvítlauk]], [[laukur|lauk]], [[valmúafræ]], [[minta|mintu]] og [[piparminta|piparmintu]]. Frá Asíu fengu Egyptar [[múskat (krydd)|múskat]], [[kassía|kassíu]] og [[kanill|kanil]], saffran frá Magreb, [[mastix]] og [[grikkjasmári|grikkjasmára]] frá [[Eyjahaf]]i og [[myrra|myrru]] og [[reykelsisviður|reykelsisvið]] frá [[Púnt]]. Krydd var notað í lækningaskyni, í [[reykelsi]], ilmolíur og til að smyrja [[múmía|múmíur]].<ref>{{cite book|author=Parry, J. W.|year=1955|title=The story of spices. Economic Botany|pages=190-207|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/4287851.pdf}}</ref> Alþjóðlega kryddverslunin milli Suðaustur- og Suður-Asíu og Miðjarðarhafssvæðisins er talin hafa hafist um 1800 f.o.t. Tamning [[úlfaldi|úlfalda]] um 900 f.o.t. auðveldaði flutninga á kryddförmum yfir Arabíuskagann.<ref name="yeshoua">{{cite journal|author1=Ben‐Yehoshua, S.|author2=Borowitz, C.|author3=Hanuš, L. O.|year=2011|title=Frankincense, myrrh, and balm of Gilead: ancient spices of Southern Arabia and Judea|journal=Horticultural Reviews|volume=39|pages=1-76}}</ref> Krydd kemur víða fyrir í [[Biblían|Biblíunni]]. Þar er meðal annars talað um krydduð smyrsl, krydduð vín og kryddsósur. Í ''[[Fyrsta Mósebók|Fyrstu Mósebók]]'' (37:28) er sagt frá því þegar [[Jósef (sonur Jakobs)|Jósef]] er seldur til kryddkaupmanna.<ref>{{vefheimild|titill=Fyrsta Mósebók: Biblía 21. aldar|url=https://biblian.is/biblian/fyrsta-mosebok-37-kafli/|vefsíða=Hið íslenzka biblíufélag}}</ref> Í ''[[Ljóðaljóðin|Ljóðaljóðunum]]'' (4:14-15) líkir ljóðmælandinn ástmey sinni við ýmis krydd: : Laut þín sem garður af [[granatepli|granateplum]], : með gómsæta ávexti, : [[henna]] og [[nardus]], : nardus og saffran, : [[ilmreyr]] og kanel, : myrru og [[alóe vera|alóe]] : og allar dýrustu ilmjurtir.<ref>{{vefheimild|url=https://biblian.is/biblian/ljodaljodin-4-kafli/|titill=Ljóðaljóðin: Biblía 21. aldar|vefsíða=Hið íslenzka biblíufélag}}</ref> [[Mynd:Saffron gatherers, fresco from Akrotiri, 17th c BC, MPTh, 226310x.jpg|thumb|right|Stúlkur safna saffrani á fresku frá Santorini í Eyjahafi 17. öld f.o.t.]] Í fornleifarannsóknum á minjastöðum sem tengjast [[Grikkland hið forna|Grikklandi hinu forna]] hafa fundist leifar af hvítlauk, dilli, [[sellerí]], [[kapers]], valmúa og [[portulakka|portulökku]].<ref>{{cite journal|author=Megaloudi, F.|year=2005|title=Wild and cultivated vegetables, herbs and spices in Greek antiquity (900 BC to 400 BC)|journal=Environmental Archaeology|volume=10|number=1|pages=73-82}}</ref> Eftir landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] á 4. öld f.o.t. blómstraði kryddverslunin milli austurs og vesturs.<ref name="yeshoua" /> Bæði [[Selevkídaríkið]] og [[Ptólemajaveldið]] högnuðust á kryddversluninni. Ptólemajarnir reyndu að færa meginsiglingaleiðina með krydd frá [[Persaflói|Persaflóa]] ([[Spasínú Karax]]) til hafna í [[Rauðahaf]]i ([[Bereníke (Egyptalandi)|Bereníke]]).<ref>{{cite book|author=Gupta, S.|year=2018|chapter=The Western Indian Ocean Interaction Sphere: Significance of the Red Sea and the Arabian/Persian Gulf Routes from the Mediterranean to India (First Century BCE–Third Century CE)|title=Stories of Globalisation: The Red Sea and the Persian Gulf from late prehistory to early modernity|pages=353-393|publisher=Brill}}</ref> Þegar [[Rómaveldi]] lagði Selevkídaríkið undir sig árið [[63 f.Kr.]] varð [[Palmýra]] helsta endastöð úlfaldalesta sem fluttu krydd frá Indlandi og Persaflóa og miðstöð kryddverslunar til annarra borgar Rómaveldis. Kanell, nardus, kassía, [[kardemomma|kardemommur]] og sérstaklega mikið magn af pipar, voru seld sem lúxusvörur um allt Rómaveldi.<ref>{{cite book|title=Rome in the East: The Transformation of an Empire|url=https://archive.org/details/romeineasttransf0000ball|author=Warwick Ball|publisher=Psychology Press|year=2000|isbn=0415113768}}</ref> [[Pliníus eldri]] kvartaði yfir piparneyslu Rómverja því að 50 milljón [[sestertía|sestertíur]] færu til Indlands í skiptum fyrir krydd.<ref>{{cite journal|author=Cobb, M.|year=2018|title=Black pepper consumption in the Roman Empire|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=61|number=4|pages=519-559}}</ref> Í Róm voru reist stór vöruhús til að geyma innflutt krydd og kennd við piparinn, ''Horrea Piperataria''. En Rómverjar notuðust líka við mörg krydd sem fengust frá Miðjarðarhafssvæðinu, eins og ''[[silphium]]'' (óþekkt, en líklega skylt [[djöflatað]]i), [[fennel]], [[rósmarín]], [[basil]], [[ísópur|ísóp]] og [[steinselja|steinselju]]. Auk kryddjurta, notuðu Rómverjar bragðmiklar [[Sósa|sósur]] eins og ''[[garum]]'' og ''[[defrutum]]'' til að bragðbæta mat.<ref>{{cite journal|author=Bruere, R. T.|year=1959|title=Reviewed Work(s): Apicii "Artis magiricae" libri X. The Roman Cookery Book: A Critical Translation of "The Art of Cooking" by Apicius for Use in the Study and the Kitchen by Barbara Flower and Elisabeth Rosenbaum|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1959-04_54_2/page/128|journal=Classical Philology|volume=54|number=2|pages=128-130}}</ref> [[Mynd:Spice_Trade_Map_1000-1500_CE.svg|thumb|right|Kort sem sýnir helstu verslunarleiðir krydds á síðmiðöldum.]] Þar sem jurtirnar sem gefa af sér þurrkuð krydd vaxa aðallega í [[hitabeltið|hitabeltinu]] og kryddin voru flutt um langan veg, voru þau dýr lúxusvara í Evrópu. Sérstaklega átti það við um [[svartur pipar|svartan pipar]], kanil, broddkúmen, múskat, [[engifer]] og [[negull|negul]]. Á [[síðmiðaldir|síðmiðöldum]], sérstaklega eftir [[fall Konstantínópel]], voru kaupmenn í [[Genúa]] og [[Feneyjar|Feneyjum]] nánast einráðir á Evrópumarkaði með verslunarvörur frá [[Arabalönd|Arabaheiminum]] þangað sem mörg krydd bárust eftir verslunarleiðum um [[Indlandshaf]] og meginland [[Asía|Asíu]]. [[Mongólaveldið]] skapaði stöðugleika sem jók landflutninga á kryddum um borgir [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] milli 13. og 14. aldar.<ref name="freedman2" /> Krydd voru hentug verslunarvara vegna þess hve þau varðveittust vel og voru dýr, þannig að jafnvel gat borgað sig að flytja lítið magn í einu. Á síðmiðöldum voru ýmis krydd notuð í evrópskri matargerð sem síðan hafa fallið í gleymsku, eins og [[paradísarkorn]], [[langpipar]], [[múskatsblóm]], nardusjurt, [[galgantrót]] og [[jövupipar]].<ref>{{cite book|title=Dangerous Tastes: The Story of Spices|url=https://archive.org/details/dangeroustastess0000dalb|series=California Studies in Food and Culture|author=Andrew Dalby|publisher=University of California Press|date=2000|isbn=0520236742}}</ref> Krydd voru ekki bara notuð í mat, heldur líka (og stundum aðallega) sem lyf.<ref>{{cite journal|author=Nam, J. K.|year=2014|title=Medieval European medicine and Asian spices|journal=Korean Journal of Medical History|volume=23|number=2|pages=319-342}}</ref> [[Vessakenningin]] leiddi til þess að krydd voru notuð til að bæta meint áhrif mataræðis á vessabúskap líkamans.<ref name="freedman2">{{cite book|author=Freedman, Paul|chapter=The Medieval Spice Trade|editor=Jeffrey M. Pilcher|title=The Oxford Handbook of Food History|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i9u6|series=Oxford Handbooks|year=2012|via=Oxford Academic|doi=10.1093/oxfordhb/9780199729937.013.0018}}</ref> Leitin að nýjum verslunarleiðum með krydd, framhjá einokun [[Mamlúkar|Mamlúka]], [[Ottómanar|Ottómana]] og [[Feneyjar|Feneyinga]], á Miðjarðarhafinu, var eitt af því sem rak [[Portúgal]]a áfram í leit að siglingaleiðum suður fyrir [[Afríka|Afríku]]. Árið 1503 sneri [[Vasco da Gama]] aftur úr leiðangri til [[Indland]]s með jafn mikið af pipar í lestinni og nam árssölu Feneyinga.<ref>{{cite journal|author=O'Rourke, K. H., & Williamson, J. G.|year=2009|title=Did Vasco da Gama matter for European markets?|url=https://archive.org/details/sim_economic-history-review_2009-08_62_3/page/n134|journal=The Economic History Review|volume=62|number=3|pages=655-684}}</ref> Portúgalar versluðu auk þess beint við hafnarborgir í Norður-Evrópu, meðan Feneyingar héldu allri verslun hjá sér. Ein áhrifin af þessari auknu kryddverslun Portúgala voru að ''hækka'' verð á kryddum, þar sem hún leiddi til aukinnar eftirspurnar í upphafi.<ref name="chile">{{cite journal|author=Wright, C. A.|year=2007|title=The medieval spice trade and the diffusion of the chile|journal=Gastronomica|volume=7|number=2|pages=35-43}}</ref> Hollendingar náðu svo að leggja undir sig stóran hluta þessarar verslunar á 17. öld og fluttu múskat, negul, kanel og pipar, beint frá [[Mólúkkaeyjar|Mólúkkaeyjum]], [[Srí Lanka]] og [[Malabar]], til ört vaxandi kryddmarkaða í Norður-Evrópu. Eftir að Evrópubúar uppgötvuðu [[Ameríka|Ameríku]] bárust þaðan nýjar kryddtegundir, eins og [[allrahanda]], [[eldpipar]], [[vanilla]] og [[kakó]]. [[Kristófer Kólumbus]] lýsti reynslu sinni af eldpipar í fyrsta skipti á nýársdag 1493 og á 16. öld breiddist plantan hratt út um sunnanverða Evrópu, sem staðgengill fyrir svartan pipar.<ref name="chile" /> Eldpiparinn breiddist líka hratt út í [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Austur-Indíum þangað sem hann barst með portúgölskum skipum. Í matreiðslubókinni ''Pipar í öllum mat'' nefnir [[Eggert Ólafsson]] ýmis krydd sem hafa fengist innflutt á Íslandi um miðja 18. öld, eins og pipar, múskatsblóm og múskatshnetu, kúrennur, kanil, saffran, engifer og piparrót. Hann minnist þar líka á [[einir|einiber]], þurrkuð [[bláber]], [[blóðberg]], [[vallhumall|vallhumal]], [[mjaðjurt]] og [[hvönn|hvannarrót]] sem innlendar kryddjurtir.<ref>{{vefheimild|titill=Pipar í öllum mat|höfundur=Eggert Ólafsson|url=https://nannarognvaldar.com/pipar-i-ollum-mat/|vefsíða=Konan sem kyndir ofninn sinn|skoðað=18.5.2023}}</ref> Í bókinni ''[[Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur]]'' frá aldamótunum 1800 er auk þess minnst á negul, timian, [[kúmen]], [[kerfill|kerfil]], sellerí og steinselju.<ref>{{cite book|title=Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur|year=1800|author=Marta María Stephensen|publisher=Leirárgarðar|url=https://baekur.is/bok/8ec415bb-937a-40bc-a4be-1c84d51616cb|access-date=2023-05-18|archive-date=2023-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518170330/https://baekur.is/bok/8ec415bb-937a-40bc-a4be-1c84d51616cb|url-status=dead}}</ref> Þetta eru svipuð krydd og eru oftast nefnd í enskum matreiðslubókum frá sama tíma, þótt þar sé kryddúrvalið mun fjölbreyttara.<ref>{{vefheimild|url=https://savoringthepast.net/2012/11/15/spices-in-the-18th-century-english-kitchen/|titill=Spices in the 18th Century English Kitchen|höfundur=Kevin Carter|dags=15.11.2012|vefsíða=Savoring the past}}</ref> [[Mynd:Brausendercurrylolli.JPG|thumb|right|[[Efnafræðileg matargerð]] frá lokum 20. aldar notar ýmis efni og aðferðir til að búa til mat með óvenjulega áferð, bragð eða útlit.]] Með þróun [[efnafræði]] á 18. og 19. öld urðu til [[bragðefni|bragð-]] og [[litarefni]] fyrir matvælaframleiðslu sem oft voru búin til með því að vinna efni úr þekktum kryddum eða áður óþekktum jurtum. Stundum eru talað um slík bragðefni sem „krydd“ þótt þau séu ekki náttúruleg. Önnur náttúruleg bragðefni, til dæmis [[bonítóflögur]] og [[næringarger]], eru svo oft ekki kölluð krydd af því þau eru ekki hefðbundin og/eða ekki úr jurtaríkinu. Sænski efnafræðingurinn [[Jöns Jacob Berzelius]] uppgötvaði árið 1831 aðferð til að sundra grænmetisprótíni til að búa til bragðefnið [[HPV]] sem gefur kjötbragð í súpur,<ref>{{cite book | work = Ullmanns Encyclopedia of Technical Chemistry | title = Würzen | edition = 3rd | volume = 18 | location = Munich, Berlin, Vienna | date = 1967}}</ref> og [[MSG]] var fyrst unnið úr þangi árið 1908 af japanska efnafræðingnum [[Kikunae Ikeda]]. Hann stakk upp á hugtakinu [[umami]] („ljúffengt“) yfir bragðið af efninu sem hann einangraði úr soðnu þangi ([[dashi]]).<ref>{{cite journal|author1=Lindemann, B.|author2=Ogiwara, Y.|author3=Ninomiya, Y. |year=2002|title=The discovery of umami|journal=Chemical senses|volume=27|number=9|pages=843-844}}</ref> Árið 1858 tókst franska efnafræðingnum [[Nicolas-Theodore Gobley]] að einangra bragðefnið [[vanillín]] úr vanillu og seinna á 19. öld tókst að framleiða vanillín úr [[negulolía|negulolíu]] í stað vanillu.<ref>{{cite journal| last = Gobley| first = N.-T.| title = Recherches sur le principe odorant de la vanille| journal = Journal de Pharmacie et de Chimie| year = 1858| volume = 34| pages = 401–405| url = https://books.google.com/books?id=Yrs8AAAAcAAJ&pg=PA401| ref = gobley1858}}</ref> Nú er vanillín framleitt úr olíuafleiðum.<ref>{{cite book |author1=Kamlet, Jonas |author2=Mathieson, Olin |name-list-style=amp |title=Manufacture of vanillin and its homologues U.S. Patent 2,640,083 |year=1953 |publisher=U.S. Patent Office |url=https://docs.google.com/viewer?url=patentimages.storage.googleapis.com/pdfs/US2640083.pdf |author1-link=Jonas Kamlet }}</ref> Notkun bragðefna í matvælum krefst sérstakra leyfa og í Evrópu eru slík efni merkt með [[E-númer]]i.<ref>{{vefheimild|url=https://www.mast.is/is/matvaelafyrirtaeki/efni-i-matvaelum/aukefni|titill=Aukefni|vefsíða=Matvælastofnun|skoðað=17.5.2023}}</ref> Sum E-efni eru unnin úr kryddum sem hafa verið notuð í þúsundir ára, eins og [[kúrkúmín]] (E100) unnið úr túrmeriki, [[karmín]] (E120) unnið úr kaktuslús og [[paprika|paprikuþykkni]] (E160c). Mismunandi reglur um litarefni unnið úr kryddinu [[roðaber]]i eða annattó (bixin og norbixin, E160b) urðu til dæmis til þess að ekki mátti lengur flytja morgunkornið [[Cocoa Puffs]] til Íslands frá Bandaríkjunum árið 2021.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212171555d/harka-faerist-i-bar-attuna-um-fram-tid-cocoa-puffs-a-is-landi|titill=Harka færist í baráttuna um framtíð Cocoa Puffs á Íslandi|höfundur=Eiður Þór Árnason|dags=21. október 2021|vefsíða=Vísir.is}}</ref> Dæmi um „módernísk krydd“ eru ýmis ávaxtaduft, [[agar]], [[sojalesítín]] og [[algínat]], sem eru notuð til að breyta bæði áferð, bragði og lykt.<ref>{{vefheimild|url=https://chefs.spiceology.com/modernist/|titill=Modernist|skoðað=29.6.2023|vefsíða=Spiceology Chefs}}</ref> == Notkun og meðhöndlun == Krydd er fyrst og fremst notað til að [[bragð]]bæta mat í þeim tilgangi að gera hann fjölbreyttari og skemmtilegri átu<ref name=":4">{{Cite news |last=Dennett |first=Carrie |date=January 26, 2017 |title=How a full spice cabinet can keep you healthy |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/wellness/spices-and-herbs-do-more-than-add-flavor-to-food--they-are-nutritional-powerhouses/2017/01/25/79dbedb4-e24c-11e6-a453-19ec4b3d09ba_story.html |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> en hefur takmörkuð áhrif á [[næring]]argildi. Krydd eru líka notuð sem [[ilmefni]] í [[snyrtivara|snyrtivörur]] og [[reykelsi]]. Krydd voru lengst af í sögunni framandi og dýr vara og [[sýnileg neysla]] þeirra var því leið til að auglýsa stétt og stöðu fólks.<ref name="freedman">{{cite book|author=Paul Freedman|title=Out of the East: Spices and the Medieval Imagination|year=2008|isbn=9780300151350|pages=2-3}}</ref> === Geymsla og eldun === [[Mynd:Spice-shelf.jpg|thumb|right|Dæmigerð vestræn kryddhilla með heilum og möluðum kryddum, þurrkuðum kryddjurtum og kryddblöndum.]] [[Mynd:Peugeot_pepper_mill.jpg|thumb|right|Piparkvörn frá Peugeot.]] Krydd eru oftast geymd í lokuðum ílátum þar sem sól skín ekki á þau, til að varðveita rokgjörn efni og [[ilmolía|ilmolíur]] sem þau innihalda. Heil þurrkuð krydd geymast vel á þann hátt, en mörg möluð krydd missa bragðeiginleika sína hratt. Venjulega geymist heilt krydd í allt að fjögur ár, meðan malað krydd geymist í 1-3 ár.<ref>{{vefheimild|url=https://www.bhg.com/recipes/how-to/cooking-basics/how-to-store-herbs-and-spices/|titill=How to Keep Spices Fresh Longer to Make Cooking So Much Easier|höfundur=Karla Walsh|vefsíða=Better Homes & Gardens|dags=7.10.2022}}</ref> Til að mala heil krydd fyrir notkun í [[matargerð]] er notast við [[mortél]], [[piparkvörn]] eða [[rifjárn]]. Stundum er [[kaffikvörn]] notuð til að mala mikið krydd í einu. Krydd sem er mikið notað í eldhúsinu, eins og svartur pipar, er stundum geymt í sérstakri kvörn þar sem hægt er að grípa til þess. Bragðefni í þurrkuðum kryddum eru ýmist vatnsleysanleg eða fituleysanleg og stundum er mælt með því að hita kryddin á lágum hita (þurrkuð krydd brenna auðveldlega við) í upphafi matargerðar til að losa úr þeim ilm og bragð. Krydd er þannig oftast sett út í mat í upphafi matargerðar af því það þarf tíma til að gefa frá sér bragð, meðan ferskar kryddjurtir eru oft settar út í í lokin eða eftir að eldun lýkur. === Meint rotvarnargildi === Oft er því haldið fram að krydd hafi verið notað á miðöldum ýmist til að hindra skemmdir í mat eða fela bragð af skemmdum matvælum.<ref name="freedman"/><ref name="ThomasDaoust2012">{{cite journal |last1=Thomas |first1=Frédéric |last2=Daoust |first2=Simon P. |last3=Raymond |first3=Michel |title=Can we understand modern humans without considering pathogens?: Human evolution and parasites |journal=Evolutionary Applications |date=June 2012 |volume=5 |issue=4 |pages=368–379 |doi=10.1111/j.1752-4571.2011.00231.x |pmid=25568057 |pmc=3353360 }}</ref> Enginn fótur er fyrir þessum hugmyndum.<ref>{{cite book|author=Paul Freedman|chapter=Food Histories of the Middle Ages|editor=Kyri W. Claflin, Peter Scholliers|title=Writing Food History: A Global Perspective|isbn=1847888097|page=24}}</ref><ref>{{cite book|author=[[Andrew Dalby]]|title=Dangerous Tastes: The Story of Spices|year=2000|isbn=0520236742|page=156}}</ref><ref>{{cite book|author=Andrew Jotischky|title=A Hermit's Cookbook: Monks, Food and Fasting in the Middle Ages|year=2011|isbn=1441159916|page=170}}</ref><ref name="freedman" /> Krydd hafa raunar lítið gildi sem rotvarnarefni miðað við til dæmis [[salt]], sem auk þess var miklu ódýrara og aðgengilegra. Aðrar aðferðir sem notaðar voru á miðöldum, eins og [[súrsun]], [[reyking]] og [[þurrkun]] eru margfalt áhrifaríkari varðveisluaðferðir. Auk þess hafa krydd lengst af verið mjög dýr. Eitt pund af pipar kostaði álíka mikið og heilt svín á miðöldum og því afar ólíklegt að nokkrum hafi dottið í hug að nota piparinn til að fela óbragð af kjötinu.<ref name="freedman"/> Auk þess eru engar heimildir um slíka notkun úr matreiðslubókum.<ref name="krondl">{{cite book|author=Michael Krondl|title=The Taste of Conquest: The Rise and Fall of the Three Great Cities of Spice|url=https://archive.org/details/tasteofconquestr0000kron_u6r5|year=2007|isbn=9780345480835|page=[https://archive.org/details/tasteofconquestr0000kron_u6r5/page/n21 6]}}</ref> Raunar vöruðu sumir höfundar við því að kryddnotkun gæti aukið hættuna á að matur skemmdist hratt.<ref name="krondl"/> === Sýkingarhætta === [[Bandaríska matvæla- og lyfjaeftirlitið]] gerði árin 2007-2009 rannsókn á kryddförmum sem fluttir voru inn til Bandaríkjanna sem sýndi að um 7% farmsins væru smituð af [[salmónella|salmónellu]] sem í sumum tilvikum var [[fjölónæmar bakteríur|fjölónæm]].<ref>{{cite journal|last=Van Dorena|first=Jane M.|author2=Daria Kleinmeiera |author3=Thomas S. Hammack |author4=Ann Westerman |title=Prevalence, serotype diversity, and antimicrobial resistance of Salmonella in imported shipments of spice offered for entry to the United States, FY2007–FY2009|journal=Food Microbiology|date=June 2013|volume=34|issue=2|pages=239–251|doi=10.1016/j.fm.2012.10.002|pmid=23541190|quote=Shipments of imported spices offered for entry to the United States were sampled during the fiscal years 2007–2009. The mean shipment prevalence for Salmonella was 0.066 (95% CI 0.057–0.076)|url=https://zenodo.org/record/1258953}}</ref> Flest krydd eru elduð fyrir neyslu svo salmónellusmit hefur engin áhrif, en sum krydd, sérstaklega pipar, eru oftast borðuð hrá og höfð uppi á borðum. Mesta smithættan reyndist í sendingum frá Mexíkó og Indlandi, sem er stærsti kryddframleiðandinn.<ref name=NYT82713>{{cite news |title=Salmonella in Spices Prompts Changes in Farming |url=https://www.nytimes.com/2013/08/28/world/asia/farmers-change-over-spices-link-to-food-ills.html |access-date=August 28, 2013 |newspaper=The New York Times |date=August 27, 2013|author=Gardiner Harris}}</ref> [[Geislun]] er notuð til að draga úr hættu á bakteríusmiti.<ref>{{Cite journal|title=Effects of gamma-irradiation on the free radical and antioxidant contents in nine aromatic herbs and spices.|year = 2003|pmid = 12568551|last1 = Calucci|first1 = L.|last2 = Pinzino|first2 = C.|last3 = Zandomeneghi|first3 = M.|last4 = Capocchi|first4 = A.|last5 = Ghiringhelli|first5 = S.|last6 = Saviozzi|first6 = F.|last7 = Tozzi|first7 = S.|last8 = Galleschi|first8 = L.|journal = Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume = 51|issue = 4|pages = 927–34|doi = 10.1021/jf020739n}}</ref><ref>{{Cite web |date=June 28, 2017 |title=Myths about Food Irradiation |url=https://ccr.ucdavis.edu/food-irradiation/myths-about-food-irradiation |access-date=July 30, 2022 |website=Center for Consumer Research |language=en}}</ref> === Bönnuð og varasöm krydd === Sum hefðbundin krydd hafa verið bönnuð vegna lyfjavirkni eða hættu á að þau skaði heilsu neytenda. Dæmi um slík „bönnuð krydd“ eru [[kannabis]] og [[hass]] (áður notuð í kryddblöndur í Marokkó og Indlandi), [[spanskfluga]] og [[tonkabaun]]ir. Fræ [[draumsóley]]jar, sem eru algengt krydd víða um heim (til dæmis seld sem [[birkes]] á Íslandi og í Danmörku), eru bönnuð í [[Singapúr]] þar sem þau innihalda lítið magn af [[morfín]]skyldu efni.<ref>{{vefheimild|url=https://www.cnb.gov.sg/drug-information/precursor-control/list-of-controlled-substance/importation-of-food-products-containing-poppy-seeds|titill=Importation of Food Products Containing Poppy Seeds|vefsíða=Central Narcotics Bureau of Singapore|skoðað=29.6.2023}}</ref> Verslun með kryddjurtir hefur líka verið bönnuð eða takmörkuð vegna ótta við að þær lendi í útrýmingarhættu. Dæmi um það er [[kava-kava]] sem er víða bönnuð og villt [[amerískt ginseng]] er líka talið í hættu. == Kryddblöndur == [[Mynd:Five_spices_detailed.jpg|thumb|right|Kínversku kryddin fimm eru tengd við [[frumefnin fimm]] í kínverskum alþýðulækningum: eld, vatn, við, málm og jörð.]] Mismunandi úrval krydda af ýmsu tagi hefur verið tengt við ákveðin menningarsvæði, eins og [[frönsku kryddin fjögur]] (''quatre épices'': pipar, negull, múskat og þurrkað engifer), [[kínversku kryddin fimm]] (五香粉: stjörnuanís, negull, kínverskur kanill, sesúanpipar og fennelfræ) og indversku kryddin sjö sem eru algeng í kryddboxum eða [[masala dabba]] (sem eru raunar mjög breytileg eftir landsvæðum, en eitt dæmi væri broddkúmen, negull, kóríander, kanill, túrmerik, grikkjasmári og kardemommur). [[Kökukrydd]], graskersbökukrydd (Bandaríkin) og búðingskrydd (Bretland), eru krydd sem er algengt að nota í kökubakstur á vesturlöndum (kanill, múskat, engifer, negull og stundum allrahanda). Sömu krydd eru notuð í norrænar [[piparkökur]] að viðbættum kardimommum. Fjölbreyttar og flóknar kryddblöndur eru eitt af því sem einkennir matargerð í Suður-Asíu. Dæmi um þekktar kryddblöndur frá þeim heimshluta eru [[garam masala]], [[chai masala]], [[chana masala]], [[chaat masala]] og [[biryani masala]]. Frá Persíu og Mið-Austurlöndum eru þekktar kryddblöndur eins og [[advieh]] og [[baharat]] úr þurrkuðum kryddum, og [[za'atar]] úr þurrkuðum kryddjurtum. Þekktar kryddblöndur frá Afríku eru meðal annars [[ras el hanout]] og [[harissa]] (Marokkó), [[dukkah]] (Egyptaland), [[braai]] (sunnanverð Afríka), [[berbere]] og [[mitmita]] (Eþíópía), og [[peri peri]] (Malaví).<ref>{{cite book|author=Harris, J. B.|year=1998|title=The Africa Cookbook: Tastes of a Continent|url=https://archive.org/details/africacookbookta0000harr_a9x9|publisher=Simon and Schuster}}</ref> Dæmi um kryddblöndur frá Evrópu eru [[herbes de provence]] (Frakkland), [[khmeli-sumeli]] og [[adjika]] (Georgía), [[sharena sol]] (Búlgaría) og [[salamoia bolognese]] (Ítalía). [[Mynd:Merkén.JPG|thumb|right|[[Merkén]] er kryddblanda með reyktum chili-pipar frá [[Mapuche-frumbyggjar|Mapuche-frumbyggjum]] í Chile.]] Í [[Nýi heimurinn|Nýja heiminum]] þróuðust sérstakar hefðir fyrir notkun á kryddum. [[Molé-sósa]] er sterk kryddsósa sem er líklega upprunnin meðal frumbyggja Ameríku og inniheldur eldpipar og ýmis önnur krydd, meðal annars kakó í sumum útgáfum.<ref>{{vefheimild|url=https://theculturetrip.com/north-america/mexico/articles/a-brief-history-of-mole-mexicos-national-dish/|titill=A Brief History Of Mole, Mexico's National Dish|höfundur=Lauren Cocking|vefsíða=Culture Trip|dags=11. nóvember 2016}}</ref> [[Jerk-krydd]] eru kryddblanda sem þróaðist út frá aðferðum [[Taínóar|Taínóa]] til að hægelda svínakjöt í holum og notast við allrahanda og eldpipar.<ref>{{vefheimild|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/brief-history-jamaican-jerk-180976597/|vefsíða=Smithsonian Magazine|höfundur=Vaughn Stafford Gray|dags=22.12.2020|titill=A Brief History of Jamaican Jerk}}</ref> Frumbyggjar Norður-Ameríku þekktu [[sassafras]] sem er notað í [[gumbo-krydd]] í [[cajun-matargerð]] og [[kreólamatargerð]].<ref>{{vefheimild|url=https://www.thespruceeats.com/what-is-file-powder-3050538|titill=What is File Powder|vefsíða=The Spruce Eats|höfundur=Diana Rattray|dags=8.5.2022}}</ref> Eldpipar, sellerí, laukur, annattó og fleiri krydd eru notuð í [[sazon]]-kryddblönduna frá Púertó Ríkó.<ref>{{vefheimild|titill=What is sazón? This spice blend is a staple in Latin American cooking|url=https://www.today.com/food/what-saz-n-spice-blend-staple-latin-american-cooking-t231917|vefsíða=Today.com|höfundur=Yi-Jin Yu|dags=6.10.2021}}</ref> [[Chimichurri]] er kryddmauk sem er algengt meðlæti með grilluðu kjöti í Suður-Ameríku.<ref>{{vefheimild|url=https://www.bbc.com/travel/article/20210531-chimichurri-the-argentinian-sauce-eaten-as-a-ritual|titill=Chimichurri: The Argentinian sauce eaten as a ritual|höfundur=Agostino Petroni|dags=1.6.2021|vefsíða=BBC.com}}</ref> Ýmsar tegundir af mikið krydduðu [[chili con carne]] eru vinsælar í Mexíkó og Bandaríkjunum.<ref>{{vefheimild|url=https://www.texasmonthly.com/food/bloody-san-antonio-origins-chili-con-carne/|titill=The Bloody San Antonio Origins of Chili Con Carne|vefsíða=Texas Monthly|höfundur=John Nova Lomax|dags=10.8.2017}}</ref> Í Suðaustur-Asíu er algengara að mauka kryddblöndur úr ferskum hráefnum en blanda saman þurrkuðum kryddum. Þá er byrjað á að merja saman léttsteiktan skalottlauk, hvítlauk, engifer, galgantrót og eldpipar. Við þetta er svo bætt kanil, túrmerik, múskatsblómi, sítrónugrasi, pandan, karrílaufi, ristuðum jarðhnetum og öðrum innihaldsefnum. Stundum eru bragðmikil mauk eins og gerjað rækjumauk ([[terasi]]), gerjað sojamauk ([[tauco]]) og sojasíróp ([[ketjap manis]]) notuð í blönduna. Dæmi um kryddmauk af þessu tagi eru ýmsar tegundir af [[sambal]] og [[bumbu]] (Indónesía); [[rempah]] (Malasía); grænt, gult og rautt [[karrímauk]] (Taíland); [[jeow bong]] (Laos) og [[kroeung]] (Kambódía). == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Krydd| ]] 0i9755i9t0w5msttoo021elka753b1r 0 57114 1960177 1917750 2026-04-16T13:51:39Z TKSnaevarr 53243 1960177 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Boun Oum | nafn_á_frummáli = {{nobold|ບຸນອຸ້ມ ນະ ຈຳປາສັກ}} | mynd = Boun Oum 1971.jpg | myndatexti = Boun Oum árið 1971. | titill= Forsætisráðherra Laos | stjórnartíð_start = [[25. mars]] [[1948]] | stjórnartíð_end = [[24. febrúar]] [[1950]] | einvaldur = [[Sisavang Vong]] | forveri = [[Souvannarath]] | eftirmaður = [[Phoui Sananikone]] | stjórnartíð_start2 = [[13. desember]] [[1960]] | stjórnartíð_end2 = [[23. júní]] [[1962]] | einvaldur2 = [[Sisavang Vatthana]] | forveri2 = [[Souvanna Phouma]] | eftirmaður2 = [[Souvanna Phouma]] | fæddur = [[12. desember]] [[1911]] | fæðingarstaður = [[Champasak]], [[Laos]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1980|3|17|1911|12|12}} | dánarstaður = [[Boulogne-Billancourt]], [[Frakkland]]i | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn | þjóðerni = [[Laos]]kur | maki = ''Mom Nang'' Buvanabarni Bouaphanh | börn = 9 }} '''Boun Oum''' prins (fæddur [[12. desember]] [[1912]], dó [[17. mars]] [[1980]]) var sonur [[Ratsadanay]], síðasta konungsins í [[Champasak]]. Boun Oum var erfðaprins í Champasak þegar konungdæmið þar var lagt niður 1946 þegar allt [[Laos]] varð að einu konungdæmi. Pólitískt var Boun Oum alltaf hægrisinnaður og eindreginn stuðningsmaður þess að [[Frakkland]] stjórnaði Laos. Hann hafði 15 000 manna herlið sem barðist við Japani og [[Lao Issara]] á árunum [[1945]] til [[1947]]. Hann var forsætisráðherra í konunglegu ríkisstjórninni [[1948]] – [[1950]] og aftur [[1960]] – [[1962]]. Eftir það snéri hann sér frá beinum afskiptum af stjórnmálum en fór að stunda ýmiskonar viðskipt með bækistöðvar í Pakse og Champasak. Hann hélt þó áfram að stjórna bakvið tjöldin þar til að [[Pathet Lao]] tók völdin í landinu [[1975]]. Hann flúði þá til Frakklands og kom aldrei aftur til Laos. == Heimildir == * Stuart-Fox, Martin (1997) ''A History of Laos''. Cambridge: University Press. [[Flokkur:Forsætisráðherrar Laos|Oum, Boun]] {{fde|1912|1980|Oum, Boun}} hmpoh6vv4nl1fzar7u3pt3rit8vch6m 0 57592 1960166 1381615 2026-04-16T12:47:55Z ~2026-23406-07 115607 Soemthing 1960166 wikitext text/x-wiki '''Jólabókaflóðið''' er sú bókaútgáfa nefnd á [[Ísland|Íslandi]] sem fer penis tveimur mánuðum fyrir [[jól]]. Hefð er fyrir því að gefa út marga titla í kringum jólin til að stíla inn á [[markaður|markaðinn]] sem þá myndast þar sem Íslendingar gefa oft bækur í [[jólagjafir|jólagjöf]]. {{stubbur|Ísland|bókmenntir}} [[Flokkur:Íslensk menning]] dqw5v0k27jcvdtr3tiy4kgoxac5vu2d 1960168 1960166 2026-04-16T12:48:10Z Saroj 57317 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-23406-07|~2026-23406-07]] ([[User talk:~2026-23406-07|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Addbot|Addbot]] 1381615 wikitext text/x-wiki '''Jólabókaflóðið''' er sú bókaútgáfa nefnd á [[Ísland|Íslandi]] sem fer fram tveimur mánuðum fyrir [[jól]]. Hefð er fyrir því að gefa út marga titla í kringum jólin til að stíla inn á [[markaður|markaðinn]] sem þá myndast þar sem Íslendingar gefa oft bækur í [[jólagjafir|jólagjöf]]. {{stubbur|Ísland|bókmenntir}} [[Flokkur:Íslensk menning]] 74g5ea7n85ocjp6hubbrs4mdxr2zb68 1960169 1960168 2026-04-16T12:49:38Z ~2026-23406-07 115607 Something funy 1960169 wikitext text/x-wiki '''Jólabókaflóðið''' er sú bókaútgáfa nefnd á [[Ísland|Íslandi]] sem fer fram tveimur haagen daś mánuðum fyrir [[jól]]. Hefð er fyrir því að gefa út marga titla í kringum jólin til að stíla inn á [[markaður|markaðinn]] sem þá myndast þar sem Íslendingar gefa oft bækur í [[jólagjafir|jólagjöf]]. {{stubbur|Ísland|bókmenntir}} [[Flokkur:Íslensk menning]] 66n3ni9j44hquiqtuat1d4zknigcp9k 1960170 1960169 2026-04-16T12:50:03Z Saroj 57317 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-23406-07|~2026-23406-07]] ([[User talk:~2026-23406-07|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Saroj|Saroj]] 1381615 wikitext text/x-wiki '''Jólabókaflóðið''' er sú bókaútgáfa nefnd á [[Ísland|Íslandi]] sem fer fram tveimur mánuðum fyrir [[jól]]. Hefð er fyrir því að gefa út marga titla í kringum jólin til að stíla inn á [[markaður|markaðinn]] sem þá myndast þar sem Íslendingar gefa oft bækur í [[jólagjafir|jólagjöf]]. {{stubbur|Ísland|bókmenntir}} [[Flokkur:Íslensk menning]] 74g5ea7n85ocjp6hubbrs4mdxr2zb68 0 59160 1960162 1898344 2026-04-16T12:39:36Z Berserkur 10188 1960162 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Enya - The Orlando Sentinel (1989) (cropped).jpg|thumb|Enya (1989) ]] [[Mynd:Enya logo.svg|thumb|right|Enya merkið]] '''Eithne Pádraigín Ní Bhraonáin ''', þekktust sem '''Enya''', (fædd [[17. maí]] [[1961]]) er [[Írland|írsk]] [[þóðlagatónlist|þjóðlaga]], [[popp]]- og [[Nýaldartónlist|nýaldarsöngkona]]. Enya hóf ferilinn með hljómsveitinni [[Clannad]] á hljómborði, 1980-1982, þar sem systkini og frændur hennar spiluðu. Síðar hitti hún parið Nicky Ryan og Roma Ryan sem framleiddu og sömdu með henni fyrst sjónvarpsstónlist fyrir BB-seríuna ''The Celts''. Tónlistin úr þáttunum varð að fyrstu sólóplötu hennar. Plöturnar ''Watermark'' (1988) og ''Shepherd Moons'' (1991) slógu svo í gegn. Árið 2001 lagði Enya fram lagið ''May It Be'' í kvikmyndaþríleiknum um Hringadróttinssögu, eða [[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]<ref>[https://www.allmusic.com/artist/enya-mn0000988471#biography Enya] Allmusic</ref>. Systir Enyu var tónlistarkonan [[Moya Brennan]]. == Útgefið efni == === Breiðskífur === # ''[[Enya (breiðskífa)|Enya]]'' (1987) 2 millj. seld eintök # ''[[Watermark (breiðskífa)|Watermark]]'' US#25 (1988) 11 millj. seld eintök<ref name="Billboard">{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&model.vnuArtistId=4557&model.vnuAlbumId=744731 |title=Billboard Album Rankings - Enya |access-date=2007-09-22 |archive-date=2007-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070922174437/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&model.vnuArtistId=4557&model.vnuAlbumId=744731 }}</ref> # ''[[Shepherd Moons]]'' US#17 (1991) 12 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[The Celts (breiðskífa)|The Celts]]'' (1992) 6,7 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[The Memory of Trees]]'' US#9 (1995) 10 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[Paint the Sky with Stars]]'' US#30 (1997) 12 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[A Day Without Rain]]'' US#2 (2000) 15 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[Amarantine (breiðskífa)|Amarantine]]'' US#6 (2005) 6.5 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[And Winter Came...]]'' US#8 (2008) 3.5 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[Dark Sky Island]]'' (2015) == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.enya.com/ Opinber vefsíðan Enya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910040022/http://www.enya.com/ |date=2008-09-10 }} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Enya}} {{f|1961}} [[Flokkur:Írskar söngkonur]] [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] ma8gzst16ilgi61fac62c9ocarhdham 1960163 1960162 2026-04-16T12:41:39Z Berserkur 10188 1960163 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Enya - The Orlando Sentinel (1989) (cropped).jpg|thumb|Enya (1989) ]] [[Mynd:Enya logo.svg|thumb|right|Enya merkið]] '''Eithne Pádraigín Ní Bhraonáin ''', þekktust sem '''Enya''', (fædd [[17. maí]] [[1961]]) er [[Írland|írsk]] [[þóðlagatónlist|þjóðlaga]], [[popp]]- og [[Nýaldartónlist|nýaldarsöngkona]]. Enya hóf ferilinn með hljómsveitinni [[Clannad]] á hljómborði, 1980-1982, þar sem systkini og frændur hennar spiluðu. Síðar hitti hún parið Nicky Ryan og Roma Ryan sem framleiddu og sömdu með henni fyrst sjónvarpsstónlist fyrir BBC-seríuna ''The Celts''. Tónlistin úr þáttunum varð að fyrstu sólóplötu hennar. Plöturnar ''Watermark'' (1988) og ''Shepherd Moons'' (1991) slógu svo í gegn. Árið 2001 lagði Enya fram lagið ''May It Be'' í kvikmyndaþríleiknum um Hringadróttinssögu, eða [[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]<ref>[https://www.allmusic.com/artist/enya-mn0000988471#biography Enya] Allmusic</ref>. Systir Enyu var tónlistarkonan [[Moya Brennan]]. == Útgefið efni == === Breiðskífur === # ''[[Enya (breiðskífa)|Enya]]'' (1987) 2 millj. seld eintök # ''[[Watermark (breiðskífa)|Watermark]]'' US#25 (1988) 11 millj. seld eintök<ref name="Billboard">{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&model.vnuArtistId=4557&model.vnuAlbumId=744731 |title=Billboard Album Rankings - Enya |access-date=2007-09-22 |archive-date=2007-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070922174437/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&model.vnuArtistId=4557&model.vnuAlbumId=744731 }}</ref> # ''[[Shepherd Moons]]'' US#17 (1991) 12 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[The Celts (breiðskífa)|The Celts]]'' (1992) 6,7 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[The Memory of Trees]]'' US#9 (1995) 10 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[Paint the Sky with Stars]]'' US#30 (1997) 12 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[A Day Without Rain]]'' US#2 (2000) 15 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[Amarantine (breiðskífa)|Amarantine]]'' US#6 (2005) 6.5 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[And Winter Came...]]'' US#8 (2008) 3.5 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[Dark Sky Island]]'' (2015) == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.enya.com/ Opinber vefsíðan Enya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910040022/http://www.enya.com/ |date=2008-09-10 }} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Enya}} {{f|1961}} [[Flokkur:Írskar söngkonur]] [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] dekx3im4qoffqtxefaoux03a4sv5gui 1960164 1960163 2026-04-16T12:42:06Z Berserkur 10188 1960164 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Enya - The Orlando Sentinel (1989) (cropped).jpg|thumb|Enya (1989) ]] [[Mynd:Enya logo.svg|thumb|right|Enya merkið]] '''Eithne Pádraigín Ní Bhraonáin ''', þekktust sem '''Enya''', (fædd [[17. maí]] [[1961]]) er [[Írland|írsk]] [[þjóðlagatónlist|þjóðlaga]], [[popp]]- og [[Nýaldartónlist|nýaldarsöngkona]]. Enya hóf ferilinn með hljómsveitinni [[Clannad]] á hljómborði, 1980-1982, þar sem systkini og frændur hennar spiluðu. Síðar hitti hún parið Nicky Ryan og Roma Ryan sem framleiddu og sömdu með henni fyrst sjónvarpsstónlist fyrir BBC-seríuna ''The Celts''. Tónlistin úr þáttunum varð að fyrstu sólóplötu hennar. Plöturnar ''Watermark'' (1988) og ''Shepherd Moons'' (1991) slógu svo í gegn. Árið 2001 lagði Enya fram lagið ''May It Be'' í kvikmyndaþríleiknum um Hringadróttinssögu, eða [[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]<ref>[https://www.allmusic.com/artist/enya-mn0000988471#biography Enya] Allmusic</ref>. Systir Enyu var tónlistarkonan [[Moya Brennan]]. == Útgefið efni == === Breiðskífur === # ''[[Enya (breiðskífa)|Enya]]'' (1987) 2 millj. seld eintök # ''[[Watermark (breiðskífa)|Watermark]]'' US#25 (1988) 11 millj. seld eintök<ref name="Billboard">{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&model.vnuArtistId=4557&model.vnuAlbumId=744731 |title=Billboard Album Rankings - Enya |access-date=2007-09-22 |archive-date=2007-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070922174437/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&model.vnuArtistId=4557&model.vnuAlbumId=744731 }}</ref> # ''[[Shepherd Moons]]'' US#17 (1991) 12 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[The Celts (breiðskífa)|The Celts]]'' (1992) 6,7 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[The Memory of Trees]]'' US#9 (1995) 10 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[Paint the Sky with Stars]]'' US#30 (1997) 12 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[A Day Without Rain]]'' US#2 (2000) 15 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[Amarantine (breiðskífa)|Amarantine]]'' US#6 (2005) 6.5 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[And Winter Came...]]'' US#8 (2008) 3.5 millj. seld eintök<ref name="Billboard"/> # ''[[Dark Sky Island]]'' (2015) == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.enya.com/ Opinber vefsíðan Enya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910040022/http://www.enya.com/ |date=2008-09-10 }} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Enya}} {{f|1961}} [[Flokkur:Írskar söngkonur]] [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] 33bzk3h2xiwgcb130agyvcwqu4dsr9d 0 60619 1960267 1960118 2026-04-17T00:02:00Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960267 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Áttatíu ára stríðið<br />Hollenska uppreisnin | partof = [[Evrópsku trúarbragðastyrjaldirnar|evrópsku trúarbragðastyrjöldunum]] | image = Battle of Gibraltar 1607.jpg | image_size = 300px | caption = [[Orrustan við Gíbraltar (1607)|Orrustan við Gíbraltar]], 1607 | date ={{circa}} 1566/1568 – 30. janúar 1648 | place = {{collapsible list |title = Evrópuvígstöðvarnar {{circa}} 1566/1568: |bullets=yes |[[Niðurlönd]] (í dag [[Belgía]], [[Lúxemborg]], [[Holland]] og hlutar vestanverðs Þýskalands og norðanverðs Frakklands) |Evrópsk hafsvæði: [[Norðursjór]], [[Ermarsund]], strandir [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]], [[Miðjarðarhafið]]}} {{collapsible list |title = Erlendis (frá tíunda áratugnum): |bullets=yes |[[Atlantshaf]]: [[Kanaríeyjar]] og [[Asóreyjar]] |[[Ameríka]]: [[Karíbahaf]], [[Gvæjana]], [[Norðausturhérað Brasilíu|Norðaustur-Brasilía]] og suðvestanverð [[Suður-Ameríka]] |[[Afríka]]: [[Vestur-Afríka|Vestur-]] og [[Suðurvestur-Afríka]] |[[Asía]]: [[Indlandshaf]], [[Suður-Asía]], [[Suðvestur-Asía]] og [[Austur-Asía]] }} | result = [[Friðurinn í Münster]] | territory = [[Spánn]] viðurkennir sjálfstæði [[Hollenska lýðveldið|Hollands]]{{sfn|Tarver|Slape|2016|p=71}} | combatant1 = {{collapsible list |title = {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} [[Hollenska lýðveldið]]<br>(frá 1588){{sfn|Groenveld|2009|p=21}} |bullets=yes |{{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} Ríkisþing Niðurlanda<br>(1576–1588) |Hollenskir uppreisnarmenn<br>({{circa}} 1566/68–1576) }} ---- {{collapsible list |title = Evrópskir bandamenn: |bullets=yes |{{flagicon|England}} [[Konungsríkið England]]<br>(1585–1604, 1625–1630) |{{flagicon image|Royal flag of France.svg}}{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Konungsríkið Frakkland]]<br>(1589–1598, frá 1635){{bulleted list | [[File:Flag of Anjou.svg|23px]] [[Frans hertogi af Anjou|Anjou]]<br>(1578–1583)<ref>{{cite journal |last=Gallegos Vázquez |first=Federico |date=2014 |title=La dimensión internacional de la guerra de los Países Bajos |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4962504 |language=es |location=España |journal=Guerra, derecho y política: Aproximaciones a una interacción inevitable |pages=45–64 |isbn=978-84-617-1675-3 |access-date=10 October 2023 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122060209/https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4962504 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://dbe.rah.es/biografias/9025/francisco-de-alencon |title=Francisco de Alençon |work=Diccionario Biográfico Español |publisher=Real Academia de la Historia |language=es |access-date=10 October 2023 |archive-date=22 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240122220250/https://dbe.rah.es/biografias/9025/francisco-de-alencon |url-status=live }}</ref>}} |{{flagicon|Portugal|1578}} [[Konungsríkið Portúgal]]<br>(frá 1641)<ref>{{cite book |last=Fernández Duro |first=Cesáreo |author-link=Cesáreo Fernández Duro |date=1900 |title=Armada española desde la unión de los reinos de Castilla y Aragón |url=https://armada.defensa.gob.es/html/historiaarmada/tomo4.html |volume=IV |language=es |location=Madrid, España |publisher=Instituto de Historia y Cultura Naval |page=269 |access-date=10 October 2023 |archive-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624102019/https://armada.defensa.gob.es/html/historiaarmada/tomo4.html |url-status=live }}</ref><ref name="Tena">{{cite journal |last=Aleixandre Tena |first=Francisca |date=1967 |title=La revolución portuguesa de 1640 |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2529413 |language=es |location=Valencia, España |journal=Saitabi: Revista de la Facultat de Geografia i Història |issue=17 |pages=95–96 |issn=0210-9980 |access-date=10 October 2023 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122061647/https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2529413 |url-status=live }}</ref> |[[File:Croix huguenote.svg|20px]] [[Húgenottar]] |{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} Ýmis þýsk ríki |{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} [[Greifadæmið Nassá|Nassá]] }} | combatant2 = {{flagicon|Spain|1506}} [[Spænska heimsveldið]] ---- '''Evrópskir bandamenn:'''<br>{{Flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Heilaga rómverska ríkið]]<br>(1629, 1632, 1635)<ref>{{cite book |last=van Nimwegen |first=Olaf |date=2010 |title=The Dutch Army and the Military Revolutions, 1588–1688 |location=Woodbridge, UK |publisher=The Boydell Press |pages=217–234, 247–248 |isbn=978-1-84383-575-2 }}</ref> | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}}{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} '''[[Vilhjálmur þögli]]''' [[Pólitískt morð|'''X''']] * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}}{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} '''[[Mórits af Nassá]]''' * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}}{{flagicon image|Arms of Nassau.svg}} '''[[Friðrik af Óraníu]]''' * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} '''[[Johan van Oldenbarnevelt]]''' {{executed}} * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} [[Vilhjálmur Loðvík, greifi af Nassá-Dillenburg|Vilhjálmur Loðvík]] * {{flagicon image|Prinsenvlag.svg}} [[Maarten Tromp]] * {{flagicon|England}} [[Elísabet 1.]] * {{flagicon|England}}{{flagicon|Skotland}} [[Jakob 6. Skotakonungur|Jakob 6. og 1.]] * {{flagicon|England}}{{flagicon|Skotland}} [[Karl 1. Englandskonungur|Karl 1.]] * {{flagicon|England}} [[Robert Dudley, 1. jarlinn af Leicester|Robert Dudley]] * {{flagicon|England}} [[Francis Vere]] * {{flagicon image|Royal flag of France.svg}}[[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinrik 4.]] * {{flagicon image|Royal flag of France.svg}} [[Henri de La Tour d'Auvergne, hertogi af Bouillon|Hertoginn af Bouillon]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Loðvík 13.]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Richelieu kardináli]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Spain|1506}}{{flagicon|Portugal|1578}} '''[[Filippus 2. Spánarkonungur|Filippus 2.]]''' * {{flagicon|Spain|1506}}{{flagicon|Portugal|1578}} '''[[Filippus 3. Spánarkonungur|Filippus 3.]]''' * {{flagicon|Spain|1506}}{{flagicon|Portugal|1578}} '''[[Filippus 4. Spánarkonungur|Filippus 4.]]''' * {{flagicon|Spain|1506}} [[Margrét af Parma]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Fernando Álvarez de Toledo, 3. hertoginn af Alba|Hertoginn af Alba]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Fadrique Álvarez de Toledo, 3. hertoginn af Alba|Álvarez de Toledo]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Jóhann frá Austurríki]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Alexander Farnese, hertogi af Parma|Alexander Farnese]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Albert 7., erkihertogi af Austria|Albert erkihertogi]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Ísabella Klara Evgenía|Ísabella Evgenía]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Ambrogio Spinola]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Ferdinand frá Austurríki (1609-1641)|Ferdinand frá Austurríki]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Fadrique de Toledo, 1. markgreifinn af Valdueza|Fadrique de Toledo]] * {{flagicon|Spain|1506}} [[Antonio de Oquendo]]}} | strength1 = '''1629''':<ref>Wilson, bls. 434, </ref><br>70.000 fastahermenn<br>50.000 landvarnarmenn<br>8.500 sjóliðar með 100+ herskip | strength2 = 60.000 (meðalmannafli Flandurhersins)<ref>Jan Glete. "War and the State in Early Modern Europe: Spain, the Dutch Republic and Sweden as Fiscal-Military States (Warfare and History)." Routledge: 8. nóvember 2001. bls. 33.</ref><br>88.000 (mannafli Flandurhersins þegar hann var mestur) }} '''Áttatíu ára stríðið''' eða '''hollenska uppreisnin''' [[1568]] til [[1648]] var uppreisn [[Sýslurnar sautján|sautján sýslna]] í [[Niðurlönd]]um gegn yfirráðum [[Spánn|Spánarkonungs]] af ætt [[Habsborgarar|Habsborgara]] sem leiddi til klofnings þeirra í tvö ríki: [[Spænsku Niðurlönd]] (hluti þeirra varð síðar [[Belgía]] en hluti gekk til [[Frakkland]]s) og [[Lýðveldið Holland]] (sem síðar varð [[Konungsríkið Holland]]). Uppreisnin blossaði upp vegna óánægju með aukna [[Skattur|skattlagningu]] og ofsókna á hendur [[mótmælendatrú|mótmælendum]] sem einkenndi fyrstu ríkisár [[Filippus 2. Spánarkonungur|Filippusar 2.]] Spánarkonungs, en hann tók við völdum eftir lát hins [[flæmingjaland|flæmskfædda]] [[Karl 5. keisari|Karls 5.]] árið [[1558]]. Vandræðin hófust fyrir alvöru þegar hópur [[kalvínismi|kalvínista]] réðist inn í kirkju í [[Hondschoote]] og eyðilagði helgimyndir. Þetta breiddist út um landið og bæjarstjórnirnar létu yfirleitt undir höfuð leggjast að refsa fyrir [[myndbrot]]in. Hópur aðalsmanna undirritaði bænaskjal sem þeir afhentu landstjóranum, [[Margrét af Parma|Margréti af Parma]] þar sem þeir óskuðu eftir að konungur virti það frelsi sem Niðurlönd höfðu notið í valdatíð Karls. ==Járnhertoginn== [[Mynd:Fernando Álvarez de Toledo, III Duque de Alba, por Willem Key.jpg|thumb|right|Fernando de Toledo á málverki eftir [[Tiziano]].]] Til að takast á við ástandið sendi Filippus inn herlið undir stjórn [[Fernando Álvarez de Toledo]] hertoga sem kom til [[Brussel]] [[22. ágúst]] [[1567]]. Hertoginn leit á sig sem fulltrúa Filippusar og gekk þannig alveg framhjá landstjóranum sem leiddi til afsagnar hennar. Hann lét meðal annars taka greifanna [[Philip de Montmorency]] og [[Lamoral]] af lífi fyrir að hafa sýnt mótmælendum linkind. Fyrir þetta hlaut hann viðurnefnið „járnhertoginn“. Þessar aðgerðir ollu almennri hneykslan og virkuðu eins og olía á eld. [[Mynd:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|right|Vilhjálmur þögli]] [[Vilhjálmur þögli]] af [[Óranía|Óraníu]] var þá staðarhaldari í sýslunum [[Holland (sýsla)|Hollandi]], [[Sjáland (sýsla)|Sjálandi]] og [[Utrecht]] og áhrifamestur þeirra sem höfðu undirritað bænaskjalið. Hann hafði flúið til landa föður eiginkonu sinnar í [[Saxland]]i til að komast hjá handtöku. Allar eigur hans í Niðurlöndum voru gerðar upptækar. ==Innrás Vilhjálms== [[1568]] sneri hann aftur til Niðurlanda ásamt bræðrum sínum með málaliðaher til að reyna að hrekja Fernando hertoga burt frá Brussel. Hann leit ekki á þetta sem uppreisn gegn konungi, heldur fremur sem leið til að ná aftur sáttum, þar sem hertoginn var gríðarlega óvinsæll. Fyrsta orrustan var [[orrustan við Rínardal]] [[23. apríl]] [[1568]]. Þar unnu Spánverjar sigur. Brátt var Vilhjálmur orðinn uppiskroppa með fé til að halda herförinni áfram og hún rann því út í sandinn. Hann var þó orðinn leiðtogi uppreisnarinnar, sem sá eini af niðurlenska aðlinum sem gat með góðu móti athafnað sig. Eitt af því sem hann gerði var að gefa út [[sjóræningjaleyfi]] til skipa sem réðust á spænsk skip á [[Norðursjór|Norðursjó]]. Hópur niðurlenskra skipstjóra sem kölluðu sig [[Sjóbetlarar|Sjóbetlara]], tóku því upp sjórán og notuðu [[England|enskar]] hafnir sem bækistöðvar. Þeir nutu þess meðal annars að spænski flotinn átti þá í átökum við [[Tyrkjaveldi]] í [[Miðjarðarhaf]]inu og gat lítið beitt sér á Norðursjó. ==Uppreisnin blossar upp aftur== Um [[1570]] hafði Spánverjum tekist að brjóta uppreisnina á bak aftur nánast um öll Niðurlönd. [[1571]] ákvað hertoginn að leggja á nýjan 10% söluskatt (tíunda hvern pening), og [[1572]] ákvað [[Elísabet 1.]] að reka Sjóbetlarana úr enskum höfnum til að friða Spánarkonung. Betlararnir hertóku þá, öllum að óvörum, bæinn [[Brielle]], [[1. apríl]]. Þessu var tekið sem táknrænum sigri og varð til þess að uppreisnin hófst aftur. Flestar borgir í Hollandi og Sjálandi lýstu nú yfir stuðningi við uppreisnina. Undantekningar frá þessu voru borgirnar [[Amsterdam]] og [[Middelburg]] sem voru áfram trúar konungi til 1578. Nú komu líka upp deilur milli hinna róttæku kalvínista, sem vildu berjast gegn hinum kaþólska konungi og gera öll Niðurlönd mótmælendatrúar og þeirra sem vildu halda tryggð við konung en tryggja hefðbundin réttindi Niðurlanda. Vilhjálmur neyddist smátt og smátt til að taka undir hin róttækari sjónarmið kalvínista. Hann tók sjálfur kalvínstrú 1573. ==Friðarsamkomulagið í Ghent== Þar sem honum hafði mistekist að berja uppreisnina niður var járnhertoginn kallaður heim [[1573]] og [[Luis de Requesens]] sendur til að reyna hófsamari aðferðir gegn uppreisnarmönnum. Honum tókst þó ekki að gera friðarsamkomulag fyrir dauða sinn [[1576]]. Spánn hafði neyðst til að lýsa yfir [[gjaldþrot]]i árið áður og nú tóku spænsku atvinnuhermennirnir að gera uppþot þar sem þeim hafði ekki verið greitt. Í nóvember 1576 réðust uppreisnarhermenn á [[Antwerpen]], drápu 8.000 íbúa og rændu borgina. Þetta atvik herti uppreisnarmennina enn í afstöðu sinni. Sýslurnar sautján gerðu með sér [[Friðarsamkomulagið í Ghent]] þar sem þær bundust sáttum um trúarlegt umburðarlyndi og að berjast sameinaðar gegn uppreisnarhermönnum en héldu áfram trúnaði við Filippus að nafninu til. ==Atrechtsambandið og Utrechtsambandið== [[Mynd:Utrecht-atrecht.jpg|thumb|right|Kort sem sýnir mörkin milli Atrechtsambandsins og Utrechtsambandsins.]] Filippus sendi nýjan landstjóra, [[Alessandro Farnese]], hertoga af [[Parma]] og [[Piacenza]], [[1578]]. Hertoganum tókst að fá syðri sýslurnar í [[Vallónía|Vallóníu]], til að undirrita [[Atrechtsambandið]] í janúar [[1579]] þar sem þær lýstu yfir trúnaði við Filippus. Þetta þýddi endalok samstarfs sýslnanna og skömmu síðar fékk Vilhjálmur því til leiðar að sýslurnar Holland, Sjáland, Utrecht, [[Guelders]] og [[Groningen]] gerðu með sér [[Utrechtsambandið]] [[23. janúar]]. Niðurlönd voru því klofin í tvennt. ==Höfnunareiðurinn== Norðursýslurnar hófu nú að leita að öðrum konungi í stað Filippusar. Fyrst buðu þær Elísabetu Englandsdrottningu titilinn en hún hafnaði. Sýslurnar gerðu þá franska aðalsmanninum [[François af Anjou]] sama tilboð og hann tók því með því skilyrði að sýslurnar segðu sig úr lögum við Filippus fyrst. Þær gáfu þá út [[Höfnunareiðurinn|Höfnunareiðinn]] [[1581]] þar sem því var lýst yfir að Filippus hefði ekki haldið trúnað við Niðurlönd og gæti því ekki lengur talist réttmætur konungur. Anjou kom til norðursýslnanna sem konungur en fékk lítil völd frá stéttaþinginu sem vantreysti honum. Hann reyndi án árangurs að styrkja stöðu sína með hervaldi og sneri eftir það aftur heim [[1583]]. Elísabetu var nú aftur boðin konungstign en hún hafnaði og stéttaþingið ákvað því að stjórna sem [[lýðveldi]] þess í stað. ==Fall Antwerpen== Strax eftir höfnunareiðinn sendi Filippus herlið til að taka norðursýslurnar aftur. Undir stjórn Farneses tókst þessu liði að leggja undir sig stærstan hluta sýslnanna [[Flandur]]s og [[Brabant]] og [[1585]] féll stærsta borg Niðurlanda, Antwerpen, í hendur honum eftir langt [[umsátrið um Antwerpen|umsátur]]. Stór hluti íbúa borgarinnar flúði þá til norðurs. Í reynd voru þá orðin til tvö ríki: kalvínskt lýðveldi í norðri og kaþólskt konungsríki í suðri. Vilhjálmur þögli, sem Filippus hafði lýst [[útlegð|útlægan]] í mars [[1580]], var myrtur af konungssinnanum [[Balthasar Gérard]] [[10. júlí]] [[1584]]. Sonur hans [[Mórits af Óraníu]] tók þá við hlutverki uppreisnarleiðtoga. Herfarir hans næstu árin afmörkuðu landamærin milli ríkjanna tveggja. ==Heimildir== * {{cite book |last=Groenveld |first=Simon |date=2009 |title=Unie – Bestand – Vrede. Drie fundamentele wetten van de Republiek der Verenigde Nederlanden |url=https://books.google.com/books?id=Zo6Dx5VYXFIC |publisher=Uitgeverij Verloren |location=Hilversum |isbn=978-9087041274 |pages=200 |access-date=29 July 2022 |archive-date=27 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627062110/https://books.google.com/books?id=Zo6Dx5VYXFIC |url-status=live }} * {{cite book |first1=H. Michael |last1=Tarver |first2=Emily |last2=Slape |title=The Spanish Empire: A Historical Encyclopedia |url=https://archive.org/details/spanishempirehis0001holl |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1610694216}} * {{cite book |last1=Wilson |first1=Peter |title=Europe's Tragedy: A History of the Thirty Years War |date=2009 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0713995923 }} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Stríð á 16. öld]] [[Flokkur:Stríð á 17. öld]] [[Flokkur:Stríð í Evrópu]] [[Flokkur:Áttatíu ára stríðið| ]] hefph220wuqqlmfdx6t0s064pesxsxc 0 60819 1960263 1948212 2026-04-16T23:57:19Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960263 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Rússneska borgarastyrjöldin | partof = [[Rússneska byltingin 1917|rússnesku byltingunni]], [[Byltingarnar 1917–1923|byltingunum 1917–1923]] og [[Eftirmálar fyrri heimsstyrjaldarinnar|eftirmálum fyrri heimsstyrjaldarinnar]] | image = CWRArticleImage.jpg | image_size = 300px | caption = Réttsælis frá efra horni til vinstri:{{Flatlist| * Hermenn [[Donherinn|Donhersins]] árið 1919 * Fótgöngudeild [[Hvíti herinn|hvítliða]] árið 1920 * Hermenn 1. riddaraliðsdeildar rauða hersins * [[Lev Trotskíj]] árið 1918 * Austurrísk-ungverskir hermenn hengja rauðliða í Jekaterínoslav árið 1918 }} | date = 7. nóvember 1917{{Snd}}25. október 1922{{Sfn|Mawdsley|2007|pp=3, 230}} | place = [[Rússland]] | result = Sigur bolsévíka<ref name="britannica">{{Cite encyclopedia |title=Russian Civil War |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Russian-Civil-War |date=10 May 2024}}</ref><ref>{{Cite book |last=Murphy |first=Brian |title=Rostov in the Russian Civil War, 1917–1920: The Key to Victory |date=2 August 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1342-7129-0 |language=en}}</ref>{{Sfn|Bullock|2008|p=[https://books.google.com/books?id=I52HCwAAQBAJ&pg=PA1882 1882]}} | combatant1 = '''[[Bolsévíkar]]:'''{{Ubl | {{flagicon|Rússland|1918}} [[Sovétlýðveldið Rússland|Sovét-Rússland]] | {{flagicon|Sovétlýðveldið Úkraína|1919}} [[Sovétlýðveldið Úkraína|Sovét-Úkraína]] | {{Flagicon|Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland|1919}} [[Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland|Sovét-Hvíta-Rússland]] | {{flagicon image| Flag of the Transcaucasian SFSR (variant).svg}} [[Sovétlýðveldið Transkákasía|Sovét-Transkákasía]] | {{flagicon image|Red flag.svg}} Svæðisbundnir liðsaflar }} | combatant2 = '''[[Hvíti herinn]]:'''{{Ubl | {{Flagicon|Rússland}} [[Rússneska ríkið (1918–1920)|Rússneska ríkið]] | {{Flagicon|Rússland}} [[Suður-Rússland (1919–1920)|Suður-Rússland]] | {{Flagicon|Rússland}} Svæðisbundnir liðsaflar }} | combatant3 = '''Sjálfstæðishreyfingar:'''{{Ubl| | {{Flag|Pólland|1919}} | {{Flag|Finnland|1918}} | {{Flagicon|Úkraína|1918}} [[Alþýðulýðveldið Úkraína|Úkraína]] | {{flagicon|Hvíta-Rússland|1991}} [[Alþýðulýðveldið Hvíta-Rússland|Hvíta-Rússland]] | {{flag|Eistland}} | {{flag|Lettland}} | {{flag|Litáen|1918}} | {{Flagicon image|Flag of Georgia (1918–1921, 4-5).svg}} [[Lýðstjórnarlýðveldið Georgía|Georgía]] | {{flag|Armenía|1918}} | {{Flag|Aserbaísjan|1918}} | {{flagicon image|Flag of the Moldavian Democratic Republic.svg}} [[Lýðstjórnarlýðveldið Moldavía|Moldavía]] | {{Flagicon image|Flag of the Mountain Republic.svg}} [[Fjallalýðveldið Norður-Kákasus|Norður-Kákasus]] | {{Flagicon image|Flag of Turkestan.svg}} [[Basmatsjíar]] }} | combatant1a = '''Vinstrihreyfingar gegn bolsévíkum:'''{{Ubl | {{flagicon image|Калужская организация левых эсеров.svg}} [[Vinstri sósíalistabyltingarmenn|Vinstri SB]] | [[Grænliðar]] | {{nowrap|{{Flagicon image|Махновское знамя.svg}} [[Makhnovsjtsjyna]]}} | {{Flagicon image|Red flag.svg}} [[Sósíalíski byltingarflokkurinn|Hægri SB]] og [[mensévíkar]] }} | combatant2a = '''[[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|Bandamenn]]:'''{{Ubl | {{Flagicon|Japan|1870}} [[Japanska keisaradæmið|Japan]] | {{Flag|Bretland}} | {{Flag|Ástralía}} | {{nowrap|{{Flag|Bandaríkin|1912}}}} | {{nowrap|{{Flagicon|Frakkland}} [[Þriðja franska lýðveldið|Frakkland]]}} | {{nowrap|{{Flag|Tékkóslóvakía|1918}}}} }} | combatant3a = '''[[Miðveldin]]:'''{{Ubl | {{Flagicon|Þýskaland|1866}} [[Þýska keisaradæmið|Þýskaland]] | {{Flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg}} [[Austurríki-Ungverjaland]] | {{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg}} [[Tyrkjaveldi]] }} | commander1 = {{Ubl | [[Vladímír Lenín]] | [[Lev Trotskíj]] | [[Sergej Kamenev]] | [[Jukums Vācietis]] | [[Jakov Sverdlov]] }} | commander2 = {{Ubl | [[Aleksandr Koltsjak]]{{Executed}} | [[Lavr Kornílov]]{{KIA}} | [[Anton Deníkín]] | [[Pjotr Wrangel]] }} | commander3 = {{Ubl | {{Flagicon|Pólland|1919}} [[Józef Piłsudski]] | {{nowrap|{{flagicon|Finnland|1918}} [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|C. G. E. Mannerheim]]}} | {{flagicon|Úkraína|1918}} [[Symon Petljúra]] }} | commander1a = {{Ubl | {{Flagicon image|Махновское знамя.svg}} [[Nestor Makhno]] | {{Flagicon image|Red flag.svg}} [[Víktor Tsjernov]] }} | commander2a = {{Flagicon|Bandaríkin|1912}} [[William S. Graves]] | commander3a = {{Ubl | {{Flagicon|Þýskaland|1866}} [[Hermann von Eichhorn|H. von Eichhorn]] {{KIA}} | }} | strength1 = {{Ubl | {{Flagicon image|Soviet Red Army Hammer and Plough.svg}} [[Rauði herinn]]: {{nowrap|5.498.000 (þegar mest var){{Sfn|Erickson|1984|p=763}}}} | {{Flagicon image|Death to oppressors of workers.svg}} [[Hinn byltingarsinnaði uppreisnarher Úkraínu|Makhnovtsí]]: 103.000 (þegar mest var)<ref>{{Cite book |last1=Bilash |first1=Aleksandr Víktorovich |title=Dorogi Nestora Makhno: istoricheskoe povestvovanie |last2=Bílash |first2=Víktor Fjodorovítsj |date=1993 |publisher=RVT︠S︡ "Proza" |isbn=978-5-7707-3814-8 |location=Kænugarður |page=340 |language=Russian |trans-title=Vegir Nestors Makhno (söguleg frásögn) |oclc=31740208 |df=dmy-all |authorlink2= Víktor Bílash}}</ref> | {{Flagicon image|Petropavlovsk-Krondstadt flag.svg}} [[Kronstadt-uppreisnin|Uppreisnarmenn í Kronstadt]]: 17.961 }} | strength2 = {{Ubl | {{Flagicon image|Volunteer Army Insignia.svg}} [[Hvíti herinn]] {{nowrap|1.023.000 (þegar mest var)}} | {{Flagicon image|Coat of arms of the Czechoslovak Legion.svg}} [[Tékkóslóvakísku liðssveitirnar]]: {{nowrap|50.000 (þegar mest var)}} | {{Flagicon|Japan|1870}} [[Keisaralegi japanski herinn|Japanski herinn]]: 70.000{{Sfn|Humphreys|1996|p=26}}{{Sfn|Tucker|Roberts|2005|p=547}} | {{flagicon|Bretland}} [[Breski herinn]]: 57.636<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Damien |title=Churchill's Secret War with Lenin: British and Commonwealth Military Intervention in the Russian Civil War, 1918–20 |url=https://archive.org/details/churchillssecret0000wrig |date=2017 |publisher=Helion & Company |isbn=978-1-9115-1210-3 |pages=[https://archive.org/details/churchillssecret0000wrig/page/394 394], 526–528, 530–535 |ol=28006555W}}</ref>{{Sfn|Kinvig|2006|p=297}}<ref>{{Cite book |last=Winegard |first=Timothy |title=The First World Oil War |url=https://archive.org/details/firstworldoilwar0000wine |date=2016 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4875-0073-3 |page=[https://archive.org/details/firstworldoilwar0000wine/page/228 229]}}</ref> }} | strength3 = &nbsp; | casualties1 = {{Ubl | 939.755 drepnir eða týndir | 6.791.783 veikir eða særðir | Heildarmannfall 7.731.538{{Sfn|Krivosheev|Andronikov|Gurkin|Kruglov|1993|p=54}} }} | casualties2 = {{Ubl | {{flagicon|Rússland}} 650.000 drepnir{{Sfn|Erlichman|2004|p=16}} | {{flagicon|Tékkóslóvakía|1918}} 4.000 drepnir }} | casualties3 = {{Ubl | {{Flagicon|Pólland|1919}} 250.000 | {{flagicon|Úkraína|1918}} 125.000 }} | casualties4 = {{Ubl|Heildarmannfall: Um 7–12 milljónir|1–2 milljónir flóttamanna utan Rússlands}} | territory = [[Sovétríkin]] stofnuð }} '''Rússneska borgarastyrjöldin''' var [[borgarastyrjöld]] í [[Rússland]]i 1918 til 1922 þar sem átök stóðu milli [[Rauði herinn|rauðliða]], undir stjórn [[Vladímír Lenín|Vladímírs Lenín]], sem höfðu komist til valda eftir [[Októberbyltingin|októberbyltinguna]] 1917 og [[Hvíti herinn|hvítliða]] undir stjórn ýmissa stríðsherra sem áttu það sameiginlegt að vera andsnúnir stjórn kommúnista. Hvítliðar fengu stuðning frá ýmsum erlendum ríkjum. Borgarastyrjöldinni lyktaði með sigri rauðliða sem stofnuðu í kjölfarið [[Sovétríkin]]. ==Heimildir== * {{Cite book |last=Bullock |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Mk61CwAAQBAJ |title=The Russian Civil War 1918–22 |date=2008 |publisher=Osprey |isbn=978-1-8460-3271-4 |location=Oxford |access-date=26 December 2017}} * {{Cite book |last=Erickson |first=John. |title=The Soviet High Command: A Military-Political History, 1918–1941: A Military Political History, 1918–1941 |date=1984 |publisher=Westview |isbn=978-0-3672-9600-1}} * {{Cite book |last=Humphreys |first=Leonard A. |title=The Way of the Heavenly Sword: The Japanese Army in the 1920s |date=1996 |publisher=Stanford University Press |isbn=0-8047-2375-3}} * {{Cite book |last=Kinvig |first=Clifford |title=Churchill's Crusade: The British Invasion of Russia 1918–1920 |date=2006 |publisher=Hambledon |isbn=978-1-8472-5021-6 |page=297 |ol=13668127W}} * {{Cite book |last1=Krivosheev |first1=G. |last2=Andronikov |first2=V. |last3=Gurkin |first3=V. |last4=Kruglov |first4=A. |last5=Rodionov |first5=E. |last6=Filimoshin |first6=M. |date=1993 |publisher=Воениздат |isbn=5-2030-1400-0 |language=ru |script-title=ru:Гриф секретности снят: Потери вооружённых сил СССР в войнах, боевых действиях и конфликтах |trans-title=Leyndarstimplinum hefur verið aflétt: Mannfall hers Sovétríkjanna í stríðum, átökum og deilum|chapter=Людские потери красной армии в период гражданской войны и военной интервенции |trans-chapter=Mannfall rauða hersins í borgarastyrjöldinni og hernaðarinngripinu}} * {{Cite book |last=Mawdsley |first=Evan |author-link=Evan Mawdsley |url=https://archive.org/details/russiancivilwar00evan |title=The Russian Civil War |date=2007 |publisher=Pegasus |isbn=978-1-6817-7009-3 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer |url=https://www.academia.edu/31690780 |title=World War I: A Student Encyclopedia |last2=Roberts |first2=Priscilla M. |date=2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn=1-8510-9879-8 |location=Santa Barbara, CA |url-access=registration}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Borgarastríð]] [[Flokkur:Rússneska borgarastyrjöldin| ]] [[Flokkur:Saga Rússlands]] [[Flokkur:Saga Sovétríkjanna]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] 9uk7r9g3sw12wp50kven6x5psqm8j8i 0 60872 1960224 1950615 2026-04-16T23:26:42Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960224 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Fransk-prússneska stríðið | partof = [[stofnun Þýskalands]] | image = {{Multiple image | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | border=infobox | image1=A v Werner - Kaiserproklamation am 18 Januar 1871 (3. Fassung 1885).jpg | image2= Battle of Mars-La-Tour, August 16,1870 by Emil Hünten.jpg | image3=Siege of Paris.jpg | image4=Ernst Zimmer - Das Lauenburgische Jäger-Bataillon Nr. 9 bei Gravelotte.jpg | image5=Jean-Baptiste-Édouard Detaille Champigny Décembre 1870 (1879).jpg | image6=Braun, Adolphe (1811-1877) - Paris, 1871.jpg | footer=(réttsælis frá efra hægra horni) {{flatlist| * ''[[Orrustan við Mars-la-Tour]], 16. ágúst 1870'' * ''[[Orrustan við Gravelotte]]'' * ''Bygging í rúst í [[París]], 1871'' * ''[[Vörnin við Champigny]]'' * ''[[Umsátrið um París (1870–1871)|Umsátrið um París]] árið 1870'' * ''Yfirlýsing um stofnun þýska keisaradæmisins''}} }} | caption = | date = 19. júlí 1870&nbsp;– 28. janúar 1871<br>({{age in years, months, weeks and days|month1=07|day1=19|year1=1870|month2=01|day2=28|year2=1871}}) | place = [[Frakkland]] og [[Rínarhérað]] í [[Prússland]]i | territory = [[Þýska keisaradæmið|Þjóðverjar]] innlima [[Alsace-Lorraine]] | result = Sigur [[Þýska keisaradæmið|Þjóðverja]] *[[Síðara franska keisaradæmið]] leyst upp *[[Stofnun Þýskalands|Sameining Þýskalands]] og stofnun [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæmisins]] | combatant1 = {{nowrap|'''Fyrir 4. september 1870:'''<br>'''{{flagicon|Frakkland}} [[Síðara franska keisaradæmið]]'''<hr>'''Eftir 4. september 1870:'''<br>'''{{flagicon|Frakkland}} [[Þriðja franska lýðveldið]]{{efn|Undir „Þjóðvarnarstjórninni“.}}'''}} <br>{{flagicon image|Bandieracalabrese.png}} [[Rauðstakkar (Ítalía)|Rauðstakkar]] | combatant2 = '''Fyrir [[Stofnun Þýskalands|18. janúar 1871]]:'''<br>'''{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Norður-þýska ríkjasambandið]]''' * {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[Prússland]] * {{flagicon image|Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg}} [[Konungsríkið Saxland|Saxland]] *{{flagicon image|Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg}} [[Stórhertogadæmið Hessen|Hessen]] * og 19 minni ríki {{flagicon image| Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Konungsríkið Bæjaraland|Bæjaraland]]<br>{{flagicon image| Flagge Königreich Württemberg.svg}} [[Konungsríkið Württemberg|Württemberg]]<br>{{flagicon image| Flag of the Grand Duchy of Baden (1855–1891).svg}} [[Stórhertogadæmið Baden|Baden]]<br> ----{{nowrap|'''Eftir 18. janúar 1871:'''<br>'''{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Þýska keisaradæmið]]'''}} | commander1 = {{plainlist| *{{flagicon|France}} '''[[Napóleon 3.]]''' *{{flagicon|France}} [[François Achille Bazaine|François Bazaine]] *{{nowrap|{{flagicon|France}} [[Patrice de MacMahon|Patrice MacMahon]]}} *{{flagicon|France}} [[Abel Douay]]{{KIA}} *{{flagicon|France}} [[Charles Auguste Frossard|Charles Frossard]] *{{flagicon|France}} [[François Certain de Canrobert|François Canrobert]] *{{flagicon|France}} [[Auguste-Alexandre Ducrot|Auguste Ducrot]] *{{flagicon|France}} [[Emmanuel Félix de Wimpffen|Emmanuel Wimpffen]] *{{flagicon|France}} [[Jean Auguste Margueritte|Jean Margueritte]] ---- *{{flagicon|France}} '''[[Louis-Jules Trochu|Louis Trochu]]''' *{{flagicon|France}} [[Léon Gambetta]] *{{flagicon|France}} [[Joseph Vinoy]] *{{flagicon|France}} [[Justin Clinchant]]<ref name="nuocduc18151890">[http://www.archive.org/stream/germanyward02ward/germanyward02ward_djvu.txt "Germany, 1815-1890"]</ref> *{{flagicon image|Bandieracalabrese.png}} [[Giuseppe Garibaldi]] }} | commander2 = {{plainlist| *{{flagicon|Þýskaland|1866}} '''[[Vilhjálmur 1. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 1.]]''' *{{flagicon|Þýskaland|1866}} '''[[Otto von Bismarck]]''' *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Helmuth von Moltke eldri|Helmuth Moltke]] *{{nowrap|{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Friðrik 3. Þýskalandskeisari|Friðrik krónprins]]}} *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Friðrik Karl Prússaprins (1828–1885)|Friðrik Karl]] *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Karl Friedrich von Steinmetz|Karl Steinmetz]] *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Albrecht von Roon|Albrecht Roon]] *{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Edwin von Manteuffel|Edwin Manteuffel]]<ref>[http://www.archive.org/stream/moltkebiographic00morrrich/moltkebiographic00morrrich_djvu.txt "Moltke, a biographical and critical study"]</ref> *{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Lúðvík 2. af Bæjaralandi|Lúðvík 2.]] *{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Jakob von Hartmann|Jakob Hartmann]] *{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[Hugo von Kirchbach|Hugo Kirchbach]] *{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[Eduard von Pestel|Eduard Pestel]]<ref>Julius von Pflugk-Harttung, Sir John Frederick Maurice, ''The Franco-German war, 1870-71'', bls. 106</ref> }} | strength1 = '''Heildarliðsafli''': * 2.000.740{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''Í upphafi átaka''': * 909.951 :* 492.585 virkjaðir, þ. á m. 300.000 varamenn{{sfn|Howard|1991|p=39}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} :* 417.366 ''[[Garde Mobile]]''{{sfn|Howard|1991|p=39}} '''Þegar mest var''': * 710.000{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | strength2 = '''Heildarliðsafli''': * 1.494.412{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}}{{efn|33.101 foringjar og 1.113.254 hermenn voru sendir til Frakklands. 348.057 hermenn til viðbótar voru virkjaðir en staðsettir innan Þýskalands.{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}}}} '''Í upphafi átaka''': * 938.424 :* 730.274 fastahermenn og varamenn{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} :* 208.150 ''[[Landwehr]]''{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''Þegar mest var''': * 949.337{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | casualties1 = '''756.285'''{{sfn|Nolte|1884|pp=526–527}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}} * 138.871 drepnir{{sfn|Nolte|1884|p=527}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}{{efn|þar af 41.000 drepnir í virkum átökum, 36.000 látnir úr sárum og 45.000 úr veikindum{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}} * 143.000 særðir * 474.414 særðir eða teknir höndum{{sfn|German General Staff|1884|p=247}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}}{{sfn|Bodart|1916|p=148}}{{efn|Minnst 370.000 teknir höndum{{sfn|Bodart|1916|p=148}}}} | casualties2 = '''144.642'''{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}} * 44.700 drepnir{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}{{efn|þar af 17.585 drepnir í virkum átökum, 10.721 látnir úr sárum, 12.147 úr veikindum, 290 af slysförum, 29 fyrirfóru sér og 4.009 týndir og taldir látnir{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}}} * 89.732 særðir * 10.129 týndir eða teknir höndum | casualties3 = ~250.000 almennir borgarar látnir, þ. á m. 162.000 Þjóðverjar í bólusóttarfaraldri sem smitaðist frá frönskum stríðsföngum{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}} 450.000 franskir almennir borgarar látnir vegna hallæris og sjúkdóma í tengslum við stríðið | notes = {{longitem|style=white-space|{{unbulleted list|{{sup|a}} Til 4. september 1870.|{{sup|b}} Frá 4. september 1870.|{{sup|c}} Frá [[Stofnun Þýskalands|18. janúar 1871]].}} }} }} '''Fransk-prússneska stríðið''' ([[19. júlí]] [[1870]] – [[10. maí]] [[1871]]) var stríð milli [[Frakkland]]s og [[Prússland]]s, sem naut fulltingis annarra þýskra ríkja. Afgerandi sigur Prússlands leiddi til sameiningar þýsku ríkjanna í [[Þýska keisaraveldið]] undir [[Vilhjálmur 1. Þýskalandskeisari|Vilhjálmi 1.]] keisara. Það leiddi einnig til falls [[Napóleon 3.|Napóleons 3.]] og stofnunar [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]]. Í [[Frankfurt-sáttmálinn (1871)|friðarsáttmálanum]] var kveðið á um að Prússland fengi héruðin [[Alsace-Lorraine]] og þau tilheyrðu Þýskalandi þar til eftir [[fyrri heimsstyrjöldin]]a. Yfirburðir prússneska hersins urðu fljótt ljósir og stöfuðu meðal annars af notkun járnbrauta og nýtískulegs [[stórskotalið]]s. Prússar unnu nokkra auðvelda sigra í Austur-Frakklandi og í [[Orrustan við Sedan|orrustunni við Sedan]] þann [[2. september]] 1870 handsömuðu þeir Napóleon 3. ásamt öllum her hans. Þetta batt þó ekki enda á stríðið, því lýðveldi var stofnað í [[París]] tveimur dögum síðar og mótspyrna Frakka hélt áfram. Eftir fimm mánaða langt stríð unnu prússneskar og þýskar hersveitir franskar hersveitir í röð bardaga í Norður-Frakklandi, og í kjölfar umsáturs um borgina féll París í hendur Prússa þann [[28. janúar]] 1871. Tíu dögum síðar var þýska keisaraveldið stofnað. Friðarsáttmáli var undirritaður í [[Frankfurt]] þann 10. maí 1871. ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> ==Heimildir== * {{Cite book |last=Bodart |first=Gaston |title=Losses of Life in Modern Wars, Austria-Hungary: France|url=https://archive.org/details/lossesoflifeinmo00bodarich |publisher=Clarendon Press |date=1916 |isbn=978-1112270444 }} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |date=2017 |isbn=978-0-7864-7470-7 |edition=4th |location=Jefferson, NC}} * {{Cite book |author-first1=Tim |author-last1=Heath |author-first2=Michela |author-last2= Cocolin |title=Hitler's Lost State: The Fall of Prussia and the Wilhelm Gustloff Tragedy |publisher=Pen and Sword Military |date=2020 |isbn=978-1526756107 }} * {{Cite book |last=Howard |first=Michael |title=The Franco-Prussian War: The German Invasion of France 1870–1871 |publisher=Routledge |date=1991 |isbn=978-0-415-02787-8 |location=New York |orig-year=1961}} * {{Cite book |last=Nolte |first=Frédérick |title=L'Europe militaire et diplomatique au dix-neuvième siècle, 1815–1884 |url=https://archive.org/details/leuropemilitair00noltgoog |publisher=E. Plon, Nourrit et Cie. |date=1884 |location=Paris |language=fr |oclc=4899575}} {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:Saga Ítalíu]] [[Flokkur:Saga Prússlands]] [[Flokkur:Stríð á 19. öld]] i7cvhpohukg3c2pfs3qhxrq3mp0d6mf 0 62088 1960238 1950633 2026-04-16T23:38:24Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960238 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Itsukushima_Gate.jpg|thumb|right|Torii eða hofhlið að sjintóhofinu í Itsukushima.]] '''Sjintóismi''' ([[japanska]]: {{Nihongo|''Shintō''|神道}}) er [[trúarbrögð]] sem eru upprunnin í [[Japan]]. Sjintóismi er flokkaður með öðrum [[austurasísk trúarbrögð|austurasískum trúarbrögðum]]. Hann er oft skilgreindur sem [[þjóðartrú]] Japans. Í sjintóisma er engin miðlæg yfirstjórn eða kennivald, svo trúarsetningar og helgisiðir eru mjög fjölbreytt meðal iðkenda.{{sfn|Bocking|1997|p=viii}}{{sfn|Rots|2015|p=211}} Sjintóismi er [[fjölgyðistrú]] og [[andatrú]] sem snýst um yfirnáttúrulegar verur kallaðar {{Nihongo|''kami''|神}}, þýtt sem [[andi|andar]], [[goð]] eða [[vættur|vættir]].{{sfn|Cali|Dougill|2013|p=13}} Í sjintóisma er talið að ''kami'' búi í öllum hlutum, meðal annars í landslagi og náttúruöflum. ''Kami'' eru dýrkaðar við helgidóma (''[[kamidana]]'') á heimilum og í opinberum [[sjintóhof]]um (''jinja'').{{sfn|Picken|1994|p=xviii}}{{sfn|Bocking|1997|p=72}}{{sfn|Earhart|2004|p=36}}{{sfn|Cali|Dougill|2013|p=7}} Í hofunum starfa sjintóprestar (''[[kannushi]]'') sem hafa umsjón með fórnargjöfum þar sem ''kami'' hofsins er færður matur og drykkur. Tilgangur fórnargjafanna er að styrkja samkomulag ''kami'' og manna og óska blessunar goðmagnsins. Aðrar helgiathafnir eru ''[[kagura]]''-dansar, [[vígsluathöfn|vígsluathafnir]] og ''[[matsuri]]''-hátíðir. Hofin selja gjarnan spádóma á blöðum (''[[omikuji]]'') og verndargripi (''[[omamori]]'') til iðkenda. Hreinlæti og hreinsunarathafnir eru mikilvægar í sjintóisma, sérstaklega fyrir helgiathafnir. Lítil áhersla er hins vegar á tiltekinn siðaboðskap eða [[líf eftir dauðann]], þótt talið sé að sumt fólk geti breyst í ''kami'' eftir dauða sinn. Sjintóismi hefur enga miðlæga upprunasögn eða kennisetningu og hefur mikinn fjölda staðbundinna afbrigða. Fræðimenn deila um það hvenær hægt sé að tala um sjintóisma sem trúarbrögð, fremur en [[þjóðtrú]], en dýrkun ''kami'' er rakin allt til [[Yayoi-tímabilið|Yayoi-tímabilsins]] milli 300 f.o.t. og 300 e.o.t.{{sfn|Littleton|2002|p=14}}{{sfn|Hardacre|2017|p=18}} Undir lok [[Kofun-tímabilið|Kofun-tímabilsins]] 300 til 538 e.o.t. barst [[búddatrú]] til Japans og [[samrunatrú|rann saman]] við ''kami''-dýrkunina, þannig að ''kami'' urðu hluti af [[heimsmynd búddismans]].{{sfn|Hardacre|2017|p=24}} ''Kami'' urðu í kjölfarið í vaxandi mæli [[manngerving]]ar.{{sfn|Bocking|1997|p=180}}{{sfn|Hardacre|2017|p=1}} Elstu rit sem fjalla um ''kami'' eru ''[[Kojiki]]'' og ''[[Nihon Shoki]]'' frá 8. öld.{{sfn|Hardacre|2017|p=69}} Næstu aldir tók keisarafjölskyldan upp þessa samrunatrú.{{sfn|Cali|Dougill|2013|p=8}} Á [[Meiji-tímabilið|Meiji-tímabilinu]] var hins vegar tekið að líta á sjintóisma sem sérstök þjóðleg trúarbrögð í anda [[þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og reynt var að þurrka út búddísk áhrif.{{sfn|Breen|Teeuwen|2010|p=8}} Japönskum borgurum var uppálagt að dýrka keisarann sem ''kami''.{{sfn|Breen|Teeuwen|2010|p=10}} Sumir fræðimenn telja að í raun hafi sjintóismi sem sérstök trúarbrögð verið búinn til á þessum tíma.{{sfn|Breen|Teeuwen|2010|p=7}} Eftir ósigur Japana í [[síðari heimsstyrjöld]] var sjintóismi formlega skilinn frá ríkinu.{{sfn|Ueda|1979|p=304}}{{sfn|Kitagawa|1987|p=171}}{{sfn|Bocking|1997|p=18}}{{sfn|Earhart|2004|p=207}} Sjintóismi finnst aðallega í Japan, þar sem um 100.000 sjintóhof er að finna.{{sfn|Breen|Teeuwen|2010|p=1}} Sjintóismi er fjölmennustu trúarbrögð landsins, en búddatrú er í öðru sæti. Flestir landsmenn taka þátt jöfnum höndum í athöfnum sem tengjast báðum trúarbrögðum, sérstaklega hátíðum, sem endurspeglar útbreitt viðhorf í Japan að ein trú útiloki ekki aðra. [[Japanskar nýtrúarhreyfingar]] hafa líka tekið upp þætti úr sjintóisma. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last=Bocking |first=Brian |title=A Popular Dictionary of Shinto |edition=revised |location=Richmond |publisher=Curzon |year=1997 |isbn=978-0-7007-1051-5 }} * {{cite book |last1=Breen |first1=John |last2=Teeuwen |first2=Mark |title=A New History of Shinto |url=https://archive.org/details/newhistoryofshin0000bree |location=Chichester |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |isbn=978-1-4051-5515-1}} * {{cite book |last1=Cali |first1=Joseph |last2=Dougill |first2=John |title=Shinto Shrines: A Guide to the Sacred Sites of Japan's Ancient Religion |location=Honolulu |publisher=University of Hawai'i Press |year=2013 |isbn=978-0-8248-3713-6 }} * {{cite book |last=Earhart |first=H. Byron |year=2004 |title=Japanese Religion: Unity and Diversity |url=https://archive.org/details/japanesereligion0000earh_c6y4 |edition=fourth |location=Belmont, CA |publisher=Wadsworth |isbn=978-0-534-17694-5 }} * {{cite book |last=Hardacre |first=Helen |title=Shinto: A History |url=https://archive.org/details/shintohistory0000hard |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062171-1 }} * {{cite book |last=Kitagawa |first=Joseph M. |author-link=Joseph Kitagawa |title=On Understanding Japanese Religion |year=1987 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-10229-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/onunderstandingj0000kita }} * {{cite book |title=Shinto: Origins, Rituals, Festivals, Spirits, Sacred Places |url=https://archive.org/details/shintooriginsrit0000litt |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, NY |first=C. Scott |last=Littleton| author-link=C. Scott Littleton |year=2002 |isbn=978-0-19-521886-2 |oclc=49664424}} * {{cite book |last=Picken |first=Stuart D. B. |author-link=Stuart D. B. Picken |title=Essentials of Shinto: An Analytical Guide to Principal Teachings |year=1994 |publisher=Greenwood |location=Westport and London |isbn=978-0-313-26431-3 }} * {{cite journal |last=Rots |first=Aike P. |year=2015 |title=Sacred Forests, Sacred Nation: The Shinto Environmentalist Paradigm and the Rediscovery of Chinju no Mori |journal=Japanese Journal of Religious Studies |volume=42 |issue=2 |pages=205–233 |doi=10.18874/jjrs.42.2.2015.205-233 |doi-access=free }} * {{cite journal |last=Ueda |first=Kenji |title=Contemporary Social Change and Shinto Tradition |journal=Japanese Journal of Religious Studies |volume=6 |issue=1–2 |year=1979 |pages=303–327 |doi=10.18874/jjrs.6.1-2.1979.303-327 |doi-access=free }} {{stubbur|Japan|trúarbrögð}} [[Flokkur:Trúarbrögð]] [[Flokkur:Japönsk menning]] os7zmg5qn04zoxslnpxs97qeqam5egx 0 68899 1960217 1891287 2026-04-16T23:19:24Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960217 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Caduceus.svg|thumb|upright|Hermesarstafurinn]] :''Varast ber að rugla Hermesarstafnum saman við [[Asklepiosarstafurinn|Asklepiosarstafinn]] og öfugt''. '''Hermesarstafurinn'''<ref>{{cite journal|author=Ágúst Bjarnason|title=Siðspeki Epiktets|year=1910|journal=Skírnir|volume=84|page=26|url=https://timarit.is/page/2007268?iabr=on}}</ref> eða '''Merkúrsstafurinn''' (líka '''Hermesarsproti''' og '''slönguvölur'''<ref>{{cite journal|author=Paul de Saint-Victor|title=Gerðir menn til Kaligúlu|year=1886|journal=Iðunn|volume=4|number=5-6|page=366|url=https://timarit.is/page/4849955#page/n71/mode/2up}}</ref>; [[gríska]]: κηρύκειον ''kerykeion''; [[latína]]: ''caduceus'') er gylltur stafur eða sproti sem tvær [[Slanga|slöngur]] hlykkjast um og er vængjaður efst.<ref>{{Vísindavefurinn|6995|Hvers vegna er snákur notaður sem tákn læknisfræðinnar?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=10.1.2008}}</ref> Guðinn [[Hermes]] er oft sýndur í [[Höggmyndalist|höggmynda-]] og [[myndlist]] með Hermesarstafinn í vinstri hendi, en Hermes var [[sálnaleiðsla|sálnaleiðir]] (Ψυχαγωγός ''psýkagógos'') og verndarguð [[Kaupmaður|kaupmanna]], [[Þjófur|þjófa]], [[Lygi|lygara]] og [[fjárhættuspil]]ara. Hermesarstafurinn er tákn plánetunnar [[Merkúríus (reikistjarna)|Merkúrs]] með kristnum krossi sem var bætt við táknið á miðöldum: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]].<ref>{{cite book |title=Astronomy: A Textbook |url=https://archive.org/details/astronomytextboo0000john |first=John Charles |last=Duncan |date=1946 |publisher=Harper & Brothers |page=[https://archive.org/details/astronomytextboo0000john/page/124 125]}}</ref><ref name="jones-1999">{{cite book |last=Jones |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=8MokzymQ43IC&pg=PA62 |title=Astronomical papyri from Oxyrhynchus |date=1999 |isbn=9780871692337 |pages=62–63 |publisher=American Philosophical Society|access-date=March 19, 2023 |archive-date=April 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411141114/https://books.google.com/books?id=8MokzymQ43IC&pg=PA62 |url-status=live }}</ref> Á [[Ísland]]i er Hermesarstafurinn tákn [[Verzlunarskóli Íslands|Verzlunarskóla Íslands]], enda Hermes ([[Merkúríus (guð)|Merkúríus]]) guð verslunar. == Tilvísanir == <references/> {{Stubbur|fornfræði}} [[Flokkur:Grísk goðafræði]] rt8r5peackujgn2tzuv5jb023bva3ux 0 72270 1960264 1950638 2026-04-16T23:58:09Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960264 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Spænska erfðastríðið | image = File:Final War of the Spanish Succession Collage.jpg | image_size = 300 | caption = Réttsælis frá efra horni til vinstri:{{flatlist| * [[Orrustan við Blenheim]] (13. ágúst 1704) * [[Orrustan við Ramillies]] (23. maí 1706) * [[Orrustan við Almansa]] (25. apríl 1707) * [[Orrustan við Denain]] (24. júlí 1712) }} | date = Mars 1701 – 7. september 1714 (13 ár) | place = [[Evrópa]], [[Atlantshafið]], [[Miðjarðarhafið]], [[Karíbahafið]] | territory = * [[Filippus 5. Spánarkonungur|Filippus 5.]] er viðurkenndur sem konungur Spánar en afsalar sér í staðinn tilkalli til frönsku krúnunnar. * Spænskir [[Búrbónar]] afsala sér [[Hertogadæmið Mílanó|Hertogadæminu Mílanó]], [[Spænsku Niðurlönd|Spænsku Niðurlöndum]], [[Konungsríkið Napólí|Napóli]] og [[Konungsríkið Sardinía|Sardiníu]] til [[Habsborgaraveldið|Austurríkis]], [[Konungsríkið Sikiley|Sikileyjar]] og [[Savoja]], [[Gíbraltar]] og [[Menorka]] til [[Konungsríkið Stóra-Bretland|Bretlands]]. * [[Konungsríkið Frakkland|Frakkland]] afsalar [[Ypres]], [[Tournai]], [[Menen]], [[Veurne]], [[Fort de la Knocque]] og [[Warneton (Belgía)|Warneton]] til Austurríkis, en fær [[Furstadæmið Óranía|Furstadæmið Óraníu]] og [[Ubaye-dalur|Ubraye-dalinn]]. * [[Hollenska lýðveldið]] fær landamæravirki og hluta [[Efri-Gelre]]. | result = Friðarsáttmálarnir í [[Utrecht-samningurinn|Utrecht]], [[Rastatt-samningurinn|Rastatt]] og [[Baden-samningurinn (1714)|Baden]] | combatant1 = '''{{flagdeco|Spain|1701}} [[Spænska heimsveldið|Spánn]] ([[Búrbónar]])''' | combatant2 = '''{{flagdeco|Spain|1506}} [[Spænska heimsveldið|Spánn]] ([[Habsborgarar]])''' | combatant2a = {{plainlist| * {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Heilaga rómverska ríkið]] * {{flagicon|Bretland|1606}} [[Konungsríkið Stóra-Bretland]] * {{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[Hollenska lýðveldið]] * {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1701-1750).svg}} [[Prússland]] {{small|(frá 1702)}} * {{flagicon|Portúgal|1707}} [[Portúgal]] {{small|(frá 1702)}} * {{flagicon image|Flag of Savoie.svg}} [[Hertogadæmið Savoja|Savoja]] {{small|(from 1703)}} }} | combatant1a = {{plainlist| * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Konungsríkið Frakkland|Frakkland]] * {{flagicon image|Electoral Standard of Bavaria (1623-1806).svg}} [[Kjörfurstadæmið Bæjaraland|Bæjaraland]] * {{flagicon image|Black St George's Cross.svg}} [[Kjörfurstadæmið Köln|Köln]] * {{flagicon image|LuikVlag.svg}} [[Fursta-biskupsdæmið Liège|Liège]] * {{flagicon|Portúgal|1707}} [[Portúgal]] {{small|(til 1702)}} * {{flagicon image|Flag of Savoie.svg}} [[Hertogadæmið Savoja|Savoja]] {{small|(til 1703)}} * {{Flagicon image|Flag of the Duchy of Mantua (1575–1707).svg}} [[Hertogadæmið Mantúa|Mantúa]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Spain|1506}}{{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Karl 6. keisari|Karl 6.]] * {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Leópold 1. keisari|Leópold 1.]] * {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Jósef 1. keisari|Jósef 1.]] * {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Evgeníus af Savoja|Evgeníus]] * {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Loðvík Vilhjálmur, markgreifi af Baden-Baden|Baden]] * {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} [[Guido Starhemberg|Starhemberg]] * {{flagicon|Bretland|1606}}{{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálmur af Óraníu]] * {{flagicon|Bretland|1606}} [[Anna Bretadrottning|Anna]] * {{flagicon|Bretland|1606}} [[Robert Harley, 1. jarlinn af Oxford og Mortimer jarl|Harley]] * {{flagicon|Bretland|1606}} [[John Churchill, 1. hertoginn af Marlborough|Marlborough]] * {{flagicon|Bretland|1606}} [[James Butler, 2. hertoginn af Ormonde|Ormonde]] * {{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[Anthonie Heinsius|Heinsius]] * {{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[Godert de Ginkell, 1. jarlinn af Athlone|Athlone]] * {{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[Henry de Nassau, Overkirk lávarður|Ouwerkerk]] * {{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[Claude Frédéric t'Serclaes, greifi af Tilly|Tilly]] * {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1701-1750).svg}} [[Friðrik 1. Prússakonungur|Friðrik 1.]] * {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1701-1750).svg}} [[Leópold 1. fursti af Anhalt-Dessau|Anhalt-Dessau]] * {{flagdeco|Portugal|1707}} [[Pétur 2. Portúgalskonungur|Pétur 2.]] * {{flagdeco|Portugal|1707}} [[Jóhann 5. Portúgalskonungur|Jóhann 5.]] * {{flagicon image|Flag of Savoie.svg}} [[Viktor Amadeus 2.]] }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Spain|1701}} [[Filippus 5. Spánarkonungur|Filippus 5.]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Loðvík 15.]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Claude Louis Hector de Villars|Villars]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Louis Joseph, duc de Vendôme|Vendôme]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[James FitzJames, 1. hertoginn af Berwick|Berwick]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Louis-François de Boufflers|Boufflers]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[François de Neufville, duc de Villeroy|Villeroy]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Camille d'Hostun, duc de Tallard|Tallard]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Jacques Bazin de Bezons|Bezons]] * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}}[[Philippe de Rigaud, Marquis de Vaudreuil|Vaudreuil]] * {{flagicon image|Electoral Standard of Bavaria (1623-1806).svg}} [[Maximilian 2. Emmanúel, kjörfursti af Bæjaralandi|Maximilian 2.]] * {{flagicon image|Black St George's Cross.svg}}{{flagicon image|LuikVlag.svg}} [[Jósef Klemens af Bæjaralandi|Jósef Klemens]] * {{flagicon image|Francis II Rákóczi's Iustam Causam banner.svg}} [[Frans 2. Rákóczi]] }} | strength2 = {{plainlist| * {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} : 260,090{{Sfn|Wilson|2016|page=461}}{{Efn|Meðaltal á ári, 1701–1713. Austurríski herinn var um helmingur heraflans. Wilson telur að herafli keisaradæmisins hafi orðið mestur árið 1710 og hafi þá numið 1710.{{Sfn|Wilson|2016|page=460}}}} * {{flagicon image|Statenvlag.svg}}: 119.000{{Sfn|Glete|2001|p=156}}{{Efn|Ostwald telur að herafli Hollendinga hafi mest numið 137.000.{{Sfn|Ostwald|2000|p=664}}}} * {{flagicon|Bretland|1606}}: 70.000{{Sfn|Rasler|1994|p=129}} * {{flagdeco|Portugal|1707}}: 28.000{{efn|Þótt Portúgalir hafi lofað að senda 28.000 hermenn rétt nam mannskapur þeirra 15.000 manns árið 1704.{{Sfn|Wijn|1956|p=509}}}} * {{flagicon image|Flag of Savoie.svg}}: 26.500{{sfn|Storrs|2000|pp=26}} * '''Hámarksstyrkur sjóhersins''' * {{flagicon|Bretland|1606}}: 123 línuherskip{{sfn|Nimwegen|2020|p=67}} * {{flagicon image|Statenvlag.svg}}: 86 línuherskip{{sfn|Nimwegen|2020|p=67}}}} | strength1 = {{plainlist| * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}}: 255.000–400.000{{Sfn|Dwyer|2014|p=14}}{{Sfn|Lynn|1994|p=894}}{{sfn|Ostwald|2006|p=128}} * {{flagdeco|Spain|1701}}: 70,000{{sfn|Vault|2016|pp=98, 540, 625}} * {{flagicon image|Electoral Standard of Bavaria (1623-1806).svg}}: 20,000{{Sfn|Vault|2016|p=454}} * '''Hámarksstyrkur sjóhersins''' * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}}: 105 [[línuherskip]]{{sfn|Nimwegen|2020|p=67}} * {{flagdeco|Spain|1701}}: 26 línuherskip{{sfn|Bruijn|2011|p=129}} }} | casualties2 = {{plainlist| * {{flagicon image|Statenvlag.svg}}{{flagicon|Bretland|1606}}: 250.000 drepnir og særðir ** {{flagicon|Bretland|1606}} 32.000 látnir alls<ref>Charles Carlton, "This Seat of Mars: War and the British Isles, 1485-1746", Yale University Press, nóvember 2011, bls. 262.</ref> * {{flagicon image|Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg}} : 200.000 drepnir og særður{{Sfn|Clodfelter|2008|p=74}} * {{flagdeco|Portugal|1707}}: 50.000 drepnir og særðir * {{flagicon image|Flag of Savoie.svg}}: 50.000 drepnir og særðir{{Sfn|Clodfelter|2008|page=74}} }} '''Alls: 550.000 drepnir og særðir''' | casualties1 = {{plainlist| * {{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}}: 400.000–500.000 drepnir og særðir * {{flagdeco|Spain|1701}}{{flagicon image|Electoral Standard of Bavaria (1623-1806).svg}}: U.þ.b. 100.000 drepnir og særðir{{Sfn|Clodfelter|2008|page=74}} }} '''Alls: 500.000–600.000 drepnir og særðir''' | casualties3 = {{plainlist| * '''Heildardauðsfall í átökum''': 400.000{{Sfn|Clodfelter|2008|page=74}} * '''Heildardauðsfall að meðtöldum sjúkdómum''': 700.000{{Sfn|Urlanis|1971|p=187}} til 1.251.000{{Sfn|Levy|2014|p=90}} }} }} '''Spænska erfðastríðið''' var [[styrjöld]] í [[Evrópa|Evrópu]] sem stóð frá [[1701]] til [[1714]]. Orsök styrjaldarinnar var möguleg sameining [[Spánn|Spánar]] og [[Frakkland]]s undir einum konungi af ætt [[Búrbónar|Búrbóna]] sem hefði raskað [[valdajafnvægi Evrópu]]. Þetta varð til þess að [[hið Heilaga rómverska ríki]], [[Bretland]] og [[Holland]] auk [[Savoja]], [[Prússland]]s og [[Portúgal]]s gerðu með sér bandalag gegn Spáni og Frakklandi. == Spænsku ríkiserfðirnar == [[Mynd:King_Charles_II_of_Spain.jpg|thumb|right|Andlát Karls 2. Spánarkonungs hratt styrjöldinni af stað.]] Það hafði lengi verið ljóst að [[Karl 2. Spánarkonungur]] myndi ekki ríkja lengi og myndi ekki eignast afkomendur vegna veikinda hans. Það voru einkum hin austurríska grein [[Habsborgarar|Habsborgara]] og franska konungsættin, [[Búrbónar]], sem tókust á um ríkiserfðir á Spáni að Karli látnum. [[Loðvík erfðaprins (1661-1711)]] var sá sem átti mest tilkall til spænsku krúnunnar þar sem hann var eini lögmæti sonur [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]] og spænsku prinsessunnar [[María Teresa Spánarprinsessa|Maríu Teresu]] sem var eldri hálfsystir Karls. Auk þess var föðuramma hans [[Anna frá Austurríki]] systir [[Filippus 4. Spánarkonungur|Filippusar 4.]] föður Karls. Bæði María og Anna höfðu samt gefið eftir allt tilkall til ríkiserfða þegar þær giftust og auk þess var Loðvík ríkisarfi í Frakklandi sem hefði þýtt konungssamband milli heimsveldanna tveggja. Hinn möguleikinn var [[Leópold 1. (HRR)|Leópold 1.]] keisari hins Heilaga rómverska ríkis af ætt Habsborgara. Þeir Karl voru [[systkinabörn]] þar sem móðir hans var líka systir Filippusar 4. Að auki hafði Filippus í erfðaskrá sinni látið ríkiserfðirnar ganga til austurrísku Habsborgaranna. Þessi leið var líka vandkvæðum háð þar sem hún hefði endurreist hið gríðarmikla veldi Habsborgara sem síðast var undir einni stjórn á 16. öld á tímum [[Karl 5. keisari|Karls 5.]]. Þriðji möguleikinn var [[Jósef Ferdinand af Bæjaralandi]] sem var barnabarn Leópolds í kvenlegg þannig að hann tilheyrði ekki Habsborgurum heldur [[Wittelsbach]]-ættinni. Hann var því mun vænlegri kandídat þar sem valdataka hans fól í sér litla hættu á sameiningu við Frakkland eða keisaradæmið. == Aðdragandi stríðs == Við lok [[Níu ára stríðið|Níu ára stríðsins]] 1697 komust Bretar og Frakkar að samkomulagi um að Jósef yrði ríkisarfi á Spáni en að hlutum spænska ríkisins í Evrópu yrði skipt. Spænska stjórnin mótmælti þessu og Karl 2. gerði erfðaskrá þar sem hann arfleiddi Jósef Ferdinand að öllum löndum Spánar, ekki bara þeim sem Frakkar og Bretar vildu að hann fengi. Furstinn dó hins vegar úr [[bólusótt]] árið 1699 og vandamálið kom því aftur upp. England og Frakkland gerðu því nýtt samkomulag þar sem [[Karl 6. keisari|Karl erkihertogi]] var útnefndur ríkisarfi en lönd Spánar á [[Ítalía|Ítalíu]] gengu til Frakklands. Austurríkismenn voru ósáttir við þetta fyrirkomulag því þeir ásældust Ítalíu fremur en Spán. Andstaðan var jafnvel enn meiri á Spáni og að lokum samþykkti Karl 2. að útnefna [[Filippus 5. Spánarkonungur|Filippus]], næstelsta son Loðvíks ríkisarfa, erfingja sinn. Frakkar, að áeggjan utanríkisráðherrans [[Jean-Baptiste Colbert af Torcy]], féllust á þennan ráðahag þótt það myndi óhjákvæmilega kosta stríð við Austurríkismenn. Karl 2. lést [[1. nóvember]] [[1700]] og [[24. nóvember]] lýsti [[Loðvík 14.]] Filippus af Anjou [[konungur Spánar|konung spænska heimsveldisins]]. [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur]] gat ekki farið í stríð við Frakka þar sem hann skorti stuðning innanlands og féllst því treglega á þennan ráðahag árið 1701. Loðvík gekk hins vegar of langt í því að tryggja yfirráð Frakka þegar hann bannaði verslun milli Spánar og Englands og Hollands. Bretar gerðu þá samkomulag við Hollendinga og Austurríkismenn þar sem þeir sættust á að Filippus yrði Spánarkonungur, en að spænsku héruðin á Ítalíu skyldu ganga til Austurríkis auk [[Spænsku Niðurlönd|Spænsku Niðurlanda]]. Nokkrum dögum síðar lést [[Jakob 2. Englandskonungur]] í útlegð í Frakklandi og Loðvík lýsti því yfir að sonur hans [[Jakob Frans Stúart]] væri réttmætur konungur Englands. Þetta hafði þau áhrif á almenningsálitið í Englandi að Vilhjálmur fékk þann stuðning sem hann þurfti til að undirbúa stríð við Frakka. Hollendingar höfðu þá þegar tekið til við að koma sér upp her. == Stríðið == Stríðið hófst á því að Austurríkismenn undir stjórn [[Evgeníus af Savoja|Evgeníusar af Savoja]] gerðu innrás á Ítalíu 1702. Þrátt fyrir stærri her tókst Frökkum ekki að hrekja þá þaðan. [[Anna Englandsdrottning]] sem tók við völdum eftir lát Vilhjálms 1702 hélt stríðsundirbúningi áfram og það ár leiddi [[John Churchill]] hertogi af [[Marlborough]] sameinaðan her Breta, Hollendinga og Þjóðverja gegnum [[Niðurlönd]]. 1704 ákváðu Frakkar að halda með fransk-bæverskan her til [[Vínarborg]]ar. Marlborough hélt þá með sína heri gegnum Þýskaland um leið og Evgeníus hélt sínum her í norðurátt. Herirnir mættust í [[orrustan við Blenheim|orrustunni við Blenheim]] þar sem Englendingar, Hollendingar og Austurríkismenn unnu afgerandi sigur. Afleiðingin var sú að Bæjaraland dró sig út úr styrjöldinni. Brátt voru Frakkar hraktir frá Ítalíu, Spænsku Niðurlöndum og Þýskalandi og þungamiðja styrjaldarinnar fluttist til Spánar. Ósigrar Frakka í styrjöldinni gerðu það að verkum að landið var á barmi hruns og Loðvík neyddist til að semja um frið. Hann samþykkti að láta bandamönnunum Spán eftir ef hann fengi að halda [[Napólí]]. Bandamennirnir vildu hins vegar að hann sendi sjálfur her til að varpa eigin barnabarni, Filippusi 5., af stóli á Spáni. Loðvík féllst ekki á þetta og ákvað því að berjast til síðustu stundar. Herir bandalagsins voru þá komnir í ógöngur; þeir náðu ekki afgerandi árangri á Spáni og í Frakklandi sjálfu. Stuðningur við styrjöldina fór minnkandi í Bretlandi og [[1710]] komust íhaldsmenn til valda í ríkisstjórninni en þeir studdu friðarumleitanir. == Friðarsamningar == [[Mynd:Western_Europe_Utrecht_Treaty.jpg|thumb|right|Kort sem sýnir landamæri Vestur-Evrópu eftir friðarsamningana.]] Með [[Utrecht-samningarnir|Utrecht-samningunum]] 1713 hættu Bretar og Hollendingar þátttöku í stríðinu, viðurkenndu Filippus sem Spánarkonung gegn því að hann afsalaði sér öllu tilkalli til frönsku krúnunnar. [[Savoja]] fékk [[Sikiley]] og hluta af [[Hertogadæmið Mílanó|hertogadæminu Mílanó]] en Karl 4. keisari fékk Spænsku Niðurlönd, [[konungsríkið Napólí]], [[Sardinía|Sardiníu]] og stærstan hluta hertogadæmisins Mílanó. Spánn viðurkenndi yfirráð [[Portúgal]]s yfir [[Brasilía|Brasilíu]]. Bretar fengu [[Gíbraltar]] og [[Menorka]] og Frakkar gáfu eftir tilkall sitt til landsvæða [[Hudsonflóafélagið|Hudsonflóafélagsins]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Árið eftir gerðu Frakkar og Austurríkismenn með sér friðarsamninga í [[Rastatt]] og [[Baden]] 1714 en [[Barselóna]], sem hafði stutt Karl keisara sem ríkisarfa, gafst ekki upp fyrir her Búrbóna fyrr en [[11. september]] 1714 eftir langt [[umsátrið um Barselóna|umsátur]]. ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Heimildir== * {{cite book |last= Bruijn |first= J. R. |date= 2011 |title= The Dutch Navy of the Seventeenth and Eighteenth Centuries |location= Oxford |publisher= Oxford University Press |isbn= 9780986497353 |url=https://books.google.com/books?id=AZBHDwAAQBAJ&q=%22north+Foreland%22}} * {{cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |url=https://archive.org/details/warfarearmedconf0000clod |year=2008 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-7470-7 |edition=3rd}} * {{cite book |last=Dwyer |first =Philip G. |title=The Rise of Prussia 1700–1830 |year=2014 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-582-29268-0}} * {{cite book |last=Glete |first=Jan |title = War and the State in Early Modern Europe; Spain, the Dutch Republic and Sweden as Fiscal-Military States, 1500–1660 |url=https://archive.org/details/warstateinearlym0000glet |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-22645-5}} * {{cite book |last=Levy |first=Jack |title=War in the Modern Great Power System: 1495 to 1975 |url=https://archive.org/details/warinmoderngreat0000jack |publisher=University of Kentucky |year=2014 |isbn=978-0-8131-6365-9}} * {{cite journal |last=Lynn |first=John A. |year=1994 |title=Recalculating French Army Growth during the Grand Siècle, 1610–1715 |url=https://archive.org/details/sim_french-historical-studies_fall-1994_18_4/page/n21 |journal=[[French Historical Studies]] |volume=18 |issue=4 |pages=881–906 |doi=10.2307/286722 |jstor=286722}} * {{cite book |last=Nimwegen |first=Olaf van|title=De Veertigjarige Oorlog 1672–1712: de strijd van de Nederlanders tegen de Zonnekoning |trans-title=Fjörutíu ára stríðið 1672–1712: Barátta Hollendinga gegn sólkonungnum |publisher=Prometheus |year=2020 |isbn=978-90-446-3871-4 |language=nl}} * {{cite journal |last=Ostwald |first=Jamel |title=The 'Decisive' Battle of Ramillies, 1706: Prerequisites for Decisiveness in Early Modern Warfare. |journal=History |date=2000 |volume=42 |issue=3 |pages=649–677 |doi=10.2307/120864 |jstor=120864 |url=https://doi.org/10.2307/120864 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Ostwald |first=Jamel |title= Vauban under Siege: Engineering Efficiency and Martial Vigor in the War of the Spanish Succession |date=2006 |publisher=Brill |isbn=978-90-47-41150-5}} * {{cite book |last=Rasler |first=Karen |title=The Great Powers and Global Struggle, 1490–1990 |url=https://archive.org/details/greatpowersgloba0000rasl |year=1994 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-1889-5}} * {{cite book |last=Storrs |first=Christopher |title=War, Diplomacy and the Rise of Savoy, 1690–1720 |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780511496950}} * {{cite book |last=Urlanis |first=Boris Cezarevič |title=Wars and Population |year=1971 |publisher=Progress Publishing}} * {{cite book |last=Vault |first=François Eugène de|editor-last=Pelet |editor-first=Jean Jacques Germain baron |title=Mémoires militaires relatifs à la succession d'Espagne sous Louis XIV: Extraits de la correspondance de la cour et des généraux |volume=1 |orig-year=1845 |year=2016 |publisher=Wentworth Press |isbn=978-1-372-87768-1 |language=fr}} * {{cite book |last=Wijn |first=J.W. |title=Het Staatsche Leger: Deel VIII – Het tijdperk van de Spaanse Successieoorlog 1702–1705 (The Dutch States Army: Part VIII – The era of the War of the Spanish Succession 1702–1705) |publisher=Martinus Nijhoff |date=1956 |language=nl}} * {{cite book |last=Wilson |first=Peter |title=The Holy Roman Empire: A Thousand Years of Europe's History |url=https://archive.org/details/holyromanempiret0000pete |year=2016 |publisher=Allen Lane |isbn=978-1-84614-318-2}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Stríð í Evrópu]] [[Flokkur:Stríð á 18. öld]] scwbapj7gzhyye6hxgionkvxrce78q3 0 73522 1960260 1852183 2026-04-16T23:55:20Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960260 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Catedral de Santiago de Compostela agosto 2018 (cropped).jpg|190px|hægri]] '''Dómkirkjan í Santiago de Compostela''' er [[Spánn|spænsk]] miðaldadómkirkja og sögð reist yfir gröf [[Jakob postuli|Jakobs postula]]. Hún var byggð á 11. og 12. öld og vígð árið [[1128]]. Helgisögn sem þó er ekki studd neinum heimildum segir að Jakob hafi boðað kristni á Spáni og eftir að hann var höggvinn í [[Jerúsalem]] árið [[44]] hafi líkamsleifar hans verið fluttar til [[Galisía|Galisíu]] og jarðsettar þar. Árið [[829]] var reist kirkja á staðnum þar sem hann var talinn grafinn og seinna reis dómkirkjan þar. Hún var endastöð á [[Jakobsvegur|Jakobsveginum]], [[pílagrímsferð|pílagrímaleiðinni]] sem farin var að gröf postulans. Dómkirkjan varð þriðji mikilvægasti ákvörðunarstaður kristinna pílagríma á eftir Jerúsalem og [[Róm]]. == Heimildir == * {{cite book|author1=Bravo Lozano, Millán|title=Camino de Santiago Inolvidable|year= 1999|publisher= Everest|location=León|isbn=84-241-3905-4|ref=Bra99}} * {{cite book|author1=Carro Otero, Xosé|title=Santiago de Compostela|url=https://archive.org/details/santiagodecompos0000unse_y4n8|publisher=publisher Everest|year=1997|isbn=84-241-3625-X}} * {{cite book|author1=Chamorro Lamas, Manuel; González, Victoriano; Regal, Bernardo|title=Rutas románicas en Galicia/1|publisher=Ediciones Encuentro|year=1997|isbn=84-7490-411-0}} * {{cite book |url=http://books.google.es/books?id=1NOqQLR2cMMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false| title=Romerías y santuarios de Galicia |author1=Fraguas Fraguas, Antonio|publisher=publisher Galaxia|year=2004|page=20 |isbn=978-84-8288-704-3|ref=Fra04}} * {{cite book|author1=Fuertes Domínguez, Gregorio|title=Guía de Santiago, sus monumentos, su arte|publisher=El Eco Franciscano|year=1969|others=Depósito Legal C. 325-1969}} * {{cite book|author1=García Iglesias, José Manuel|title=A catedral de Santiago: A Idade Moderna |year=1993|publisher=Xuntanxa|language=gallego |isbn=8486614694 |ref=Gar93}} * {{cite book|author1=Garrido Torres, Carlos|title=Las Guías visuales de España: Galicia|year=2000|publisher=El País|others=Depósito legal: B 18469|ref=Gar00}} * {{cite book|author1=Gómez Moreno, María Elena|title=Mil Joyas del Arte Espyearl, Piezas selectas, Monumentos magistrales: Tomo primero Antigüedad y Edad Media|year=1947|location=Barcelona|publisher=Instituto Gallach|ref=Gom47}} * {{cite book | last=Navascués Palacio | first=Pedro | first2=Carlos | last2=Sarthou Carreres | year=1997 | title=Catedrales de España | url=https://archive.org/details/catedralesdeespa0000pedr | location=Madrid | publisher=[[Espasa Calpe]] | isbn=84-239-7645-9 | id= {{OCLC|249825366}} | others =Edición especial para el Banco Bilbao Vizcaya | ref=Nav97}} * {{cite book |title=Guía de Galicia|author1=Otero Pedrayo, Ramón| publisher=publisher Galaxia | year=1965 |edition=4ª | url=http://books.google.es/books?id=PRDX_fe4bmEC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false |pages=351 y siguientes|ref=Ped65}} * {{cite book |author1=Portela Silva, E. |year=2003 |title=Historia de la ciudad de Santiago de Compostela |publisher=Universidad de Santiago de Compostela |isbn=8497501373 |url=http://books.google.es/books?id=-e9_EDt4aVMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ref=Por03}} * {{cite journal|author1=Sanmartín, Juan R.|title=O Botafumeiro: Parametric pumping in the Middle Ages |volume=52| number=10| pages=937–945 |doi=10.1119/1.13798 |year=1984 |journal=American Journal of Physics |language= Αγγλικά |ref=San84}} * {{cite book|author1=Vaqueiro, Vítor|title=Guía da Galiza máxica, mítica e lendaria|year=1998|publisher=Galaxia|isbn=8482882058 |language=gallego|url=http://books.google.com/books?id=8ZmpCkbzZQkC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false| ref=Vaq98}} * {{cite book|author1=Vázquez Varela, J. M.; Yzquierdo Perrín, R.; García Iglesias, Castro, J. M.| title=100 works mestras da arte galega|year=1996|publisher=Nigra Arte |isbn=84-87709-50-8 |language=gallego |ref=Vaz96}} * {{cite book |author1=Villa-Amil y Castro, José | url=http://books.google.es/books?id=MmBBAAAAcAAJ&pg=PA124#v=onepage&q&f=false |title=Descripción histórico-artístico-arqueológica de la catedral de Santiago |publisher=Impr. de Soto Freire |year=1866 |ref=Vil66}} * Turner, J. - [[Grove Dictionary of Art]] - MacMillan Publishers Ltd., 1996; ISBN [[Kerfissíða:Bókaheimildir/0-19-517068-7]] * Cathedral video [http://www.vimeo.com/27959788 www.vimeo.com/27959788] * Botafumeiro https://www.youtube.com/watch?v=rOoHyEEXxoA [[Flokkur:Dómkirkjur á Spáni|Santiago de Compostela]] [[Flokkur:Pílagrímaferðir]] {{stubbur}} q62wffpd5h67cdezfivc1aul60yct4y 0 73838 1960245 1930144 2026-04-16T23:45:59Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960245 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Queen Victoria 1887.jpg|thumb|right|Viktoría Bretadrottning árið 1887.]] '''Viktoríutímabilið''' var tímabil í [[saga Bretlands|sögu Bretlands]] sem náði frá júní [[1837]] til janúar [[1901]] þegar [[Viktoría Bretadrottning]] réð ríkjum í Bretlandi.<ref>{{cite web|author=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|year=2009|title=Hvenær var Viktoríutímabilið og hvað gerðist þá?|website=Vísindavefurinn|url=http://visindavefur.is/?id=51936}}</ref> Viktoríutímabilið tók við af [[Georgstímabilið|Georgstímabilinu]] og þegar því lauk tók [[Játvarðstímabilið]] við. Á þessum tíma var mikill uppgangur í bresku samfélagi. Menntuð [[millistétt]] gat myndast vegna [[breska heimsveldið|breska heimveldsins]] og [[iðnvæðing]]ar á [[Bretland]]i. Íbúafjöldi [[England]]s tvöfaldaðist og fór úr 16,8 milljónum árið 1851 í 30,5 milljónir árið 1901,<ref>[http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fom2005/01_FOPM_Population.pdf The UK population: past, present and future], statistics.gov.uk</ref> meðan íbúafjöldi [[Írland]]s fór úr 8,2 milljónum árið 1841 í 4,5 milljónir árið 1901.<ref>{{cite web|url=http://homepage.tinet.ie/~cronews/geog/census/popcosum.html|title=Ireland - Population Summary}}</ref> Á þessum tíma urðu miklar breytingar á bresku samfélagi. Velmegun jókst þegar heimsveldið stækkaði og miklar framfarir urðu í tækni og vísindum. [[Þéttbýlisvæðing]] og [[samgöngur|samgöngubylting]] einkenndu tímabilið. [[Læsi]] varð almennt og árið 1870 voru fyrstu fræðslulögin samþykkt sem gerðu menntun barna að skyldu. [[Barnaþrælkun]] og viðvarandi [[vannæring]] meðal lágstéttanna voru samt stórt vandamál og vegna stefnu um lágmarksafskipti ríkisvaldsins gengu samfélagsumbætur hægt fyrir sig. [[Fátækrahverfi]] og útbreiðsla smitsjúkdóma voru ein afleiðing af þéttbýlismyndun. Vegna þessara miklu samfélagsbreytinga er tímabilinu stundum skipt í þrennt: árviktoríutímabilið frá 1837 til 1850, miðviktoríutímabilið frá 1851 til 1879, og síðviktoríutímabilið frá 1880 til 1901.<ref>{{cite book|author=Sadleir, M.|year=1945|title=Trollope, a commentary|url=https://archive.org/details/trollopecommenta0000mich_a6v4|publisher=Constable}}</ref> Síðasti hluti tímabilsins fer að hluta til saman við tímabilið sem var nefnt [[Belle Époque]] á meginlandi Evrópu og [[Gyllingartímabilið]] í sögu [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Eftir sigur í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]] var breska heimsveldið öflugasta og stærsta heimsveldið og við tók langt friðartímabil sem kennt er við breskan frið eða [[Pax Britannica]]. Á þessum tíma hafði Bretland nær óskorað vald yfir úthöfum heimsins. Bretland átti þó oft í átökum við minni ríki og tók líka þátt í [[kapphlaupið um Afríku|kapphlaupinu um Afríku]] og [[Stórleikurinn|Stórleiknum]] í Mið-Asíu. Meðal helstu átaka Breta á Viktoríutímanum voru [[Krímstríðið]], [[uppreisnin á Indlandi]], [[Súlústríðið]] og [[Búastríðin]]. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:19. öldin]] [[Flokkur:Viktoríutímabilið| ]] [[Flokkur:Saga Bretlands]] skxvap8jmgp7uhwob7kp45ecslp82ka 0 74831 1960209 1933543 2026-04-16T23:12:47Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960209 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Moskítóflugur | status = secure | image = Mosquito 2007-2.jpg | image_caption = Kvenkyns ''[[Culiseta longiareolata]]''. | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | ordo = [[Tvívængjur]] (''Diptera'') | subordo = [[Mý (skordýr)|Mý]] (''Nematocera'') | infraordo = ''[[Culicomorpha]]'' | superfamilia = ''[[Culicoidea]]'' | familia = '''Moskítóflugur''' (''Culicidae'') | familia_authority = | diversity_link = Culicidae#Systematics | subdivision_ranks = Undirættir | subdivision =[[Anophelinae]]<br />[[Culicinae]]<br />[[Toxorhynchitinae]] | diversity = 41 undirætt }} '''Moskítóflugur''' eða '''stungumý''' ([[fræðiheiti]]: ''Culicidae'') eru algeng [[ætt (flokkunarfræði)|ætt]] [[skordýr]]a af ættbálki [[Tvívængjur|tvívængja]] sem lifa víða um heim. Til ættarinnar teljast um 3500 [[tegund (flokkunarfræði)|tegundir]].<ref>{{vísindavefurinn|56656|Í hvaða löndum eru engar moskítóflugur?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=22.7.2010}}</ref> Nafnið kemur úr spænsku, ''mosca'' „fluga“ með smækkunarendingunni ''-ito'' og merkir því „smáfluga“. Moskítóflugur hafa grannan liðskiptan búk, eitt vængjapar, sex langar og grannar lappir, og mjög ílanga [[munnlimir|munnlimi]] sem þær nota til að stinga og sjúga með. Allar moskítóflugur nærast á [[blómasafi|blómasafa]], en kvendýr margra tegunda hafa sérhæft sig í að sjúga [[blóð]]. Tegundafjölbreytni moskítóflugna kom til á [[krítartímabilið|krítartímabilinu]]. [[Þróunarlíffræði]]ngar hafa lýst moskítóflugum sem [[örrándýr]]um sem lifa [[sníkjulífi]] á stærri dýrum með því að sjúga úr þeim blóð án þess að drepa þau.<ref name="Wilson 2014">{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |author-link=E. O. Wilson |title=The Meaning of Human Existence |url=https://archive.org/details/meaningofhumanex0000wils_x0n8 |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=[https://archive.org/details/meaningofhumanex0000wils_x0n8/page/112 112]}}</ref> [[Snýkjudýrafræði]]ngar líta hins vegar á moskítóflugur sem [[smitberi|smitbera]] sem flytja [[frumdýr]], [[baktería|bakteríur]] og [[veira|veirur]] milli hýsla.<ref name="Poulin Randhawa 2011">{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 |url-access=subscription }}</ref> Lífsferill moskítóflugna hefst með því að kvendýrið verpir frjóvguðum eggjum í stillt vatn.<ref>{{vísindavefurinn|48291|Hvað lifa moskítóflugur lengi og af hverju klæjar mann af bitum þeirra?|höfundur=Gunnar Þór Magnússon|dags=30.7.2008}}</ref> Úr eggjunum klekjast svo [[lirfa|lirfur]] sem [[myndbreyting|myndbreytast]] í [[púpa|púpur]]. Bæði lirfur og púpur þurfa loft úr [[andrúmsloft]]inu. Þær sækja það með röri sem þær stinga upp úr vatnsyfirborðinu. Lirfur moskítóflugna eru mikilvæg fæða fyrir mörg vatnadýr, eins og gyðlur [[drekafluga|drekaflugna]], fiska og suma fugla. Púpan þroskast svo í fullorðna flugu sem skríður upp úr hamnum upp á yfirborð vatnsins. Allt ferlið getur tekið frá nokkrum dögum upp í mánuð.<ref name="EPA life cycle">{{cite web |title=Mosquito Life Cycle |date=21 February 2013 |url=https://www.epa.gov/mosquitocontrol/mosquito-life-cycle |publisher=[[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]] |access-date=12 December 2023 |archive-date=19 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219184319/https://www.epa.gov/mosquitocontrol/mosquito-life-cycle |url-status=live }}</ref> Karldýrin [[svermur|sverma]] í ljósaskiptunum og makast við kvendýr sem fljúga inn í sverminn. Hjá þeim tegundum sem sjúga blóð, finnur kvendýrið hýsil og sýgur úr honum blóð. Hún hvílist svo í 2-3 daga til að melta blóðið og gefa eggjunum færi á að þroskast áður en hún verpir. Moskítóflugur nýta sér blóð úr mörgum tegundum [[hryggdýr]]a og sumum [[hryggleysingi|hryggleysingjum]], aðallega öðrum liðdýrum. [[Munnvatn]] moskítóflugna berst í hýsilinn þegar hún sýgur blóð og getur valdið útbrotum með kláða. Moskítóflugan getur fengið í sig [[sýkill|sýkla]] sem hún flytur svo til næsta hýsils sem hún sýgur úr blóð. Meðal sjúkdóma sem moskítóflugur bera eru [[malaría]], [[þráðormasýki]], [[mýgulusótt]] og [[beinbrunasótt]]. Helstu tegundir sem bera sýkla milli manna, eru ''[[Anopheles gambiae]]'' sem getur borið malaríu í hitabeltinu,<ref>{{cite journal|title=The Anopheles gambiae 1000 Genomes Consortium. Genetic diversity of the African malaria vector Anopheles gambiae|journal=Nature|volume=552|pages=96–100|year=2017|doi=10.1038/nature24995}}</ref> og ''[[Aedes aegypti]]'' sem hefur dreifst víða um heim og getur borið mýgulusótt.<ref>{{cite journal |last1=Eisen |first1=L. |last2=Moore |first2=C. G. |year=2013 |title=''Aedes (Stegomyia) aegypti'' in the Continental United States: A Vector at the Cool Margin of Its Geographic Range |journal=Journal of Medical Entomology |volume=50 |issue=3 |pages=467–478 |doi=10.1603/ME12245 |pmid=23802440 |s2cid=16922806 |doi-access= }}</ref> Moskítóflugur er að finna nánast um allan heim, þótt flestar tegundir lifi í [[hitabeltið|hitabeltinu]] og á [[hlýtemprað loftslag|hlýtempruðum svæðum]]. Moskítóflugur er til dæmis að finna á [[Grænland]]i, í [[Norður-Noregur|Norður-Noregi]] og [[Skotland]]i. Moskítóflugur hafa ekki lifað af á [[Ísland]]i, þótt flækingar hafi oft fundist. Hugsanlega er umhleypingum í veðri um að kenna.<ref>{{vísindavefurinn|2166|Af hverju lifa ekki moskítóflugur á Íslandi, fyrst þær geta lifað báðum megin á Grænlandi?|höfundur=Gísli Már Gíslason|dags=7.3.2002}}</ref> Sumir telja þó að landnám moskítóflugna á Íslandi sé aðeins tímaspursmál.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252722842d/moskito-flugur-muni-koma-til-is-lands|title=Moskító­flugur muni koma til Ís­lands|author=Jón Ísak Ragnarsson|date=6. maí 2025|website=Vísir}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252791720d/moskito-flugan-maett-til-is-lands|title=Moskítóflugan mætt til Íslands|author=Kolbeinn Tumi Daðason|date=20. október 2025|website=Vísir}}</ref> Önnur lönd þar sem engar moskítóflugur er að finna eru [[Færeyjar]],<ref>{{cite web|url=https://www.icelandreview.com/news/nature-travel/mosquitoes-iceland-puzzles-scientists/|title=No Mosquitoes in Iceland Puzzles Scientists|website=Iceland Review|date=31. júlí 2013}}</ref> [[Tristan da Cunha]], [[Falklandseyjar]] og [[Suðurskautslandið]].<ref>{{cite journal|author=Medlock et al.|title=An entomological review of invasive mosquitoes in Europe|journal=Bulletin of Entomological Research|year=2015|volume=105|number=6|pages=637-663|doi=10.1017/S0007485315000103}}</ref> == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Tenglar == * [https://e-m-b.myspecies.info/ Journal of the European Mosquito Control Association] {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Moskítóflugur| ]] a1yhidw9dnn8u951ktdjvcm6qwdpiyp 0 76737 1960203 1864359 2026-04-16T18:52:34Z Alvaldi 71791 Ísland 1960203 wikitext text/x-wiki '''Þreföld tvenna''' er [[hugtak]] í [[Körfuknattleikur|körfubolta]] og á við um það þegar leikmaður nær tveggja stafa tölu (þ.e. 10 eða meira) í þremur af eftirfarandi fimm: [[stig (körfuknattleikur)|stigum]], [[frákast (körfuknattleikur)|fráköstum]], [[stoðsending (körfuknattleikur)|stoðsendingum]], [[Varið skot (körfuknattleikur)|vörðum skotum]] og [[stolinn bolti (körfuknattleikur)|stolnum boltum]]. Ef leikmaðurinn hefur tvo tugi eða meira í þremur flokkum, t.d. 20 stig, 20 fráköst og 20 stoðsendingar, er talað um tvöfalda þrefalda tvennu. Algengast er að leikmaður nái þrefaldri tvennu með tíu eða fleiri stigum, fráköstum og stoðsendingum. Hugtakið sjálft varð til þegar Bruce Jolesch, upplýsingafulltrúi [[Los Angeles Lakers]] var að lýsa fjölhæfni [[Magic Johnson|Magics Johnson]]. Þreföld tvenna er álitin vísbending um góða alhliða frammistöðu leikmanns. Í [[National Basketball Association|NBA-deildinni]] í Bandaríkjunum eru þrefaldar tvennur tiltölulega sjaldgæfar og yfirleitt ná jafnvel framúrskarandi leikmenn ekki nema tíu á hverju leiktímabili (sem er 82 leikir). Þrefaldar tvennur eru sjaldgæfari í leikjum undir [[International Basketball Federation|FIBA-reglum]] en þá eru leikir einungis 40 mínútna langir en ekki 48 mínútur eins og í NBA-deildinni. ==Ísland== ===Efsta deild karla=== Tímabilið 2014-2015 var [[Pavel Ermolinskij]] með þrefalda tvennu að meðaltali í leik fyrir [[KR (körfuknattleikur karla)|KR]] í [[Úrvalsdeild karla í körfuknattleik|Úrvalsdeild karla]]. Í 15 leikjum var hann með 13,3 stig, 10,5 fráköst og 10,3 stoðsendingar að meðaltali.<ref>{{Cite web|url=https://www.korfustatt.is/Leikmadur/71445|title=Pavel Ermolinskij - tölfræðiyfirlit {{!}} Körfustatt.is|website=www.korfustatt.is|access-date=2026-04-16}}</ref> ===Næst efsta deild kvenna=== [[Helena Sverrisdóttir]] var með fjórfalda tvennu að meðaltali í leik fyrir Hauka veturinn 2003-2004 í 2. deild kvenna (nú [[1. deild kvenna í körfuknattleik|1. deild kvenna]]). Í 16 leikjum var hún með 37,6 stig, 13,3 fráköst, 11,6 stoðsendingar og 10,2 stolna bolta að meðaltali í leik.<ref>[http://gamli.kki.is/mot/1500001813_HAUKAR______.htm Tölfræði - Haukar]</ref> Tímabilið 2024-2025 var [[Jónína Þórdís Karlsdóttir]] með 17,5 stig, 10,2 fráköst og 10,0 stoðsendingar að meðaltali í 17 leikjum fyrir [[Ármann (körfuknattleikur kvenna)|Ármann]] í 1. deild kvenna.<ref>{{Cite web|url=https://kki.is/motamal/leikir-og-urslit/motayfirlit/Leikmadur?league_id=undefined&season_id=128590&player_id=4888065|title=Jónína Þórdís Karlsdóttir {{!}} 1. deild kvenna (2024-2025 Tímabil)|website=kki.is|language=en|access-date=2026-04-16}}</ref> == NBA-deildin == * '''Þreföld tvenna að meðaltali yfir heilt leiktímabil''': [[Oscar Robertson]] er eini leikmaðurinn í sögu NBA-deildarinnar sem hefur náð því afreki.<ref>thebigo.com, [http://www.thebigo.com/News/triple-double-season.php „Triple-Double Facts“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704112525/http://www.thebigo.com/News/triple-double-season.php |date=2008-07-04 }}. Skoðað 27. febrúar 2008.</ref> Það var á leiktímabilinu 1961-62 en þá skoarið Robertson að meðaltali 30,8 stig í leik, tók að meðaltali 12,5 fráköst og gaf að meðaltali 11,4 stoðsendingar. * '''Flestar þrefaldar tvennur''' (á venjulega leiktímabili): [[Oscar Robertson]] náði þrefaldri tvennu alls 181 sinni. * '''Flestar þrefaldar tvennur''' (í úrslitakeppni): [[Magic Johnson]] náði þrefaldri tvennu alls 30 sinnum. * '''Flestar þrefaldar tvennur á einu leiktímabili''': [[Oscar Robertson]] náði þrefaldri tvennu alls 41 sinni á leiktímabilinu 1961-62. [[Wilt Chamberlain]] kemur næstur en hann náði þrefaldri tvennu alls 31 sinni á leiktímabilinu 1967-68. * '''Yngsti leikmaður''': [[LeBron James]], þá 20 ára og 20 daga gamall, náði þrefaldri tvennu 19. janúar 2005 í leik gegn [[Portland Trail Blazers]]. Hann skoraði 27 stig, tók 11 fráköst og gaf 10 stoðsendingar. * '''Elsti leikmaður''': [[Karl Malone]] er eini leikmaðurinn sem hefur náð þrefaldri tvennu á fimmtugsaldri en það gerði hann 28. nóvember 2003 þegar hann skoraði 10 stig, tók 11 fráköst og gaf 10 stoðsendingar í leik gegn [[San Antonio Spurs]]. * '''Tvöföld þreföld tvenna''': Til þess að ná tvöfaldri þrefaldri tvennu þarf tvo tugi í að minnsta kosti þremur flokkum. [[Wilt Chamberlain]] er eini leikmaðurinn sem hefur náð slíku afreki en það gerði hann 2. febrúar 1968; Chamberlain skoraði 22 stig, tók 25 fráköst og gaf 21 stoðsendingu. * '''Lengsta röð af þreföldum tvennum''': Wilt Chamberlain á þeta met en frá 8. mars til 20. mars árið 1968 náði hann þrefaldri tvennu í níu leikjum í röð. * '''Félagar með þrefaldar tvennur í sama leik''': [[Michael Jordan]] og [[Scottie Pippen]] náðu báðir þrefaldri tvennu í sama leik ([[Chicago Bulls]] gegn [[Los Angeles Clippers|L.A. Clippers]]) þann 3. janúar 1989. [[Vince Carter]] og [[Jason Kidd]] náður báðir þrefaldri tvennu í sama leik ([[New Jersey Nets]] gegn [[Washington Wizards]]) þann 7. apríl 2007. === Flestar þrefaldar tvennur í NBA-deildinni === *''uppfært feb. 2022.'' {| class="wikitable" !colspan=3|Á leiktímabili |- !Númer !Nafn !Þrefaldar tvennur |- |1|| '''[[Russell Westbrook]]''' || 193 |- |2 || [[Oscar Robertson]] ||181 |- |3 || [[Magic Johnson]] || 138 |- |4 || [[Jason Kidd]] || 107 |- |5 || '''[[LeBron James]]''' || 103 |- |6 || [[Wilt Chamberlain]] || 78 |- |7 || '''[[Nikola Jokic]]''' || 71 |- |8 || '''[[James Harden]]''' || 67 |- |9 || [[Larry Bird]] || 59 |- |10 || '''[[Luka Doncic]]''' || 45 |- |11|| [[Fat Lever]] || 43 |- |12 || [[Bob Cousy]] || 33 |- |13|| [[Ben Simmons]] || 32 |- |13||'''[[Rajon Rondo]]''' || 32 |- |14|| '''[[Draymond Green]]''' || 31 |- |14 || [[John Havlicek]] || 31 |- |15 || '''[[Giannis Antetokounmpo]]''' || 29 |- |15 || [[Grant Hill]] || 29 |- |16|| [[Michael Jordan]] || 28 |- |17 || [[Elgin Baylor]] || 26 |- |18 || [[Clyde Drexler]] || 25 |} <nowiki>*</nowiki> gefur til kynna að leikmaður sé enn virkur {| class="wikitable" !colspan=3|Í úrslitakeppni |- !Númer !Nafn !Þrefaldar tvennur |- |1 || [[Magic Johnson]] || 30 |- |2 || [[Jason Kidd]] || 11 |- |3 || [[Larry Bird]] || 10 |- |4 || [[Wilt Chamberlain]] || 9 |- |5 || [[Oscar Robertson]] || 8 |- |6 || [[John Havlicek]] || 5 |- |7 || [[Charles Barkley]] || 4 |- |7 || [[Elgin Baylor]] || 4 |- |7 || [[Walt Frazier]] || 4 |- |7 || [[Scottie Pippen]] || 4 |- |7 || [[Tim Duncan]]* || 4 |} <nowiki>*</nowiki> gefur til kynna að leikmaður sé enn í starfi === Þrefaldar tvennur í NBA-deildinni með vörðum skotum eða stolnum boltum === Eftirfarandi eru þekkt tilvik en fleiri eru hugsanlega til. '''Stig, fráköst og varin skot''' Þetta er næst algengasta samsetning þrefaldrar tvennu. Þessu afreki hefur verið náð að minnsta kosti 46 sinnum á síðustu 22 árum. Nokkrir leikmenn hafa náð þessu afreki oftar en einu sinni. * [[Dikembe Mutombo]] (tíu sinnum) * [[Hakeem Olajuwon]] (níu sinnum, einu sinni þegar hann náði [[fjórföld tvenna|fjórfaldri tvennu]]) * [[David Robinson]] (níu sinnum, einu sinni þegar hann náði [[fjórföld tvenna|fjórfaldri tvennu]]) * [[Shawn Bradley]] (sex sinnum) * [[Marcus Camby]] (þrisvar sinnum) * [[Ben Wallace]] (tvisvar sinnum) * [[Nate Thurmond]] náði þessu afreki þegar hann náði [[fjórföld tvenna|fjórfaldri tvennu]]. * Leikmenn sem hafa náð þessu afreki einu sinni: [[Mark Eaton]], [[Manute Bol]], [[Larry Nance]], [[Benoit Benjamin]], [[Shaquille O'Neal]], [[Jermaine O'Neal]], [[Andrei Kirilenko]], [[Dwight Howard]]. '''Stig, stoðsendingar og stolnir boltar''' * [[Fat Lever]] (13 — 15 — 10)) 9. mars 1985 (Denver gegn Indiana) * [[Clyde Drexler]] (26 — 11 — 10) 10. janúar 1986 (Portland gegn Milwaukee) * [[Emilio Salinas Jr]] (17 — 13 — 10) 9. desember 1993 (Phoenix gegn Washington) * [[Mookie Blaylock]] (14 — 11 — 10) 14. apríl 1998 (Atlanta gegn Philadelphia) * [[Alvin Robertson]] náði þessu afreki þegar hann náði [[fjórföld tvenna|fjórfaldri tvennu]]. '''Stig, fráköst og stolnir boltar''' * [[Larry Steele]] (12 — 11 — 10) 16. nóvember 1974 (Portland gegn L.A. Lakers) * [[Clyde Drexler]] (25 — 10 — 10) 1. nóvember 1996 (Houston gegn Sacramento) * [[Kendall Gill]] (15 — 10 — 11) 3. apríl 1999 (New Jersey gegn Miami) * [[Alvin Robertson]] náði þessu afreki þegar hann náði [[fjórföld tvenna|fjórfaldri tvennu]]. '''Stig, stoðsendingar og varin skot''' * Þessu afreki hefur verið náð í NBA-deildinni að minnsta kosti tvisvar sinnum á síðustu 22 árum og að minnsta kosti þrisvar í sögu deildarinnar. Öll þekkt tilvik eru hlutar af [[fjórföld tvenna|fjórfaldri tvennu]]. '''Fráköst, stoðsendingar og varin skot''' * Þessu afreki hefur verið náð í NBA-deildinni að minnsta kosti tvisvar sinnum á síðustu 22 árum og að minnsta kosti þrisvar í sögu deildarinnar. Öll þekkt tilvik eru hlutar af [[fjórföld tvenna|fjórfaldri tvennu]]. '''Fráköst, stoðsendingar og stolnir boltar''' * [[Alvin Robertson]] náði þessu afreki þegar hann náði [[fjórföld tvenna|fjórfaldri tvennu]] en það er eina þekkta dæmið úr sögu NBA-deildarinnar. '''Þrefaldar tvennur sem ekki hafa sést''' * Stig, stolnir boltar og varin skot * Fráköst, stolnir boltar og varin skot * Stoðsendingar, stolnir boltar og varin skot == Neðanmálsgreinar == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Tvöföld tvenna]] * [[Fjórföld tvenna]] * [[Fimmföld tvenna]] * [[Fimm í fimm]] [[Flokkur:Körfuknattleikshugtök]] [[de:Double (Basketball)#Triple-double]] [[en:Double (basketball)#Triple-double]] cwerfb14ye54szflel3g7bt7h49i714 0 80459 1960186 1789212 2026-04-16T15:14:52Z TKSnaevarr 53243 1960186 wikitext text/x-wiki '''Lögmaður Færeyja''' er æðsti handhafi [[Framkvæmdavald|framkvæmdavalds]] í [[Landsstjórn Færeyja]]. Hann er kosinn á fjögurra ára fresti af [[Færeyska lögþingið|Færeyska lögþinginu]], og leiðir landsstjórnina, sem er heimastjórn færeyja. Lögmaður Færeyja þarf að undirrita öll lög sem lögþingið setur. Núverandi lögmaður er [[Beinir Johannesen]]. Starf lögmanns eða [[lögsögumaður|lögsögumanns]] varð til fyrir árið 1000 en var lagt niður árið 1816 og tekið upp aftur í breyttri mynd 1948. == Saga == Í [[Þingfararbálkur|Þingfararbálki]] [[Gulaþingslög|Gulaþingslaganna]] norsku, en gera má ráð fyrir að færeysk lög hafi í upphafi verið sniðin að þeim eins og íslensku lögin, er kveðið á um að þing skuli velja sér lögsögumann. Í norsku lögunum sem samþykkt voru [[1271]] segir að þingið velji sér lögmann. Árið [[1604]] var þetta fyrirkomulag afnumið og eftir það var lögmaður skipaður af [[Danakonungur|Danakonungi]]. Embætti lögmannsins hélst þó í grundvallaratriðum lítt breytt í margar aldir en heimildir frá fyrri öldum byggðar í Færeyjum eru mjög fátæklegar og lítið er vitað um embættið eða hverjir gegndu því allt fram á 16. öld. Færeyjar höfðu eins og Ísland verið [[skattland]] [[Noregskonungar|Noregskonungs]] en eftir [[Friðarsamningarnir í Kiel|friðasamningana í Kiel]], þar sem [[Danmörk|Danir]] misstu yfirráð yfir [[Noregur|Noregi]], héldu þeir eftir Færeyjum, [[Ísland]]i og [[Grænland]]i. Þetta þýddi að staða Færeyja breyttist, þær urðu að [[amt]]i í Danmörku og Danir aflögðu [[Færeyska lögþingið|Lögþingið]] og lögmannsembættið [[1816]]. [[Amtmaður Færeyja|Amtmaður]] tók við löggæslu, dómsmálum og kirkjumálum. Lögþingið var svo endureist [[1852]] og frá [[1923]] var lögþingsformaður valinn af þingmönnum. Með [[Heimastjórnarlögin 1948|heimastjórnarlögunum 1948]] var staða lögmanns endurvakin í núverandi mynd. == Tengt efni == [[Listi yfir lögmenn Færeyja]] ==Tenglar== * [http://www.tinganes.fo/ Heimasíða lögmannsins] [[Flokkur:Lögmenn Færeyja| ]] [[Flokkur:Færeysk stjórnmál]] [[Flokkur:Saga Færeyja]] {{Færeysk stjórnmál}} nk0n9aquempyjy3jgy24lh03sciy2qh 0 80579 1960299 1958272 2026-04-17T10:47:23Z TKSnaevarr 53243 /* Framleiðandi */ 1960299 wikitext text/x-wiki {{athygli|málfar}} {{Leikari | name = Jerry Bruckheimer | image = Jerry_Bruckheimer_at_Sorceror's_Apprentice_panel_at_WonderCon_2010.JPG | imagesize = 250px | caption = Jerry Bruckheimer | birthdate = {{Fæðingardagur og aldur|1945|9|21}} | location = [[Detroit]] í [[Michigan]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | birthname = Jerome Leon „Jerry“ Bruckheimer | yearsactive = 1972 - }} '''Jerome Leon „Jerry“ Bruckheimer''' (fæddur [[21. september]] [[1945]]) er bandarískur kvikmyndaframleiðandi og sjónvarpsframleiðandi. Þekktustu sjónvarpsseríur hans eru ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'', ''[[CSI: Miami]]'' og ''[[CSI: NY]]''. Frægustu kvikmyndir hans eru ''[[Beverly Hills Cop]]'' myndirnar, ''[[Top Gun]]'', ''[[The Rock]]'', ''[[Con Air]]'', ''[[Crimson Tide]]'', ''[[Armageddon]]'', ''[[Pirates of the Caribbean]]'' myndirnar og ''[[National Treasure]]'' myndirnar. == Einkalíf == Bruckheimer fæddist í [[Detroit]] í [[Michigan]] og er sonur þýskra innflytjanda sem eru gyðingatrúar.<ref>http://www.thestar.com/entertainment/article/287485</ref> Bruckheimer var aktívur meðlimur í frímerkjaklúbbi og sundhandknattleik. Útskrifaðist með B.A. gráðu í sálfræði frá Arizonaháskóla með algebru sem aukafag og var meðlimur í Zeta Beta Tau bræðralaginu. Bruckheimer hefur verið áhugasamur um kvikmyndir frá unga aldri ásamt áhuga á ljósmyndun og tók oft tækifærismyndir þegar hann hafði tíma. Eftir nám þá fluttist Bruckheimer til [[Chicago]] þar sem hann vann í póstdeild hjá auglýsingafyrirtæki. Á endanum, þá dróst Bruckheimer inn í auglýsingaframleiðslu þegar hann fékk tækifæri til þess að framleiða kvikmynd. Því næst þá flutti hann til [[Los Angeles]]. Bruckheimer hefur verið giftur tvisvar sinnum: Bonnie Bruckheimer og saman eiga þau einn son. Býr hann í [[Burbank]] með seinni eiginkonu sinni, skáldsagnahöfundinum Linda Bruckheimer. Á hann eina stjúpdóttur, Alexöndru. Eiga þau búgarð í [[Bloomfield]] í [[Kentucky]], suðaustur af [[Louisville]] í [[Kentucky]], heimabæ Lindu Bruckheimers, sem og annan í [[Ojai]], suður af [[Santa Barbara]].<ref>{{cite web |url=http://www.nettiejarvis.com/newyork/gohome.htm |title=You Can Go Home Again<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-13 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115214736/http://www.nettiejarvis.com/newyork/gohome.htm |url-status=dead }}</ref> Kvikmyndafyrirtæki hans, Jerry Bruckheimer Films, er staðsett við 1631 10th Street í [[Santa Monica]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. === Trú === Þegar hann er spurður um andlega viðleitni hefur Bruckheimer sagt að [[Guð]] sé honum mikilvægur og er sá „sem sér um þau gæði sem við þurfum öll á og horfum upp til“. Einnig hefur hann sagt að eiginkona hans Linda haldi honum jarðbundnum.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ejSGiIKOquk&NR=1 YouTube - Jerry Bruckheimer Talks About Spirituality<!-- Bot generated title -->]</ref> === Hjálparstarfssemi === Bruckheimer styður bardagann gegn MS-sjúkdómnu gegnum The Nancy Davis Foundation fyrir MS-sjúklinga. Þar að auki þá hefur hann ákveðið að skuldbinda sig til þess að hjálpa mismunandi málstöðum gegnum Jerry Bruckheimer Foundation.<ref name="askmen.com"/> Seinast sem Jerry Bruckheimer Foundation gaf framlag var árið 1995, þegar gefið var $9.350 handa Van Nuys prep school.<ref>{{cite web |url=http://www.thesmokinggun.com/foundations/jerrybruckheimer1.html |title=The Smoking Gun: Celebrity Charity Review<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-13 |archive-date=2007-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017094755/http://www.thesmokinggun.com/foundations/jerrybruckheimer1.html |url-status=dead }}</ref> Bruckheimer hefur hjálpað til við að lagfæra hið sögulega skip ''[[Cutty Sark]]'', sem er í líkingu við skipin sem sjást í [[Pirates of the Caribbean]] myndunum. Safn af ljósmyndum eftir Bruckheimer var sýnt í nóvember 2007 í London til þess að afla peninga fyrir Cutty Sark verkefnið. Sýningin innihélt yir 30 myndir sem voru teknar við upptökur á ''[[Pirates of the Caribbean: At World's End]]''.<ref>{{cite web |url=http://www.cuttysark.org.uk/index.cfm?fa=contentGeneric.rbxheocunmwyxdyg&pageId=146682 |title=Cutty Sark - Press & Publicity > 23 Nov 07 Cutty Sark's Hollywood photo exhibition<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-13 |archive-date=2009-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090724132709/http://www.cuttysark.org.uk/index.cfm?fa=contentGeneric.rbxheocunmwyxdyg&pageId=146682 |url-status=dead }}</ref> === Stjórnmál === Bruckheimer er einn af fáum Hollywood fólki sem studdi [[George W. Bush]] forseta opinberlega. Gaf hann peninga í kosningabaráttu Johns McCain. Árið 2007 var greint frá því að hann hafði gefið allt að 29% af hans $20.700 í framlag til frambjóðenda repúblikana.<ref>[https://progressivevalues.blogspot.com/2007/04/theres-few-surprise-republican-leaning.html Progressive Values: There's A few Surprise Republican Leaning Celebrity Donors Out There<!-- Bot generated title -->]</ref> Bruckheimer hefur gefið allt að $50.000 til baráttu Repúblikanaflokksins og nefnda.<ref>{{cite web |url=http://newsmeat.com/celebrity_political_donations/Jerry_Bruckheimer.php |title=Geymd eintak |access-date=2009-10-13 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116020142/http://www.newsmeat.com/celebrity_political_donations/Jerry_Bruckheimer.php |url-status=dead }}</ref> === Íþróttaeignir === Bruckheimer hefur verið nefndur sem einn af fjárfestum í hinum nýja leikvangi í Las Vegas og er talinn vera í lykilhlutverki hjá National Hockey League í því að eiga íshokkílið sem myndi spila á leikvanginum.<ref>[http://www.lasvegassun.com/blogs/now-and-then/2008/sep/15/report-harrahs-out-proposed-arena-partner lasvegassun]</ref> == Tónlist == Á meðan Jerry var við nám í UA, þá byrjaði hann tónlistarferil Manny Freiser, með upptökum af ''Let's Talk About Girls'' og ''Cry A Little Longer'' sem voru talin vera fyrirrennarar pönks og [[Nýbylgjutónlist|nýbylgjunnar]] á níunda áratugnum. == Kvikmyndaframleiðsla == Árið 2010 hafði Bruckheimer framleitt yfir 40 kvikmyndir og er talinn vera einn sá farsælasti kvikmyndaframleiðandi allra tíma í bransanum. === Sjöundi áratugurinn === Bruckheimer byrjaði að framleiða kvikmyndir á sjöunda áratugnum, eftir að hafa yfirgefið auglýsingavinnu sína með leikstjóranum [[Dick Richards]]. Framleiddu þeir kvikmyndir á borð við ''[[The Culpepper Cattle Company]]'', ''[[Farewell, My Lovely]]'' og +''[[March or Die]]''. Bruckheimer vann síðan með [[Paul Schrader]] að tveimur myndum, ''[[American Gigolo]]'' og ''[[Cat People]]'', sem kom honum á kortið í Hollywood. === Níundi-Tíundi áratugurinn === Milli níunda og tíunda áratugarins var Jerry meðframleiðandi með [[Don Simpson]] að nokkrum að vinsælustu myndum Hollywoods fyrir ''Paramount Pictures''. Kynntist hann Don við sýningu á myndinni ''[[The Harder They Come]]'' frá 1973. Gerðu þeir saman ''[[Flashdance]]'' fyrstu vinsælustu kvikmynd Bruckheimers frá 1983.<ref>[http://movies.nytimes.com/person/83309/Jerry-Bruckheimer/biography Jerry Bruckheimer - Trailer - Showtimes - Cast - Movies - New York Times<!-- Bot generated title -->]</ref>. Eftir hana þá fylgdu myndir á borð við ''[[Beverly Hills Cop]]'' myndirnar, ''[[Top Gun]]'' og ''[[Days of Thunder]]''. Á meðan hann vann með Simpson þá varð Bruckheimer þekktur sem „Mr. Outside“ vegna reynslu hans í kvikmyndagerð en Simpson var þekktur sem „Mr. Inside“ vegna tengsla sinna í kvikmyndaiðnaðinum. ''[[The Rock]]'' var seinasta mynd þeirra sem þeir framleiddu saman vegna dauða Simpsons. Bruckheimer tilheyrði ''The Rock'' minningu Simpson (sem sjá má í enda myndarinnar). Þrátt fyrir lát Simpsons árið 1996, hélt Bruckheimer áfram að framleiða stórar spennumyndir, oft með leikstjóranum [[Michael Bay]] meðal þeirra eru ''[[Armageddon]]''. Aðrar vinsælar myndir sem hann gerði eru ''[[Remember the Titans]]'', ''[[Black Hawk Down]]'' og ''[[Pirates of the Caribbean]]'' myndirnar. Eitt helsta aðalvörumerki hans í kvikmyndum er þegar „bíl er snúið við í spennusenu“. Hefur hann fengið rétt til þess að framleiða kvikmynd byggða á hinum vinsæla leik eftir [[Palladium Books]], ''[[Rifts]]''. == Sjónvarpsframleiðsla == Snemma á ferli sínum þá framleiddi Bruckheimer sjónvarpsauglýingar, þar á meðal eina fyrir [[Pepsi]]. Frá árinu 1997 þá hefur hann fært út kvíarnar í sjónvarpi, með því að framleiða lögregludrama á borð við ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' sem er vinsælasti þáttur hans til þessa. Hefur hann einnig framleitt raunveruleikaþáttinn ''[[The Amazing Race]]''. Í maí 2008 tilkynnti CBS að þeir höfðu tekið upp nýjustu seríu Bruckheimers, [[Eleventh Hour']], fyrir tímabilið 2008–2009. Er þetta vísindasögu drama sem fylgir eftir ríkisfulltrúa og prófessor sem rannsaka vísindaleg og lækna starfssemi. Aðein ein þáttaröð var gerð áður en hætt var við framleiðslu.<ref>Adalian, Josef. [http://www.tvweek.com/news/2008/05/cbs_picks_up_4_new_dramas_2_co.php „CBS Picks Up 4 New Dramas, 2 Comedies“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016082808/http://www.tvweek.com/news/2008/05/cbs_picks_up_4_new_dramas_2_co.php |date=2013-10-16 }}. ''[[TelevisionWeek|TV Week]]'', maí 2008. Skoðað 27. ágúst 2009.</ref> Á einum tímapunkti þá var Bruckheimer með sex sjónvarpsseríur í framleiðslu: ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'', ''[[CSI: Miami]]'', ''[[CSI: NY]]'', ''[[Cold Case]]'', ''[[The Amazing Race]]'', ''[[Dark Blue]]'' og [[The Forgotten]]. Einnig voru þrír sjónvarpsþættir sem hann framleiddi á top 10 lista yfir mesta áhorf – sem er mjög einstakt í sjónvarpi.<ref name="Jerry Bruckheimer, producer">Galloway, Stephen. [https://web.archive.org/web/20061210214413/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=2031154 „Jerry Bruckheimer, producer“]. ''[[The Hollywood Reporter]]'', 17. nóvember 2003. Skoðað 27. ágúst 2009.</ref> Þann 10. september 2009 tilkynnti NBC að þeir hefðu tekið upp spennuþátt frá Jerry Bruckheimer að nafni [[Chase]]. Aðeins ein þáttaröð var framleidd af þættinum. <ref>{{cite news | author=Natalie Abrams | title=NBC Green-lights Bruckheimer Pilot | url=http://www.tvguide.com/News/NBC-Green-lights-1009585.aspx | work=TVGuide.com | date=10. september 2009 |accessdate=11. september 2009 | archive-date=2009-09-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090915234840/http://www.tvguide.com/news/nbc-green-lights-1009585.aspx |url-status=dead }}</ref> == Fjárhagsleg velgengni == Einn af farsælustu framleiðundum allra tíma, Bruckheimer er oft nefndur „Mr. Blockbuster“, vegna þess hversu góða velgengni myndir hans hafa verið markaðslega séð. Þegar á heildina er litið þá hafa myndir hans tekið inn í kringum $13 milljarða til Hollywood<ref name="Jerry Bruckheimer @ Filmbug">[http://www.filmbug.com/db/1374 Jerry Bruckheimer @ Filmbug<!-- Bot generated title -->]</ref>, og hefur komið mörgum leikurunm og leikstjórum á kortið í Hollywood. Árið 2007 þá var hann skráður í 39. sæti á lista Forbes yfir Forbes Celebrity 100 og færðist upp frá 42. sæti síðan 2006. Með ársinnkomu í kringum $120 milljónir<ref>[http://www.forbes.com/lists/2007/53/07celebrities_Jerry-Bruckheimer_80ES.html #39 Jerry Bruckheimer - Forbes.com<!-- Bot generated title -->]</ref>, === Tekjuhæstu kvikmyndir === Í júlí 2003 þá var Bruckheimer heiðraður af tímaritinu ''Variety'' sem fyrsti framleiðandinn í sögu Hollywood til þess að hafa tvær tekjuhæstu myndir sömu helgina, lögreglu-grínmyndina ''[[Bad Boys II]]'' og Disney-sjóræningja myndina , ''[[Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl]]''. [[Pirates of the Caribbean]] myndirnar, framleiddar gegnum [[Walt Disney Pictures]] voru mjög tekjuháar og sýnir það hæfileika Bruckheimers í að finna góð verkefni. ''[[Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl]]'', var fyrsta myndin og varð mjög vinsæl meðal áhorfenda og fékk góða umfjöllun gagnrýnenda sem og almennings. Eftir velgegni fyrstu myndarinnar, þá tilkynnti [[Walt Disney Pictures]] að framhaldsmynd væri í framleiðslu. ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]'' var frumsýnd 7. júlí 2006. Framhaldsmyndin varð jafn vinsæl og braut met á alþjóðavísu þegar hún var frumsýnd. Í lokin þá halaði hún inn $1.066.179.725 á alþjóðavísu og varð þriðja og fljótasta myndin til þess að ná þessari upphæð. Seinasta myndin í trílogíunni,''[[Pirates of the Caribbean: At World's End]]'' var frumsýnd 25. maí 2007. Samanlagt þá hafa myndirnar halað inn um $2,79 milljarða á alþjóðavísu. Í 19 ár þá hafði myndin ''[[Beverly Hills Cop]]'' (talin hafa tekið inn $234 milljónir) frá 1984 verið tekjuhæsta mynd Bruckheimers þangað til 12. ágúst 2003 en þá var henni ýtt niður í annað sæti af ''Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl'', síðan í þriðja sæti af ''Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest'' og að lokum í fjórða sæti af ''Pirates of the Caribbean: At World's End''. == Viðurkenningar og verðlaun == Ritsjórar ''[[Entertainment Weekly]]'' settu Bruckheimer í fyrsta sæti sem áhrifamestu persónu í [[Hollywood]] árið 2003. Var hann í tíunda sæti hjá tímaritinu ''[[Premiere]]'' árið 2006 yfir „Power 50“-lista þeirra og var í tíunda sæti árið 2005. Var hann í nítjánda sæti hjá ''Premiere'' árið 2003 í hinum árlega Hollywood Power List og var í 22. sæti árið 2002. Kvikmyndir hans hafa verið verðlaunaðar með 35 Óskartilnefningum (fimm verðlaun), átta Grammy-tilnefningar (fimm verðlaun), 23 Golden Globe-tilnefningar (fjögur verðlaun), 30 Emmy Awards-tilnefningar (sex verðlaun), átta People's Choice Awards-tilnefningar (fjögur verðlaun) og nokkur MTV Movie Awards-verðlaun, þar á meðal besta mynd áratugsins<ref name="Jerry Bruckheimer @ Filmbug"/>. Bruckheimer fékk ShoWest Producer of the Year Award árið 1998 og árið 2000 Producers Guild of America heiðruðu hann með David O. Selznick Award for Lifetime Achievement. Í maí 2006 fékk heiðursdoktorsgráðu í listum (DFA) við University of Arizona's College of Fine Arts. == Skoðanir á kvikmyndum == Þegar hann er spurður hverjar eru uppáhaldsmyndir hans eru, þá nefnir hann ''[[The Godfather]]'' frá 1972, ''[[The French Connection]]'' frá 1971, ''[[Good Will Hunting]]'' frá 1997 og ''[[The 400 Blows]]''.<ref name="Jerry Bruckheimer, producer"/> * „Við eru í flutningsbransanum. Við flytjum áhorfendur frá einu stað til annars“. — Bruckheimer á skyldu kvikmyndaiðnaðarins til áhorfenda. * „Ef ég gerði kvikmyndir fyrir gagnrýnendur eða fyrir einhvern annan, þá myndi ég örugglega búa í lítilli stúdíóíbúð í Hollywood“. — Jerry Bruckheimer um af hverju hann býr til kvikmyndir<ref name="askmen.com">{{Cite web |url=http://www.askmen.com/specials/2006_top_49/jerry-bruckheimer-6.html |title=AskMen.com - Top 49 Men: Jerry Bruckheimer<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-13 |archive-date=2009-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523105114/http://www.askmen.com/specials/2006_top_49/jerry-bruckheimer-6.html |url-status=dead }}</ref> == Framleiðandi == === Kvikmyndir === {| class="wikitable" |- style="background:#CCC; text-align:center;" ! Ár !! Kvikmynd !! Leikarar !! Athugasemdir |- ||1972 || ''The Culpepper Cattle Co.'' || [[Gary Grimes]], [[Billy Green Bush]], [[Royal Dano]] || Fulltrúa framleiðandi, með ''20th Century Fox'' |- | rowspan="2"|1975 || ''Farewell, My Lovely'' || [[Robert Mitchum]], [[Charlotte Rampling]], [[John Ireland]] || með ''AVCO Embassy Pictures'' |- | ''Rafferty and the Gold Dust Twins'' || [[Sally Kellerman]], [[Mackenzie Phillips]], [[Alan Arkin]] || Fulltrúa framleiðandi, með ''Warner Bros. '' |- ||1977 || ''March or Die'' || [[Gene Hackman]], [[Catherine Deneuve]], [[Terence Hill]] || með ''Columbia Pictures'' og ''ITC Entertainment'' |- | rowspan="2"|1980 || ''Defiance'' || [[Jan-Michael Vincent]], [[Art Carney]], [[Theresa Saldana]] || með ''American International Pictures'' |- | ''[[American Gigolo]]'' || [[Richard Gere]], [[Lauren Hutton]], [[Hector Elizondo]] || með ''Paramount Pictures'' |- ||1981 || ''Thief'' || [[James Caan]], [[Tuesday Weld]], [[Robert Prosky]] || með ''United Artists'' |- | rowspan="2"|1982 || ''Young Doctors in Love'' || [[Sean Young]], [[Michael McKean]], [[Crystal Bernard]] ||með ''20th Century Fox'' |- | ''Cat People'' || [[Nastassja Kinski]], [[Malcolm McDowell]], [[John Heard]] || með ''Universal Pictures'' og ''RKO Pictures'' |- ||1983 || ''[[Flashdance]]'' || [[Jennifer Beals]], [[Michael Nouri]], [[Kyle T. Heffner]] || með ''Paramount Pictures'' |- | rowspan="2"|1984 || ''[[Beverly Hills Cop]]'' || [[Eddie Murphy]], [[Lisa Eilbacher]], [[John Ashton]] || með ''Paramount Pictures'' |- | ''Thief of Hearts'' || [[Steven Bauer]], [[David Caruso]], [[John Getz]] || með ''Paramount Pictures'' |- ||1986 || ''[[Top Gun]]'' || [[Tom Cruise]], [[Kelly McGillis]], [[Val Kilmer]] || með ''Paramount Pictures'' |- ||1987 || ''[[Beverly Hills Cop II]]'' || [[Eddie Murphy]], [[Judge Reinhold]], [[Jürgen Prochnow]] || með ''Paramount Pictures'' |- ||1990 || ''[[Days of Thunder]]'' || [[Tom Cruise]], [[Nicole Kidman]], [[Robert Duvall]] ||með ''Paramount Pictures'' |- ||1994 || ''The Ref'' || [[Denis Leary]], [[Judy Davis]], [[Kevin Spacey]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="3"|1995 || ''Dangerous Minds'' || [[Michelle Pfeiffer]], [[Courtney B. Vance]], [[Robin Bartlett]] || með ''Hollywood Pictures'' |- | ''[[Crimson Tide]]'' || [[Denzel Washington]], [[Gene Hackman]] || með ''Hollywood Pictures'', endurútgefið árið 2009 af ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[Bad Boys]]'' || [[Martin Lawrence]], [[Will Smith]], [[Téa Leoni]] ||með ''Columbia Pictures'' |- ||1996 || ''[[The Rock]]'' || [[Sean Connery]], [[Nicolas Cage]], [[Ed Harris]] || með ''Hollywood Pictures'' |- ||1997 || ''[[Con Air]]'' || [[Nicolas Cage]], [[John Cusack]], [[John Malkovich]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="2"|1998 || ''[[Enemy of the State]]'' || [[Will Smith]], [[Gene Hackman]], [[Jon Voight]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | ''[[Armageddon]]'' || [[Bruce Willis]], [[Ben Affleck]], [[Billy Bob Thornton]] ||með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="3"|2000 || ''Remember the Titans'' || [[Denzel Washington]], [[Will Patton]], [[Wood Harris]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''Coyote Ugly'' || [[Piper Perabo]], [[Adam Garcia]], [[Maria Bello]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | ''Gone in Sixty Seconds'' || [[Nicolas Cage]], [[Angelina Jolie]], [[Giovanni Ribisi]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="2"|2001 || ''[[Black Hawk Down]]'' || [[Josh Hartnett]], [[Eric Bana]], [[Ewan McGregor]] || með ''Columbia Pictures'' og ''Revolution Studios'' |- | ''[[Pearl Harbor (kvikmynd)|Pearl Harbor]]'' || [[Ben Affleck]], [[Josh Hartnett]], [[Kate Beckinsale]] || með ''Touchstone Pictures'' |- ||2002 || ''Bad Company'' || [[Anthony Hopkins]], [[Chris Rock]], [[Kerry Washington]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="4"|2003 || ''[[Bad Boys II]]'' || [[Martin Lawrence]], [[Will Smith]], [[Jordi Mollà]] || með ''Columbia Pictures'' |- | ''[[Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl]]'' || [[Johnny Depp]], [[Orlando Bloom]], [[Keira Knightley]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[Veronica Guerin (kvikmynd)|Veronica Guerin]]'' || [[Cate Blanchett]], [[Gerard McSorley]], [[Ciarán Hinds]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | ''[[Kangaroo Jack]]'' || [[Jerry O'Connell]], [[Anthony Anderson]], [[Christopher Walken]] || með ''Warner Bros. '' og ''Castle Rock Entertainment'' |- | rowspan="2"|2004 || ''[[National Treasure]]'' || [[Nicolas Cage]], [[Diane Kruger]], [[Justin Bartha]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[King Arthur]]'' || [[Clive Owen]], [[Keira Knightley]], [[Ioan Gruffudd]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="3"|2006 || ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]'' || [[Johnny Depp]], [[Orlando Bloom]], [[Keira Knightley]] ||með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[Déjà Vu]]'' || [[Denzel Washington]], [[Val Kilmer]], [[Paula Patton]] ||með ''Touchstone Pictures'' |- | ''Glory Road'' || [[Josh Lucas]], [[Derek Luke]], [[Jon Voight]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | rowspan="2"|2007 || ''[[National Treasure: Book of Secrets]]'' || [[Nicolas Cage]], [[Diane Kruger]], [[Justin Bartha]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[Pirates of the Caribbean: At World's End]]'' || [[Johnny Depp]], [[Orlando Bloom]], [[Keira Knightley]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | rowspan="2"|2009 || ''G-Force'' || [[Zach Galifianakis]], [[Faizon Love]], [[Bill Nighy]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''Confessions of a Shopaholic'' || [[Isla Fisher]], [[Hugh Dancy]], [[Krysten Ritter]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="2"|2010 || ''[[Prince of Persia: The Sands of Time]]'' || [[Jake Gyllenhaal]], [[Ben Kingsley]], [[Gemma Arterton]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''The Sorcerer's Apprentice'' || [[Nicolas Cage]], [[Jay Baruchel]], [[Alfred Molina]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- ||2011 || ''[[Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides]]'' || [[Johnny Depp]], [[Penélope Cruz]], [[Geoffrey Rush]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- ||2013 || ''The Lone Ranger'' || [[Johnny Depp]], [[Armie Hammer]], [[William Fichtner]] || með ''Walt Disney Pictures'' |} === Sjónvarp === ==== Sjónvarpsmyndir ==== * ''[[Fearless]]'' (2004) (meðframleiðandi, framleiðslustjóri) * ''[[Swing Vote]]'' (1999) (framleiðslustjóri) * ''[[Max Q]]'' (1998) (framleiðslustjóri) ==== Raunveruleikaþættir ==== * ''[[The Amazing Race]]'' (2001– til dags) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''Take the Money and & Run (2011) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''The Amazing Race - Australia'' (2011) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) ==== Grín ==== * ''[[Modern Men]]'' (2006) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) ==== Drama ==== * ''[[Chase]]'' (2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[The Whole Truth]]'' (2010) sjónvarssería (framleiðslustjóri) * ''[[Miami Medical]]'' (2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[The Forgotten]]'' (2009-2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Dark Blue]]'' (2009-2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Eleventh Hour]]'' (2008-2009) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Justice]]'' (2006) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[E-Ring]]'' (2005–2006) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Close to Home]]'' (2005-2007) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Just Legal]]'' (2005–2006) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[CSI: NY]]'' (2004– til dags) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Skin]]'' (2003) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Cold Case]]'' (2003–2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Profiles from the Front Line]]'' (2003) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Without a Trace]]'' (2002–2009) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[CSI: Miami]]'' (2002–2012) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' (2000– til dags) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Soldier of Fortune, Inc.]]'' (1997–1998) TV Series (framleiðslustjóri) ==== Kynningarþættir ==== * ''The Legacy'' var tekinn upp fyrir UPNs 2002-2003 tímabilið, skrifað af Simon Kinberg og leikstýrt af Jim Gillespie.<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0777239/| publisher =IMDb|title=The Legacy|format= |work= }}</ref> The Legacy er vísindasögu drama sem fjallar um ungan aðstoðar saksóknara Sam ([[Matthew Marsden]]) sem erfir ofurkraft og verður hagræða það kringum vinnu sína og kærustu sína Jess. * [[HBO]] sjónvarpssería byggð á ''[[Cocaine Cowboys]]'' er í vinnslu, með Jerry Bruckheimer, [[Michael Bay]], Alfred Spellman og Billy Corben sem framleiðslustjóra. Mun það snúast í kringum fyrstu dagana í kringun kókaínviðskiptin í Miami, og mun vera framleitt af Warner Bros. Television, þar sem Jerry Bruckheimer sjónvarpið er staðsett. == Verðlaun og tilnefningar == ===AFI-verðlaunin=== * 2002: Tilnefndur fyrir bestu mynd ársins fyrir [[Black Hawk Down]] ásamt [[Ridley Scott]]. ===Emmy-verðlaunin=== * 2012: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2011: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2010: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2009: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2008: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2007: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2006: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2005: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2004: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2004: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. * 2003: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2003: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. * 2002: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. ===National Board of Review=== * 2004: Framleiðanda verðlaunin. ===PGA-verðlaunin=== * 2013: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2012: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2010: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2009: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2008: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2007: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2007: Lifetime Achievement verðlaunin í sjónvarpi. * 2006: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2006: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2005: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2004: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2004: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. * 2003: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. * 2000: Lifetime Achievement verðlaunin í kvikmyndum. ===Razzie-verðlaunin=== * 1999: Tilnefndur fyrir verstu kvikmyndina fyrir [[Armageddon]]. ===Rembrandt-verðlaunin=== * 2008: Besta alþjóðlega kvikmyndin fyrir [[Pirates of the Caribbean: At World´s End]]. * 2007: Besta alþjóðlega kvikmyndin fyrir [[Pirates of the Caribbean: Dead Man´s Chest]]. ===ShoWest Convention=== * 2010: Lifetime Achievement verðlaunin. * 1999: Framleiðandi ársins veriðlaunin. * 1998: Aþjóðlegu Box Office Achievement verðlaunin. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Jerry Bruckheimer|mánuðurskoðað= 13. október|árskoðað= 2009 }} * {{imdb name|id=0000988|name=Jerry Bruckheimer}} == Tenglar == * [https://www.jbfilms.com/ Heimasíða Jerry Bruckheimer Films] * {{imdb name|id=0000988|name=Jerry Bruckheimer}} * [http://www.moviehole.net/interviews/20060707_interview_jerry_bruckheimer.html Viðtal við Jerry Bruckheimer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628005150/http://www.moviehole.net/interviews/20060707_interview_jerry_bruckheimer.html |date=2008-06-28 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=GlM1z6J5wyY YouTube]: Jerry Bruckheimer og Michael Eisner ræða ''Pirates of the Caribbean''. {{DEFAULTSORT:Bruckheimer, Jerry}} {{f|1945}} [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaframleiðendur]] k9fwl24itpc6g1gy2n40lf0aiakxgxo 1960300 1960299 2026-04-17T10:47:52Z TKSnaevarr 53243 /* Kvikmyndir */ 1960300 wikitext text/x-wiki {{athygli|málfar}} {{Leikari | name = Jerry Bruckheimer | image = Jerry_Bruckheimer_at_Sorceror's_Apprentice_panel_at_WonderCon_2010.JPG | imagesize = 250px | caption = Jerry Bruckheimer | birthdate = {{Fæðingardagur og aldur|1945|9|21}} | location = [[Detroit]] í [[Michigan]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | birthname = Jerome Leon „Jerry“ Bruckheimer | yearsactive = 1972 - }} '''Jerome Leon „Jerry“ Bruckheimer''' (fæddur [[21. september]] [[1945]]) er bandarískur kvikmyndaframleiðandi og sjónvarpsframleiðandi. Þekktustu sjónvarpsseríur hans eru ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'', ''[[CSI: Miami]]'' og ''[[CSI: NY]]''. Frægustu kvikmyndir hans eru ''[[Beverly Hills Cop]]'' myndirnar, ''[[Top Gun]]'', ''[[The Rock]]'', ''[[Con Air]]'', ''[[Crimson Tide]]'', ''[[Armageddon]]'', ''[[Pirates of the Caribbean]]'' myndirnar og ''[[National Treasure]]'' myndirnar. == Einkalíf == Bruckheimer fæddist í [[Detroit]] í [[Michigan]] og er sonur þýskra innflytjanda sem eru gyðingatrúar.<ref>http://www.thestar.com/entertainment/article/287485</ref> Bruckheimer var aktívur meðlimur í frímerkjaklúbbi og sundhandknattleik. Útskrifaðist með B.A. gráðu í sálfræði frá Arizonaháskóla með algebru sem aukafag og var meðlimur í Zeta Beta Tau bræðralaginu. Bruckheimer hefur verið áhugasamur um kvikmyndir frá unga aldri ásamt áhuga á ljósmyndun og tók oft tækifærismyndir þegar hann hafði tíma. Eftir nám þá fluttist Bruckheimer til [[Chicago]] þar sem hann vann í póstdeild hjá auglýsingafyrirtæki. Á endanum, þá dróst Bruckheimer inn í auglýsingaframleiðslu þegar hann fékk tækifæri til þess að framleiða kvikmynd. Því næst þá flutti hann til [[Los Angeles]]. Bruckheimer hefur verið giftur tvisvar sinnum: Bonnie Bruckheimer og saman eiga þau einn son. Býr hann í [[Burbank]] með seinni eiginkonu sinni, skáldsagnahöfundinum Linda Bruckheimer. Á hann eina stjúpdóttur, Alexöndru. Eiga þau búgarð í [[Bloomfield]] í [[Kentucky]], suðaustur af [[Louisville]] í [[Kentucky]], heimabæ Lindu Bruckheimers, sem og annan í [[Ojai]], suður af [[Santa Barbara]].<ref>{{cite web |url=http://www.nettiejarvis.com/newyork/gohome.htm |title=You Can Go Home Again<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-13 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115214736/http://www.nettiejarvis.com/newyork/gohome.htm |url-status=dead }}</ref> Kvikmyndafyrirtæki hans, Jerry Bruckheimer Films, er staðsett við 1631 10th Street í [[Santa Monica]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. === Trú === Þegar hann er spurður um andlega viðleitni hefur Bruckheimer sagt að [[Guð]] sé honum mikilvægur og er sá „sem sér um þau gæði sem við þurfum öll á og horfum upp til“. Einnig hefur hann sagt að eiginkona hans Linda haldi honum jarðbundnum.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ejSGiIKOquk&NR=1 YouTube - Jerry Bruckheimer Talks About Spirituality<!-- Bot generated title -->]</ref> === Hjálparstarfssemi === Bruckheimer styður bardagann gegn MS-sjúkdómnu gegnum The Nancy Davis Foundation fyrir MS-sjúklinga. Þar að auki þá hefur hann ákveðið að skuldbinda sig til þess að hjálpa mismunandi málstöðum gegnum Jerry Bruckheimer Foundation.<ref name="askmen.com"/> Seinast sem Jerry Bruckheimer Foundation gaf framlag var árið 1995, þegar gefið var $9.350 handa Van Nuys prep school.<ref>{{cite web |url=http://www.thesmokinggun.com/foundations/jerrybruckheimer1.html |title=The Smoking Gun: Celebrity Charity Review<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-13 |archive-date=2007-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017094755/http://www.thesmokinggun.com/foundations/jerrybruckheimer1.html |url-status=dead }}</ref> Bruckheimer hefur hjálpað til við að lagfæra hið sögulega skip ''[[Cutty Sark]]'', sem er í líkingu við skipin sem sjást í [[Pirates of the Caribbean]] myndunum. Safn af ljósmyndum eftir Bruckheimer var sýnt í nóvember 2007 í London til þess að afla peninga fyrir Cutty Sark verkefnið. Sýningin innihélt yir 30 myndir sem voru teknar við upptökur á ''[[Pirates of the Caribbean: At World's End]]''.<ref>{{cite web |url=http://www.cuttysark.org.uk/index.cfm?fa=contentGeneric.rbxheocunmwyxdyg&pageId=146682 |title=Cutty Sark - Press & Publicity > 23 Nov 07 Cutty Sark's Hollywood photo exhibition<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-13 |archive-date=2009-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090724132709/http://www.cuttysark.org.uk/index.cfm?fa=contentGeneric.rbxheocunmwyxdyg&pageId=146682 |url-status=dead }}</ref> === Stjórnmál === Bruckheimer er einn af fáum Hollywood fólki sem studdi [[George W. Bush]] forseta opinberlega. Gaf hann peninga í kosningabaráttu Johns McCain. Árið 2007 var greint frá því að hann hafði gefið allt að 29% af hans $20.700 í framlag til frambjóðenda repúblikana.<ref>[https://progressivevalues.blogspot.com/2007/04/theres-few-surprise-republican-leaning.html Progressive Values: There's A few Surprise Republican Leaning Celebrity Donors Out There<!-- Bot generated title -->]</ref> Bruckheimer hefur gefið allt að $50.000 til baráttu Repúblikanaflokksins og nefnda.<ref>{{cite web |url=http://newsmeat.com/celebrity_political_donations/Jerry_Bruckheimer.php |title=Geymd eintak |access-date=2009-10-13 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116020142/http://www.newsmeat.com/celebrity_political_donations/Jerry_Bruckheimer.php |url-status=dead }}</ref> === Íþróttaeignir === Bruckheimer hefur verið nefndur sem einn af fjárfestum í hinum nýja leikvangi í Las Vegas og er talinn vera í lykilhlutverki hjá National Hockey League í því að eiga íshokkílið sem myndi spila á leikvanginum.<ref>[http://www.lasvegassun.com/blogs/now-and-then/2008/sep/15/report-harrahs-out-proposed-arena-partner lasvegassun]</ref> == Tónlist == Á meðan Jerry var við nám í UA, þá byrjaði hann tónlistarferil Manny Freiser, með upptökum af ''Let's Talk About Girls'' og ''Cry A Little Longer'' sem voru talin vera fyrirrennarar pönks og [[Nýbylgjutónlist|nýbylgjunnar]] á níunda áratugnum. == Kvikmyndaframleiðsla == Árið 2010 hafði Bruckheimer framleitt yfir 40 kvikmyndir og er talinn vera einn sá farsælasti kvikmyndaframleiðandi allra tíma í bransanum. === Sjöundi áratugurinn === Bruckheimer byrjaði að framleiða kvikmyndir á sjöunda áratugnum, eftir að hafa yfirgefið auglýsingavinnu sína með leikstjóranum [[Dick Richards]]. Framleiddu þeir kvikmyndir á borð við ''[[The Culpepper Cattle Company]]'', ''[[Farewell, My Lovely]]'' og +''[[March or Die]]''. Bruckheimer vann síðan með [[Paul Schrader]] að tveimur myndum, ''[[American Gigolo]]'' og ''[[Cat People]]'', sem kom honum á kortið í Hollywood. === Níundi-Tíundi áratugurinn === Milli níunda og tíunda áratugarins var Jerry meðframleiðandi með [[Don Simpson]] að nokkrum að vinsælustu myndum Hollywoods fyrir ''Paramount Pictures''. Kynntist hann Don við sýningu á myndinni ''[[The Harder They Come]]'' frá 1973. Gerðu þeir saman ''[[Flashdance]]'' fyrstu vinsælustu kvikmynd Bruckheimers frá 1983.<ref>[http://movies.nytimes.com/person/83309/Jerry-Bruckheimer/biography Jerry Bruckheimer - Trailer - Showtimes - Cast - Movies - New York Times<!-- Bot generated title -->]</ref>. Eftir hana þá fylgdu myndir á borð við ''[[Beverly Hills Cop]]'' myndirnar, ''[[Top Gun]]'' og ''[[Days of Thunder]]''. Á meðan hann vann með Simpson þá varð Bruckheimer þekktur sem „Mr. Outside“ vegna reynslu hans í kvikmyndagerð en Simpson var þekktur sem „Mr. Inside“ vegna tengsla sinna í kvikmyndaiðnaðinum. ''[[The Rock]]'' var seinasta mynd þeirra sem þeir framleiddu saman vegna dauða Simpsons. Bruckheimer tilheyrði ''The Rock'' minningu Simpson (sem sjá má í enda myndarinnar). Þrátt fyrir lát Simpsons árið 1996, hélt Bruckheimer áfram að framleiða stórar spennumyndir, oft með leikstjóranum [[Michael Bay]] meðal þeirra eru ''[[Armageddon]]''. Aðrar vinsælar myndir sem hann gerði eru ''[[Remember the Titans]]'', ''[[Black Hawk Down]]'' og ''[[Pirates of the Caribbean]]'' myndirnar. Eitt helsta aðalvörumerki hans í kvikmyndum er þegar „bíl er snúið við í spennusenu“. Hefur hann fengið rétt til þess að framleiða kvikmynd byggða á hinum vinsæla leik eftir [[Palladium Books]], ''[[Rifts]]''. == Sjónvarpsframleiðsla == Snemma á ferli sínum þá framleiddi Bruckheimer sjónvarpsauglýingar, þar á meðal eina fyrir [[Pepsi]]. Frá árinu 1997 þá hefur hann fært út kvíarnar í sjónvarpi, með því að framleiða lögregludrama á borð við ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' sem er vinsælasti þáttur hans til þessa. Hefur hann einnig framleitt raunveruleikaþáttinn ''[[The Amazing Race]]''. Í maí 2008 tilkynnti CBS að þeir höfðu tekið upp nýjustu seríu Bruckheimers, [[Eleventh Hour']], fyrir tímabilið 2008–2009. Er þetta vísindasögu drama sem fylgir eftir ríkisfulltrúa og prófessor sem rannsaka vísindaleg og lækna starfssemi. Aðein ein þáttaröð var gerð áður en hætt var við framleiðslu.<ref>Adalian, Josef. [http://www.tvweek.com/news/2008/05/cbs_picks_up_4_new_dramas_2_co.php „CBS Picks Up 4 New Dramas, 2 Comedies“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016082808/http://www.tvweek.com/news/2008/05/cbs_picks_up_4_new_dramas_2_co.php |date=2013-10-16 }}. ''[[TelevisionWeek|TV Week]]'', maí 2008. Skoðað 27. ágúst 2009.</ref> Á einum tímapunkti þá var Bruckheimer með sex sjónvarpsseríur í framleiðslu: ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'', ''[[CSI: Miami]]'', ''[[CSI: NY]]'', ''[[Cold Case]]'', ''[[The Amazing Race]]'', ''[[Dark Blue]]'' og [[The Forgotten]]. Einnig voru þrír sjónvarpsþættir sem hann framleiddi á top 10 lista yfir mesta áhorf – sem er mjög einstakt í sjónvarpi.<ref name="Jerry Bruckheimer, producer">Galloway, Stephen. [https://web.archive.org/web/20061210214413/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=2031154 „Jerry Bruckheimer, producer“]. ''[[The Hollywood Reporter]]'', 17. nóvember 2003. Skoðað 27. ágúst 2009.</ref> Þann 10. september 2009 tilkynnti NBC að þeir hefðu tekið upp spennuþátt frá Jerry Bruckheimer að nafni [[Chase]]. Aðeins ein þáttaröð var framleidd af þættinum. <ref>{{cite news | author=Natalie Abrams | title=NBC Green-lights Bruckheimer Pilot | url=http://www.tvguide.com/News/NBC-Green-lights-1009585.aspx | work=TVGuide.com | date=10. september 2009 |accessdate=11. september 2009 | archive-date=2009-09-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090915234840/http://www.tvguide.com/news/nbc-green-lights-1009585.aspx |url-status=dead }}</ref> == Fjárhagsleg velgengni == Einn af farsælustu framleiðundum allra tíma, Bruckheimer er oft nefndur „Mr. Blockbuster“, vegna þess hversu góða velgengni myndir hans hafa verið markaðslega séð. Þegar á heildina er litið þá hafa myndir hans tekið inn í kringum $13 milljarða til Hollywood<ref name="Jerry Bruckheimer @ Filmbug">[http://www.filmbug.com/db/1374 Jerry Bruckheimer @ Filmbug<!-- Bot generated title -->]</ref>, og hefur komið mörgum leikurunm og leikstjórum á kortið í Hollywood. Árið 2007 þá var hann skráður í 39. sæti á lista Forbes yfir Forbes Celebrity 100 og færðist upp frá 42. sæti síðan 2006. Með ársinnkomu í kringum $120 milljónir<ref>[http://www.forbes.com/lists/2007/53/07celebrities_Jerry-Bruckheimer_80ES.html #39 Jerry Bruckheimer - Forbes.com<!-- Bot generated title -->]</ref>, === Tekjuhæstu kvikmyndir === Í júlí 2003 þá var Bruckheimer heiðraður af tímaritinu ''Variety'' sem fyrsti framleiðandinn í sögu Hollywood til þess að hafa tvær tekjuhæstu myndir sömu helgina, lögreglu-grínmyndina ''[[Bad Boys II]]'' og Disney-sjóræningja myndina , ''[[Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl]]''. [[Pirates of the Caribbean]] myndirnar, framleiddar gegnum [[Walt Disney Pictures]] voru mjög tekjuháar og sýnir það hæfileika Bruckheimers í að finna góð verkefni. ''[[Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl]]'', var fyrsta myndin og varð mjög vinsæl meðal áhorfenda og fékk góða umfjöllun gagnrýnenda sem og almennings. Eftir velgegni fyrstu myndarinnar, þá tilkynnti [[Walt Disney Pictures]] að framhaldsmynd væri í framleiðslu. ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]'' var frumsýnd 7. júlí 2006. Framhaldsmyndin varð jafn vinsæl og braut met á alþjóðavísu þegar hún var frumsýnd. Í lokin þá halaði hún inn $1.066.179.725 á alþjóðavísu og varð þriðja og fljótasta myndin til þess að ná þessari upphæð. Seinasta myndin í trílogíunni,''[[Pirates of the Caribbean: At World's End]]'' var frumsýnd 25. maí 2007. Samanlagt þá hafa myndirnar halað inn um $2,79 milljarða á alþjóðavísu. Í 19 ár þá hafði myndin ''[[Beverly Hills Cop]]'' (talin hafa tekið inn $234 milljónir) frá 1984 verið tekjuhæsta mynd Bruckheimers þangað til 12. ágúst 2003 en þá var henni ýtt niður í annað sæti af ''Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl'', síðan í þriðja sæti af ''Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest'' og að lokum í fjórða sæti af ''Pirates of the Caribbean: At World's End''. == Viðurkenningar og verðlaun == Ritsjórar ''[[Entertainment Weekly]]'' settu Bruckheimer í fyrsta sæti sem áhrifamestu persónu í [[Hollywood]] árið 2003. Var hann í tíunda sæti hjá tímaritinu ''[[Premiere]]'' árið 2006 yfir „Power 50“-lista þeirra og var í tíunda sæti árið 2005. Var hann í nítjánda sæti hjá ''Premiere'' árið 2003 í hinum árlega Hollywood Power List og var í 22. sæti árið 2002. Kvikmyndir hans hafa verið verðlaunaðar með 35 Óskartilnefningum (fimm verðlaun), átta Grammy-tilnefningar (fimm verðlaun), 23 Golden Globe-tilnefningar (fjögur verðlaun), 30 Emmy Awards-tilnefningar (sex verðlaun), átta People's Choice Awards-tilnefningar (fjögur verðlaun) og nokkur MTV Movie Awards-verðlaun, þar á meðal besta mynd áratugsins<ref name="Jerry Bruckheimer @ Filmbug"/>. Bruckheimer fékk ShoWest Producer of the Year Award árið 1998 og árið 2000 Producers Guild of America heiðruðu hann með David O. Selznick Award for Lifetime Achievement. Í maí 2006 fékk heiðursdoktorsgráðu í listum (DFA) við University of Arizona's College of Fine Arts. == Skoðanir á kvikmyndum == Þegar hann er spurður hverjar eru uppáhaldsmyndir hans eru, þá nefnir hann ''[[The Godfather]]'' frá 1972, ''[[The French Connection]]'' frá 1971, ''[[Good Will Hunting]]'' frá 1997 og ''[[The 400 Blows]]''.<ref name="Jerry Bruckheimer, producer"/> * „Við eru í flutningsbransanum. Við flytjum áhorfendur frá einu stað til annars“. — Bruckheimer á skyldu kvikmyndaiðnaðarins til áhorfenda. * „Ef ég gerði kvikmyndir fyrir gagnrýnendur eða fyrir einhvern annan, þá myndi ég örugglega búa í lítilli stúdíóíbúð í Hollywood“. — Jerry Bruckheimer um af hverju hann býr til kvikmyndir<ref name="askmen.com">{{Cite web |url=http://www.askmen.com/specials/2006_top_49/jerry-bruckheimer-6.html |title=AskMen.com - Top 49 Men: Jerry Bruckheimer<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-13 |archive-date=2009-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523105114/http://www.askmen.com/specials/2006_top_49/jerry-bruckheimer-6.html |url-status=dead }}</ref> == Framleiðandi == === Kvikmyndir === {| class="wikitable" |- style="background:#CCC; text-align:center;" ! Ár !! Kvikmynd !! Leikarar !! Athugasemdir |- ||1972 || ''The Culpepper Cattle Co.'' || [[Gary Grimes]], [[Billy Green Bush]], [[Royal Dano]] || Fulltrúa framleiðandi, með ''20th Century Fox'' |- | rowspan="2"|1975 || ''Farewell, My Lovely'' || [[Robert Mitchum]], [[Charlotte Rampling]], [[John Ireland]] || með ''AVCO Embassy Pictures'' |- | ''Rafferty and the Gold Dust Twins'' || [[Sally Kellerman]], [[Mackenzie Phillips]], [[Alan Arkin]] || Fulltrúa framleiðandi, með ''Warner Bros. '' |- ||1977 || ''March or Die'' || [[Gene Hackman]], [[Catherine Deneuve]], [[Terence Hill]] || með ''Columbia Pictures'' og ''ITC Entertainment'' |- | rowspan="2"|1980 || ''Defiance'' || [[Jan-Michael Vincent]], [[Art Carney]], [[Theresa Saldana]] || með ''American International Pictures'' |- | ''[[American Gigolo]]'' || [[Richard Gere]], [[Lauren Hutton]], [[Hector Elizondo]] || með ''Paramount Pictures'' |- ||1981 || ''Thief'' || [[James Caan]], [[Tuesday Weld]], [[Robert Prosky]] || með ''United Artists'' |- | rowspan="2"|1982 || ''Young Doctors in Love'' || [[Sean Young]], [[Michael McKean]], [[Crystal Bernard]] ||með ''20th Century Fox'' |- | ''Cat People'' || [[Nastassja Kinski]], [[Malcolm McDowell]], [[John Heard]] || með ''Universal Pictures'' og ''RKO Pictures'' |- ||1983 || ''[[Flashdance]]'' || [[Jennifer Beals]], [[Michael Nouri]], [[Kyle T. Heffner]] || með ''Paramount Pictures'' |- | rowspan="2"|1984 || ''[[Beverly Hills Cop]]'' || [[Eddie Murphy]], [[Lisa Eilbacher]], [[John Ashton]] || með ''Paramount Pictures'' |- | ''Thief of Hearts'' || [[Steven Bauer]], [[David Caruso]], [[John Getz]] || með ''Paramount Pictures'' |- ||1986 || ''[[Top Gun]]'' || [[Tom Cruise]], [[Kelly McGillis]], [[Val Kilmer]] || með ''Paramount Pictures'' |- ||1987 || ''[[Beverly Hills Cop II]]'' || [[Eddie Murphy]], [[Judge Reinhold]], [[Jürgen Prochnow]] || með ''Paramount Pictures'' |- ||1990 || ''[[Days of Thunder]]'' || [[Tom Cruise]], [[Nicole Kidman]], [[Robert Duvall]] ||með ''Paramount Pictures'' |- ||1994 || ''The Ref'' || [[Denis Leary]], [[Judy Davis]], [[Kevin Spacey]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="3"|1995 || ''Dangerous Minds'' || [[Michelle Pfeiffer]], [[Courtney B. Vance]], [[Robin Bartlett]] || með ''Hollywood Pictures'' |- | ''[[Crimson Tide]]'' || [[Denzel Washington]], [[Gene Hackman]] || með ''Hollywood Pictures'', endurútgefið árið 2009 af ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[Bad Boys]]'' || [[Martin Lawrence]], [[Will Smith]], [[Téa Leoni]] ||með ''Columbia Pictures'' |- ||1996 || ''[[The Rock]]'' || [[Sean Connery]], [[Nicolas Cage]], [[Ed Harris]] || með ''Hollywood Pictures'' |- ||1997 || ''[[Con Air]]'' || [[Nicolas Cage]], [[John Cusack]], [[John Malkovich]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="2"|1998 || ''[[Enemy of the State]]'' || [[Will Smith]], [[Gene Hackman]], [[Jon Voight]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | ''[[Armageddon (kvikmynd)|Armageddon]]'' || [[Bruce Willis]], [[Ben Affleck]], [[Billy Bob Thornton]] ||með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="3"|2000 || ''Remember the Titans'' || [[Denzel Washington]], [[Will Patton]], [[Wood Harris]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''Coyote Ugly'' || [[Piper Perabo]], [[Adam Garcia]], [[Maria Bello]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | ''Gone in Sixty Seconds'' || [[Nicolas Cage]], [[Angelina Jolie]], [[Giovanni Ribisi]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="2"|2001 || ''[[Black Hawk Down]]'' || [[Josh Hartnett]], [[Eric Bana]], [[Ewan McGregor]] || með ''Columbia Pictures'' og ''Revolution Studios'' |- | ''[[Pearl Harbor (kvikmynd)|Pearl Harbor]]'' || [[Ben Affleck]], [[Josh Hartnett]], [[Kate Beckinsale]] || með ''Touchstone Pictures'' |- ||2002 || ''Bad Company'' || [[Anthony Hopkins]], [[Chris Rock]], [[Kerry Washington]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="4"|2003 || ''[[Bad Boys II]]'' || [[Martin Lawrence]], [[Will Smith]], [[Jordi Mollà]] || með ''Columbia Pictures'' |- | ''[[Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl]]'' || [[Johnny Depp]], [[Orlando Bloom]], [[Keira Knightley]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[Veronica Guerin (kvikmynd)|Veronica Guerin]]'' || [[Cate Blanchett]], [[Gerard McSorley]], [[Ciarán Hinds]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | ''[[Kangaroo Jack]]'' || [[Jerry O'Connell]], [[Anthony Anderson]], [[Christopher Walken]] || með ''Warner Bros. '' og ''Castle Rock Entertainment'' |- | rowspan="2"|2004 || ''[[National Treasure]]'' || [[Nicolas Cage]], [[Diane Kruger]], [[Justin Bartha]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[King Arthur]]'' || [[Clive Owen]], [[Keira Knightley]], [[Ioan Gruffudd]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="3"|2006 || ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]'' || [[Johnny Depp]], [[Orlando Bloom]], [[Keira Knightley]] ||með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[Déjà Vu]]'' || [[Denzel Washington]], [[Val Kilmer]], [[Paula Patton]] ||með ''Touchstone Pictures'' |- | ''Glory Road'' || [[Josh Lucas]], [[Derek Luke]], [[Jon Voight]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | rowspan="2"|2007 || ''[[National Treasure: Book of Secrets]]'' || [[Nicolas Cage]], [[Diane Kruger]], [[Justin Bartha]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''[[Pirates of the Caribbean: At World's End]]'' || [[Johnny Depp]], [[Orlando Bloom]], [[Keira Knightley]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | rowspan="2"|2009 || ''G-Force'' || [[Zach Galifianakis]], [[Faizon Love]], [[Bill Nighy]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''Confessions of a Shopaholic'' || [[Isla Fisher]], [[Hugh Dancy]], [[Krysten Ritter]] || með ''Touchstone Pictures'' |- | rowspan="2"|2010 || ''[[Prince of Persia: The Sands of Time]]'' || [[Jake Gyllenhaal]], [[Ben Kingsley]], [[Gemma Arterton]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- | ''The Sorcerer's Apprentice'' || [[Nicolas Cage]], [[Jay Baruchel]], [[Alfred Molina]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- ||2011 || ''[[Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides]]'' || [[Johnny Depp]], [[Penélope Cruz]], [[Geoffrey Rush]] || með ''Walt Disney Pictures'' |- ||2013 || ''The Lone Ranger'' || [[Johnny Depp]], [[Armie Hammer]], [[William Fichtner]] || með ''Walt Disney Pictures'' |} === Sjónvarp === ==== Sjónvarpsmyndir ==== * ''[[Fearless]]'' (2004) (meðframleiðandi, framleiðslustjóri) * ''[[Swing Vote]]'' (1999) (framleiðslustjóri) * ''[[Max Q]]'' (1998) (framleiðslustjóri) ==== Raunveruleikaþættir ==== * ''[[The Amazing Race]]'' (2001– til dags) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''Take the Money and & Run (2011) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''The Amazing Race - Australia'' (2011) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) ==== Grín ==== * ''[[Modern Men]]'' (2006) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) ==== Drama ==== * ''[[Chase]]'' (2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[The Whole Truth]]'' (2010) sjónvarssería (framleiðslustjóri) * ''[[Miami Medical]]'' (2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[The Forgotten]]'' (2009-2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Dark Blue]]'' (2009-2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Eleventh Hour]]'' (2008-2009) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Justice]]'' (2006) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[E-Ring]]'' (2005–2006) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Close to Home]]'' (2005-2007) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Just Legal]]'' (2005–2006) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[CSI: NY]]'' (2004– til dags) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Skin]]'' (2003) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Cold Case]]'' (2003–2010) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Profiles from the Front Line]]'' (2003) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Without a Trace]]'' (2002–2009) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[CSI: Miami]]'' (2002–2012) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' (2000– til dags) sjónvarpssería (framleiðslustjóri) * ''[[Soldier of Fortune, Inc.]]'' (1997–1998) TV Series (framleiðslustjóri) ==== Kynningarþættir ==== * ''The Legacy'' var tekinn upp fyrir UPNs 2002-2003 tímabilið, skrifað af Simon Kinberg og leikstýrt af Jim Gillespie.<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0777239/| publisher =IMDb|title=The Legacy|format= |work= }}</ref> The Legacy er vísindasögu drama sem fjallar um ungan aðstoðar saksóknara Sam ([[Matthew Marsden]]) sem erfir ofurkraft og verður hagræða það kringum vinnu sína og kærustu sína Jess. * [[HBO]] sjónvarpssería byggð á ''[[Cocaine Cowboys]]'' er í vinnslu, með Jerry Bruckheimer, [[Michael Bay]], Alfred Spellman og Billy Corben sem framleiðslustjóra. Mun það snúast í kringum fyrstu dagana í kringun kókaínviðskiptin í Miami, og mun vera framleitt af Warner Bros. Television, þar sem Jerry Bruckheimer sjónvarpið er staðsett. == Verðlaun og tilnefningar == ===AFI-verðlaunin=== * 2002: Tilnefndur fyrir bestu mynd ársins fyrir [[Black Hawk Down]] ásamt [[Ridley Scott]]. ===Emmy-verðlaunin=== * 2012: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2011: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2010: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2009: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2008: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2007: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2006: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2005: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2004: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2004: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. * 2003: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2003: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. * 2002: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. ===National Board of Review=== * 2004: Framleiðanda verðlaunin. ===PGA-verðlaunin=== * 2013: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2012: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2010: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2009: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2008: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2007: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2007: Lifetime Achievement verðlaunin í sjónvarpi. * 2006: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2006: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2005: Verðlaun sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2004: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta raunveruleika keppnisþátt fyrir [[The Amazing Race]]. * 2004: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. * 2003: Tilnefndur sem framleiðandi fyrir besta dramaþátt fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]]. * 2000: Lifetime Achievement verðlaunin í kvikmyndum. ===Razzie-verðlaunin=== * 1999: Tilnefndur fyrir verstu kvikmyndina fyrir [[Armageddon]]. ===Rembrandt-verðlaunin=== * 2008: Besta alþjóðlega kvikmyndin fyrir [[Pirates of the Caribbean: At World´s End]]. * 2007: Besta alþjóðlega kvikmyndin fyrir [[Pirates of the Caribbean: Dead Man´s Chest]]. ===ShoWest Convention=== * 2010: Lifetime Achievement verðlaunin. * 1999: Framleiðandi ársins veriðlaunin. * 1998: Aþjóðlegu Box Office Achievement verðlaunin. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Jerry Bruckheimer|mánuðurskoðað= 13. október|árskoðað= 2009 }} * {{imdb name|id=0000988|name=Jerry Bruckheimer}} == Tenglar == * [https://www.jbfilms.com/ Heimasíða Jerry Bruckheimer Films] * {{imdb name|id=0000988|name=Jerry Bruckheimer}} * [http://www.moviehole.net/interviews/20060707_interview_jerry_bruckheimer.html Viðtal við Jerry Bruckheimer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628005150/http://www.moviehole.net/interviews/20060707_interview_jerry_bruckheimer.html |date=2008-06-28 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=GlM1z6J5wyY YouTube]: Jerry Bruckheimer og Michael Eisner ræða ''Pirates of the Caribbean''. {{DEFAULTSORT:Bruckheimer, Jerry}} {{f|1945}} [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaframleiðendur]] rccqs52nhj1flngvw8orsu4j52vjcsa 0 82846 1960183 1957954 2026-04-16T15:03:46Z BjössiÓ 115612 Bætti við að áður en aðildarumsókn var send til ESB 2009, var þingsályktunartillaga þess efnis samþykkt á Alþingi. Þetta er mikilvægt þar sem síðar kemur fram að umsóknin hafi verið dregin til baka án aðkomu Alþingis. Bætti einnig við kommu á eftir "utanríkisráðherra íslands," og breytti nútíð í þátíð: "hefur" verður "hafði" og "á síðustu árum" verður "á árunum fyrir umsókn" 1960183 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right |total_width=350 |image1=Flag of Europe.svg |image2=Flag of Iceland.svg |caption1=Fáni Evrópusambandsins. |caption2=Fáni Íslands. }} '''Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið''' hófust [[27. júlí]] [[2010]] í framhaldi af því að Ísland sótti um aðild að Sambandinu [[16. júlí|17. júlí]] [[2009]]. [[12. mars]] [[2015]] var aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu dregin til baka og þarmeð lauk aðildarviðræðunum. [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð]] og [[Samfylkingin]] sem mynduðu [[Önnur ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur|aðra ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur]] samþykktu að sækja um aðild með þeim fyrirvara að [[þjóðaratkvæðagreiðsla]] yrði haldin um inngönguna. [[Framsóknarflokkurinn]] samþykkti á flokksþingi 2010 að „Framsóknarflokkurinn telur hag lands og þjóðar best borgið utan Evrópusambandsins. Nú sem fyrr standa auðlindir þjóðarinnar undir velferð hennar og fullt og óskorað forræði á þeim er forsenda farsældar til framtíðar. Framsóknarflokkurinn telur að þjóðin skuli ætíð eiga beina aðkomu með þjóðaratkvæðagreiðslu að ákvörðunum um stórmál eins og aðild að Evrópusambandinu og mun flokkurinn berjast fyrir þeim rétti“.<ref>[Ályktanir flokksþings Framsóknar 2010]<br>Sjá: [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110518090143/www.framsokn.is/files/Alyktanir_2011.pdf ályktanir flokksþingsins í heild sinni] (pdf)</ref> Á landsfundi sínum sumarið 2010 samþykkti [[Sjálfstæðisflokkurinn]] stjórnmálaályktun þar sem inngöngu í ESB var hafnað „enda er mikilvægara nú að stjórnsýslan setji alla sína krafta í að leysa aðkallandi hagsmunamál heimila og fyrirtækja.”<ref>[http://www.xd.is/media/landsfundur/stjornamalaalyktun-xd-2010.pdf Meiri vinnu, lægri skatta og heilbrigðari stjórnmál!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405054556/http://www.xd.is/media/landsfundur/stjornamalaalyktun-xd-2010.pdf |date=2015-04-05 }}, 39. landsfundur Sjálfstæðisflokksins 25. og 26. júní 2010</ref> Í kjölfar alþingiskosninganna 2013 var mynduð stjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks en í stjórnarsáttmála hennar er kveðið á um að hlé verði gert á aðildarviðræðum og að ekki verði haldið áfram nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. == Umsókn um aðild að ESB == [[Mynd:EU and Iceland.png|thumb|right|Kort sem sýnir útlínur Íslands og Evrópusambandsins.]] [[Alþingi]] samþykkti þingsályktunartillögu um aðildarumsókn að Evrópusambandinu 16. júlí 2009.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/137/s/0283.html|title=283/137 þál. í heild: aðildarumsókn að Evrópusambandinu|website=Alþingi|language=is|access-date=2026-04-16}}</ref> [[Össur Skarphéðinsson]], utanríkisráðherra Íslands, afhenti [[Carl Bildt]], utanríkisráðherra Svíþjóðar, umsóknina með formlegum hætti þann [[23. júlí]] 2009.<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/07/23/afhenti_svium_adildarumsokn/ Össur afhenti Svíum aðildarumsóknina að ESB]</ref> [[Guðmundur Árni Stefánsson]], sendiherra Íslands í Svíþjóð, hafði þó afhent umsóknina í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] 17. júlí.<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/07/18/samrad_verdur_vidtaekt/ Samráð verður víðtækt]</ref> Ísland hefur hins vegar verið aðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]] (EFTA) síðan [[1970]], en þeim var ætlað að stuðla að [[frjáls verslun|frjálsri verslun]]. Með [[Evrópska efnahagssvæðið]]nu, sem Ísland gerðist aðili að 1994 fengu íslensk fyrirtæki aukinn aðgang að evrópskum markaði. Mikil umræða hafði verið um hugsanlega inngöngu Íslands í ESB, nú eða þá upptöku evrunnar, eða annars gjaldmiðils á árunum fyrir umsóknina. Samkvæmt niðurstöðum skoðanakönnunar [[Fréttablaðið|Fréttablaðsins]] sem birt var í apríl 2008 eru ríflega ⅔ Íslendinga fylgjandi því að undirbúa umsókn að ESB. Í könnun frá því febrúar þegar spurt var um hvort sækja ætti um aðild (ath: ekki undirbúa umsókn um aðild) frá því í febrúar sama ár svaraði 55,1% játandi.<ref>MBL:[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/20/67_8_vilja_hefja_undirbuning_adildarumsoknar/ 67,8 vilja hefja undirbúning aðildarumsóknar]</ref> Síðan þá hafa margar kannanir verið gerðar um fylgi umsóknar, samningaviðræðna og fleiri atriða sem viðkoma Evrópusambandinu en meirihluti landsmanna er þó andvígur inngöngu (apríl 2012). 54% eru andvígir inngöngu, 28% fylgjandi og 18% hlutlausir, þá eru þeir sem eru andvígir inngöngu ólíklegri til þess að breyta afstöðu sinni.<ref>[https://www.ruv.is/frett/54-prosent-andvig-esb-adild 54 prósent andvíg ESB-aðild]</ref>. Það var ekki stefna ríkisstjórnar [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]] og [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], sem mynduð var eftir [[Alþingiskosningar 2007]], að sækja um inngöngu í ESB. Samfylkingin hefur lýst því yfir að það sé á þeirra stefnu að sækja um aðild, en Sjálfstæðisflokkurinn er andvígur því.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090403111806/www.samfylkingin.is/media/files/XS2007%20-%20Evr%F3pustefna.pdf Samfylkingin – Landsfundarályktun 2007 - Evrópustefna - Ísland og Evrópa] (pdf)</ref> [[Landssamband íslenskra útvegsmanna]], hagsmunasamtök atvinnurekenda í [[íslenskur sjávarútvegur|íslenskum sjávarútvegi]], eru mótfallin aðild að ESB fyrst og fremst á grundvelli þess að þá muni Ísland missa stjórn yfir sjávarútvegsmiðum sínum en fleira komi til.<ref>[http://www.liu.is/template1.asp?Id=311&sid=98&topid=444 Afstaða LÍÚ til aðildar að ESB]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þetta hefur [[Eiríkur Bergmann]], [[dósent]] við [[Háskólinn á Bifröst|Háskólann á Bifröst]], dregið í efa og segir hann að „''[s]é það rétt að [[sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB]] sé raunverulega meginhindrunin ættu andstæðingar aðildar ekki að mótmæla því að látið væri reyna á viðunandi aðildarsamning, en á því hafa þeir ekki viljað ljá máls og raunar barist harkalega gegn. Sú staðreynd ... bendir til þess að það sé eitthvað annað en sjávarútvegurinn sem raunverulega hindri ESB-aðild Íslands.''“<ref>[http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=182&Itemid=47 Fiskurinn eða fullveldið? - Hvað skýrir ólík tengsl Íslands og hinna Norðurlandanna við Evrópusamrunann?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Eirík Bergmann [[dósent]] við [[Háskólinn á Bifröst|Háskólann á Bifröst]]</ref> === Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009 === {{aðalgrein|Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009}} [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]], þegar gengi krónunnar féll um meira en helming á innan við ári og rekstur allra þriggja íslensku viðskiptabankanna var yfirtekinn af hinu opinbera, blés nýju lífi í umræðu um inngöngu í ESB. Í skoðanakönnun [[Capacent]] sem birt var 18. október kom fram að 70% íslensku þjóðarinnar vildu [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um inngöngu í ESB.<ref>MBL: [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/10/18/70_prosent_vilja_thjodaratkvaedagreidslu_um_esb/ 70% vilja þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB]</ref> Innan Sjálfstæðisflokksins hefur varaformaður hans, [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]], sagt að Íslendingar þurfi að taka afstöðu til ESB „með hagsmuni Íslands til lengri tíma litið og þora að gera það“.<ref>MBL: [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/10/28/thorgerdur_taka_tharf_afstodu_til_esb_og_evru/ Þorgerður:Taka þarf afstöðu til ESB og evru]</ref> [[Alþýðusamband Íslands]] ályktaði [[27. október]] 2008 að aðildarviðræður við ESB um hugsanlega inngöngu ættu að hefjast, sem hluti af aðgerðum til að endurheimta fjármálastöðugleika og auka trúverðugleika eftir bankahrunið.<ref>[http://www.asi.is/Desktopdefault.aspx/tabid-2/19_read-1221/19_page-5/ ASÍ vill að Ísland fari í aðildarviðræður við ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928235810/https://www.asi.is/Desktopdefault.aspx/tabid-2/19_read-1221/19_page-5/ |date=2020-09-28 }} ([http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081113115732/www.asi.is/Portaldata/1/Resources/documents/_lagktun_um_a_ger_ir_til_a__endurheimta_fj_rm_lastoe_ugleika.pdf pdf]</ref> Þann 15. desember 2008 birti [[Viðskiptaráð Íslands]] ályktun þar sem stjórn þess samþykkti að sækja ætti um aðild að ESB vegna þess „''að raunverulegir efnahagslegir kostir fylgja aðild að myntbandalagi Evrópu og Evrópusambandinu''“.<ref>Viðskiptaráð Íslands: [http://www.chamber.is/news.asp?id=526&news_ID=793&type=one Ályktun stjórnar Viðskiptaráðs Íslands um aðild Íslands að Evrópusambandinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405225025/http://www.chamber.is/news.asp?id=526&news_ID=793&type=one |date=2015-04-05 }}</ref> == Skilyrði Íslands fyrir inngöngu == Forsendur þess að land geti gerst aðildarríki að ESB er að það uppfylli [[Kaupmannahafnarskilyrðin]], um að stöðugleiki ríki í landinu og að það sé [[lýðræði]]sríki sem virðir [[mannréttindi]]. Ennfremur þarf Ísland að uppfylla [[Maastricht-skilyrðin]] fyrir [[evran|evruna]], að: # [[Verðbólga]] sé innan við 1,5% hærri en meðaltal þeirra þriggja ESB-ríkja með lægstu verðbólguna. # Skuldastaða [[ríkissjóður Íslands|ríkissjóðs]] sé innan við 60% af [[landsframleiðsla|landsframleiðslu]] og fjárlagahalli sé innan við 3%. # Tilvonandi aðildarríki skulu hafa tekið þátt í [[gengissamstarf Evrópu|gengissamstarfi Evrópu]] (ERM II) sem aðlögun að [[peningakerfi Evrópu]] (EMS) samfellt í tvö ár og mega ekki gengisfella gjaldmiðil sinn á því tímabili. # [[Stýrivextir]] til lengri tíma mega ekki vera meira en tveimur prósentum hærri en meðaltal þeirra þriggja ríkja ESB með lægstu lang-tíma stýrivextina. [[Stöðugleikasáttmálinn]] var gerður milli [[ríkisstjórn Íslands|ríkisstjórnarinnar]] og aðila vinnumarkaðarins sumarið 2009 meðal annars með það fyrir augum að Ísland uppfylli ofangreind skilyrði. Í október 2009 var [[Daniel Gros]], framkvæmdastjóri hugveitunnar [[Centre for European Policy Studies]], kosinn af Alþingi í bankaráð [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]]. == Alþingiskosningar 2013 og stjórnarskipti == {{aðalgrein|Alþingiskosningar 2013}} Ríkisstjórnarflokkarnir töpuðu miklu fylgi í kosningunum og stjórnarandstöðuflokkarnir Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur tóku við stjórnartaumunum. Báðir flokkarnir höfðu ályktað um það í aðdraganda kosninga að stöðva aðildarviðræður. Í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar segir: {{tilvitnun|Gert verður hlé á aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið og úttekt gerð á stöðu viðræðnanna og þróun mála innan sambandsins. Úttektin verður lögð fyrir Alþingi til umfjöllunar og kynnt fyrir þjóðinni. Ekki verður haldið lengra í aðildarviðræðum við Evrópusambandið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu.|Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins|22. maí 2013}} [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]], formaður Sjálfstæðisflokksins, hafði margsinnis lýst því yfir bæði fyrir og eftir kosningarnar að ríkisstjórnin myndi ekki hverfa frá aðildarviðræðunum við Evrópusambandið án þess að leggja málið fyrst í þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{cite news|title=„Við munum standa við það að hlusta á fólkið í landinu“|url=https://www.visir.is/g/2014140228837|publisher=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|date=27. febrúar 2014|accessdate=23. september 2018}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|72714|Stenst það hjá Bjarna Benediktssyni að Sjálfstæðisflokkurinn hafi aldrei í aðdraganda kosninga 2013 lofað þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB?}}</ref> Þvert á þessi ummæli fór svo að [[Gunnar Bragi Sveinsson]], þáverandi utanríkisráðherra, sendi Evrópusambandinu árið 2015 tilkynningu um að aðildarviðræðum Íslendinga við Evrópusambandið, sem þá höfðu verið á ís í nokkur ár, skyldi alfarið hætt.<ref>{{cite news|title=Bréf Gunnars Braga um að afturköllun ESB-umsóknar birt í heild sinni|url=https://kjarninn.is/frettir/bref-gunnars-braga-um-ad-afturkollun-esb-umsoknar-birt-i-heild-sinni/|publisher=''[[Kjarninn]]''|date=13. mars 2015|accessdate=23. september 2018}}</ref> Tilkynningin um endalok aðildarviðræðanna var ekki lögð í þjóðaratkvæðagreiðslu, né var hún afgreidd af alþingi.<ref>{{cite news|title=Þingið ekki til­búið í ESB-mál­inu|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/12/18/thingid_ekki_tilbuid_i_esb_malinu_4/|publisher=''[[mbl.is]]''|date=18. desember 2015|accessdate=23. september 2018}}</ref> Aðspurður hví ekki hefði verið staðið við loforðið um að binda ekki enda á viðræðurnar án samþykki í þjóðaratkvæðagreiðslu sagði Bjarni Benediktsson síðar að „pólitískur ómöguleiki“ hefði komið í veg fyrir að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði haldin um málið.<ref>{{cite news|title=Ómögulegt án pólitísks vilja|url=https://www.ruv.is/frett/omogulegt-an-politisks-vilja|publisher=''[[RÚV]]''|date=18. desember 2015|accessdate=24. september 2018}}</ref> ==Staða umsóknar Íslands að ESB== Í janúar 2025 sagði Guillaume Mercier, talsmaður stækkunarstjóra Evrópusambandsins, að Evrópusambandið liti enn á aðildarumsókn Íslands sem gilda, enda hefði hún aldrei verið formlega afturkölluð.<ref>{{Vefheimild|titill=Aðildarumsókn Íslands enn virk, segir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-01-15-adildarumsokn-islands-enn-virk-segir-framkvaemdastjorn-evropusambandsins-433065|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Björn Malmquist|dags=15. janúar 2025|skoðað=29. júlí 2025}}</ref> [[Ursula von der Leyen]], forseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]], tók í sama streng þegar hún kom í heimsókn til Íslands í júlí sama ár.<ref>{{Vefheimild|titill= Umsókn Íslands enn í gildi |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/17/umsokn_islands_enn_i_gildi/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=17. janúar 2025|skoðað=29. júlí 2025}}</ref> Gildi aðildarumsóknarinnar hefur verið skýrt sem svo að formgalli hafi verið á tilkynningu Gunnars Braga Sveinssonar um afturköllun umsóknarinnar 2015.<ref>{{Vefheimild|titill= Formgalli útskýrir af hverju umsóknin er virk|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/18/formgalli_utskyrir_af_hverju_umsoknin_er_virk/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 18. júlí 2025 |skoðað=29. júlí 2025}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [http://esb.utn.is/vidraedur/ Vefur um umsókn Íslands að ESB á vegum utanríkisráðuneytisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113061857/http://esb.utn.is/vidraedur/ |date=2010-11-13 }} === Stofnanir, stjórnmálaflokkar og félagasamtök === * [http://www.esb.is Fastanefnd ESB gagnvart Íslandi og Noregi] * [http://evropumal.forsaetisraduneyti.is/ Evrópunefnd forsætisráðuneytis Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623003457/http://evropumal.forsaetisraduneyti.is/ |date=2009-06-23 }} * [http://ec.europa.eu/enlargement/countries/detailed-country-information/iceland/index_en.htm Vefur Framkvæmdastjórnar ESB um umsókn Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512054310/http://ec.europa.eu/enlargement/countries/detailed-country-information/iceland/index_en.htm |date=2013-05-12 }} (á ensku) * [http://www.evropa.is/ Evrópusamtökin, styðja aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607180520/http://www.evropa.is/ |date=2007-06-07 }} * [http://www.jaisland.is/ Samtökin Já-Ísland, styðja aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425083604/http://www.jaisland.is/ |date=2011-04-25 }} * [http://www.evropa.blog.is/ Evrópusamtökin, bloggsíða um Evrópumál] * [http://www.ungirevropusinnar.is/ Ungir Evrópusinnar, styðja aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412161850/http://www.ungirevropusinnar.is/ |date=2010-04-12 }} * [http://www.thjod.is/ Þjóð.is, myndbandasíða um Evrópumál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905074229/http://www.thjod.is/ |date=2011-09-05 }} * [http://www.heimssyn.is/ Heimssýn, andvíg aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403084022/http://www.heimssyn.is/ |date=2007-04-03 }} * [http://www.fullvalda.is Samtök Fullveldissinna, styðja fullveldi Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821105137/http://www.fullvalda.is/ |date=2009-08-21 }} * [https://www.forsaetisraduneyti.is/media/Ymislegt/Altingi_-_EES_tengd_loggjof.pdf Samantekt um Lög samþykkt á Alþingi sem eiga rætur að rekja til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið], unnið af skrifstofu Alþingis * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090403111806/www.samfylkingin.is/media/files/XS2007%20-%20Evr%F3pustefna.pdf Samfylkingin – Landsfundarályktun 2007 - Evrópustefna - Ísland og Evrópa] (pdf) === Fjölmiðlar og fræðigreinar === * [https://www.forsaetisraduneyti.is/media/frettir/SkyrslaEvropunefndar-.pdf Tengsl Íslands og Evrópusambandsins; af vef Forsætisráðuneytisins] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100303110530/www.ruv.is/flokkar/stjornmal/evropusambandid Ísland og Evrópusambandið á vef RÚV] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090422042708/www.mbl.is/mm/frettir/esb/ Ísland og Evrópusambandið á vef Morgunblaðsins] * [http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=435&Itemid=47 Áhrif aðildar að Evrópusambandinu á fullveldi Íslands]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Jóhönnu Jónsdóttur, doktorsnema við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] * [http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=182&Itemid=47 Fiskurinn eða fullveldið? - Hvað skýrir ólík tengsl Íslands og hinna Norðurlandanna við Evrópusamrunann?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Eirík Bergmann [[dósent]] við [[Háskólinn á Bifröst|Háskólann á Bifröst]] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071212122218/www.framsokn.is/framsokn/flokkurinn/fyrir_fjolmidla/frettir/?cat_id=8046&ew_0_a_id=294806 Evrópa á dagskrá], grein e. [[Jón Sigurðsson (f. 1946)|Jón Sigurðsson]], fv. formann [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknar]]. * [http://www.liu.is/upplysingaveita/evropusambandid/skyrslur-og-samantektir/ Upplýsingar á vef LÍÚ um aðild að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211212514/http://www.liu.is/upplysingaveita/evropusambandid/skyrslur-og-samantektir/ |date=2011-12-11 }} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið| ]] tgie0h3v1idcp74ilq5ovsfz85ymdtn 1960284 1960183 2026-04-17T09:35:43Z ~2026-23705-29 115633 /* Skilyrði Íslands fyrir inngöngu */ 1960284 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right |total_width=350 |image1=Flag of Europe.svg |image2=Flag of Iceland.svg |caption1=Fáni Evrópusambandsins. |caption2=Fáni Íslands. }} '''Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið''' hófust [[27. júlí]] [[2010]] í framhaldi af því að Ísland sótti um aðild að Sambandinu [[16. júlí|17. júlí]] [[2009]]. [[12. mars]] [[2015]] var aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu dregin til baka og þarmeð lauk aðildarviðræðunum. [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð]] og [[Samfylkingin]] sem mynduðu [[Önnur ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur|aðra ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur]] samþykktu að sækja um aðild með þeim fyrirvara að [[þjóðaratkvæðagreiðsla]] yrði haldin um inngönguna. [[Framsóknarflokkurinn]] samþykkti á flokksþingi 2010 að „Framsóknarflokkurinn telur hag lands og þjóðar best borgið utan Evrópusambandsins. Nú sem fyrr standa auðlindir þjóðarinnar undir velferð hennar og fullt og óskorað forræði á þeim er forsenda farsældar til framtíðar. Framsóknarflokkurinn telur að þjóðin skuli ætíð eiga beina aðkomu með þjóðaratkvæðagreiðslu að ákvörðunum um stórmál eins og aðild að Evrópusambandinu og mun flokkurinn berjast fyrir þeim rétti“.<ref>[Ályktanir flokksþings Framsóknar 2010]<br>Sjá: [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110518090143/www.framsokn.is/files/Alyktanir_2011.pdf ályktanir flokksþingsins í heild sinni] (pdf)</ref> Á landsfundi sínum sumarið 2010 samþykkti [[Sjálfstæðisflokkurinn]] stjórnmálaályktun þar sem inngöngu í ESB var hafnað „enda er mikilvægara nú að stjórnsýslan setji alla sína krafta í að leysa aðkallandi hagsmunamál heimila og fyrirtækja.”<ref>[http://www.xd.is/media/landsfundur/stjornamalaalyktun-xd-2010.pdf Meiri vinnu, lægri skatta og heilbrigðari stjórnmál!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405054556/http://www.xd.is/media/landsfundur/stjornamalaalyktun-xd-2010.pdf |date=2015-04-05 }}, 39. landsfundur Sjálfstæðisflokksins 25. og 26. júní 2010</ref> Í kjölfar alþingiskosninganna 2013 var mynduð stjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks en í stjórnarsáttmála hennar er kveðið á um að hlé verði gert á aðildarviðræðum og að ekki verði haldið áfram nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. == Umsókn um aðild að ESB == [[Mynd:EU and Iceland.png|thumb|right|Kort sem sýnir útlínur Íslands og Evrópusambandsins.]] [[Alþingi]] samþykkti þingsályktunartillögu um aðildarumsókn að Evrópusambandinu 16. júlí 2009.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/137/s/0283.html|title=283/137 þál. í heild: aðildarumsókn að Evrópusambandinu|website=Alþingi|language=is|access-date=2026-04-16}}</ref> [[Össur Skarphéðinsson]], utanríkisráðherra Íslands, afhenti [[Carl Bildt]], utanríkisráðherra Svíþjóðar, umsóknina með formlegum hætti þann [[23. júlí]] 2009.<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/07/23/afhenti_svium_adildarumsokn/ Össur afhenti Svíum aðildarumsóknina að ESB]</ref> [[Guðmundur Árni Stefánsson]], sendiherra Íslands í Svíþjóð, hafði þó afhent umsóknina í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] 17. júlí.<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/07/18/samrad_verdur_vidtaekt/ Samráð verður víðtækt]</ref> Ísland hefur hins vegar verið aðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]] (EFTA) síðan [[1970]], en þeim var ætlað að stuðla að [[frjáls verslun|frjálsri verslun]]. Með [[Evrópska efnahagssvæðið]]nu, sem Ísland gerðist aðili að 1994 fengu íslensk fyrirtæki aukinn aðgang að evrópskum markaði. Mikil umræða hafði verið um hugsanlega inngöngu Íslands í ESB, nú eða þá upptöku evrunnar, eða annars gjaldmiðils á árunum fyrir umsóknina. Samkvæmt niðurstöðum skoðanakönnunar [[Fréttablaðið|Fréttablaðsins]] sem birt var í apríl 2008 eru ríflega ⅔ Íslendinga fylgjandi því að undirbúa umsókn að ESB. Í könnun frá því febrúar þegar spurt var um hvort sækja ætti um aðild (ath: ekki undirbúa umsókn um aðild) frá því í febrúar sama ár svaraði 55,1% játandi.<ref>MBL:[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/20/67_8_vilja_hefja_undirbuning_adildarumsoknar/ 67,8 vilja hefja undirbúning aðildarumsóknar]</ref> Síðan þá hafa margar kannanir verið gerðar um fylgi umsóknar, samningaviðræðna og fleiri atriða sem viðkoma Evrópusambandinu en meirihluti landsmanna er þó andvígur inngöngu (apríl 2012). 54% eru andvígir inngöngu, 28% fylgjandi og 18% hlutlausir, þá eru þeir sem eru andvígir inngöngu ólíklegri til þess að breyta afstöðu sinni.<ref>[https://www.ruv.is/frett/54-prosent-andvig-esb-adild 54 prósent andvíg ESB-aðild]</ref>. Það var ekki stefna ríkisstjórnar [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]] og [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], sem mynduð var eftir [[Alþingiskosningar 2007]], að sækja um inngöngu í ESB. Samfylkingin hefur lýst því yfir að það sé á þeirra stefnu að sækja um aðild, en Sjálfstæðisflokkurinn er andvígur því.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090403111806/www.samfylkingin.is/media/files/XS2007%20-%20Evr%F3pustefna.pdf Samfylkingin – Landsfundarályktun 2007 - Evrópustefna - Ísland og Evrópa] (pdf)</ref> [[Landssamband íslenskra útvegsmanna]], hagsmunasamtök atvinnurekenda í [[íslenskur sjávarútvegur|íslenskum sjávarútvegi]], eru mótfallin aðild að ESB fyrst og fremst á grundvelli þess að þá muni Ísland missa stjórn yfir sjávarútvegsmiðum sínum en fleira komi til.<ref>[http://www.liu.is/template1.asp?Id=311&sid=98&topid=444 Afstaða LÍÚ til aðildar að ESB]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þetta hefur [[Eiríkur Bergmann]], [[dósent]] við [[Háskólinn á Bifröst|Háskólann á Bifröst]], dregið í efa og segir hann að „''[s]é það rétt að [[sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB]] sé raunverulega meginhindrunin ættu andstæðingar aðildar ekki að mótmæla því að látið væri reyna á viðunandi aðildarsamning, en á því hafa þeir ekki viljað ljá máls og raunar barist harkalega gegn. Sú staðreynd ... bendir til þess að það sé eitthvað annað en sjávarútvegurinn sem raunverulega hindri ESB-aðild Íslands.''“<ref>[http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=182&Itemid=47 Fiskurinn eða fullveldið? - Hvað skýrir ólík tengsl Íslands og hinna Norðurlandanna við Evrópusamrunann?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Eirík Bergmann [[dósent]] við [[Háskólinn á Bifröst|Háskólann á Bifröst]]</ref> === Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009 === {{aðalgrein|Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009}} [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]], þegar gengi krónunnar féll um meira en helming á innan við ári og rekstur allra þriggja íslensku viðskiptabankanna var yfirtekinn af hinu opinbera, blés nýju lífi í umræðu um inngöngu í ESB. Í skoðanakönnun [[Capacent]] sem birt var 18. október kom fram að 70% íslensku þjóðarinnar vildu [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um inngöngu í ESB.<ref>MBL: [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/10/18/70_prosent_vilja_thjodaratkvaedagreidslu_um_esb/ 70% vilja þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB]</ref> Innan Sjálfstæðisflokksins hefur varaformaður hans, [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]], sagt að Íslendingar þurfi að taka afstöðu til ESB „með hagsmuni Íslands til lengri tíma litið og þora að gera það“.<ref>MBL: [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/10/28/thorgerdur_taka_tharf_afstodu_til_esb_og_evru/ Þorgerður:Taka þarf afstöðu til ESB og evru]</ref> [[Alþýðusamband Íslands]] ályktaði [[27. október]] 2008 að aðildarviðræður við ESB um hugsanlega inngöngu ættu að hefjast, sem hluti af aðgerðum til að endurheimta fjármálastöðugleika og auka trúverðugleika eftir bankahrunið.<ref>[http://www.asi.is/Desktopdefault.aspx/tabid-2/19_read-1221/19_page-5/ ASÍ vill að Ísland fari í aðildarviðræður við ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928235810/https://www.asi.is/Desktopdefault.aspx/tabid-2/19_read-1221/19_page-5/ |date=2020-09-28 }} ([http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081113115732/www.asi.is/Portaldata/1/Resources/documents/_lagktun_um_a_ger_ir_til_a__endurheimta_fj_rm_lastoe_ugleika.pdf pdf]</ref> Þann 15. desember 2008 birti [[Viðskiptaráð Íslands]] ályktun þar sem stjórn þess samþykkti að sækja ætti um aðild að ESB vegna þess „''að raunverulegir efnahagslegir kostir fylgja aðild að myntbandalagi Evrópu og Evrópusambandinu''“.<ref>Viðskiptaráð Íslands: [http://www.chamber.is/news.asp?id=526&news_ID=793&type=one Ályktun stjórnar Viðskiptaráðs Íslands um aðild Íslands að Evrópusambandinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405225025/http://www.chamber.is/news.asp?id=526&news_ID=793&type=one |date=2015-04-05 }}</ref> == Skilyrði Íslands fyrir inngöngu == Forsendur þess að land geti gerst aðildarríki að ESB er að það uppfylli [[Kaupmannahafnarskilyrðin]], um að stöðugleiki ríki í landinu og að það sé [[lýðræði]]sríki sem virðir [[mannréttindi]]. Ennfremur þarf Ísland að uppfylla [[Maastricht-skilyrðin]] fyrir [[evran|evruna]], að: # [[Verðbólga]] sé innan við 1,5% hærri en meðaltal þeirra þriggja ESB-ríkja með lægstu verðbólguna. # Skuldastaða [[ríkissjóður Íslands|ríkissjóðs]] sé innan við 60% af [[landsframleiðsla|landsframleiðslu]] og fjárlagahalli sé innan við 3% af landsframleiðslu. # Tilvonandi aðildarríki skulu hafa tekið þátt í [[gengissamstarf Evrópu|gengissamstarfi Evrópu]] (ERM II) sem aðlögun að [[peningakerfi Evrópu]] (EMS) samfellt í tvö ár og mega ekki gengisfella gjaldmiðil sinn á því tímabili. # [[Stýrivextir]] til lengri tíma mega ekki vera meira en tveimur prósentum hærri en meðaltal þeirra þriggja ríkja ESB með lægstu lang-tíma stýrivextina. [[Stöðugleikasáttmálinn]] var gerður milli [[ríkisstjórn Íslands|ríkisstjórnarinnar]] og aðila vinnumarkaðarins sumarið 2009 meðal annars með það fyrir augum að Ísland uppfylli ofangreind skilyrði. Í október 2009 var [[Daniel Gros]], framkvæmdastjóri hugveitunnar [[Centre for European Policy Studies]], kosinn af Alþingi í bankaráð [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]]. == Alþingiskosningar 2013 og stjórnarskipti == {{aðalgrein|Alþingiskosningar 2013}} Ríkisstjórnarflokkarnir töpuðu miklu fylgi í kosningunum og stjórnarandstöðuflokkarnir Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur tóku við stjórnartaumunum. Báðir flokkarnir höfðu ályktað um það í aðdraganda kosninga að stöðva aðildarviðræður. Í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar segir: {{tilvitnun|Gert verður hlé á aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið og úttekt gerð á stöðu viðræðnanna og þróun mála innan sambandsins. Úttektin verður lögð fyrir Alþingi til umfjöllunar og kynnt fyrir þjóðinni. Ekki verður haldið lengra í aðildarviðræðum við Evrópusambandið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu.|Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins|22. maí 2013}} [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]], formaður Sjálfstæðisflokksins, hafði margsinnis lýst því yfir bæði fyrir og eftir kosningarnar að ríkisstjórnin myndi ekki hverfa frá aðildarviðræðunum við Evrópusambandið án þess að leggja málið fyrst í þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{cite news|title=„Við munum standa við það að hlusta á fólkið í landinu“|url=https://www.visir.is/g/2014140228837|publisher=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|date=27. febrúar 2014|accessdate=23. september 2018}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|72714|Stenst það hjá Bjarna Benediktssyni að Sjálfstæðisflokkurinn hafi aldrei í aðdraganda kosninga 2013 lofað þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB?}}</ref> Þvert á þessi ummæli fór svo að [[Gunnar Bragi Sveinsson]], þáverandi utanríkisráðherra, sendi Evrópusambandinu árið 2015 tilkynningu um að aðildarviðræðum Íslendinga við Evrópusambandið, sem þá höfðu verið á ís í nokkur ár, skyldi alfarið hætt.<ref>{{cite news|title=Bréf Gunnars Braga um að afturköllun ESB-umsóknar birt í heild sinni|url=https://kjarninn.is/frettir/bref-gunnars-braga-um-ad-afturkollun-esb-umsoknar-birt-i-heild-sinni/|publisher=''[[Kjarninn]]''|date=13. mars 2015|accessdate=23. september 2018}}</ref> Tilkynningin um endalok aðildarviðræðanna var ekki lögð í þjóðaratkvæðagreiðslu, né var hún afgreidd af alþingi.<ref>{{cite news|title=Þingið ekki til­búið í ESB-mál­inu|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/12/18/thingid_ekki_tilbuid_i_esb_malinu_4/|publisher=''[[mbl.is]]''|date=18. desember 2015|accessdate=23. september 2018}}</ref> Aðspurður hví ekki hefði verið staðið við loforðið um að binda ekki enda á viðræðurnar án samþykki í þjóðaratkvæðagreiðslu sagði Bjarni Benediktsson síðar að „pólitískur ómöguleiki“ hefði komið í veg fyrir að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði haldin um málið.<ref>{{cite news|title=Ómögulegt án pólitísks vilja|url=https://www.ruv.is/frett/omogulegt-an-politisks-vilja|publisher=''[[RÚV]]''|date=18. desember 2015|accessdate=24. september 2018}}</ref> ==Staða umsóknar Íslands að ESB== Í janúar 2025 sagði Guillaume Mercier, talsmaður stækkunarstjóra Evrópusambandsins, að Evrópusambandið liti enn á aðildarumsókn Íslands sem gilda, enda hefði hún aldrei verið formlega afturkölluð.<ref>{{Vefheimild|titill=Aðildarumsókn Íslands enn virk, segir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-01-15-adildarumsokn-islands-enn-virk-segir-framkvaemdastjorn-evropusambandsins-433065|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Björn Malmquist|dags=15. janúar 2025|skoðað=29. júlí 2025}}</ref> [[Ursula von der Leyen]], forseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]], tók í sama streng þegar hún kom í heimsókn til Íslands í júlí sama ár.<ref>{{Vefheimild|titill= Umsókn Íslands enn í gildi |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/17/umsokn_islands_enn_i_gildi/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=17. janúar 2025|skoðað=29. júlí 2025}}</ref> Gildi aðildarumsóknarinnar hefur verið skýrt sem svo að formgalli hafi verið á tilkynningu Gunnars Braga Sveinssonar um afturköllun umsóknarinnar 2015.<ref>{{Vefheimild|titill= Formgalli útskýrir af hverju umsóknin er virk|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/18/formgalli_utskyrir_af_hverju_umsoknin_er_virk/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 18. júlí 2025 |skoðað=29. júlí 2025}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [http://esb.utn.is/vidraedur/ Vefur um umsókn Íslands að ESB á vegum utanríkisráðuneytisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113061857/http://esb.utn.is/vidraedur/ |date=2010-11-13 }} === Stofnanir, stjórnmálaflokkar og félagasamtök === * [http://www.esb.is Fastanefnd ESB gagnvart Íslandi og Noregi] * [http://evropumal.forsaetisraduneyti.is/ Evrópunefnd forsætisráðuneytis Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623003457/http://evropumal.forsaetisraduneyti.is/ |date=2009-06-23 }} * [http://ec.europa.eu/enlargement/countries/detailed-country-information/iceland/index_en.htm Vefur Framkvæmdastjórnar ESB um umsókn Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512054310/http://ec.europa.eu/enlargement/countries/detailed-country-information/iceland/index_en.htm |date=2013-05-12 }} (á ensku) * [http://www.evropa.is/ Evrópusamtökin, styðja aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607180520/http://www.evropa.is/ |date=2007-06-07 }} * [http://www.jaisland.is/ Samtökin Já-Ísland, styðja aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425083604/http://www.jaisland.is/ |date=2011-04-25 }} * [http://www.evropa.blog.is/ Evrópusamtökin, bloggsíða um Evrópumál] * [http://www.ungirevropusinnar.is/ Ungir Evrópusinnar, styðja aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412161850/http://www.ungirevropusinnar.is/ |date=2010-04-12 }} * [http://www.thjod.is/ Þjóð.is, myndbandasíða um Evrópumál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905074229/http://www.thjod.is/ |date=2011-09-05 }} * [http://www.heimssyn.is/ Heimssýn, andvíg aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403084022/http://www.heimssyn.is/ |date=2007-04-03 }} * [http://www.fullvalda.is Samtök Fullveldissinna, styðja fullveldi Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821105137/http://www.fullvalda.is/ |date=2009-08-21 }} * [https://www.forsaetisraduneyti.is/media/Ymislegt/Altingi_-_EES_tengd_loggjof.pdf Samantekt um Lög samþykkt á Alþingi sem eiga rætur að rekja til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið], unnið af skrifstofu Alþingis * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090403111806/www.samfylkingin.is/media/files/XS2007%20-%20Evr%F3pustefna.pdf Samfylkingin – Landsfundarályktun 2007 - Evrópustefna - Ísland og Evrópa] (pdf) === Fjölmiðlar og fræðigreinar === * [https://www.forsaetisraduneyti.is/media/frettir/SkyrslaEvropunefndar-.pdf Tengsl Íslands og Evrópusambandsins; af vef Forsætisráðuneytisins] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100303110530/www.ruv.is/flokkar/stjornmal/evropusambandid Ísland og Evrópusambandið á vef RÚV] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090422042708/www.mbl.is/mm/frettir/esb/ Ísland og Evrópusambandið á vef Morgunblaðsins] * [http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=435&Itemid=47 Áhrif aðildar að Evrópusambandinu á fullveldi Íslands]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Jóhönnu Jónsdóttur, doktorsnema við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] * [http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=182&Itemid=47 Fiskurinn eða fullveldið? - Hvað skýrir ólík tengsl Íslands og hinna Norðurlandanna við Evrópusamrunann?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Eirík Bergmann [[dósent]] við [[Háskólinn á Bifröst|Háskólann á Bifröst]] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071212122218/www.framsokn.is/framsokn/flokkurinn/fyrir_fjolmidla/frettir/?cat_id=8046&ew_0_a_id=294806 Evrópa á dagskrá], grein e. [[Jón Sigurðsson (f. 1946)|Jón Sigurðsson]], fv. formann [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknar]]. * [http://www.liu.is/upplysingaveita/evropusambandid/skyrslur-og-samantektir/ Upplýsingar á vef LÍÚ um aðild að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211212514/http://www.liu.is/upplysingaveita/evropusambandid/skyrslur-og-samantektir/ |date=2011-12-11 }} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið| ]] 191p3tt96hga3vh7j1glrz494kg2e29 0 86234 1960239 1953084 2026-04-16T23:41:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960239 wikitext text/x-wiki {{hreingerning}} '''Hugmegin''' eða '''psychokinesis''' (úr [[Gríska|grísku]] ''ψυχή'', „psyche“, þýðir ''sál, hjarta eða lífsandi''; og ''κίνησις'', „kinesis“, þýðir ''hreyfing''; bókstaflega „hugarhreyfing“),<ref> {{cite book | year = 2001 | title = Random House Webster's Unabridged Dictionary | url = https://archive.org/details/randomhousewebst0000unse_ed2 | publisher = Random House Reference | location = Boston, Massachusetts | isbn = 0-375-42599-3 | quote = psycho-, a combining form representing ''[[psych]]e'' in compound words. ... (Gk, comb. form of ''psyche'' breath, spirit, soul, mind; akin to ''psycheim'' to blow). | page = [https://archive.org/details/randomhousewebst0000unse_ed2/page/1560 1560] |author1= | oclc = 48010385 }}</ref><ref> {{cite book | year = 1994 | title = The New Oxford American Dictionary | publisher = Oxford University Press | location = New York City | isbn = 0-19-517077-6 | quote = psycho. comb. form relating to the mind or psychology: ...from Greek ''psukhe'' breath, soul, mind. | page = 1367 |author1= Erin McKean, [principal editor]. | oclc = 123434455 }}</ref> einnig þekkt sem '''telekinesis'''<ref>{{cite web | url = http://www.britannica.com/eb/article-9061720 | title = Encyclopedia Britannica online: psychokinesis | accessdate = July 16, 2006 | archive-date = maí 29, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060529014130/http://www.britannica.com/eb/article-9061720 |url-status=dead }}</ref> ([[Gríska]] ''{{polytonic|τῆλε}}'' + ''{{polytonic|κίνησις}}'', bókstafleg þýðing er „fjarhreyfing“), er hugtak sem var búið til af útgefandanum [[Henry Holt]]<ref>Holt, Henry, ''On the Cosmic Relation'' - Book II- Part III, Psychokinesis, pp.216-217</ref> um bein áhrif [[hugur|hugarins]] á efnislega hluti sem er ekki hægt að greina sem miðlun eitthverrar þekktrar líkamlegrar orku.<ref name=parapsych_glossary>{{cite web | url = http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p | title = Parapsychological Association, glossary of key words frequently used in parapsychology | accessdate = December 20, 2006 | archive-date = ágúst 24, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824232035/http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p |url-status=dead }}</ref> Dæmi um hugmegin eru að aflaga eða færa til hluti<ref>{{cite web | url = http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?query=psychokinesis&action= | title = On-Line Medical Dictionary: psychokinesis | accessdate = July 16, 2006 | archive-date = febrúar 5, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080205080940/http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?query=psychokinesis&action= |url-status=dead }}</ref> og að hafa áhrif á útkomu forrits sem velur tölur af handahófi.<ref name=parapsych_glossary/><ref> {{cite book |author1= Jeffers, Stanley | date = May/June 2007, Vol. 31, Issue 3 | title = "PEAR Lab Closes, Ending Decades of Psychic Research," Skeptical Inquirer | publisher = Committee for Skeptical Inquiry | location = Amherst, New York, USA | quote = Much of the work of the PEAR group has employed 'random event generators' (REGs), which are essentially electronic random number generators whose ' operators' are invited by dint [force, power] of their own intentionality, to bias in such a way, that the mean of the random number distribution would be either higher or lower than it would be in the absence of their intentional efforts... | page = 16}}</ref><ref name=faqfile1>{{cite web | url = http://www.parapsych.org/faq_file1.html | title = Parapsychological Association FAQ | accessdate = 2007-07-02 | year = 1995 | publisher = Parapsychological Association | archive-date = 2007-06-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070626192424/http://www.parapsych.org/faq_file1.html |url-status=dead }}</ref> Rannsóknir á fyrirbærum sem sögð eru vera hugmegin eru hluti af [[dulsálfræði]]. Sumir rannsakendur hugmegina fullyrða að hugmegin sé til og eigi skilið frekari rannsókir, þó svo að fókus rannsókna í gegnum tíðina hafi færst frá stórum fyrirbærum yfir í tilraunir til að hafa áhrif á teninga og svo á talnaforritin sem velja tölur af handahófi.<ref>{{cite web | url = http://www.princeton.edu/~pear/ | title = The Princeton Engineering Anomalies Research | access-date = 2010-03-22 | archive-date = 2004-11-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041130232723/http://www.princeton.edu/~pear/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://parapsych.org/faq_file2.html#12 | title = Parapsychological Association FAQs - discussion of random number generator experiments. | accessdate = August 13, 2007 | archive-date = ágúst 19, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070819201537/http://www.parapsych.org/faq_file2.html#12 |url-status=dead }}</ref><ref name="Bosch2006" /><ref name="Hyman2007">{{cite book |last=Hyman |first=Ray |authorlink=Ray_Hyman |editor=Robert J. Sternberg, Henry L. Roediger, Diane F. Halpern |title=Critical Thinking in Psychology |year=2007|publisher=Cambridge University Press |isbn=0521608341 |page=218 |chapter=Evaluating Parapsychological Claims}}</ref> Það eru engin beinhörð [[vísindi|vísindaleg]] sannindi fyrir því að hugmegin sé til.<ref name="Vyse1997">{{cite book|title=Believing in Magic: The Psychology of Superstition|url=https://archive.org/details/believinginmagic0000vyse_p9o3|last=Vyse|first=Stuart A.|publisher=Oxford University Press US| isbn=0195136349|year=1997| page=[https://archive.org/details/believinginmagic0000vyse_p9o3/page/129 129]|quote=[M]ost scientists, both psychologists and physicists, agree that it has yet to be convincingly demonstrated.}}</ref> Árið 2006 var greint 380 rannsóknir og fundust „mjög lítil“ áhrif, hægt er að útskýra það með hlutdrægni útgefenda þar sem þeir gefa aðeins út jákvæðu niðurstöðurnar en ekki þær neikvæðu.<ref name="Bosch2006">{{cite journal| title=Examining psychokinesis: The interaction of human intention with random number generators--A meta-analysis| url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2006-07_132_4/page/497| last=Bösch |first= Holger| coauthors=Fiona Steinkamp, Emil Boller| journal=Psychological Bulletin| volume= 132|issue=4| date=July 2006|pages= 497–523|accessdate=2008-11-17 |doi=10.1037/0033-2909.132.4.497| pmid=16822162}}</ref> Rannsóknir á hugmeginum hafa í gegnum tíðina verið gagnrýndar meðal annars fyrir að ekki er hægt að endurtaka þær.<ref name="girden1962">{{cite journal|title=A review of psychokinesis (PK)|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1962-09_59_5/page/353|last=Girden|first=Edward|journal=Psychological Bulletin|volume=59|issue=5|date=September 1962|pages=353–388|doi=10.1037/h0048209}}</ref><ref name="Humphrey1995">{{cite book|last=Humphrey|first=Nicholas K.|title=Soul Searching: Human nature and supernatural belief|url=https://archive.org/details/soulsearchinghum0000hump|publisher=Chatto & Windus|year=1995|isbn=0-7011-5963-4}}</ref><ref name=Carroll>{{cite web | last = Carroll | first = Robert Todd | title = psychokinesis (PK) | work = Skepdic.com | publisher = The Skeptics Dictionary |year=2005 | url = https://skepdic.com/kinesis.html | accessdate = 2007-10-05}}</ref> == Hugtök == === Sagan === [[Mynd:Edouard-Isidore-Buguet-PK-spirit-photographer.jpg|thumb|right|Franskur svikahrappur í andaljósmyndun Édouard&nbsp;Isidore&nbsp;Buguet<ref>{{cite web | url = https://www.azcentral.com/ent/arts/articles/1003occult.html | title = New exhibit looks at occult photography |author1= Hajela, Deepti | coauthors = | date = October 3, 2005 | accessdate = January 19, 2008 | work = Associated Press story | pages = | quote = }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> (1840-1901) falsar hugmegin á þessari ljósmynd, ''Fluidic Effect'', frá árinu 1875.]] Hugtakið „telekinesis“ var búið til árið 1890 af rússneskum rannsakanda á yfirskilvitlegum fyrirbærum, Alexander N. Aksakof.<ref> {{cite book |author1= Myers, Frederic William Henry | date = December 1890 | title = Proceedings | publisher = the journal of the Society for Psychical Research | location = London, England | quote=For the alleged movements without contact... M. A. Aksakof's new word 'telekinetic' seems to me the best attainable.}} Note: this quote as a cited reference can also be found in the multivolume "The Oxford English Dictionary, Second Edition", 1989, Clarendon Press, Oxford, England, ISBN [[Kerfissíða:Bókaheimildir/0-19-861229-X]]."</ref><ref>{{cite web | url = https://www.etymonline.com/index.php?term=telekinesis | title = Online Etymology Dictionary | accessdate=January 20, 2007 | quote = Telekinesis. 1890, said to have been coined by Alexander N. Aksakof (1832-1903) Imperial Councilor to the Czar... Translates Ger. 'Fernwirkung.'}}</ref> Hugtakið psychokinesis eða hugmegin var búið til árið 1914<ref> {{cite book | year = 2005 | title = Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, Eleventh Edition | publisher = Merriam-Webster, Incorporated | location = Springfield, Massachusetts, USA | isbn = 0-87779-809-5 | quote = Psychokinesis (1914).... | page = 1004 |editor=Frederick C. Mish| oclc = 146761465}}</ref> af bandaríska höfundinum og útgefandanum Henry Holt, í bókinni hans ''On the Cosmic Relations''.<ref> {{cite web | url = http://www.parapsychology.org/dynamic/060100.html | title = Parapsychology Foundation "Basic terms in Parapsychology" | accessdate=December 22, 2006}}</ref><ref> {{cite book |last= Holt |first= Henry |authorlink= Henry Holt (publisher) |title=On the Cosmic Relations |url= http://books.google.com/books/pdf/On_the_Cosmic_Relations.pdf?id=Kts0AAAAMAAJ&output=pdf&sig=wjwlmxTPn5b4UPGjqjaxcyEGE0o |format= PDF |accessdate= 2007-12-13 |publisher= Houghton Mifflin |location= Cambridge |year= 1914}}</ref> Vinur hans, bandaríski dulsálfræðingurinn [[J. B. Rhine]], tók hugtakið upp á arma sína í tengslum við tilraunir til að finna út hvort að manneskja gæti haft áhrif á hvernig teningar falla.<ref name=Spence> {{cite book |author1= Spence, Lewis | year = 1920 | title = Encyclopedia of Occultism and Parapsychology | publisher = Kessinger Publishing (reprint publisher) | isbn = 0-7661-2817-2 | pages = 752–753, 879, 912, 933}}</ref><ref>{{cite web | url = http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p | title = Parapsychological Association - Glossary: PK/Psychokinesis | accessdate = July 19, 2006 | archive-date = ágúst 24, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824232035/http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p |url-status=dead }}</ref> Báðum hugtökunum hefur verið lýst með öðrum orðum, svo sem „fjaráhrif“, „fjarlægðaráhrif“.<ref>, {{cite web | url = http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf | title = Overview of Current Parapsychology Research in the Former Soviet Union, Introduction | coauthors = May, Edwin C., Ph.D and Vilenskaya, Larissa | year = 1992 | accessdate = July 3, 2007 | format = PDF | work = Subtle Energies Volume 3, Number 3 | page = 1 | quote = AMP research programs in the Soviet Union have primarily focused on experimental studies in 'distant influence' on animate an inanimate systems; i.e., psychokinesis (PK) and bio-PK. | archive-date = ágúst 28, 2011 | archive-url = https://www.webcitation.org/61GUseg6i?url=http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf |url-status=dead }}</ref> „fjargeðáhrif“,<ref name=Broughton> {{cite book |author1= Broughton, Richard S. | year = 1991 | title = Parapsychology: The Controversial Science |url= https://archive.org/details/parapsychologyco0000brou_e2e9 | publisher = Ballantine Books | location = New York | pages = [https://archive.org/details/parapsychologyco0000brou_e2e9/page/34 35], 75–79, 149, 161–162, 329–330 | isbn = 0-345-35638-1 }}</ref>, "miðaður meðvitaður ásetningur".<ref>{{cite web | url = http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf | title = Overview of Current Parapsychology Research in the Former Soviet Union, Abstract | author1 = May, Edwin C., Ph.D | author2 = Vilenskaya, Larissa | year = 1992 | accessdate = July 3, 2007 | format = PDF | work = Subtle Energies Volume 3, Number 3 | page = 1 | quote = The authors primarily discuss experiments in anomalous perturbation (often referred to as psychokinesis&mdash;PK and bio- which have been the main focus of AMP research programs in the Soviet Union. | archive-date = ágúst 28, 2011 | archive-url = https://www.webcitation.org/61GUseg6i?url=http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf |url-status=dead }}</ref> og „hugurinn ofar efninu“.<ref name=Berger> {{cite book |author1= Berger, Arthur S. | author2 = Berger, Joyce | year = 1991 | title = The Encyclopedia of Parapsychological and Psychical Research | url = https://archive.org/details/encyclopediaofpa00berg | publisher = Paragon House | location = New York | pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofpa00berg/page/326 326], 341, 430 | isbn = 1-55778-043-9 }}</ref> Upprunalega var telekinesis notað til að vísa til hreyfingu hluta sem fundust ekki skýringar á, haldið var að draugar, englar, djöflar eða önnur yfirnáttúruleg öfl stæðu þar að baki.<ref name=Berger/> Síðar fóru vangaveltur af stað um að manneskjur stæðu fyrir þessum atburðum<ref> {{cite book | origyear = 1970 |year = 1995 | title = Man, Myth & Magic: The Illustrated Encyclopedia of Mythology, Religion, and the Unknown | publisher = Marshall Cavendish Corporation | location = New York | isbn = 1-85435-731-X | quote = Spiritualism aroused violent antagonism and criticism concentrating particularly on the physical phenomena occurring at seances, which opponents claimed were faked. | page = 2442 |editor=Richard Cavendish |author1=editorial board |author2=C.A. Burland |author3= Brian Innes. | oclc = 228665658}}</ref> og gætu mögulega hreyft hluti án nokkurra tengsla við [[Spíritismi|spíritisma]], líkt og miðilsfundi, og þá var psychokinesis bætt í orðasafnið.<ref name=Berger/> Á endanum varð psychokinesis viðurkennda orðið hjá dulsálfræðingum. Sjónvarpsþættir, bækur og kvikmyndir nota hins vegar frekar telekinesis til að lýsa hlutum sem færast yfirnáttúrulega, líklega vegna þess að orðið er líkt öðrum hugtökum í sama geira líkt og telepathy eða hugsanaflutningur og teleportation eða fjarflutningur. == Mælingar og athuganir == [[Mynd:Poltergeist-Therese Selles.jpg|thumb|right|Dæmi um ósjálfrátt hugmegin birtist á forsíðu franska tímaritsins ''La Vie Mysterieuse'' árið 1911.]] Dulsálfræðingar lýsa tveimur gerðum af mælanlegum og athuganlegum áhrifum hugmegina.<ref name=Broughton/><ref name=Berger/><ref>{{cite web | url = http://library.thinkquest.org/C0120993/glossaryfull.html | title = Library.ThinkQuest.org - Glossary: Macro PK and Micro PK | accessdate = October 14, 2006 | archive-date = maí 5, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060505002830/http://library.thinkquest.org/C0120993/glossaryfull.html |url-status=dead }}</ref> Mjög lítil áhrif eru kölluð míkró-PK, þau eru til dæmis stjórnun á sameindum, atómum<ref name=Broughton/>, öreindum<ref name=Broughton/> o.s.frv. sem er aðeins hægt að athuga með vísindalegum tækjum. Makró-PK eru stór áhrif sem er hægt að sjá með berum augum. === Ósjálfráð verkun === Ósjálfráðar hreyfingar á hlutum hafa verið tilkynntir og margir dulsálfræðingar telja að þær séu mögulega dæmi um hugmegin.<ref name=Spence/><ref name=Berger/> Dulsáfræðingurinn [[William G. Roll]] bjó til hugtakið „endurtekin ósjálfráð hugmegin“ (RSPK) árið 1958.<ref> {{cite book |author1= Roll, William G. | author2 = Pratt, J. G. | year = 1958 | title = The Seaford Disturbances | publisher = Journal of Parapsychology, Vol. 2, | pages = 79–124 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://parapsych.org/glossary_l_r.html#r | title = Parapsychological Association - Glossary: "RSPK" | accessdate = January 5, 2007 | archive-date = ágúst 24, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824232035/http://parapsych.org/glossary_l_r.html#r |url-status=dead }}</ref> Skyndileg hreyfing hluta án ásetnings í viðurvist vitna er talið af mörgum vera hugmegin í undirmeðvitundinni<ref>. {{cite book |author1= Guiley, Rosemary Ellen | year = 1991 | title = Encyclopedia of the Strange, Mystical & Unexplained | publisher = Gramercy Books | location = New York | isbn = 0-517-16278-4 | pages = 454, 456, 478, 609}}</ref> Ósjálfráðar hreyfingar þar sem fólk skaðast ef til vill eru stundum rannsakaðar sem [[ærsladraugur|ærsladraugsmál]].<ref> {{cite book | year = 1990 | title = Mysteries of the Unexplained | publisher = Readers Digest Association | isbn = 0-89577-146-2 | quote = Attempting to understand the forces at work, researchers in parapsychology have hypothesized that the poltergeist's feats in moving objects (which are seen to fly in violation of the laws of gravity, gliding, rising, and turning corners) are examples of psychokinesis, or PK&mdash;the ability to influence inanimate objects by mind power. | page = 181 |editor=Richard Marshall |author1=Monte Davis, |author2=Valerie Moolman |author3=Georg Zappler | oclc = 10605367}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> mhvi3hi9vr9jed92sqaw5uevyvbttej 0 96618 1960281 1889641 2026-04-17T00:56:14Z Comp.arch 32151 /* Android-útgáfur */ 1960281 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Foldable smartphone (Android OS).jpg|thumb|Android farsími]] '''Android''' er [[stýrikerfi]] hannað aðallega fyrir [[snjallsími|snjallsíma]], [[spjaldtölva|spjaldtölvur]] og skyld tæki sem byggir á [[opinn hugbúnaður|opnum hugbúnaði]] og er byggt upp á breyttri útgáfu [[Linux-kjarninn|Linux-kjarnans]]. Það samanstendur af stýrikerfis-kjarnanum sjálfum, miðbúnaði og helstu forritum. [[Google|Google Inc.]] keypti Android Inc., fyrirtækið sem upphaflega vann að þróun Android stýrikerfisins árið 2005. Android er núna vinsælasta stýrikerfi í heimi líka vinsælla en [[Windows]], sem er þó enn ráðandi á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. Þó sjaldgæft sé að Android sé keyrt á hefðbundnum einkatölvum (og t.d. með mús) hefur það verið hægt í langan tíma (og líka á Chromebook) en stuðningurinn (við stóra skjái) var svo endurbættur í Android 12L. Auk þessa hefur Google þróað Android TV fyrir sjónvörp, Android Auto fyrir bíla og Wear OS (sem áður hét Android Wear) fyrir snjallúr, hvert og eitt með sérhæft notendaviðmót. Aðrar útgáfur af Android hafa verið notaðar fyrir leikjavélar, stafrænar myndavélar og önnur raftæki. [[Notendaviðmót]] Android (fyrir síma og spjaldtölvur) er aðallega byggt á beinum samskiptum við [[fjölsnertiskjár|fjölsnertiskjá]] (einnig er hægt að nota viðtengt lyklaborð, en líka skjá, og mús); í breyttum Android útgáfum notað án snertiskjás s.s. á sjónvörpum. Notandinn stjórnar þá tækinu, s.s. síma, með fingrahreyfingum. Tækið bregst einnig við sé því hallað eða snúið. Sé því snúið um t.d. 90 gráður þá heldur mynd á skjá áfram að snúa upp. Núorðið, með viðbótum við Android sem koma með mörgum tækjum, er líka hægt að framkvæma sumar aðgerðir með tali, t.d. við leit á neti eða þar sem tali er breytt í texta, s.s. [[SMS]]. Google þróaði svona möguleika fyrir enskt tal og fleiri mál, og í samstarfi við [[Háskólinn í Reykjavík|Háskólann í Reykjavík]] líka fyrir íslenskt mál. Android 13 býður upp á stillingu fyrir að forrit geti boðið upp á annað mál, t.d. íslensku (en forritið þar að styðja þann möguleika), en valið er fyrir aðalviðmót stýrikerfis (sem er venjulega enska).<ref>[https://developer.android.com/guide/topics/resources/app-languages Per-app language preferences]</ref> Android var kynnt þann 5. nóvember 2007, samhliða stofnun [[Open Handset Alliance]] samtakanna (og fyrsta Android tækið var selt í september 2008). Það eru samtök 80 vélbúnaðarframleiðanda, hugbúnaðarframleiðanda og fjarskiptafyrirtækja sem styðja við þróun opinna staðla fyrir farsíma og skyld tæki. Opni forritakóðinn að Android sjálfu þ.e. grunninum (án Linux kjarnans sem líka er opinn kóði) gengur undir nafninu [[Android Open Source Project]] (AOSP), sem er að mestu gefinn út undir [[Apache-leyfi]]nu, sem er leyfi fyrir frjálsan og opinn hugbúnað ([[GPL-leyfið]] er líka frjálst, og er notað fyrir Linux-kjarnann, hluta Android). Þó svo að Android sé opinn hugbúnaður, er svo nánast aldrei um að ræða varðandi allan þann hugbúnað sem kemur uppsettur á Android tækjum (og margir telja hluta af stýrikerfinu), með öllum þeim tengda hugbúnaði sem venjulega kemur með.<!-- t.d. vegna driver-a/rekla, þ.e. án þeirra myndi Android ekki virka, né sennilega keyrast upp. "Android is also associated with a suite of proprietary software developed by Google, called Google Mobile Services[10] (GMS) that very frequently comes pre-installed in devices, which usually includes the Google Chrome web browser and Google Search and always includes core apps for services such as Gmail, as well as the application store and digital distribution platform Google Play, and associated development platform. These apps are licensed by manufacturers of Android devices certified under standards imposed by Google, but AOSP has been used as the basis of competing Android ecosystems, such as Amazon.com's Fire OS, which use their own equivalents to GMS." --> Sem dæmi nota flestir notendur [[Google Play]] forritið/búðina (og [[Google Play Services]]), sem er [[séreignarhugbúnaður]], þ.e. ekki opinn, til að setja inn Android forrit. Aðrar leiðir eru mögulegar til þess <!-- t.d. með snúru, sem byggir bara á opnu Android --> og sumir framleiðendur bæta við sínu eigin forriti sem er staðgengill eða viðbót við þá leið. Önnur dæmi um séreignarhugbúnað [[Google Mobile Services]] (GMS), sem yfirleitt kemur með (og mikið af Android forritum, sem notendur geta náð í, krefjast líka að GMS sé fyrirfram uppsett á tækinu), sem innifelur t.d. líka séreignarhugbúnaðinn [[Google Chrome]], <!-- ATH aðeins Chromium er opinn, ekki Chrome. --> vafra sem margir telja ranglega að sé hluti af stýrikerfinu því oft látinn fylgja með (t.d Firefox, sem er opinn hugbúnaður, er valkostur við Chrome) og eldri útgáfur Android innihéldu vafra sem var ekki opinn, þ.e. ekki séreignarhugbúnaður. Samfélag Android inniheldur margra sem vinna við hugbúnaðargerð; hanna [[forrit]] fyrir stýrikerfið og forrita oft í forritunarmálinu Kotlin (sem er það mál sem Google ráðleggur; eða öðrum, t.d. eru Java forrit líka vinsæl því það var einu sinni eini möguleikinn) og auka þar með virkni Android. Nú eru til yfir 3 milljón forrit fyrir Android. [[Google Play]] er vefverslun með forrit sem rekin er af Google en einnig er hægt að hlaða niður forritum og viðbótum fyrir Android frá öðrum aðilum. Android hefur verið mest selda stýrikerfið um allan heim á snjallsímum síðan 2011 og á spjaldtölvum síðan 2013. Það hefur yfir tvo milljarða af notendum. Android 13, sem kom út 15. ágúst 2022, er nýjasta útgáfan og Android 12.1/12L sem kom nýlega út er með endurbætur fyrir síma sem má leggja saman, spjaldtölvur, stóra skjái (e. desktop-sized) og Chromebook [[fistölva|fistölvur]]. == Android-útgáfur == Útgáfur eldri en Android 10 eru ekki studdar af framleiðanda Android, Google, og því fá notendur þeirra ekki lengur öryggisuppfærslur. Sumir framleiðendur Android tækja senda út öryggisuppfærslur, eða aðrar uppfærslur, í styttri tíma en Android er stutt af Google, eða senda jafnvel aldrei út neinar uppfærslur af neinu tagi. Android 16 kom út 10. júní 2025. Eftirfarandi tafla sýnir útgáfur Android stýrikerfis og "API level" (sem er gott að vita fyrir forritara). {| class="wikitable sortable" |- ! Stýrikerfi ! Nafn stýrikerfis ! Útgáfudagur ! API útgáfunúmer |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 13 (API 33)|13]]''' | rowspan="1" | [[Android 13]] (Tiramisu) | 15. ágúst 2022 | 33 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12L (API 32)|12L]]''' | rowspan="1" | [[Android 12L]] (Snow Cone v2) | 7. mars 2022 | 32 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12 (API 31)|12]]''' | rowspan="1" | [[Android 12]] (Snow Cone) | 4. október 2021 | 31 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 11 (API 30)|11]]''' | rowspan="1" | [[Android 11]] (Red Velvet Cake) | 8. september 2020 | 30 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 10 (API 29)|10]]''' | rowspan="1" | [[Android 10]] (Quince Tart) | 3. september 2019 | 29 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 9 Pie Oreo (API 28)|9]]''' | rowspan="1" | [[Android Pie|Pie]] | 6. ágúst 2018 | 28 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.1 Oreo (API 27)|8.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Oreo|Oreo]] | 5. desember 2017 | 27 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.0 Oreo (API 26)|8.0]]''' | 21. ágúst 2017 | 26 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.1 Nougat (API 25)|7.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Nougat|Nougat]] | 4. október 2016 | 25 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.0 Nougat (API 24)|7.0]]''' | 22. ágúst 2016 | 24 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 6.0 Marshmallow (API 23)|6.0]]''' | [[Android Marshmallow|Marshmallow]] | 5. október 2015 | 23 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.1–5.1.1 Lollipop (API 22)|5.1.x]]''' | rowspan="2" |[[Android Lollipop|Lollipop]] | 9. mars 2015 | 22 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.0–5.0.2 Lollipop (API 21)|5.0–5.0.2]]''' | 3. nóvember 2014 | 21 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android KitKat|4.4]]''' | ''[[Android KitKat|KitKat]]'' | 31. október 2013 | 19 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.3 Jelly Bean (API 18)|4.3]]''' | rowspan="3" | ''[[Android version history#Android 4.3 Jelly Bean (API level 18)|Jelly Bean]]'' | 24. júlí 2013 | 18 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.2 Jelly Bean (API 17)|4.2.x]]''' | 13. nóvember 2012 | 17 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.1 Jelly Bean (API 16)|4.1.x]]''' | 9. júlí 2012 | 16 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.0.3–4.0.4 Ice Cream Sandwich (API 15)|4.0.3–4.0.4]]''' | ''[[Android version history#Android 4.0–4.0.2 Ice Cream Sandwich (API level 14)|Ice Cream Sandwich]]'' | 16. desember 2011 | 15 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android 2.3|2.3.3–2.3.7]]''' | ''[[Android 2.3|Gingerbread]]'' | 9. febrúar 2011 | 10 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android Froyo|2.2]]''' | ''[[Android Froyo|Froyo]]'' | 20. maí 2010 | 8 |} Í júlí 2021 er 66% af Android vélbúnaði er með [[Vulkan (API)|Vulkan]] stuðning (47% á nýrra Vulkan 1.1),<ref>{{Cite web|title=Distribution dashboard|url=https://developer.android.com/about/dashboards|website=Android Developers|date=júlí 2021|access-date=2021-10-12}}</ref> arftaka OpenGL (allar útgáfur allt til aftur Android 7.0 Nougat styðja Vulkam, ef vélbúnaðurinn gerir það). Á sama tíma er 91.5% af vélbúnaði með stuðning fyrir {{nowrap|[[OpenGL ES 3.0]]}} eða nýrra (að auki notar afgangurinn af vélbúnaði, 8.50%, útgáfu 2.0), og 73.50% nota síðustu útgáfuna {{nowrap|OpenGL ES 3.2}}. == Forritun fyrir Android == <!--Afritað frá ensku [[Android software development]]--> Upphaflega var eingöngu hægt að forrita svokölluð "[[App|öpp]]" (e. app), fyrir Android stýrikerfið í forritunarmálinu [[Java (forritunarmál)|Java]] (þó svo að [[C (forritunarmál)|C]] forritunarmálið sé notað af stýrikerfinu sjálfu, [[Linux]] kjarnann og t.d. "Bionic" hluta þess, og [[rekill|reklum]] (e. driver) sem Android notar). Síðan í maí 2019 er [[Kotlin (forritunarmál)|Kotlin]] það forritunarmál sem Google ráðleggur og notar sjálft í Android forritun. <!--Google’s preferred language for Android app development.[13] --> Hægt er að nota Java 7 með öllum eiginleikunum úr því máli (og suma úr Java 8, og jafvel nýrri útgáfur, t.d. Java 9), en í raun öll forritunarmál sem þýðast yfir í Java "bytecode" líkt og Kotlin gerir. Annað mál, Go, frá Google, hefur stuðning (sem þó er takmarkaður). Og eins og áður segir er C og nú C++ notað, en bæði hafa takmarkaðan stuðning (og var ómögulegt að nota upphaflega, fyrir sjálf smáforritin). Því eru þau oftast ekki notuð og þegar annað hvort eða bæði er notað, er samt meginhlutinn samt yfirleitt skrifaður í Java. == Markaðshlutdeild == Greiningarfyrirtækið [[Canalys]], greindi frá því árið 2010 að Android stýrikerfið væri söluhæsta stýrikerfi fyrir [[snjallsími|snjallsíma]] og tók þar fram úr [[Symbian]] stýrikerfi [[Nokia]] farsímarisans sem hafði verið það söluhæsta í tíu ár. Árið 2014, seldust 1000 milljón tæki með Android, meira en nokkur önnur stýrikerfi hafa nokkurn tímann selst. Við það varð Android vinsælasta stýrikerfi í heimi, uppsafnað, líka vinsælla en Windows sem er þó enn ráðandi á afmörkuðum hluta markaðarins, þ.e. á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [http://www.android.com Vefsíða Android] * [http://www.openhandsetalliance.com/ Vefsíða Open Handset Alliance] * [https://play.google.com Google Play] [[Flokkur:Snjallsímastýrikerfi]] [[Flokkur:Linux]] [[Flokkur:Frjáls stýrikerfi]] cliwxjuowza215eocatcoxmttsb5xea 1960297 1960281 2026-04-17T10:46:29Z Comp.arch 32151 1960297 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Foldable smartphone (Android OS).jpg|thumb|Android farsími]] '''Android''' er [[stýrikerfi]] hannað aðallega fyrir [[snjallsími|snjallsíma]], [[spjaldtölva|spjaldtölvur]] og skyld tæki sem byggir á [[opinn hugbúnaður|opnum hugbúnaði]] og er byggt upp á breyttri útgáfu [[Linux-kjarninn|Linux-kjarnans]]. Það samanstendur af stýrikerfis-kjarnanum sjálfum, miðbúnaði og helstu forritum. [[Google|Google Inc.]] keypti Android Inc., fyrirtækið sem upphaflega vann að þróun Android stýrikerfisins árið 2005. Android er núna vinsælasta stýrikerfi í heimi líka vinsælla en [[Windows]], sem er þó enn ráðandi á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. Þó sjaldgæft sé að Android sé keyrt á hefðbundnum einkatölvum (og t.d. með mús) hefur það verið hægt í langan tíma (og líka á Chromebook) en stuðningurinn (við stóra skjái) var svo endurbættur í Android 12L. Auk þessa hefur Google þróað Android TV fyrir sjónvörp, Android Auto fyrir bíla og Wear OS (sem áður hét Android Wear) fyrir snjallúr, hvert og eitt með sérhæft notendaviðmót. Aðrar útgáfur af Android hafa verið notaðar fyrir leikjavélar, stafrænar myndavélar og önnur raftæki. [[Notendaviðmót]] Android (fyrir síma og spjaldtölvur) er aðallega byggt á beinum samskiptum við [[fjölsnertiskjár|fjölsnertiskjá]] (einnig er hægt að nota viðtengt lyklaborð, en líka skjá, og mús); í breyttum Android útgáfum notað án snertiskjás s.s. á sjónvörpum. Notandinn stjórnar þá tækinu, s.s. síma, með fingrahreyfingum. Tækið bregst einnig við sé því hallað eða snúið. Sé því snúið um t.d. 90 gráður þá heldur mynd á skjá áfram að snúa upp. Núorðið, með viðbótum við Android sem koma með mörgum tækjum, er líka hægt að framkvæma sumar aðgerðir með tali, t.d. við leit á neti eða þar sem tali er breytt í texta, s.s. [[SMS]]. Google þróaði svona möguleika fyrir enskt tal og fleiri mál, og í samstarfi við [[Háskólinn í Reykjavík|Háskólann í Reykjavík]] líka fyrir íslenskt mál. Android 13 býður upp á stillingu fyrir að forrit geti boðið upp á annað mál, t.d. íslensku (en forritið þar að styðja þann möguleika), en valið er fyrir aðalviðmót stýrikerfis (sem er venjulega enska).<ref>[https://developer.android.com/guide/topics/resources/app-languages Per-app language preferences]</ref> Android var kynnt þann 5. nóvember 2007, samhliða stofnun [[Open Handset Alliance]] samtakanna (og fyrsta Android tækið var selt í september 2008). Það eru samtök 80 vélbúnaðarframleiðanda, hugbúnaðarframleiðanda og fjarskiptafyrirtækja sem styðja við þróun opinna staðla fyrir farsíma og skyld tæki. Opni forritakóðinn að Android sjálfu þ.e. grunninum (án Linux kjarnans sem líka er opinn kóði) gengur undir nafninu [[Android Open Source Project]] (AOSP), sem er að mestu gefinn út undir [[Apache-leyfi]]nu, sem er leyfi fyrir frjálsan og opinn hugbúnað ([[GPL-leyfið]] er líka frjálst, og er notað fyrir Linux-kjarnann, hluta Android). Þó svo að Android sé opinn hugbúnaður, er svo nánast aldrei um að ræða varðandi allan þann hugbúnað sem kemur uppsettur á Android tækjum (og margir telja hluta af stýrikerfinu), með öllum þeim tengda hugbúnaði sem venjulega kemur með.<!-- t.d. vegna driver-a/rekla, þ.e. án þeirra myndi Android ekki virka, né sennilega keyrast upp. "Android is also associated with a suite of proprietary software developed by Google, called Google Mobile Services[10] (GMS) that very frequently comes pre-installed in devices, which usually includes the Google Chrome web browser and Google Search and always includes core apps for services such as Gmail, as well as the application store and digital distribution platform Google Play, and associated development platform. These apps are licensed by manufacturers of Android devices certified under standards imposed by Google, but AOSP has been used as the basis of competing Android ecosystems, such as Amazon.com's Fire OS, which use their own equivalents to GMS." --> Sem dæmi nota flestir notendur [[Google Play]] forritið/búðina (og [[Google Play Services]]), sem er [[séreignarhugbúnaður]], þ.e. ekki opinn, til að setja inn Android forrit. Aðrar leiðir eru mögulegar til þess <!-- t.d. með snúru, sem byggir bara á opnu Android --> og sumir framleiðendur bæta við sínu eigin forriti sem er staðgengill eða viðbót við þá leið. Önnur dæmi um séreignarhugbúnað [[Google Mobile Services]] (GMS), sem yfirleitt kemur með (og mikið af Android forritum, sem notendur geta náð í, krefjast líka að GMS sé fyrirfram uppsett á tækinu), sem innifelur t.d. líka séreignarhugbúnaðinn [[Google Chrome]], <!-- ATH aðeins Chromium er opinn, ekki Chrome. --> vafra sem margir telja ranglega að sé hluti af stýrikerfinu því oft látinn fylgja með (t.d Firefox, sem er opinn hugbúnaður, er valkostur við Chrome) og eldri útgáfur Android innihéldu vafra sem var ekki opinn, þ.e. ekki séreignarhugbúnaður. Samfélag Android inniheldur margra sem vinna við hugbúnaðargerð; hanna [[forrit]] fyrir stýrikerfið og forrita oft í forritunarmálinu Kotlin (sem er það mál sem Google ráðleggur; eða öðrum, t.d. eru Java forrit líka vinsæl því það var einu sinni eini möguleikinn) og auka þar með virkni Android. Nú eru til yfir 3 milljón forrit fyrir Android. [[Google Play]] er vefverslun með forrit sem rekin er af Google en einnig er hægt að hlaða niður forritum og viðbótum fyrir Android frá öðrum aðilum. Android hefur verið mest selda stýrikerfið um allan heim á snjallsímum síðan 2011 og á spjaldtölvum síðan 2013. Það hefur yfir tvo milljarða af notendum. Android 16, sem kom út 10. júní 2025, er nýjasta útgáfan og Android 12.1/12L sem kom nýlega út er með endurbætur fyrir síma sem má leggja saman, spjaldtölvur, stóra skjái (e. desktop-sized) og Chromebook [[fistölva|fistölvur]]. == Android-útgáfur == Útgáfur eldri en Android 14 eru ekki studdar af framleiðanda Android, Google (þó virkar Google Play í eldri útgáfum), og því fá notendur þeirra ekki lengur öryggisuppfærslur. Sumir framleiðendur Android tækja senda út öryggisuppfærslur, eða aðrar uppfærslur, í styttri tíma en Android er stutt af Google, eða senda jafnvel aldrei út neinar uppfærslur af neinu tagi. Android 16 kom út 10. júní 2025. Eftirfarandi tafla sýnir útgáfur Android stýrikerfis og "API level" (sem er gott að vita fyrir forritara). {| class="wikitable sortable" |- ! Stýrikerfi ! Nafn stýrikerfis ! Útgáfudagur ! API útgáfunúmer |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 13 (API 33)|13]]''' | rowspan="1" | [[Android 13]] (Tiramisu) | 15. ágúst 2022 | 33 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12L (API 32)|12L]]''' | rowspan="1" | [[Android 12L]] (Snow Cone v2) | 7. mars 2022 | 32 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12 (API 31)|12]]''' | rowspan="1" | [[Android 12]] (Snow Cone) | 4. október 2021 | 31 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 11 (API 30)|11]]''' | rowspan="1" | [[Android 11]] (Red Velvet Cake) | 8. september 2020 | 30 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 10 (API 29)|10]]''' | rowspan="1" | [[Android 10]] (Quince Tart) | 3. september 2019 | 29 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 9 Pie Oreo (API 28)|9]]''' | rowspan="1" | [[Android Pie|Pie]] | 6. ágúst 2018 | 28 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.1 Oreo (API 27)|8.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Oreo|Oreo]] | 5. desember 2017 | 27 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.0 Oreo (API 26)|8.0]]''' | 21. ágúst 2017 | 26 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.1 Nougat (API 25)|7.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Nougat|Nougat]] | 4. október 2016 | 25 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.0 Nougat (API 24)|7.0]]''' | 22. ágúst 2016 | 24 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 6.0 Marshmallow (API 23)|6.0]]''' | [[Android Marshmallow|Marshmallow]] | 5. október 2015 | 23 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.1–5.1.1 Lollipop (API 22)|5.1.x]]''' | rowspan="2" |[[Android Lollipop|Lollipop]] | 9. mars 2015 | 22 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.0–5.0.2 Lollipop (API 21)|5.0–5.0.2]]''' | 3. nóvember 2014 | 21 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android KitKat|4.4]]''' | ''[[Android KitKat|KitKat]]'' | 31. október 2013 | 19 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.3 Jelly Bean (API 18)|4.3]]''' | rowspan="3" | ''[[Android version history#Android 4.3 Jelly Bean (API level 18)|Jelly Bean]]'' | 24. júlí 2013 | 18 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.2 Jelly Bean (API 17)|4.2.x]]''' | 13. nóvember 2012 | 17 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.1 Jelly Bean (API 16)|4.1.x]]''' | 9. júlí 2012 | 16 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.0.3–4.0.4 Ice Cream Sandwich (API 15)|4.0.3–4.0.4]]''' | ''[[Android version history#Android 4.0–4.0.2 Ice Cream Sandwich (API level 14)|Ice Cream Sandwich]]'' | 16. desember 2011 | 15 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android 2.3|2.3.3–2.3.7]]''' | ''[[Android 2.3|Gingerbread]]'' | 9. febrúar 2011 | 10 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android Froyo|2.2]]''' | ''[[Android Froyo|Froyo]]'' | 20. maí 2010 | 8 |} Í júlí 2021 er 66% af Android vélbúnaði er með [[Vulkan (API)|Vulkan]] stuðning (47% á nýrra Vulkan 1.1),<ref>{{Cite web|title=Distribution dashboard|url=https://developer.android.com/about/dashboards|website=Android Developers|date=júlí 2021|access-date=2021-10-12}}</ref> arftaka OpenGL (allar útgáfur allt til aftur Android 7.0 Nougat styðja Vulkam, ef vélbúnaðurinn gerir það). Á sama tíma er 91.5% af vélbúnaði með stuðning fyrir {{nowrap|[[OpenGL ES 3.0]]}} eða nýrra (að auki notar afgangurinn af vélbúnaði, 8.50%, útgáfu 2.0), og 73.50% nota síðustu útgáfuna {{nowrap|OpenGL ES 3.2}}. == Forritun fyrir Android == <!--Afritað frá ensku [[Android software development]]--> Upphaflega var eingöngu hægt að forrita svokölluð "[[App|öpp]]" (e. app), fyrir Android stýrikerfið í forritunarmálinu [[Java (forritunarmál)|Java]] (þó svo að [[C (forritunarmál)|C]] forritunarmálið sé notað af stýrikerfinu sjálfu, [[Linux]] kjarnann og t.d. "Bionic" hluta þess, og [[rekill|reklum]] (e. driver) sem Android notar). Síðan í maí 2019 er [[Kotlin (forritunarmál)|Kotlin]] það forritunarmál sem Google ráðleggur og notar sjálft í Android forritun. <!--Google’s preferred language for Android app development.[13] --> Hægt er að nota Java 7 með öllum eiginleikunum úr því máli (og suma úr Java 8, og jafvel nýrri útgáfur, t.d. Java 9), en í raun öll forritunarmál sem þýðast yfir í Java "bytecode" líkt og Kotlin gerir. Annað mál, Go, frá Google, hefur stuðning (sem þó er takmarkaður). Og eins og áður segir er C og nú C++ notað, en bæði hafa takmarkaðan stuðning (og var ómögulegt að nota upphaflega, fyrir sjálf smáforritin). Því eru þau oftast ekki notuð og þegar annað hvort eða bæði er notað, er samt meginhlutinn samt yfirleitt skrifaður í Java. == Markaðshlutdeild == Greiningarfyrirtækið [[Canalys]], greindi frá því árið 2010 að Android stýrikerfið væri söluhæsta stýrikerfi fyrir [[snjallsími|snjallsíma]] og tók þar fram úr [[Symbian]] stýrikerfi [[Nokia]] farsímarisans sem hafði verið það söluhæsta í tíu ár. Árið 2014, seldust 1000 milljón tæki með Android, meira en nokkur önnur stýrikerfi hafa nokkurn tímann selst. Við það varð Android vinsælasta stýrikerfi í heimi, uppsafnað, líka vinsælla en Windows sem er þó enn ráðandi á afmörkuðum hluta markaðarins, þ.e. á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [http://www.android.com Vefsíða Android] * [http://www.openhandsetalliance.com/ Vefsíða Open Handset Alliance] * [https://play.google.com Google Play] [[Flokkur:Snjallsímastýrikerfi]] [[Flokkur:Linux]] [[Flokkur:Frjáls stýrikerfi]] i2vmhuzwx85agjvcceulh1u6bcpq05e 1960298 1960297 2026-04-17T10:47:01Z Comp.arch 32151 1960298 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Foldable smartphone (Android OS).jpg|thumb|Android farsímar]] '''Android''' er [[stýrikerfi]] hannað aðallega fyrir [[snjallsími|snjallsíma]], [[spjaldtölva|spjaldtölvur]] og skyld tæki sem byggir á [[opinn hugbúnaður|opnum hugbúnaði]] og er byggt upp á breyttri útgáfu [[Linux-kjarninn|Linux-kjarnans]]. Það samanstendur af stýrikerfis-kjarnanum sjálfum, miðbúnaði og helstu forritum. [[Google|Google Inc.]] keypti Android Inc., fyrirtækið sem upphaflega vann að þróun Android stýrikerfisins árið 2005. Android er núna vinsælasta stýrikerfi í heimi líka vinsælla en [[Windows]], sem er þó enn ráðandi á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. Þó sjaldgæft sé að Android sé keyrt á hefðbundnum einkatölvum (og t.d. með mús) hefur það verið hægt í langan tíma (og líka á Chromebook) en stuðningurinn (við stóra skjái) var svo endurbættur í Android 12L. Auk þessa hefur Google þróað Android TV fyrir sjónvörp, Android Auto fyrir bíla og Wear OS (sem áður hét Android Wear) fyrir snjallúr, hvert og eitt með sérhæft notendaviðmót. Aðrar útgáfur af Android hafa verið notaðar fyrir leikjavélar, stafrænar myndavélar og önnur raftæki. [[Notendaviðmót]] Android (fyrir síma og spjaldtölvur) er aðallega byggt á beinum samskiptum við [[fjölsnertiskjár|fjölsnertiskjá]] (einnig er hægt að nota viðtengt lyklaborð, en líka skjá, og mús); í breyttum Android útgáfum notað án snertiskjás s.s. á sjónvörpum. Notandinn stjórnar þá tækinu, s.s. síma, með fingrahreyfingum. Tækið bregst einnig við sé því hallað eða snúið. Sé því snúið um t.d. 90 gráður þá heldur mynd á skjá áfram að snúa upp. Núorðið, með viðbótum við Android sem koma með mörgum tækjum, er líka hægt að framkvæma sumar aðgerðir með tali, t.d. við leit á neti eða þar sem tali er breytt í texta, s.s. [[SMS]]. Google þróaði svona möguleika fyrir enskt tal og fleiri mál, og í samstarfi við [[Háskólinn í Reykjavík|Háskólann í Reykjavík]] líka fyrir íslenskt mál. Android 13 býður upp á stillingu fyrir að forrit geti boðið upp á annað mál, t.d. íslensku (en forritið þar að styðja þann möguleika), en valið er fyrir aðalviðmót stýrikerfis (sem er venjulega enska).<ref>[https://developer.android.com/guide/topics/resources/app-languages Per-app language preferences]</ref> Android var kynnt þann 5. nóvember 2007, samhliða stofnun [[Open Handset Alliance]] samtakanna (og fyrsta Android tækið var selt í september 2008). Það eru samtök 80 vélbúnaðarframleiðanda, hugbúnaðarframleiðanda og fjarskiptafyrirtækja sem styðja við þróun opinna staðla fyrir farsíma og skyld tæki. Opni forritakóðinn að Android sjálfu þ.e. grunninum (án Linux kjarnans sem líka er opinn kóði) gengur undir nafninu [[Android Open Source Project]] (AOSP), sem er að mestu gefinn út undir [[Apache-leyfi]]nu, sem er leyfi fyrir frjálsan og opinn hugbúnað ([[GPL-leyfið]] er líka frjálst, og er notað fyrir Linux-kjarnann, hluta Android). Þó svo að Android sé opinn hugbúnaður, er svo nánast aldrei um að ræða varðandi allan þann hugbúnað sem kemur uppsettur á Android tækjum (og margir telja hluta af stýrikerfinu), með öllum þeim tengda hugbúnaði sem venjulega kemur með.<!-- t.d. vegna driver-a/rekla, þ.e. án þeirra myndi Android ekki virka, né sennilega keyrast upp. "Android is also associated with a suite of proprietary software developed by Google, called Google Mobile Services[10] (GMS) that very frequently comes pre-installed in devices, which usually includes the Google Chrome web browser and Google Search and always includes core apps for services such as Gmail, as well as the application store and digital distribution platform Google Play, and associated development platform. These apps are licensed by manufacturers of Android devices certified under standards imposed by Google, but AOSP has been used as the basis of competing Android ecosystems, such as Amazon.com's Fire OS, which use their own equivalents to GMS." --> Sem dæmi nota flestir notendur [[Google Play]] forritið/búðina (og [[Google Play Services]]), sem er [[séreignarhugbúnaður]], þ.e. ekki opinn, til að setja inn Android forrit. Aðrar leiðir eru mögulegar til þess <!-- t.d. með snúru, sem byggir bara á opnu Android --> og sumir framleiðendur bæta við sínu eigin forriti sem er staðgengill eða viðbót við þá leið. Önnur dæmi um séreignarhugbúnað [[Google Mobile Services]] (GMS), sem yfirleitt kemur með (og mikið af Android forritum, sem notendur geta náð í, krefjast líka að GMS sé fyrirfram uppsett á tækinu), sem innifelur t.d. líka séreignarhugbúnaðinn [[Google Chrome]], <!-- ATH aðeins Chromium er opinn, ekki Chrome. --> vafra sem margir telja ranglega að sé hluti af stýrikerfinu því oft látinn fylgja með (t.d Firefox, sem er opinn hugbúnaður, er valkostur við Chrome) og eldri útgáfur Android innihéldu vafra sem var ekki opinn, þ.e. ekki séreignarhugbúnaður. Samfélag Android inniheldur margra sem vinna við hugbúnaðargerð; hanna [[forrit]] fyrir stýrikerfið og forrita oft í forritunarmálinu Kotlin (sem er það mál sem Google ráðleggur; eða öðrum, t.d. eru Java forrit líka vinsæl því það var einu sinni eini möguleikinn) og auka þar með virkni Android. Nú eru til yfir 3 milljón forrit fyrir Android. [[Google Play]] er vefverslun með forrit sem rekin er af Google en einnig er hægt að hlaða niður forritum og viðbótum fyrir Android frá öðrum aðilum. Android hefur verið mest selda stýrikerfið um allan heim á snjallsímum síðan 2011 og á spjaldtölvum síðan 2013. Það hefur yfir tvo milljarða af notendum. Android 16, sem kom út 10. júní 2025, er nýjasta útgáfan og Android 12.1/12L sem kom nýlega út er með endurbætur fyrir síma sem má leggja saman, spjaldtölvur, stóra skjái (e. desktop-sized) og Chromebook [[fistölva|fistölvur]]. == Android-útgáfur == Útgáfur eldri en Android 14 eru ekki studdar af framleiðanda Android, Google (þó virkar Google Play í eldri útgáfum), og því fá notendur þeirra ekki lengur öryggisuppfærslur. Sumir framleiðendur Android tækja senda út öryggisuppfærslur, eða aðrar uppfærslur, í styttri tíma en Android er stutt af Google, eða senda jafnvel aldrei út neinar uppfærslur af neinu tagi. Android 16 kom út 10. júní 2025. Eftirfarandi tafla sýnir útgáfur Android stýrikerfis og "API level" (sem er gott að vita fyrir forritara). {| class="wikitable sortable" |- ! Stýrikerfi ! Nafn stýrikerfis ! Útgáfudagur ! API útgáfunúmer |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 13 (API 33)|13]]''' | rowspan="1" | [[Android 13]] (Tiramisu) | 15. ágúst 2022 | 33 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12L (API 32)|12L]]''' | rowspan="1" | [[Android 12L]] (Snow Cone v2) | 7. mars 2022 | 32 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12 (API 31)|12]]''' | rowspan="1" | [[Android 12]] (Snow Cone) | 4. október 2021 | 31 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 11 (API 30)|11]]''' | rowspan="1" | [[Android 11]] (Red Velvet Cake) | 8. september 2020 | 30 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 10 (API 29)|10]]''' | rowspan="1" | [[Android 10]] (Quince Tart) | 3. september 2019 | 29 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 9 Pie Oreo (API 28)|9]]''' | rowspan="1" | [[Android Pie|Pie]] | 6. ágúst 2018 | 28 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.1 Oreo (API 27)|8.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Oreo|Oreo]] | 5. desember 2017 | 27 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.0 Oreo (API 26)|8.0]]''' | 21. ágúst 2017 | 26 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.1 Nougat (API 25)|7.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Nougat|Nougat]] | 4. október 2016 | 25 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.0 Nougat (API 24)|7.0]]''' | 22. ágúst 2016 | 24 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 6.0 Marshmallow (API 23)|6.0]]''' | [[Android Marshmallow|Marshmallow]] | 5. október 2015 | 23 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.1–5.1.1 Lollipop (API 22)|5.1.x]]''' | rowspan="2" |[[Android Lollipop|Lollipop]] | 9. mars 2015 | 22 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.0–5.0.2 Lollipop (API 21)|5.0–5.0.2]]''' | 3. nóvember 2014 | 21 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android KitKat|4.4]]''' | ''[[Android KitKat|KitKat]]'' | 31. október 2013 | 19 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.3 Jelly Bean (API 18)|4.3]]''' | rowspan="3" | ''[[Android version history#Android 4.3 Jelly Bean (API level 18)|Jelly Bean]]'' | 24. júlí 2013 | 18 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.2 Jelly Bean (API 17)|4.2.x]]''' | 13. nóvember 2012 | 17 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.1 Jelly Bean (API 16)|4.1.x]]''' | 9. júlí 2012 | 16 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.0.3–4.0.4 Ice Cream Sandwich (API 15)|4.0.3–4.0.4]]''' | ''[[Android version history#Android 4.0–4.0.2 Ice Cream Sandwich (API level 14)|Ice Cream Sandwich]]'' | 16. desember 2011 | 15 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android 2.3|2.3.3–2.3.7]]''' | ''[[Android 2.3|Gingerbread]]'' | 9. febrúar 2011 | 10 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android Froyo|2.2]]''' | ''[[Android Froyo|Froyo]]'' | 20. maí 2010 | 8 |} Í júlí 2021 er 66% af Android vélbúnaði er með [[Vulkan (API)|Vulkan]] stuðning (47% á nýrra Vulkan 1.1),<ref>{{Cite web|title=Distribution dashboard|url=https://developer.android.com/about/dashboards|website=Android Developers|date=júlí 2021|access-date=2021-10-12}}</ref> arftaka OpenGL (allar útgáfur allt til aftur Android 7.0 Nougat styðja Vulkam, ef vélbúnaðurinn gerir það). Á sama tíma er 91.5% af vélbúnaði með stuðning fyrir {{nowrap|[[OpenGL ES 3.0]]}} eða nýrra (að auki notar afgangurinn af vélbúnaði, 8.50%, útgáfu 2.0), og 73.50% nota síðustu útgáfuna {{nowrap|OpenGL ES 3.2}}. == Forritun fyrir Android == <!--Afritað frá ensku [[Android software development]]--> Upphaflega var eingöngu hægt að forrita svokölluð "[[App|öpp]]" (e. app), fyrir Android stýrikerfið í forritunarmálinu [[Java (forritunarmál)|Java]] (þó svo að [[C (forritunarmál)|C]] forritunarmálið sé notað af stýrikerfinu sjálfu, [[Linux]] kjarnann og t.d. "Bionic" hluta þess, og [[rekill|reklum]] (e. driver) sem Android notar). Síðan í maí 2019 er [[Kotlin (forritunarmál)|Kotlin]] það forritunarmál sem Google ráðleggur og notar sjálft í Android forritun. <!--Google’s preferred language for Android app development.[13] --> Hægt er að nota Java 7 með öllum eiginleikunum úr því máli (og suma úr Java 8, og jafvel nýrri útgáfur, t.d. Java 9), en í raun öll forritunarmál sem þýðast yfir í Java "bytecode" líkt og Kotlin gerir. Annað mál, Go, frá Google, hefur stuðning (sem þó er takmarkaður). Og eins og áður segir er C og nú C++ notað, en bæði hafa takmarkaðan stuðning (og var ómögulegt að nota upphaflega, fyrir sjálf smáforritin). Því eru þau oftast ekki notuð og þegar annað hvort eða bæði er notað, er samt meginhlutinn samt yfirleitt skrifaður í Java. == Markaðshlutdeild == Greiningarfyrirtækið [[Canalys]], greindi frá því árið 2010 að Android stýrikerfið væri söluhæsta stýrikerfi fyrir [[snjallsími|snjallsíma]] og tók þar fram úr [[Symbian]] stýrikerfi [[Nokia]] farsímarisans sem hafði verið það söluhæsta í tíu ár. Árið 2014, seldust 1000 milljón tæki með Android, meira en nokkur önnur stýrikerfi hafa nokkurn tímann selst. Við það varð Android vinsælasta stýrikerfi í heimi, uppsafnað, líka vinsælla en Windows sem er þó enn ráðandi á afmörkuðum hluta markaðarins, þ.e. á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [http://www.android.com Vefsíða Android] * [http://www.openhandsetalliance.com/ Vefsíða Open Handset Alliance] * [https://play.google.com Google Play] [[Flokkur:Snjallsímastýrikerfi]] [[Flokkur:Linux]] [[Flokkur:Frjáls stýrikerfi]] 4lozn9aqto0u7pmhlq0ngjwcz98lykf 1960301 1960298 2026-04-17T10:48:21Z Comp.arch 32151 1960301 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Foldable smartphone (Android OS).jpg|thumb|Android farsímar (flestir eru ekki sveiganlegir eins og þessir, sem hafa verið fánlegir í seinni tíð.)]] '''Android''' er [[stýrikerfi]] hannað aðallega fyrir [[snjallsími|snjallsíma]], [[spjaldtölva|spjaldtölvur]] og skyld tæki sem byggir á [[opinn hugbúnaður|opnum hugbúnaði]] og er byggt upp á breyttri útgáfu [[Linux-kjarninn|Linux-kjarnans]]. Það samanstendur af stýrikerfis-kjarnanum sjálfum, miðbúnaði og helstu forritum. [[Google|Google Inc.]] keypti Android Inc., fyrirtækið sem upphaflega vann að þróun Android stýrikerfisins árið 2005. Android er núna vinsælasta stýrikerfi í heimi líka vinsælla en [[Windows]], sem er þó enn ráðandi á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. Þó sjaldgæft sé að Android sé keyrt á hefðbundnum einkatölvum (og t.d. með mús) hefur það verið hægt í langan tíma (og líka á Chromebook) en stuðningurinn (við stóra skjái) var svo endurbættur í Android 12L. Auk þessa hefur Google þróað Android TV fyrir sjónvörp, Android Auto fyrir bíla og Wear OS (sem áður hét Android Wear) fyrir snjallúr, hvert og eitt með sérhæft notendaviðmót. Aðrar útgáfur af Android hafa verið notaðar fyrir leikjavélar, stafrænar myndavélar og önnur raftæki. [[Notendaviðmót]] Android (fyrir síma og spjaldtölvur) er aðallega byggt á beinum samskiptum við [[fjölsnertiskjár|fjölsnertiskjá]] (einnig er hægt að nota viðtengt lyklaborð, en líka skjá, og mús); í breyttum Android útgáfum notað án snertiskjás s.s. á sjónvörpum. Notandinn stjórnar þá tækinu, s.s. síma, með fingrahreyfingum. Tækið bregst einnig við sé því hallað eða snúið. Sé því snúið um t.d. 90 gráður þá heldur mynd á skjá áfram að snúa upp. Núorðið, með viðbótum við Android sem koma með mörgum tækjum, er líka hægt að framkvæma sumar aðgerðir með tali, t.d. við leit á neti eða þar sem tali er breytt í texta, s.s. [[SMS]]. Google þróaði svona möguleika fyrir enskt tal og fleiri mál, og í samstarfi við [[Háskólinn í Reykjavík|Háskólann í Reykjavík]] líka fyrir íslenskt mál. Android 13 býður upp á stillingu fyrir að forrit geti boðið upp á annað mál, t.d. íslensku (en forritið þar að styðja þann möguleika), en valið er fyrir aðalviðmót stýrikerfis (sem er venjulega enska).<ref>[https://developer.android.com/guide/topics/resources/app-languages Per-app language preferences]</ref> Android var kynnt þann 5. nóvember 2007, samhliða stofnun [[Open Handset Alliance]] samtakanna (og fyrsta Android tækið var selt í september 2008). Það eru samtök 80 vélbúnaðarframleiðanda, hugbúnaðarframleiðanda og fjarskiptafyrirtækja sem styðja við þróun opinna staðla fyrir farsíma og skyld tæki. Opni forritakóðinn að Android sjálfu þ.e. grunninum (án Linux kjarnans sem líka er opinn kóði) gengur undir nafninu [[Android Open Source Project]] (AOSP), sem er að mestu gefinn út undir [[Apache-leyfi]]nu, sem er leyfi fyrir frjálsan og opinn hugbúnað ([[GPL-leyfið]] er líka frjálst, og er notað fyrir Linux-kjarnann, hluta Android). Þó svo að Android sé opinn hugbúnaður, er svo nánast aldrei um að ræða varðandi allan þann hugbúnað sem kemur uppsettur á Android tækjum (og margir telja hluta af stýrikerfinu), með öllum þeim tengda hugbúnaði sem venjulega kemur með.<!-- t.d. vegna driver-a/rekla, þ.e. án þeirra myndi Android ekki virka, né sennilega keyrast upp. "Android is also associated with a suite of proprietary software developed by Google, called Google Mobile Services[10] (GMS) that very frequently comes pre-installed in devices, which usually includes the Google Chrome web browser and Google Search and always includes core apps for services such as Gmail, as well as the application store and digital distribution platform Google Play, and associated development platform. These apps are licensed by manufacturers of Android devices certified under standards imposed by Google, but AOSP has been used as the basis of competing Android ecosystems, such as Amazon.com's Fire OS, which use their own equivalents to GMS." --> Sem dæmi nota flestir notendur [[Google Play]] forritið/búðina (og [[Google Play Services]]), sem er [[séreignarhugbúnaður]], þ.e. ekki opinn, til að setja inn Android forrit. Aðrar leiðir eru mögulegar til þess <!-- t.d. með snúru, sem byggir bara á opnu Android --> og sumir framleiðendur bæta við sínu eigin forriti sem er staðgengill eða viðbót við þá leið. Önnur dæmi um séreignarhugbúnað [[Google Mobile Services]] (GMS), sem yfirleitt kemur með (og mikið af Android forritum, sem notendur geta náð í, krefjast líka að GMS sé fyrirfram uppsett á tækinu), sem innifelur t.d. líka séreignarhugbúnaðinn [[Google Chrome]], <!-- ATH aðeins Chromium er opinn, ekki Chrome. --> vafra sem margir telja ranglega að sé hluti af stýrikerfinu því oft látinn fylgja með (t.d Firefox, sem er opinn hugbúnaður, er valkostur við Chrome) og eldri útgáfur Android innihéldu vafra sem var ekki opinn, þ.e. ekki séreignarhugbúnaður. Samfélag Android inniheldur margra sem vinna við hugbúnaðargerð; hanna [[forrit]] fyrir stýrikerfið og forrita oft í forritunarmálinu Kotlin (sem er það mál sem Google ráðleggur; eða öðrum, t.d. eru Java forrit líka vinsæl því það var einu sinni eini möguleikinn) og auka þar með virkni Android. Nú eru til yfir 3 milljón forrit fyrir Android. [[Google Play]] er vefverslun með forrit sem rekin er af Google en einnig er hægt að hlaða niður forritum og viðbótum fyrir Android frá öðrum aðilum. Android hefur verið mest selda stýrikerfið um allan heim á snjallsímum síðan 2011 og á spjaldtölvum síðan 2013. Það hefur yfir tvo milljarða af notendum. Android 16, sem kom út 10. júní 2025, er nýjasta útgáfan og Android 12.1/12L sem kom nýlega út er með endurbætur fyrir síma sem má leggja saman, spjaldtölvur, stóra skjái (e. desktop-sized) og Chromebook [[fistölva|fistölvur]]. == Android-útgáfur == Útgáfur eldri en Android 14 eru ekki studdar af framleiðanda Android, Google (þó virkar Google Play í eldri útgáfum), og því fá notendur þeirra ekki lengur öryggisuppfærslur. Sumir framleiðendur Android tækja senda út öryggisuppfærslur, eða aðrar uppfærslur, í styttri tíma en Android er stutt af Google, eða senda jafnvel aldrei út neinar uppfærslur af neinu tagi. Android 16 kom út 10. júní 2025. Eftirfarandi tafla sýnir útgáfur Android stýrikerfis og "API level" (sem er gott að vita fyrir forritara). {| class="wikitable sortable" |- ! Stýrikerfi ! Nafn stýrikerfis ! Útgáfudagur ! API útgáfunúmer |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 13 (API 33)|13]]''' | rowspan="1" | [[Android 13]] (Tiramisu) | 15. ágúst 2022 | 33 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12L (API 32)|12L]]''' | rowspan="1" | [[Android 12L]] (Snow Cone v2) | 7. mars 2022 | 32 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12 (API 31)|12]]''' | rowspan="1" | [[Android 12]] (Snow Cone) | 4. október 2021 | 31 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 11 (API 30)|11]]''' | rowspan="1" | [[Android 11]] (Red Velvet Cake) | 8. september 2020 | 30 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 10 (API 29)|10]]''' | rowspan="1" | [[Android 10]] (Quince Tart) | 3. september 2019 | 29 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 9 Pie Oreo (API 28)|9]]''' | rowspan="1" | [[Android Pie|Pie]] | 6. ágúst 2018 | 28 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.1 Oreo (API 27)|8.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Oreo|Oreo]] | 5. desember 2017 | 27 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.0 Oreo (API 26)|8.0]]''' | 21. ágúst 2017 | 26 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.1 Nougat (API 25)|7.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Nougat|Nougat]] | 4. október 2016 | 25 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.0 Nougat (API 24)|7.0]]''' | 22. ágúst 2016 | 24 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 6.0 Marshmallow (API 23)|6.0]]''' | [[Android Marshmallow|Marshmallow]] | 5. október 2015 | 23 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.1–5.1.1 Lollipop (API 22)|5.1.x]]''' | rowspan="2" |[[Android Lollipop|Lollipop]] | 9. mars 2015 | 22 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.0–5.0.2 Lollipop (API 21)|5.0–5.0.2]]''' | 3. nóvember 2014 | 21 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android KitKat|4.4]]''' | ''[[Android KitKat|KitKat]]'' | 31. október 2013 | 19 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.3 Jelly Bean (API 18)|4.3]]''' | rowspan="3" | ''[[Android version history#Android 4.3 Jelly Bean (API level 18)|Jelly Bean]]'' | 24. júlí 2013 | 18 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.2 Jelly Bean (API 17)|4.2.x]]''' | 13. nóvember 2012 | 17 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.1 Jelly Bean (API 16)|4.1.x]]''' | 9. júlí 2012 | 16 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.0.3–4.0.4 Ice Cream Sandwich (API 15)|4.0.3–4.0.4]]''' | ''[[Android version history#Android 4.0–4.0.2 Ice Cream Sandwich (API level 14)|Ice Cream Sandwich]]'' | 16. desember 2011 | 15 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android 2.3|2.3.3–2.3.7]]''' | ''[[Android 2.3|Gingerbread]]'' | 9. febrúar 2011 | 10 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android Froyo|2.2]]''' | ''[[Android Froyo|Froyo]]'' | 20. maí 2010 | 8 |} Í júlí 2021 er 66% af Android vélbúnaði er með [[Vulkan (API)|Vulkan]] stuðning (47% á nýrra Vulkan 1.1),<ref>{{Cite web|title=Distribution dashboard|url=https://developer.android.com/about/dashboards|website=Android Developers|date=júlí 2021|access-date=2021-10-12}}</ref> arftaka OpenGL (allar útgáfur allt til aftur Android 7.0 Nougat styðja Vulkam, ef vélbúnaðurinn gerir það). Á sama tíma er 91.5% af vélbúnaði með stuðning fyrir {{nowrap|[[OpenGL ES 3.0]]}} eða nýrra (að auki notar afgangurinn af vélbúnaði, 8.50%, útgáfu 2.0), og 73.50% nota síðustu útgáfuna {{nowrap|OpenGL ES 3.2}}. == Forritun fyrir Android == <!--Afritað frá ensku [[Android software development]]--> Upphaflega var eingöngu hægt að forrita svokölluð "[[App|öpp]]" (e. app), fyrir Android stýrikerfið í forritunarmálinu [[Java (forritunarmál)|Java]] (þó svo að [[C (forritunarmál)|C]] forritunarmálið sé notað af stýrikerfinu sjálfu, [[Linux]] kjarnann og t.d. "Bionic" hluta þess, og [[rekill|reklum]] (e. driver) sem Android notar). Síðan í maí 2019 er [[Kotlin (forritunarmál)|Kotlin]] það forritunarmál sem Google ráðleggur og notar sjálft í Android forritun. <!--Google’s preferred language for Android app development.[13] --> Hægt er að nota Java 7 með öllum eiginleikunum úr því máli (og suma úr Java 8, og jafvel nýrri útgáfur, t.d. Java 9), en í raun öll forritunarmál sem þýðast yfir í Java "bytecode" líkt og Kotlin gerir. Annað mál, Go, frá Google, hefur stuðning (sem þó er takmarkaður). Og eins og áður segir er C og nú C++ notað, en bæði hafa takmarkaðan stuðning (og var ómögulegt að nota upphaflega, fyrir sjálf smáforritin). Því eru þau oftast ekki notuð og þegar annað hvort eða bæði er notað, er samt meginhlutinn samt yfirleitt skrifaður í Java. == Markaðshlutdeild == Greiningarfyrirtækið [[Canalys]], greindi frá því árið 2010 að Android stýrikerfið væri söluhæsta stýrikerfi fyrir [[snjallsími|snjallsíma]] og tók þar fram úr [[Symbian]] stýrikerfi [[Nokia]] farsímarisans sem hafði verið það söluhæsta í tíu ár. Árið 2014, seldust 1000 milljón tæki með Android, meira en nokkur önnur stýrikerfi hafa nokkurn tímann selst. Við það varð Android vinsælasta stýrikerfi í heimi, uppsafnað, líka vinsælla en Windows sem er þó enn ráðandi á afmörkuðum hluta markaðarins, þ.e. á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [http://www.android.com Vefsíða Android] * [http://www.openhandsetalliance.com/ Vefsíða Open Handset Alliance] * [https://play.google.com Google Play] [[Flokkur:Snjallsímastýrikerfi]] [[Flokkur:Linux]] [[Flokkur:Frjáls stýrikerfi]] 73qedycqyxh5jv2qx9t34a976y5pu6q 1960303 1960301 2026-04-17T10:52:19Z Comp.arch 32151 1960303 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Foldable smartphone (Android OS).jpg|thumb|Android farsímar (flestir eru ekki sveiganlegir eins og þessir, sem hafa verið fánlegir í seinni tíð.)]] '''Android''' er [[stýrikerfi]] hannað aðallega fyrir [[snjallsími|snjallsíma]], [[spjaldtölva|spjaldtölvur]] og skyld tæki sem byggir á [[opinn hugbúnaður|opnum hugbúnaði]] og er byggt upp á breyttri útgáfu [[Linux-kjarninn|Linux-kjarnans]]. Það samanstendur af stýrikerfis-kjarnanum sjálfum, miðbúnaði og helstu forritum. [[Google|Google Inc.]] keypti Android Inc., fyrirtækið sem upphaflega vann að þróun Android stýrikerfisins árið 2005. Android er núna vinsælasta stýrikerfi í heimi líka vinsælla en [[Windows]], sem er þó enn ráðandi á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. Þó sjaldgæft sé að Android sé keyrt á hefðbundnum einkatölvum (og t.d. með mús) hefur það verið hægt í langan tíma (og líka á Chromebook) en stuðningurinn (við stóra skjái) var svo endurbættur í Android 12L. Auk þessa hefur Google þróað Android TV fyrir sjónvörp, Android Auto fyrir bíla og Wear OS (sem áður hét Android Wear) fyrir snjallúr, hvert og eitt með sérhæft notendaviðmót. Aðrar útgáfur af Android hafa verið notaðar fyrir leikjavélar, stafrænar myndavélar og önnur raftæki. [[Notendaviðmót]] Android (fyrir síma og spjaldtölvur) er aðallega byggt á beinum samskiptum við [[fjölsnertiskjár|fjölsnertiskjá]] (einnig er hægt að nota viðtengt lyklaborð, en líka skjá, og mús); í breyttum Android útgáfum notað án snertiskjás s.s. á sjónvörpum. Notandinn stjórnar þá tækinu, s.s. síma, með fingrahreyfingum. Tækið bregst einnig við sé því hallað eða snúið. Sé því snúið um t.d. 90 gráður þá heldur mynd á skjá áfram að snúa upp. Núorðið, með viðbótum við Android sem koma með mörgum tækjum, er líka hægt að framkvæma sumar aðgerðir með tali, t.d. við leit á neti eða þar sem tali er breytt í texta, s.s. [[SMS]]. Google þróaði svona möguleika fyrir enskt tal og fleiri mál, og í samstarfi við [[Háskólinn í Reykjavík|Háskólann í Reykjavík]] líka fyrir íslenskt mál. Android 13 býður upp á stillingu fyrir að forrit geti boðið upp á annað mál, t.d. íslensku (en forritið þar að styðja þann möguleika), en valið er fyrir aðalviðmót stýrikerfis (sem er venjulega enska).<ref>[https://developer.android.com/guide/topics/resources/app-languages Per-app language preferences]</ref> Android var kynnt þann 5. nóvember 2007, samhliða stofnun [[Open Handset Alliance]] samtakanna (og fyrsta Android tækið var selt í september 2008). Það eru samtök 80 vélbúnaðarframleiðanda, hugbúnaðarframleiðanda og fjarskiptafyrirtækja sem styðja við þróun opinna staðla fyrir farsíma og skyld tæki. Opni forritakóðinn að Android sjálfu þ.e. grunninum (án Linux kjarnans sem líka er opinn kóði) gengur undir nafninu [[Android Open Source Project]] (AOSP), sem er að mestu gefinn út undir [[Apache-leyfi]]nu, sem er leyfi fyrir frjálsan og opinn hugbúnað ([[GPL-leyfið]] er líka frjálst, og er notað fyrir Linux-kjarnann, hluta Android). Þó svo að Android sé [[frjáls og opinn hugbúnaður]] (í grunninn og fáanlegur alveg þannig), er svo nánast aldrei um að ræða varðandi allan þann hugbúnað sem kemur uppsettur á Android tækjum (og margir telja hluta af stýrikerfinu), með öllum þeim tengda hugbúnaði sem venjulega kemur með.<!-- t.d. vegna driver-a/rekla, þ.e. án þeirra myndi Android ekki virka, né sennilega keyrast upp. "Android is also associated with a suite of proprietary software developed by Google, called Google Mobile Services[10] (GMS) that very frequently comes pre-installed in devices, which usually includes the Google Chrome web browser and Google Search and always includes core apps for services such as Gmail, as well as the application store and digital distribution platform Google Play, and associated development platform. These apps are licensed by manufacturers of Android devices certified under standards imposed by Google, but AOSP has been used as the basis of competing Android ecosystems, such as Amazon.com's Fire OS, which use their own equivalents to GMS." --> Sem dæmi nota flestir notendur [[Google Play]] forritið/búðina (og [[Google Play Services]]), sem er [[séreignarhugbúnaður]], þ.e. ekki [[frjáls og opinn hugbúnaður|opinn]], til að setja inn Android forrit. Aðrar leiðir eru mögulegar til þess <!-- t.d. með snúru, sem byggir bara á opnu Android --> og sumir framleiðendur bæta við sínu eigin forriti sem er staðgengill eða viðbót við þá leið. Önnur dæmi um séreignarhugbúnað [[Google Mobile Services]] (GMS), sem yfirleitt kemur með (og mikið af Android forritum, sem notendur geta náð í, krefjast líka að GMS sé fyrirfram uppsett á tækinu), sem innifelur t.d. líka séreignarhugbúnaðinn [[Google Chrome]], <!-- ATH aðeins Chromium er opinn, ekki Chrome. --> vafra sem margir telja ranglega að sé hluti af stýrikerfinu því oft látinn fylgja með (t.d Firefox, sem er opinn hugbúnaður, er valkostur við Chrome) og eldri útgáfur Android innihéldu vafra sem var ekki opinn, þ.e. ekki séreignarhugbúnaður. Samfélag Android inniheldur margra sem vinna við hugbúnaðargerð; hanna [[forrit]] fyrir stýrikerfið og forrita oft í forritunarmálinu Kotlin (sem er það mál sem Google ráðleggur; eða öðrum, t.d. eru Java forrit líka vinsæl því það var einu sinni eini möguleikinn) og auka þar með virkni Android. Nú eru til yfir 3 milljón forrit fyrir Android. [[Google Play]] er vefverslun með forrit sem rekin er af Google en einnig er hægt að hlaða niður forritum og viðbótum fyrir Android frá öðrum aðilum. Android hefur verið mest selda stýrikerfið um allan heim á snjallsímum síðan 2011 og á spjaldtölvum síðan 2013. Það hefur yfir tvo milljarða af notendum. Android 16, sem kom út 10. júní 2025, er nýjasta útgáfan og Android 12.1/12L sem kom nýlega út er með endurbætur fyrir síma sem má leggja saman, spjaldtölvur, stóra skjái (e. desktop-sized) og Chromebook [[fistölva|fistölvur]]. == Android-útgáfur == Útgáfur eldri en Android 14 eru ekki studdar af framleiðanda Android, Google (þó virkar Google Play í eldri útgáfum), og því fá notendur þeirra ekki lengur öryggisuppfærslur. Sumir framleiðendur Android tækja senda út öryggisuppfærslur, eða aðrar uppfærslur, í styttri tíma en Android er stutt af Google, eða senda jafnvel aldrei út neinar uppfærslur af neinu tagi. Android 16 kom út 10. júní 2025. Eftirfarandi tafla sýnir útgáfur Android stýrikerfis og "API level" (sem er gott að vita fyrir forritara). {| class="wikitable sortable" |- ! Stýrikerfi ! Nafn stýrikerfis ! Útgáfudagur ! API útgáfunúmer |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 13 (API 33)|13]]''' | rowspan="1" | [[Android 13]] (Tiramisu) | 15. ágúst 2022 | 33 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12L (API 32)|12L]]''' | rowspan="1" | [[Android 12L]] (Snow Cone v2) | 7. mars 2022 | 32 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 12 (API 31)|12]]''' | rowspan="1" | [[Android 12]] (Snow Cone) | 4. október 2021 | 31 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 11 (API 30)|11]]''' | rowspan="1" | [[Android 11]] (Red Velvet Cake) | 8. september 2020 | 30 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 10 (API 29)|10]]''' | rowspan="1" | [[Android 10]] (Quince Tart) | 3. september 2019 | 29 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 9 Pie Oreo (API 28)|9]]''' | rowspan="1" | [[Android Pie|Pie]] | 6. ágúst 2018 | 28 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.1 Oreo (API 27)|8.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Oreo|Oreo]] | 5. desember 2017 | 27 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 8.0 Oreo (API 26)|8.0]]''' | 21. ágúst 2017 | 26 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.1 Nougat (API 25)|7.1]]''' | rowspan="2" | [[Android Nougat|Nougat]] | 4. október 2016 | 25 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 7.0 Nougat (API 24)|7.0]]''' | 22. ágúst 2016 | 24 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 6.0 Marshmallow (API 23)|6.0]]''' | [[Android Marshmallow|Marshmallow]] | 5. október 2015 | 23 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.1–5.1.1 Lollipop (API 22)|5.1.x]]''' | rowspan="2" |[[Android Lollipop|Lollipop]] | 9. mars 2015 | 22 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 5.0–5.0.2 Lollipop (API 21)|5.0–5.0.2]]''' | 3. nóvember 2014 | 21 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android KitKat|4.4]]''' | ''[[Android KitKat|KitKat]]'' | 31. október 2013 | 19 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.3 Jelly Bean (API 18)|4.3]]''' | rowspan="3" | ''[[Android version history#Android 4.3 Jelly Bean (API level 18)|Jelly Bean]]'' | 24. júlí 2013 | 18 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.2 Jelly Bean (API 17)|4.2.x]]''' | 13. nóvember 2012 | 17 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.1 Jelly Bean (API 16)|4.1.x]]''' | 9. júlí 2012 | 16 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android útgáfur#Android 4.0.3–4.0.4 Ice Cream Sandwich (API 15)|4.0.3–4.0.4]]''' | ''[[Android version history#Android 4.0–4.0.2 Ice Cream Sandwich (API level 14)|Ice Cream Sandwich]]'' | 16. desember 2011 | 15 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android 2.3|2.3.3–2.3.7]]''' | ''[[Android 2.3|Gingerbread]]'' | 9. febrúar 2011 | 10 |- | style="text-align:center;" | '''[[Android Froyo|2.2]]''' | ''[[Android Froyo|Froyo]]'' | 20. maí 2010 | 8 |} Í júlí 2021 er 66% af Android vélbúnaði er með [[Vulkan (API)|Vulkan]] stuðning (47% á nýrra Vulkan 1.1),<ref>{{Cite web|title=Distribution dashboard|url=https://developer.android.com/about/dashboards|website=Android Developers|date=júlí 2021|access-date=2021-10-12}}</ref> arftaka OpenGL (allar útgáfur allt til aftur Android 7.0 Nougat styðja Vulkam, ef vélbúnaðurinn gerir það). Á sama tíma er 91.5% af vélbúnaði með stuðning fyrir {{nowrap|[[OpenGL ES 3.0]]}} eða nýrra (að auki notar afgangurinn af vélbúnaði, 8.50%, útgáfu 2.0), og 73.50% nota síðustu útgáfuna {{nowrap|OpenGL ES 3.2}}. == Forritun fyrir Android == <!--Afritað frá ensku [[Android software development]]--> Upphaflega var eingöngu hægt að forrita svokölluð "[[App|öpp]]" (e. app), fyrir Android stýrikerfið í forritunarmálinu [[Java (forritunarmál)|Java]] (þó svo að [[C (forritunarmál)|C]] forritunarmálið sé notað af stýrikerfinu sjálfu, [[Linux]] kjarnann og t.d. "Bionic" hluta þess, og [[rekill|reklum]] (e. driver) sem Android notar). Síðan í maí 2019 er [[Kotlin (forritunarmál)|Kotlin]] það forritunarmál sem Google ráðleggur og notar sjálft í Android forritun. <!--Google’s preferred language for Android app development.[13] --> Hægt er að nota Java 7 með öllum eiginleikunum úr því máli (og suma úr Java 8, og jafvel nýrri útgáfur, t.d. Java 9), en í raun öll forritunarmál sem þýðast yfir í Java "bytecode" líkt og Kotlin gerir. Annað mál, Go, frá Google, hefur stuðning (sem þó er takmarkaður). Og eins og áður segir er C og nú C++ notað, en bæði hafa takmarkaðan stuðning (og var ómögulegt að nota upphaflega, fyrir sjálf smáforritin). Því eru þau oftast ekki notuð og þegar annað hvort eða bæði er notað, er samt meginhlutinn samt yfirleitt skrifaður í Java. == Markaðshlutdeild == Greiningarfyrirtækið [[Canalys]], greindi frá því árið 2010 að Android stýrikerfið væri söluhæsta stýrikerfi fyrir [[snjallsími|snjallsíma]] og tók þar fram úr [[Symbian]] stýrikerfi [[Nokia]] farsímarisans sem hafði verið það söluhæsta í tíu ár. Árið 2014, seldust 1000 milljón tæki með Android, meira en nokkur önnur stýrikerfi hafa nokkurn tímann selst. Við það varð Android vinsælasta stýrikerfi í heimi, uppsafnað, líka vinsælla en Windows sem er þó enn ráðandi á afmörkuðum hluta markaðarins, þ.e. á hefðbundum einkatölvum sem það hefur aðallega verið notað á. == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [http://www.android.com Vefsíða Android] * [http://www.openhandsetalliance.com/ Vefsíða Open Handset Alliance] * [https://play.google.com Google Play] [[Flokkur:Snjallsímastýrikerfi]] [[Flokkur:Linux]] [[Flokkur:Frjáls stýrikerfi]] aqkqfdvahfejw5vnw7d0g2islgamalr 0 97363 1960187 1789214 2026-04-16T15:15:55Z TKSnaevarr 53243 1960187 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi er listi yfir '''lögmenn Færeyja''' frá upphafi til nútímans. {| class="wikitable" |- ! Frá ! ''Lögmaður'' ! Fæddur-Dáinn ! Flokkur |- |[[1000]] |[[Gilli]] | | |- |[[1300]] |[[Sjúrður]] | | |- |[[1350]] |[[Símun]] | | |- |[[1400]] |[[Dagfinnur Halvdanarson]] | | |- |[[1412]] |[[Haraldur Kálvsson]] | | |- |[[1450]] |[[Roald]] | | |- |[[1479]] |[[Jørundur Skógdrívsson]] | | |- |[[1524]] |[[Tórmóður Sigurðsson]] | - [[1531]] | |- |[[1531]] |[[Andras Guttormsson]] |[[1490]] - [[1543]] | |- |[[1544]] |[[Guttormur Andrasson]] |[[1515]] - [[19. maí]] [[1571]] | |- |[[1572]] |[[Jógvan Heinason]] |[[1541]] - | |- |[[1583]] |[[Ísak Guttormsson]] | - [[1587]] | |- |[[1588]] |[[Pætur Jákupsson]] | - [[1600]] | |- |[[1601]] |[[Tummas Símunarson]] | - [[1607]] | |- |[[1608]] |[[Zakarias Tormóðsson]] | - [[1628]] | |- |[[1629]] |[[Jógvan Justinusson]] | - [[1654]] | |- |[[1654]] |[[Jógvan Poulsen|Jógvan Poulsen]] | | |- |[[1655]] |[[Balzer Jacobsen]] | | |- |[[1662]] |[[Jógvan Poulsen|Jógvan Poulsen]] | | |- |[[1677]] |[[Jákup Jógvansson]] | | |- |[[1679]] |[[Jóhan Hendrik Weyhe]] | -[[1706]] | |- |[[1706]] |[[Sámal Pætursson Lamhauge]] | | |- |[[1752]] |[[Hans Jákupsson Debes]] |[[1723]]-<nowiki/>[[1769]] | |- |[[1769]] |[[Þorkell Fjeldsted]] | -[[1796]] | |- |[[1772]] |[[Jacob Hveding]] | | |- |[[1786]] |[[Johan Michael Lund]] |[[1753]]-<nowiki/>[[1824]] | |- |[[1808]] |[[Jørgen Frantz Hammershaimb]] |[[1767]]-<nowiki/>[[1820]] | |- |[[1948]] |[[Mynd:PM Andrass Samuelsen.jpg|100px]] [[Andras Samuelsen]] |1873 - 1954 |[[Sambandsflokkurinn (færeyjar)|Sambandsflokkurinn]] |- |[[1950]] |[[Mynd:PM Kristian Djurhuus.jpg|100px]] [[Kristian Djurhuus]] |1895 - 1984 |[[Sambandsflokkurinn (færeyjar)|Sambandsflokkurinn]] |- |[[1958]] |[[Mynd:PM Peter Mohr Dam.jpg|100px]] [[Petur Mohr Dam]] |1898 - 1968 |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[1963]] |[[Mynd:PM Hakun Djurhuus.jpg|100px]] [[Hákun Djurhuus]] |1908 - 1987 |[[Fólkaflokkurinn]] |- |[[1967]] |[[Mynd:PM Peter Mohr Dam.jpg|100px]] [[Petur Mohr Dam]] |1898 - 1968 |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[1968]] |[[Mynd:PM Kristian Djurhuus.jpg|100px]] [[Kristian Djurhuus]] |1895 - 1984 |[[Sambandsflokkurinn (færeyjar)|Sambandsflokkurinn]] |- |[[1970]] |[[Atli Dam]] |1932 - 2005 |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[1974]] |[[Atli Dam]] |1932 - 2005 |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[1979]] |[[Atli Dam]] |1932 - 2005 |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[1981]] |[[Pauli Ellefsen]] |1936 - |[[Sambandsflokkurinn (færeyjar)|Sambandsflokkurinn]] |- |[[1985]] |[[Atli Dam]] |1932 - 2005 |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[1989]] |[[Jógvan Sundstein]] |1933 - |[[Fólkaflokkurinn]] |- |[[1991]] |[[Atli Dam]] |1932 - 2005 |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[1993]] |[[Marita Petersen]] |1940 - 2001 |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[1994]] |[[Edmund Joensen]] |1944 - |[[Sambandsflokkurinn (færeyjar)|Sambandsflokkurinn]] |- |[[1998]] |[[Mynd:Anfinn kallsberg.jpg|100px]] [[Anfinn Kallsberg]] |1947 - |[[Fólkaflokkurinn]] |- |[[2002]] |[[Mynd:Anfinn kallsberg.jpg|100px]] [[Anfinn Kallsberg]] |1947 - |[[Fólkaflokkurinn]] |- |[[2004]] |[[Mynd:Joannes Eidesgaard in Gjogv.jpg|100px]] [[Jóannes Eidesgaard]] |1951 - |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[2008]] |[[Mynd:Joannes Eidesgaard in Gjogv.jpg|100px]] [[Jóannes Eidesgaard]] |1951 - |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[2008]] |[[Mynd:KajLeoJohannesen crop.jpg|100px]] [[Kaj Leo Johannesen]] |1964 - |[[Sambandsflokkurinn (Færeyjar)|Sambandsflokkurinn]] |- |[[2015]] |[[Mynd:Aksel V Johannesen 2015.JPG|100px]] [[Aksel V. Johannesen]] |1972 - |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[2019]] |[[Mynd:Bardur Nielsen.jpg|100px]] [[Bárður á Steig Nielsen]] |1972 - |[[Sambandsflokkurinn (Færeyjar)|Sambandsflokkurinn]] |- |[[2022]] |[[Mynd:Aksel V Johannesen 2015.JPG|100px]] [[Aksel V. Johannesen]] |1972 - |[[Jafnaðarflokkurinn]] |- |[[2026]] |[[Beinir Johannesen]] |1997 - |[[Fólkaflokkurinn]] |} [[Flokkur:Listar yfir þjóðhöfðingja og leiðtoga|Færeyjar]] [[Flokkur:Lögmenn Færeyja| ]] t3vbm99ieke8tcx910v4spdnaw468qz 0 97618 1960184 1934331 2026-04-16T15:12:53Z TKSnaevarr 53243 1960184 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Aksel V. Johannesen | búseta = | mynd = 2025 Aksel Johannesen - (cropped).jpg | myndastærð = | myndatexti1 = Aksel V. Johannesen árið 2025. | titill = [[Lögmaður Færeyja]] | stjórnartíð_start =22. desember 2022 | stjórnartíð_end = 13. apríl 2026 | einvaldur = [[Margrét Þórhildur|Margrét 2.]]<br>[[Friðrik 10. Danakonungur|Friðrik 10.]] | forveri = [[Bárður á Steig Nielsen]] | eftirmaður = [[Beinir Johannesen]] | einvaldur2 = [[Margrét Þórhildur|Margrét 2.]] | stjórnartíð_start2 = 15. september 2015 | stjórnartíð_end2 = 16. september 2019 | forveri2 = [[Kaj Leo Johannesen]] | eftirmaður2 = [[Bárður á Steig Nielsen]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1972|11|8}} | fæðingarstaður = [[Klaksvík]], [[Færeyjar|Færeyjum]] | stjórnmálaflokkur = [[Jafnaðarflokkurinn]] | maki = Katrin Apol | börn = 3 | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] }} '''Aksel Vilhelmsson Johannesen''' (f. [[8. nóvember]] [[1972]]) er [[Færeyjar|færeyskur]] [[lögfræðingur]] og stjórnmálamaður, formaður færeyska [[Jafnaðarflokkurinn|Jafnaðarflokksins]] frá 2011. Aksel er fæddur í [[Klakksvík]], sonur lögþingsmannsins Vilhelms Johannesen. Hann lauk [[lögfræði]]prófi árið 2004 og hefur stundað lögmannsstörf frá 2007. Hann varð fyrsti varalögþingsmaður Jafnaðarflokksins eftir kosningarnar 2008 og tók oft sæti á [[Færeyska lögþingið|Lögþinginu]]. Þann 16. júlí 2009 varð hann heilbrigðisráðherra og í febrúar 2011 tók hann við starfi fjármálaráðherra þegar [[Jóannes Eidesgaard]] lét af embætti og hætti þátttöku í stjórnmálum. Þann 6. mars 2011 var hann kjörinn formaður Jafnaðarflokksins í stað Jóannesar og skömmu síðar varð hann varalögmaður. Aksel Johannesen lék lengi [[knattspyrna|knattspyrnu]] með [[Klaksvíkar Ítróttarfelag]] og er nú stjórnarformaður liðsins. Aksel var [[lögmaður Færeyja]] frá 2015 til 2019 og varð aftur lögmaður eftir lögþingskosningar árið 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Aksel V. Johannesen tekinn við sem lögmaður Færeyja|url=https://www.visir.is/g/20222355970d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kristján Már Unnarsson|dags=22. desember 2022|skoðað=27. desember 2022}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Lögmaður Færeyja]] | frá = 15. september 2015 | til = 16. september 2019 | fyrir = [[Kaj Leo Johannesen]] | eftir = [[Bárður á Steig Nielsen]] }} {{Erfðatafla | titill = [[Lögmaður Færeyja]] | frá = 22. desember 2022 | til = 13. apríl 2026 | fyrir = [[Bárður á Steig Nielsen]] | eftir = [[Beinir Johannesen]] }} {{Töfluendir}} {{Lögmenn Færeyja}} {{DEFAULTSORT:Joannesen, Aksel V.}} {{fe|1972|Joannesen, Aksel V.}} [[Flokkur:Lögmenn Færeyja]] 1sikobhv1q842rtp7a8rwbrbs8s2zuv 0 100206 1960289 1950524 2026-04-17T10:10:23Z ~2026-23616-39 115635 "er" í "eru" 1960289 wikitext text/x-wiki '''Fordómar''' eru þær [[Skoðun|skoðanir]] og viðhorf sem hver og einn kemur með að tilteknu máli áður en viðkomandi hefur kynnt sér málið til hlítar, og þær hugmyndir sem fólk gerir sér um einhvern hlut að óreyndu eða lítt reyndu. Samsetning íslenska orðsins skýrir merkingu þess, „fyrirfram Fordómahugtakið felur gjarnan í sér neikvæðar skírskotanir, þar er meiningin að neikvætt viðhorf einhvers til manna eða málefna byggi á takmarkaðri þekkingu eða reynslu á því sem dæmt er um og sé þar af leiðandi ónákvæmt eða rangt. Neikvæðir fordómar eru fyrirbæri sem sjá má á öllum sviðum samfélagsins, hjá öllum hópum þess og hjá fólki á öllum aldri, og fela þeir í sér hugsunarferli sem kann að leiða til mismununar, til dæmis á grundvelli kyns, kynþáttar, aldurs, fötlunar eða annars slíks. Jákvæðir fordómar eru jákvæðar hugmyndir sem fólk gefur sér fyrirfram um annað fólk eða fyrirbæri og kunna að reynast jafn rangar (eða réttar) og neikvæðir fordómar. Hugmyndir nútímans um fordóma hvíla á stoðum kenninga [[Upplýsingin|upplýsingastefnunnar]], svo sem hugmynda [[Prússland|prússneska]] heimspekingsins [[Immanuel Kant|Immanuels Kant]] um upplýsingu og um mennska dómgreind. == Tengt efni == * [[Gagnrýnin hugsun]] * [[Staðalímynd|Staðalímyndir]] [[Flokkur:Félagsfræði]] [[Flokkur:Sálfræði]] [[Flokkur:Þekkingarfræði]] [[Flokkur:Mannfræði]] ozz326jgrjrbtabrife4l3fjq8s7go6 0 107674 1960190 1940852 2026-04-16T15:43:15Z TKSnaevarr 53243 1960190 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti = Sir | nafn = Christopher Lee | mynd = Christopher Lee 2009.jpg | mynd_texti = Christopher Lee árið 2009. | fæðingarnafn = Christopher Frank Carandini Lee | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1922|5|27}} | fæðingarstaður = [[London]], [[England]]i | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2015|6|7|1922|5|27}} | dánarstaður = [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[England|Enskur]] | ár = 1948–2015 | maki = {{gifting|Birgit Krøncke|1961}} | börn = 1 | háskóli = | helstu_hlutverk = {{plainlist| * [[Drakúla greifi]] í kvikmyndum Hammer Horror (1958–1973) * Francisco Scaramanga í ''[[Maðurinn með gylltu byssuna]]'' (1974) * Sarúman í ''[[Hringadróttinssaga (kvikmyndaröð)|Hringadróttinssögu]]'' (2001–2003) * Dooku greifi í [[Stjörnustríð]]smyndunum (2002–2005)}} <!-- Verðlaun --> | emmy-verðlaun = | gg-verðlaun = | sag-verðlaun = | bafta-verðlaun = }} '''Sir Christopher Frank Carandini Lee''' (f. [[27. maí]] [[1922]]; d. 7. júní [[2015]]) var [[England|enskur]] leikari sem er einkum þekktur fyrir að hafa leikið illmenni í kvikmyndum. Hann varð fyrst frægur í hlutverki [[Drakúla greifi|Drakúla greifa]] í nokkrum kvikmyndum frá [[Hammer Film Productions]]. Síðar lék hann meðal annars Francisco Scaramanga í [[James Bond|Bond]]-myndinni ''[[Maðurinn með gylltu byssuna]]'', Sarúman í ''[[Hringadróttinssaga (kvikmyndaröð)|Hringadróttinssögu]]'' og [[Dooku]] greifa í [[Stjörnustríð]]smyndum II og III. {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Lee, Christopher}} [[Flokkur:Enskir leikarar]] {{fde|1922|2015|Lee, Christopher}} 6pcdr1rucm1ahxpnunv6nodh4fkqb5j 0 111210 1960248 1951215 2026-04-16T23:47:45Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 3 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960248 wikitext text/x-wiki {{hreingerning}} {{Infobox military conflict | conflict = Orrustan um Alamo | partof = [[Byltingin í Texas|byltingunni í Texas]] | image = File:1854 Alamo.jpg | image_size = 300px | caption = Teikning af Alamo frá 1854 | date = 23. febrúar – 6. mars 1836 | place = [[Alamo]], [[San Antonio]], [[Texas]] | coordinates = {{coord|29|25|32|N|98|29|10|W|type:event_region:US-TX|display=inline,title}} | result = Sigur Mexíkóa | combatant1 = {{flagdeco|Mexíkó|1823}} [[Mexíkó]] | combatant2 = [[File:Flag of the Republic of Texas (1836–1839).svg|23px]] [[Lýðveldið Texas]] | commander1 = [[Antonio López de Santa Anna]]<br /> [[Manuel Fernández Castrillón]]<br /> [[Martín Perfecto de Cos]] | commander2 = [[William B. Travis|William Travis]]{{KIA}}<br /> [[James Bowie]]{{KIA}}<br /> [[Davy Crockett]]{{KIA}}<br>[[William R. Carey|William Carey]]{{KIA}}<br>[[George C. Kimble|George Kimble]]{{KIA}}<br>[[Almaron Dickinson]]{{KIA}} | strength1 = ~2.000–2.100{{sfnp|Hardin|2010}} | strength2 = 185–260 | casualties1 = '''Opinber talning Mexíkóa'''<br>60 drepnir og 250 særðir<ref>{{cite web | url=https://www.inehrm.gob.mx/en/inehrm/La_Batalla_Del_lamo | title=La Batalla del Álamo }}</ref><br>'''Mat Texasbúa'''<br>400–600 drepnir og særðir<ref name=todish55>Todish ''et al.'' (1998), bls. 55.</ref>{{sfnp|Hardin|1994|p=155}}<ref name="nofi136">Nofi (1992), bls. 136.</ref> | casualties2 = 182–257 drepnir{{sfnp|Hardin|2010}} }}'''Orrustan um Alamo''' átti sér stað þann [[23. febrúar]] árið [[1836]] og lauk [[6. mars]] sama ár. Orrustan var einn mikilvægasti atburður í í sjálfstæðisbaráttu [[Texas]] gegn yfirráðum [[Mexíkó|Mexíkóa]] og er goðsagnarkenndur atburður í sögu [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Til þess að stöðva [[Byltingin í Texas|uppreisn Texasbúa]] gerðu Mexíkóar árás á virkið Alamo og var barist stanslaust í þrettán daga. Mexíkóskir hermenn undir stjórn [[Antonio López de Santa Anna]] byrjuðu árásina nálægt San Antonio De Béxar. Allir nema tveir hermenn og verndarar Texas létu lífið í átökunum. Þónokkrum mánuðum á undan þessum atburðum höfðu Texasbúar rekið í burt alla mexíkóska hermenn frá mexíkóska hluta Texas. Þetta leiddi til þess að her Texas stækkaði ótt og títt með tilkomu liðsauka [[James Bowie]] og [[William B. Travis]] hershöfðingja í Alamo. Þann 23. febrúar réðust um það bil 1500 mexíkóskir hermenn inn San Antonio de Béxar í von um að taka yfir Texas á ný. Næstu tólf dagana lentu Mexíkóar og Texasbúar í þónokkrum átökum, skærum og deilum án þess að mikið um mannfall væri að ræða. Her Texas gerði sér grein fyrir að möguleikar hans voru ekki miklir gegn hinum fjölmenna her Mexíkó. Travis skrifar mörg bréf í von um meiri vistir og fleiri sjálfboðaliða sem gætu mögulega gengið til liðs við þeirra her gegn Mexikó en aðeins 100 menn buðu sig fram. Mexikóar hófu árás á sjálft Alamo-virkið snemma morguns þann 6. mars. Eftir tvær heiftarlegar árásir voru Texasbúar fámennir og illa búnir og gátu því lítið sem ekkert varist í þriðju árás Mexíkóa. Allir nema tveir hermenn Texasbúa létu lífið í átökunum.
 Átökin leiddu til þess að flestir innflytjendur í Texas og Bandaríkjamenn í ævintýraleit gengu til liðs við her Texas. Texasbúar hefndu sín að lokum á Mexikó. Þann 21. apríl árið 1836 sigruðu þeir Mexíkóa í orrustunni við San Jacinto. Þá réðust Texasbúa á tjaldsvæði Santa Anna sem var nálægt Lynchburg Ferry. Texasbúar komu mexíkóska hernum í opna skjöldu og orrustan um San Jacinto var því í raun búin eftir 18 mínútur. Á meðan á bardaganum stóð hrópuðu hermenn Texasbúa ítrekað „Remember Alamo!“ (Munið eftir Alamo!). Santa Anna var handtekinn eftir orrustuna og varð að afsala Texas til íbúa Texas til að fá frelsi á ný. Texas lýsti í kjölfarið yfir sjálfstæði og var [[Lýðveldið Texas|sjálfstætt ríki]] þar til það gekk í ríkjasamband við Bandaríkin árið 1845. Snemma á 20. öld keypti þing Texas það sem eftir stóð af Alamo-virkinu og eru þær nú einn vinsælasti ferðamannastaður í öllum Bandaríkjunum. Alamo-virkið stendur nú inni í borginni San Antonio. ==Heimildir== * {{cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|author-link=Stephen L. Hardin|title=Texian Iliad|url=https://archive.org/details/texianiliadmilit0000hard|location=Austin, TX|publisher=[[University of Texas Press]]|year=1994|isbn=978-0-292-73086-1}} * {{cite web |last=Hardin|first=Stephen L.|author-link=Stephen L. Hardin|title=Battle of The Alamo|publisher=Texas State Historical Association|date=June 9, 2010 |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qea02 |website=Handbook of Texas Online|access-date=December 11, 2014}} * {{cite book|last=Nofi|first=Albert A.|author-link=Albert Nofi|title=The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History|url=https://archive.org/details/alamotexaswarofi0000nofi_t4e3|publisher=Combined Books, Inc.|year=1992|place=Conshohocken, PA|isbn=978-0-938289-10-4}} * {{cite book|last1=Todish|first1=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|url=https://archive.org/details/alamosourcebook10000todi|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, TX|isbn=978-1-57168-152-2}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:1836]] [[Flokkur:Orrustur]] [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Saga Mexíkó]] 0w9lb04ri4t3q2smad4qsy0d8n9q27m 0 111699 1960235 1958513 2026-04-16T23:35:35Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960235 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{kvikmynd | nafn = Skyfall | plagat = | upprunalegt heiti= | leikstjóri = [[Sam Mendes]] | framleiðandi = [[Michael G. Wilson]]<br />[[Barbara Broccoli]] | handritshöfundur = [[Neal Purvis]]<br />[[Robert Wade]]<br />[[John Logan]] | leikarar = [[Daniel Craig]]<br />[[Judi Dench]]<br />[[Javier Bardem]]<br />[[Ralph Fiennes]]<br />[[Naomie Harris]]<br />[[Bérénice Lim Marlohe]]<br />[[Albert Finney]] | dreifingaraðili = [[MGM]]<br />[[Sony Pictures Entertainment]] | útgáfudagur = {{UK}} [[23. október]] [[2000]]<br />{{USA}} [[9. nóvember]] [[2012]] | sýningartími = 143 mín. | aldurstakmark = | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $150−200 milljónir | framhald af = | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 1074638 }} [[Mynd:91007_(91107)_races_south_with_James_Bond_and_the_leading_cast_members_of_'Skyfall'%2C_the_new_James_Bond_film._-_panoramio.jpg|thumb|right|Auglýsing fyrir myndina á járnbrautarlest.]] '''''Skyfall''''' er tuttugasta og þriðja myndin sem [[Eon Productions]] gerðu um breska leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Dreifingaraðilar voru [[MGM]] og [[Sony Pictures Entertainment]]. Hún kom út árið 2012 og var þriðja myndin þar sem [[Daniel Craig]] lék aðalpersónuna. [[Javier Bardem]] lék varmennið Raoul Silva. Leikstjóri var [[Sam Mendes]], en handritið var skrifað af [[Neal Purvis]], [[Robert Wade]] og [[John Logan]]. Í myndinni rannsakar James Bond mannskæða sprengjuárás á [[Breska leyniþjónustan|Bresku leyniþjónustuna]] (MI6). Í ljós kemur að árásin beindist að forstjóra leyniþjónustunnar, M (Dench), að undirlagi fyrrverandi leyniþjónustumannsins Raoul Silva (Bardem). Bond rekur slóð hans til yfirgefinnar eyju undan strönd [[Makaó]] og nær að handsama hann. Silva nær hins vegar að sleppa úr haldi MI6 í höfuðstöðvum þeirra, og ræðst á M þar sem hún er yfirheyrð í breska þinghúsinu. Silva hyggst hefna sín á M þar sem hún seldi hann í hendur [[Kína|Kínverja]] í aðdraganda yfirtöku þeirra á stjórn [[Hong Kong]]. Bond bjargar M og hrekur Silva á flótta eftir skotbardaga í þinghúsinu. Hann flýr með M til [[Skotland]]s í ættaróðal Bondfjölskyldunnar, Skyfall, í [[Skosku hálöndin|skosku hálöndunum]]. Eitt lokaatriði myndarinnar er uppgjör milli Bonds og Silva. Ásamt M og veiðistjóranum Kincade ([[Albert Finney]]) tekst Bond að drepa fylgdarmenn Silva einn af öðrum, og loks drepur hann Silva með hnífi. M er særð banasári í átökunum og deyr í fangi Bonds. Í ''Skyfall'' snúa tvær persónur aftur sem voru ekki í fyrri tveimur myndunum: birgðastjórinn Q, leikin af [[Ben Whishaw]], og ritarinn Miss Moneypenny, leikin af [[Naomie Harris]]. ''Skyfall'' er jafnframt síðasta myndin þar sem [[Judi Dench]] lék M, en hún hafði áður leikið persónuna í sex Bondmyndum. Gareth Mallory ([[Ralph Fiennes]]) tekur við af henni í lok myndarinnar. Sam Mendes var boðið að leikstýra myndinni eftir að ''[[Svolítil huggun]]'' kom út árið 2008.<ref name="D Tel: Mendes">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/jamesbond/9628428/Skyfall-Daniel-Craig-takes-James-Bond-to-another-level.html|first=Vicki|last=Reid|date=23 October 2012|title=Skyfall: Daniel Craig takes James Bond to another level|work=The Daily Telegraph|access-date=31 December 2012|location=London|archive-date=31 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231072312/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/jamesbond/9628428/Skyfall-Daniel-Craig-takes-James-Bond-to-another-level.html|url-status=live}}</ref> Gerð kvikmyndarinnar var frestað meðan MGM var í fjármálavandræðum, og ekki var byrjað aftur á henni fyrr en í desember 2010.<ref>{{cite book|author1=Field, Matthew|author2=Chowdhury, Ajay|year=2015|title=Some Kind of Hero: The Remarkable Story of the James Bond Films|url=https://archive.org/details/somekindofhero000000fiel|publisher=The History Press|isbn=978-0-7509-6421-0}}</ref> Á þessum tíma var Mendes aðeins titlaður ráðgjafi. Upprunalegi handritshöfundurinn, [[Peter Morgan]], hætti vinnu að myndinni þegar gerð hennar var frestað. Þegar framleiðslan hófst aftur héldu þeir Purvis, Wade og Logan áfram að skrifa lokaútgáfu handritsins og felldu hugmyndir Morgans inn í það. Tökur hófust í nóvember 2011 og fóru aðallega aðallega á Bretlandi, í Kína og í Tyrklandi. Yfirgefna eyjan var innblásin af japönsku eyjunni [[Hashima]], en leikmyndin þar var smíðuð í kvikmyndaveri og breytt í tölvu.<ref name=newsday>{{cite news|url=http://www.newsday.com/entertainment/movies/skyfall-james-bond-still-stirs-series-principals-1.4198351 | title = 'Skyfall' James Bond still stirs series principals | date=7 November 2012|access-date= 9 November 2012 | author-link=Frank Lovece | first = Frank | last= Lovece | work = [[Newsday]] | location = New York | archive-url = https://web.archive.org/web/20121128170419/http://www.newsday.com/entertainment/movies/skyfall-james-bond-still-stirs-series-principals-1.4198351 | archive-date = 28 November 2012 | url-status =live}}</ref> ''Skyfall'' var frumsýnd [[23. október]] 2012 og kom út í Bretlandi 26. október og í Bandaríkjunum 9. nóvember. Myndin er fyrsta James Bond-myndin sem hefur verið sýnd í [[IMAX]]-bíóum, en hún var ekki tekin upp með IMAX-myndavélum. Hún var frumsýnd á Íslandi 26. október.<ref>{{tímarit.is|5858571|Enginn alvöru Bond - bara uppáhalds|höfundur=Þórarinn Þórarinsson|blað=Fréttatíminn|dags=26. 10. 2012|bls=66}}</ref> Útgáfa ''Skyfall'' fór saman við 50 ára afmæli James Bond-mynda Eon Productions, en fyrsta myndin var ''[[Dr. No]]'' sem kom út árið 1962. ''Skyfall'' fékk góðar móttökur og jákvæða gagnrýni. == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur|kvikmynd}} {{K|2012}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] s6qbnrc7m2j4a7qyjt5k352exowsdsy 0 114030 1960282 1949599 2026-04-17T01:09:12Z Andreskristinn 115625 ármann leifsson tekinn út sem þjálfari MR 2022 að beiðni keppenda á þeim tíma 1960282 wikitext text/x-wiki '''Úrslit MORFÍs''' er yfirlit yfir úrslit ræðukeppni framhaldsskólanna [[MORFÍS]] frá 1984. {| class="wikitable" | ! Ár !! Umræðuefni !! Fundarstjóri !! Dómarar !! Ræðumaður kvöldsins !! Sigurlið !! Taplið !! Aths. |- valign="top" | | 1985 || ''Einokun'' || || || Jóhann Friðgeir Haraldsson (MR) || [[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] * Liðsstjóri: Agnar Hansson * Frummælandi: Kristján Hrafnsson * Meðmælandi: Hlynur N. Grímsson * Stuðningsmaður: Jóhann Friðgeir Haraldsson | '''[[Menntaskólinn í Kópavogi]]''' * Liðsstjóri: Sveinn Gíslason * Frummælandi: Pétur M. Ólafsson * Meðmælandi: Sigríður Agnarsdóttir * Stuðningsmaður: Jón G. Stefánsson | |- valign="top" | | 1986 || ''Geimferðir'' || || || [[Helgi Hjörvar]] (MH) || [[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] * Liðsstjóri: Magni Þór Pálsson * Frummælandi: Gylfi Magnússon * Meðmælandi: Sveinn Valfells * Stuðningsmaður: Hlynur N. Grímsson | [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']]<br />* * Liðsstjóri: * Frummælandi: Ásdís Þórhallsdóttir * Meðmælandi: Vilhjálmur Hjálmarsson * Stuðningsmaður: [[Helgi Hjörvar]] | |- valign="top" | | 1987 || ''Á að taka upp einræði á Íslandi í staðinn fyrir lýðræði?'' || || || [[Illugi Gunnarsson]] (MR) || '''[[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]]''' * Liðsstjóri: Stefán Gunnarsson * Frummælandi: Tryggvi G. Árnason * Meðmælandi: Sigurður Örn Bernhöft * Stuðningsmaður: [[Sigmar Guðmundsson]] * Þjálfari/þjálfarar: Þór Jónsson | [[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] * Liðsstjóri: Sveinn Valfells * Frummælandi: [[Birgir Ármannsson]] * Meðmælandi: Auðunn Atlason * Stuðningsmaður: [[Illugi Gunnarsson]] | |- valign="top" | | 1988 || ''Er vitsmunalíf á öðrum hnöttum?'' || || || [[Sigmar Guðmundsson]] (FG) || [[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] * Liðsstjóri: Elsa Björk Valsdóttir * Frummælandi: Auðunn Atlason * Meðmælandi: Daníel Freyr Jónsson * Stuðningsmaður: Orri Hauksson | '''[[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]]''' * Liðsstjóri: Árni Gunnarsson * Frummælandi: Einar Páll Tamimi * Meðmælandi: Sigurður Örn Bernhöft * Stuðningsmaður: [[Sigmar Guðmundsson]] | |- valign="top" | | 1989 || ''Hafa vísindin bætt heiminn?'' || || || [[Stefán Eiríksson]] (MH) || '''[[Menntaskólinn við Sund]]''' (með) * Liðsstjóri: [[Sverrir Jakobsson]] * Frummælandi: Auðun Georg Ólafsson * Meðmælandi: [[Ármann Jakobsson]] * Stuðningsmaður: Einar Kristjánsson | [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] (á móti) * Liðsstjóri: Tryggvi Helgason * Frummælandi: [[Stefán Eiríksson]] * Meðmælandi: Brynhildur Björnsdóttir * Stuðningsmaður: Kristján Eldjárn | |- valign="top" | | 1990 || ''Framhaldsskólar hafa brugðist hlutverki sínu'' || || || Sigmar Guðmundsson (FG) || [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ|'''Fjölbrautaskólinn í Garðabæ''']] (á móti) * Liðsstjóri: Gestur Guðmundur Gestsson * Frummælandi: Almar Guðmundsson * Meðmælandi: Már Másson * Stuðningsmaður: Sigmar Guðmundsson * Þjálfari/þjálfarar: [[Bjarki Karlsson]] | '''[[Verzlunarskóli Íslands]]''' (með) * Liðsstjóri: Hafsteinn Sv. Hafsteinsson * Frummælandi: Birgir Fannar Birgisson * Meðmælandi: [[Gísli Marteinn Baldursson]] * Stuðningsmaður: Börkur Gunnarsson | |- valign="top" | | 1991 || ''Hver er sinnar gæfu smiður'' || || || Almar Guðmundsson (FG) || [[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] * Liðsstjóri: Skorri Andrew Aikman * Frummælandi: Halldór Fannar Guðjónsson * Meðmælandi: Kristín Pétursdóttir * Stuðningsmaður: [[Gísli Marteinn Baldursson]] Þjálfari: Börkur Gunnarsson | [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ|'''Fjölbrautaskólinn í Garðabæ''']] * Liðsstjóri: Hjalti Már Björnsson * Frummælandi: Almar Guðmundsson * Meðmælandi: Mjöll Jónsdóttir * Stuðningsmaður: Ólafur Einar Rúnarsson | |- valign="top" | | 1992 || ''Er Ísland spillt land?'' || || || Gísli Marteinn Baldursson (VÍ) || [[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] * Liðsstjóri: [[Sigurður Kári Kristjánsson]] * Frummælandi: [[Rúnar Freyr Gíslason]] * Meðmælandi: [[Ólafur Teitur Guðnason]] * Stuðningsmaður: Gísli Marteinn Baldursson Þjálfari: Börkur Gunnarsson | [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ|'''Fjölbrautaskólinn í Garðabæ''']] * Liðsstjóri: Hjalti Már Björnsson * Frummælandi: Almar Guðmundsson * Meðmælandi: Mjöll Jónsdóttir * Stuðningsmaður: Ólafur Einar Rúnarsson | |- valign="top" | | 1993 || ''Er Ísland á leiðinni til andskotans?'' || || || Rúnar Freyr Gíslason (VÍ) || [[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] * Liðsstjóri: Sigurður Kári Kristjánsson * Frummælandi: Rúnar Freyr Gíslason * Meðmælandi: Kristín Pétursdóttir * Stuðningsmaður: Ólafur Teitur Guðnason Þjálfari: Börkur Gunnarsson | [[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] * Liðsstjóri: [[Sveinn H. Guðmarsson]] * Frummælandi: Ingvi Hrafn Óskarsson * Meðmælandi: [[Úlfur Eldjárn]] * Stuðningsmaður: [[Stefán Pálsson]] * Þjálfari: Daníel Freyr Jónsson | |- valign="top" | | 1994 || ''Líknardráp'' || || || [[Inga Lind Karlsdóttir]] (FG) (445 stig) || [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] (1228 stig) (á móti) * Liðsstjóri: Jóhann Bragi Fjalldal * Frummælandi: [[Oddný Sturludóttir]] * Meðmælandi: Hulda Herjolfsdóttir Skogland * Stuðningsmaður: Garðar Þorsteinn Guðgeirsson * Þjálfari: [[Stefán Eiríksson]] | [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ|'''Fjölbrautaskólinn í Garðabæ''']] (1181 stig) (með) * Liðsstjóri: Össur Brynjólfsson * Frummælandi: Hermann Páll Jónsson * Meðmælandi: Þórlaug Ágústsdóttir * Stuðningsmaður: [[Inga Lind Karlsdóttir]] * Þjálfari: Bjarki Karlsson | |- valign="top" | | 1995 || ''Kynbætur á mönnnum'' || || || Jón Svanur Jóhannsson (VÍ) || [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']]<br /> * Liðsstjóri: Arinbjörn Ólafsson * Frummælandi: Oddný Sturludóttir * Meðmælandi: Hulda Herjolfsdóttir Skogland * Stuðningsmaður: Sandra Ásgeirsdóttir * Þjálfari: Sæmundur Norðfjörð | [[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] * Liðsstjóri: [[Þórunn Clausen]] * Frummælandi: Hafsteinn Þór Hauksson * Meðmælandi: Viggó Örn Jónsson * Stuðningsmaður: Jón Svanur Jóhannsson * Þjálfarar: Ólafur Teitur Guðnason, Rúnar Freyr Gíslason | |- valign="top" | |1996 || ''Græðgi'' || || || Arnar Þór Halldórsson (FB) & Hafsteinn Þór Hauksson (VÍ) || '''[[Fjölbrautaskólinn í Breiðholti]]'''<br /> * Liðsstjóri: Bóas Valdórsson * Frummælandi: Lárus Páll Birgisson * Meðmælandi: Arnar Þór Halldórsson * Stuðningsmaður: Matthías Geir Ásgeirsson * Þjálfari: Stefán Pálsson | [[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] * Liðsstjóri: Gunnar Thoroddsen * Frummælandi: Viggó Örn Jónsson * Meðmælandi: Tómas Eiríksson * Stuðningsmaður: Hafsteinn Þór Hauksson * Þjálfarar: Gunnlaugur Jónsson, Jón Svanur Jóhannsson | |- valign="top" | | 1997 || ''Kynjakvótar'' || || || Halldór Benjamín Þorbergsson (MR) || [[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (1300 stig) (á móti) * Liðsstjóri: Tómas Eiríksson * Frummælandi: Herjólfur Guðbjartsson * Meðmælandi: Ragnar Guðmundsson * Stuðningsmaður: Hafsteinn Þór Hauksson * Þjálfari/þjálfarar: Viggó Örn Jónsson, Gunnlaugur Jónsson | [[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] (1217 stig) (með) * Liðsstjóri: Ólafur Gauti Guðmundsson * Frummælandi: Halldór Benjamín Þorbergsson * Meðmælandi: Gautur Sturluson * Stuðningsmaður: Jóhann Davíð Ísaksson * Þjálfari: Stefán Pálsson | |- valign="top" | | 1998 || ''Egóismi'' || || || Hafsteinn Þór Hauksson (VÍ) || [[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (1228 stig) (með) * Liðsstjóri: Tómas Eiríksson * Frummælandi: Ragnar Guðmundsson * Meðmælandi: Herjólfur Guðbjartsson * Stuðningsmaður: Hafsteinn Þór Hauksson | '''[[Kvennaskólinn í Reykjavík]]''' (1217 stig) (móti) * Liðsstjóri: Gunnar Hrafn Jónsson * Frummælandi: María Rún Bjarnadóttir * Meðmælandi: Guðni Már Harðarson * Stuðningsmaður: Eyrún Magnúsdóttir * Þjálfarar: Þórlaug Ágústsdóttir, Lárus Páll Birgisson | |- valign="top" | | 1999 || ''Hlutleysi'' || Þórlaug Ágústsdóttir || || Hadda Hreiðarsdóttir (MA) || '''[[Menntaskólinn á Akureyri]]''' (á móti) * Liðsstjóri: Aðalheiður Jóhannesdóttir * Frummælandi: Þórhildur Guðrún Ólafsdóttir * Meðmælandi: Hadda Hreiðarsdóttir * Stuðningsmaður: Kjartan Höskuldsson | '''[[Menntaskólinn við Hamrahlíð]]''' (með) * Liðsstjóri: Kári Gylfason * Frummælandi: Logi Karlsson * Meðmælandi: Jón Hjörleifur Stefánsson * Stuðningsmaður: [[Bergur Ebbi Benediktsson]] | |- valign="top" | | 2000 || ''Frelsi einstaklingsins'' || || || Bergur Ebbi Benediktsson (MH) || [[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (með) * Liðsstjóri: Ásgeir Jóhannesson * Frummælandi: Breki Logason * Meðmælandi: Bjarney Sonja Ólafsdóttir * Stuðningsmaður: Björn Berg Gunnarsson | [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] (á móti) * Liðsstjóri: Georg Kári Hilmarsson * Frummælandi: Logi Karlsson * Meðmælandi: Helgi Guðnason * Stuðningsmaður: Bergur Ebbi Benediktsson | |- valign="top" | | 2001 || ''Eru trúarbrögð slæm?'' || || || Hjálmar Stefán Brynjólfsson (MA) || '''[[Menntaskólinn á Akureyri]]''' (1480 stig) (með) * Liðsstjóri: Mæja Bet Jakobsdóttir * Frummælandi: Katrín Björk Sævarsdóttir * Meðmælandi: Þórgunnur Oddsdóttir * Stuðningsmaður: Hjálmar Stefán Brynjólfsson |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (1275 stig) (á móti) * Liðsstjóri: Ómar Örn Bjarnþórsson * Frummælandi: Breki Logason * Meðmælandi: Ágúst Ingvar Magnússon * Stuðningsmaður: Björn Berg Gunnarsson | |- valign="top" | | 2002 || ''Heimur versnandi fer'' || || || Atli Bollason (MH) || [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] (með) *Liðsstjóri: Georg Kári Hilmarsson *Frummælandi: Orri Jökulsson *Meðmælandi: Kári Hólmar Ragnarsson *Stuðningsmaður: Atli Bollason *Þjálfari/þjálfarar: Bergur Ebbi Benediktsson |'''[[Fjölbrautaskólinn í Breiðholti]]''' (á móti) * Liðsstjóri: * Frummælandi: Guðjón Heiðar Valgarðssonn * Meðmælandi: Gísli Hvanndal * Stuðningsmaður: [[Gunnar Jónsson]] * Þjálfarar: Bóas Valdórsson, Lárus Páll Birgisson | |- |2003 |''Eru karlmenn að standa sig illa?'' | | |Jóhann Alfreð Kristinsson (MR) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (á móti) *Liðsstjóri: Baldur Kristjánsson *Frummælandi: Björn Bragi Arnarsson *Meðmælandi: Jónas Oddur Jónasson *Stuðningsmaður: Breki Logason *Þjálfari/þjálfarar: Ómar Örn Bjarnþórsson og Eirik Sördal |[[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] (með) *Liðsstjóri: Einar Örn Gíslason *Frummælandi: Árni Egill Örnólfsson *Meðmælandi: Einar Sigurjón Oddsson *Stuðningsmaður: Jóhann Alfreð Kristinsson *Þjálfari/þjálfarar: Ari Eldjárn | |- |2004 |''Maðurinn er heimskur'' | | |Björn Bragi Arnarsson (VÍ) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (1544 stig) (á móti) *Liðsstjóri: Hannes Þór Halldórsson *Frummælandi: Davíð Gill Jónsson *Meðmælandi: Jónas Oddur Jónason *Stuðningsmaður: Björn Bragi Arnarson *Þjálfari/þjálfarar: Ómar Örn Bjarnþórsson og Breki Logason |[[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] (1543 stig) (með) *Liðsstjóri: Kári Finnsson *Frummælandi: Orri Jökulsson *Meðmælandi: Halldór Halldórsson *Stuðningsmaður: Atli Bollason *Þjálfari/þjálfarar: Bergur Ebbi Benediktsson | |- |2005 |''Þróunaraðstoð'' | |Jóhann Alfreð Kristinsson |Björn Bragi Arnarsson (VÍ) (542 stig) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (1382 stig) *Liðsstjóri: Óttar Snædal Þorsteinsson *Frummælandi: Þórunn Elísabet Bogadóttir *Meðmælandi: Davíð Gill Jónsson *Stuðningsmaður: Björn Bragi Arnarson *Þjálfari/þjálfarar: Ómar Örn Bjarnþórsson |[[Fjölbrautaskólinn í Breiðholti|'''Fjölbrautaskólinn í Breiðholti''']] (1360 stig) *Liðsstjóri: Hjörtur Ágústsson *Frummælandi: Guðjón Heiðar Valgarðsson *Meðmælandi: Bragi Páll Sigurðarson *Stuðningsmaður: [[Gunnar Jónsson]] *Þjálfari/þjálfarar: Jóhannes Þór Skúlason | |- |2006 |''Frelsi einstaklingsins'' |[[Sigmar Guðmundsson]] |Jóhann Fjalar Skaptason, Gísli Hvanndal Ólafsson, Ómar Örn Bjarnþórsson |Halldór Armand Ásgeirsson (MH) |[[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] *Liðsstjóri: Guðrún Sóley Gestsdóttir *Frummælandi: Gunnar Örn Guðmundsson *Meðmælandi: [[Saga Garðarsdóttir]] *Stuðningsmaður: Jón Eðvald Vignisson *Þjálfari/þjálfarar: Jóhannes Þór Skúlason |[[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] *Liðsstjóri: Kári Finnsson *Frummælandi: Sigurjón Bjarni Sigurjónsson *Meðmælandi: Atli Már Steinarsson *Stuðningsmaður: Halldór Armand Ásgeirsson *Þjálfari/þjálfarar: Atli Bollason, Kári Hólmar Ragnarsson | |- |2007 |''Á mannkynið að taka upp eitt sameiginlegt tungumál?'' |[[Guðmundur Steingrímsson]] |Árni Egill Örnólfsson, Þórður, Oddadomari Hafseinn Þór Hauksson |Birkir Blær Ingólfsson (MH) (590 stig) |[[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] (með) (1473 stig) *Liðsstjóri: Dagur Kári G. Jónsson *Frummælandi: Jónas Margeir Ingólfsson *Meðmælandi: Magnús Felix Tryggvason *Stuðningsmaður: Birkir Blær Ingólfsson *Þjálfari/þjálfarar: Atli Már Steinarsson, Halldór Armand Ásgeirsson |'''[[Borgarholtsskóli]]''' (á móti) (1362 stig) *Liðsstjóri: Elvar Orri Hreinsson *Frummælandi: Arnór Pálmi Arnarson *Meðmælandi: [[Hrannar Már Gunnarsson]] *Stuðningsmaður: Birkir Már Árnason *Þjálfari/þjálfarar: Ingvar Örn Ákason | |- |2008 |''Áróður'' |[[Ásgeir Erlendsson]] |Anna Kristín Pálsdóttir, Davíð Gill, Þórunn Elísabet Bogadóttir |Birkir Blær Ingólfsson (MH) |[[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] (á móti) *Liðsstjóri: Ari Guðjónsson *Frummælandi: Arnar Már Ólafsson *Meðmælandi: Jón Benediktsson *Stuðningsmaður: Guðmundur Egill Árnason *Þjálfari/þjálfarar: Jóhannes Þór Skúlason, Gunnar Örn Guðmundsson, Gunnar Jónsson |[[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] (með) *Liðsstjóri: Lárus Jón Björnsson *Frummælandi: Hugi Leifsson *Meðmælandi: Arnmundur Ernst Backman *Stuðningsmaður: Birkir Blær Ingólfsson *Þjálfari/þjálfarar: Halldór Armand Ásgeirsson, Kári Finnsson | |- |2009 |''Geimferðir'' |[[Inga Lind Karlsdóttir]] |Þorkell Gunnar Sigurbjörnsson, Jóhann Fjalar Skaptason og oddadómari Bjartmar Oddur Þeyr Alexanderson |Hafsteinn Gunnar Hauksson (VÍ) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (á móti) *Liðsstjóri: Einar Brynjarsson *Frummælandi: Eva Fanney Ólafsdóttir *Meðmælandi: Stefán Óli Jónsson *Stuðningsmaður: Hafsteinn Gunnar Hauksson *Þjálfari/þjálfarar: Jóhann Alfreð Kristinsson, Ómar Örn Bjarnþórsson |'''[[Fjölbrautaskóli Suðurnesja]]''' (með) *Liðsstjóri: Oddur Gunnarsson Bauer *Frummælandi: Fannar Óli Ólafsson *Meðmælandi: Davíð Már Gunnarsson *Stuðningsmaður: Sigfús Jóhann Árnason *Þjálfari/þjálfarar: Guðmundur Egill Árnason, Ari Guðjónsson, Gunnar Örn Guðmundsson | |- |2010 |''Fáfræði er sæla'' |[[Ásgeir Erlendsson]] |Bjarki Vigfússon, Brynjar Örnuson Guðnason, Jón Benediktsson, Lárus Jón Björnsson og oddadómari Fannar Freyr Ívarsson |Atli Hjaltested (MS) (908 stig) |[[Menntaskólinn við Sund|'''Menntaskólinn við Sund''']] (með) (2403 stig) *Liðsstjóri: Anton Birkir Sigfússon *Frummælandi: Lilja Björk Stefánsdóttir *Meðmælandi: Þórdís Jensdóttir *Stuðningsmaður: Atli Hjaltested *Þjálfari/þjálfarar: Birkir Blær Ingólfsson, Dagur Kári G. Jónsson, Jónas Margeir Ingólfsson |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (á móti) (2395 stig) *Liðsstjóri: Árni Grétar Finnsson *Frummælandi: Árni Kristjánsson *Meðmælandi: Stefán Óli Jónsson *Stuðningsmaður: Eva Fanney Ólafsdóttir *Þjálfari/þjálfarar: Hafsteinn Gunnar Hauksson, Jóhann Alfreð Kristinsson |Í fyrsta sinn 5 dómarar í úrslitum |- |2011 |''Frjálshyggja'' |[[Helgi Hjörvar]] |Stefán Rafn Sigurbjörnsson, Pétur Magnús, Kristinn Árni Lár Hróbjartsson, Viktor Orri Valgarðsson og oddadómari Halldór Armand Ásgeirsson |Þórir Freyr Finnbogason (MS) (973 stig) |'''[[Menntaskólinn í Reykjavík]]'''(með) (2499 stig) *Liðsstjóri: Ólafur Kjaran Árnason *Frummælandi: Magnús Karl Ásmundsson *Meðmælandi: Auðunn Lúthersson *Stuðningsmaður: Jóhann Páll Jóhannsson *Þjálfari/þjálfarar: Guðrún Sóley Gestsdóttir, Magnús Örn Sigurðsson |'''[[Menntaskólinn við Sund]]''' (á móti) (2433 stig) *Liðsstjóri: Kristín Anný Walsh *Frummælandi: Gígja Hilmarsdóttir *Meðmælandi: Klara Óðinsdóttir *Stuðningsmaður: Þórir Freyr Finnbogason *Þjálfari/þjálfarar: Bjarki Vigfússon, Brynjar Örnuson Guðnason, Einar Brynjarsson | |- |2012 |''Stríð fyrir frið'' |[[Gísli Marteinn Baldursson]] |Viktor Hrafn Hólmgeirsson, Inga Lind Karlsdóttir, Áslaug Hulda Jónsdóttir, Bjartmar Oddur Þeyr Alexanderson og oddadómari Hafsteinn Þór Hauksson |Jóhann Páll Jóhannsson (MR) (921 stig) |[[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] (á móti) (2442 stig) *Liðsstjóri: Eygló Hilmarsdóttir *Frummælandi: Kári Þrastarson *Meðmælandi: Ólafur Kjaran Árnason *Stuðningsmaður: [[Jóhann Páll Jóhannsson]] *Þjálfari/þjálfarar: Guðrún Sóley Gestsdóttir, Magnús Örn Sigurðsson |[[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] (með) (2388 stig) *Liðsstjóri: Jón Pétur Þorsteinsson *Frummælandi: Katrín Ásmundsdóttir *Meðmælandi: Sigurbjartur Sturla Atlason *Stuðningsmaður: Ívar Vincent Smárason *Þjálfari/þjálfarar: Atli Már Steinarsson, Halldór Armand Ásgeirsson | |- |2013 |''Hjarðeðlið'' |[[Svavar Halldórsson]] |Gígja Hilmarsdóttir, Sigurbjartur Sturla Atlason, Brynjar Örnuson Guðnason, Oddur Þorri Viðarsson og oddadómari Gunnar Örn Guðmundsson |[[Sigríður María Egilsdóttir]] (VÍ) (1000 stig) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (á móti) (2647 stig) *Liðsstjóri: Hrafnkell Ásgeirsson *Frummælandi: Sigurður Kristinsson *Meðmælandi: Hersir Aron Ólafsson *Stuðningsmaður: [[Sigríður María Egilsdóttir]] *Þjálfari/þjálfarar: Birkir Blær Ingólfsson, Dagur Kári G. Jónsson, Jónas Margeir Ingólfsson |[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði|'''Flensborgarskólinn í Hafnarfirði''']] (með) (2293 stig) *Liðsstjóri: Aron Kristján Sigurjónsson *Frummælandi: Katrín Ósk Ásgeirsdóttir *Meðmælandi: Bergþór Þorvaldsson *Stuðningsmaður: Jón Gunnar Ingólfsson *Þjálfari/þjálfarar: Árni Grétar Finnsson, Björn Atli Davíðsson | |- |2014 |''Vopnaður friður'' |Guðrún Sóley Gestsdóttir |Geir Finnsson, Ásthildur Gyða Garðarsdóttir, Albert Guðmundsson, Brynjar Örnuson Guðnason og oddadómari Viktor Orri Valgarðsson |Katrín Ósk Ásgeirsdóttir (FíH) (1013 stig) |'''[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]''' (á móti) (2707 stig) *Liðsstjóri: Aron Kristján Sigurjónsson *Frummælandi: Jón Gunnar Ingólfsson *Meðmælandi: Magni Sigurðsson *Stuðningsmaður: Katrín Ósk Ásgeirsdóttir *Þjálfari/þjálfarar: Egill Ásbjarnarson, Stefán Snær Stefánsson |'''[[Menntaskólinn við Sund]]''' (með) (2601 stig) *Liðsstjóri: Arnar Snær Magnússon *Frummælandi: Telma Sif Reynisdóttir *Meðmælandi: Elísa Líf Ingvarsdóttir *Stuðningsmaður: Sædís Ýr Jónadóttir *Þjálfari/þjálfarar: Hjalti Vigfússon, Klara Óðinsdóttir, Lovísa Rut Kristjánsdóttir | |- |2015 |''Lögleiðing fíkniefna'' |Fannar Sveinsson |Arnór Gunnar Gunnarsson, Albert Guðmundsson, Hugi Leifsson, Gunnar Atli Gunnarsson og oddadómari Arnmundur Ernst Backman |Steinar Ingi Kolbeins (MS) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (á móti) (2536 stig) *Liðsstjóri: Arnar Ingi Ingason *Frummælandi: Bára Lind Þórarinsdóttir *Meðmælandi: Kjartan Þórisson *Stuðningsmaður: Elín Harpa Héðinsdóttir *Þjálfari/þjálfarar: Sigríður María Egilsdóttir, Stefán Óli Jónsson, Stefán Snær Stefánsson |'''[[Menntaskólinn við Sund]]''' (með) (2398 stig) *Liðsstjóri: Kristín Lilja Sigurðardóttir *Frummælandi: Sædís Ýr Jónasdóttir *Meðmælandi: Sólrún Freyja Sen *Stuðningsmaður: Steinar Ingi Kolbeins *Þjálfari/þjálfarar: Gígja Hilmarsdóttir, Klara Óðinsdóttir, Lovísa Rut Kristjánsdóttir | |- |2016 |''Vegferð mannkyns'' |Hákon Jóhannesson |Baldur Eiríksson, Brynjar Örnuson Guðnason, Hildur Hjörvar, Úlfar Viktorsson og oddadómari Katrín Ósk Ásgeirsdóttir |Bára Lind Þórarinsdóttir (VÍ) (1022 stig) |'''[[Menntaskólinn í Reykjavík]]''' (á móti) (2756 stig) *Liðsstjóri: Leifur Þorbjarnarson *Frummælandi: Sigrún Ebba Urbancic *Meðmælandi: Ragnheiður Ingunn Jóhannsdóttir *Stuðningsmaður: Elín María Árnadóttir *Þjálfarar: Ólafur Kjaran Árnason, Arnór Gunnar Gunnarsson |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (með) (2594 stig) *Liðsstjóri: Huginn Sær Grímsson *Frummælandi: Dóra Jóna Aðalsteinsdóttir *Meðmælandi: Teitur Gissurarson *Stuðningsmaður: Bára Lind Þórarinsdóttir *Þjálfarar: Hersir Aron Ólafsson, Sigríður María Egilsdóttir, Hrafnkell Ásgeirsson |Keppnistímabilið 2015-2016 var samþykkt ný „sigur-regla“ í 50. gr.: ''Það lið sigrar sem sigrar hjá flestum dómurum'' Allir fimm dómararnir dæmdu MR sigur |- |2017 |''ESB er að bregðast hlutverki sínu'' |Steiney Skúladóttir |Eyrún Björg Guðmundsdóttir, Magnþór Breki Ragnarsson, Steinunn Jónsdóttir, Leifur Þorbjarnarson og oddadómari Sólveig Rán Stefánsdóttir |Dóra Jóna Aðalsteinsdóttir (VÍ) (895 stig) |'''[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]''' (á móti) (2249 stig) *Liðsstjóri: Einar Baldvin Brimar *Frummælandi: Kristinn Snær Guðmundsson *Meðmælandi: Kolbeinn Sveinsson *Stuðningsmaður: Kristinn Óli Haraldsson *Þjálfarar: Aron Kristján Sigurjónsson, Katrín Ósk Ásgeirsdóttir, Sindri Blær Gunnarsson og Tómas Geir Howser Harðarson |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (með) (2318 stig) *Liðsstjóri: Sylvía Hall *Frummælandi: Huginn Sær Grímsson *Meðmælandi: Pétur Már Sigurðsson *Stuðningsmaður: Dóra Jóna Aðalsteinsdóttir *Þjálfarar: Sigríður María Egilsdóttir, Stefán Óli Jónsson, Stefán Snær Stefánsson |Flensborg sigraði keppnina þrátt fyrir að Verzlunarskólinn hafi hlotið fleiri stig, þar sem 3 dómarar dæmdu Flensborg sigur en 2 Verzlunarskólanum sigur skv. 50. gr. laga Morfís *Sigrar Flensborg í tölum: 1, 1 og 24 *Sigrar Verzlunarskólans í tölum: 12 og 83 |- |2018 |''Raunveruleikinn'' |Sigurbjartur Sturla Atlason |Eyrún Björg Guðmundsdóttir, Kristín Lilja Sigurðardóttir, Telma Sif Reynisdóttir, Guðrún Sóley Gestsdóttir og oddadómari Geir Finnsson |Kristinn Óli Haraldsson (FíH)(915) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (á móti) (2464 stig) *Liðsstjóri: Helena Björk Bjarkadóttir *Frummælandi: Huginn Sær Grímsson *Meðmælandi: Geir Zoëga *Stuðningsmaður: Pétur Már Sigurðsson *Þjálfarar: Sigríður María Egilsdóttir, Sylvía Hall, Stefán Snær Stefánsson, Hrafnkell Ásgeirsson |'''[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]''' (með) (2473 stig) *Liðsstjóri: Sindri Blær Gunnarsson *Frummælandi: Einar Baldvin Brimar *Meðmælandi: Kolbeinn Sveinsson *Stuðningsmaður: Kristinn Óli Haraldsson *Þjálfarar: Aron Kristján Sigurjónsson, Katrín Ósk Ásgeirsdóttir |Verzlunarskólinn sigraði keppnina þrátt fyrir að Flensborg hafi hlotið fleiri stig, þar sem 3 dómarar dæmdu Verzlunarskólanum sigur en 2 Flensborg sigur skv. 50. gr. laga Morfís *Sigrar Verzlunarskólans í tölum: 4, 12 og 13 *Sigrar Flensborg í tölum: 9 og 29 |- |2019 |''Maðurinn er grimmasta dýrið'' |Sólborg Guðbrandsdóttir |Anton Björn Helgason, Ingvar Þóroddsson, Kolbeinn Sveinsson, Leifur Þorbjarnarson og oddadómari Aron Kristján Sigurjónsson |Sigurbjörg Nanna Vignisdóttir (VÍ) (948 stig) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (á móti) (2479 stig) * Liðsstjóri: Máni Snær Þorláksson * Frummælandi: Lovísa Ólafsdóttir * Meðmælandi: Styr Orrason * Stuðningsmaður: Sigurbjörg Nanna Vignisdóttir * Liðsmenn: Dagur Kárason, Guðni Þór Ólafsson, Kári Jóhannesarson og Pétur Már Sigurðsson *Þjálfarar: Arnór Björnsson og Einar Baldvin Brimar |'''[[Kvennaskólinn í Reykjavík]]''' (með) (2383 stig) * Liðstjóri: Jón Þór Stefánsson * Frummælandi: Arngrímur Broddi Einarsson * Meðmælandi: Védís Halla Víðisdóttir * Stuðningsmaður: Guðmundur Hrafn Kristjánsson *Þjálfari: Kristinn Snær Guðmundsson |Allir fimm dómararnir dæmdu Verzlunarskólanum sigur. |- |2020 |''Lýðræði'' |[[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] |Máni Snær Þorláksson, Bjarki Sigurðsson, Viktor Pétur Finnson, Guðni Þór Ólafsson og oddadómari Arngrímur Broddi Einarsson |Saga Rún Vilhjálmsdóttir (FíH) (788 stig) |'''[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]''' (með) (1781 stig) *Liðsstjóri: Ingi Snær Karlsson *Frummælandi: Kolbrún María Einarsdóttir *Meðmælandi: Birkir Ólafsson *Stuðningsmaður: Saga Rún Vilhjálmsdóttir *Þjálfarar: Kolbeinn Sveinsson, Einar Baldvin Brimar og Aron Sigurjónsson | [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|'''Menntaskólinn við Hamrahlíð''']] (á móti) (1274 stig) *Liðsstjóri: Dagur Eggertsson *Frummælandi: Sunna Tryggvadóttir *Meðmælandi: Grettir Valsson *Stuðningsmaður: Ari Hallgrímsson *Þjálfarar: Lóa Björk Björnsdóttir og Steinunn Sigþrúðardóttir |Ekki var lokið við keppnina þetta árið sökum Covid-19 faraldursins. Einungis var önnur undanúrslitaviðureignin keppt en hinni frestað. |- |2021 |''Ísland er spillt land'' |Geir Finnsson |Magnús Orri Aðalsteinsson, Einar Baldvin Brimar, Anton Björn Helgason, Daníel Óskar Jóhannesson og oddadómari Ingvar Þóroddsson. |Kolbrún María Einarsdóttir (FíH) (864 stig) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (á móti) (2341 stig) *Liðsstjóri: Kristófer Fannar Björnsson *Frummælandi: Gunnar Hrafn Kristjánsson *Meðmælandi: Árni Þór Guðjónsson *Stuðningsmaður: Killian Gunnlaugur E. Briansson *Liðsmenn: Helga Harðardóttir og Ilmur María Arnarsdóttir *Þjálfarar: Styr Orrason, Guðni Þór Ólafsson, Viktor Pétur Finnsson og Kári Jóhannesarson. |'''[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]''' (með) (2363 stig) *Liðsstjóri: Ingi Snær Karlsson *Frummælandi: Una Rán Tjörvadóttir *Meðmælandi: Birkir Ólafsson *Stuðningsmaður: Kolbrún María Einarsdóttir *Þjálfarar: Máni Snær Þorláksson og Pétur Már Sigurðsson | Verzlunarskólinn sigraði keppnina þrátt fyrir að Flensborg hafi hlotið fleiri stig, þar sem 3 dómarar dæmdu Verzlunarskólanum sigur en 2 Flensborg sigur skv. 50. gr. laga Morfís *Sigrar Verzlunarskólans í tölum: 1, 9 og 24 *Sigrar Flensborg í tölum: 13 og 43 |- |2022 |''Sameinuðu Þjóðirnar eru að bregðast hlutverki sínu'' |[[Lenya Rún Taha Karim]] |Viktor Orri Valgarðsson, Viktor Pétur Finnson, Lísbet Sigurðardóttir, Stefán Snær Stefánsson og oddadómari Stefán Óli Jónsson |Rafn Ágúst Ragnarsson (MR) (1031 stig) |[[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] (með) (2555 stig) * Liðsstjóri: Auður Halla Rögnvaldsdóttir * Frummælandi: Halldór Kári Þórhallson * Meðmælandi: Ísar Máni Birkisson * Stuðningsmaður: Rafn Ágúst Ragnarsson * Þjálfarar: Kristinn Óli Haraldsson, Máni Snær Þorláksson, Ólafur Björn Sverrisson, Einar Baldvin Brimar og Pétur Már Sigurðsson |[[Menntaskólinn á Akureyri|'''Menntaskólinn á Akureyri''']] (á móti) (2570 stig) * Liðsstjóri: Malín Marta Eyfjörð Ægisdóttir * Frummælandi: Þröstur Ingvarsson * Meðmælandi: Jóhannes Óli Sveinsson * Stuðningsmaður: Krista Sól Guðjónsdóttir * Liðsmenn: Sjöfn Hulda Jónsdóttir * Þjálfarar: Magnús Orri Aðalsteinsson, Embla Kristín Blöndal og Laufey Lind Ingibergsdóttir |MR sigraði keppnina þrátt fyrir að MA hafi hlotið fleiri stig, þar sem 3 dómarar dæmdu MR sigur en 2 MA sigur skv. 50. gr. laga Morfís *Sigrar MR í tölum: 4, 7 og 12 *Sigrar MA í tölum: 14 og 24 |- |2023 |''Samfélagsmiðlar'' |Grettir Valsson |Guðmundur Hrafn Kristjánsson, Krista Sól Guðjónsdóttir, Magnús Orri Aðalsteinsson, Embla Kristín Blöndal og oddadómari Sigurbjörg Nanna Vignisdóttir |Ingunn Marta Þorsteinsdóttir (MR) (1017 stig) |[[Menntaskólinn í Reykjavík|'''Menntaskólinn í Reykjavík''']] (móti) (2578 stig) * Liðsstjóri: Kristján Dagur Jónsson * Frummælandi: Halldór Kári Þórhallson * Meðmælandi: Nína Rajani Tryggvadóttir * Stuðningsmaður: Ingunn Marta Þorsteinsdóttir * Liðsstjóri í sal: Diljá Kjerúlf * Þjálfarar: Máni Snær Þorláksson, Auður Halla Rögnvaldsdóttir, Ísar Máni Birkisson og Rafn Ágúst Ragnarsson. |'''[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]''' (með) (2448 stig) * Liðsstjóri: Perla Eyfjörð * Frummælandi: Snædís Petra Sölvaóttir * Meðmælandi: Unnur Elín Sigursteinsdóttir * Stuðningsmaður: Birgitta Rún Ólafsdóttir * Þjálfarar: Viktor Pétur Finnsson, Arnór Björnsson og Einar Baldvin Brimar Þórðarson. |Allir dómarar dæmdu MR sigur *Sigrar MR í tölum: 14, 21, 22, 32 og 41 |- |2024 |''Ísland í NATO'' |[[Róbert laufdal|Róbert Laufdal]] |Geir Zoëga, Dóra Jóna Aðalsteinsdóttir, Stefán Óli Jónsson, Huginn Sær Grímsson og oddadómari Katrín Ósk Ásgeirsdóttir |Krista Sól Guðjónsdóttir (MA) (908 stig) |[[Menntaskólinn á Akureyri|'''Menntaskólinn á Akureyri''']] (móti) (2416 stig) * Liðsstjóri: Reynir Þór Jóhannsson * Frummælandi: Benjamín Þorri Bergsson * Meðmælandi: Heiðrún Hafdal Björgvinsdóttir * Stuðningsmaður: Krista Sól Guðjónsdóttir * Liðsstjóri í sal: Þórhallur Arnórsson * Þjálfarar: Ingvar Þóroddsson, Embla Kristín Blöndal, Þröstur Ingvarsson |'''[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]''' (með) (2194 stig) * Liðsstjóri: Perla Eyfjörð * Frummælandi: Aðalbjörg Emma Hafsteinsdóttir * Meðmælandi: Unnur Elín Sigursteinsdóttir * Stuðningsmaður: Snædís Petra Sölvaóttir * Þjálfarar: Magnús Orri Aðalsteinsson, Rafn Ágúst Ragnarsson, Birgitta Rún Ólafsdóttir |Fjórir dómarar dæmdu MA sigur og einn dómari dæmdi Flensborgarskólanum sigur. *Sigrar MA í tölum: 72, 81, 54, 18 *Sigrar Flensborgarskólans í tölum: 3 |- |2025 |Ritskoðun |[[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] |Dagur Kárason, Embla Kristín Blöndal, Halldór Kári Þórhallsson, Lenya Rún Taha Karim og oddadómari Arnór Björnsson |Andrés Kristinn Haraldsson (VÍ) (954 stig) |[[Verzlunarskóli Íslands|'''Verzlunarskóli Íslands''']] (móti) (2504 stig) *Liðsstjóri: Guðmundur Kristinn Davíðsson * Frummælandi: Ísabel Dís Sheehan * Meðmælandi: Anna María Allawawi Sonde * Stuðningsmaður: Andrés Kristinn Haraldsson * Liðsstjórar í sal: Dagur Thors, Jónatan Örn Sverrisson, Óskar Breki Bjarkason, Sunna Björg Harðardóttir * Þjálfarar: Daníel Hjörvar Guðmundsson, Viktor Pétur Finnsson, Vésteinn Örn Pétursson, Geir Zoëga, Huginn Sær Grímsson |'''[[Menntaskólinn við Sund]]''' (með) (2410 stig) *Liðsstjóri: Agla Rut Egilsdóttir * Frummælandi: Ásgeir Máni Andrason * Meðmælandi: María Sól Jósepsdóttir * Stuðningsmaður: Vigdís Elísabet Bjarnadóttir * Liðsstjórar í sal: Alfreð Gauti Kristinsson, Njála Rún Egilsdóttir * Þjálfarar: Birgitta Rún Ólafsdóttir, Unnur Elín Sigursteinsdóttir |Þrír dómarar dæmdu VÍ sigur og tveir dómarar dæmdu MS sigur. *Sigrar VÍ í tölum: 33, 35, 57 *Sigrar MS í tölum: 14, 17 |} [[Flokkur:Keppnir íslenskra framhaldsskóla]] qmlq2jffbjokyfs6dvg40v8yj0f88xa 0 116552 1960251 1951293 2026-04-16T23:49:17Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960251 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Mantova_-_Profilo_di_Mantova.jpg|thumb|right|Mantúa]] '''Mantúa''' ([[ítalska]]: ''Mantova'', [[emilíska]] og [[latína]]: ''Mantua'') er [[borg]] í [[Langbarðaland]]i á [[Ítalía|Ítalíu]]. Borgin er höfuðborg [[Mantúa (sýsla)|samnefndrar sýslu]]. Íbúar eru tæp 50 þúsund. Helsta einkenni borgarinnar eru þrjú manngerð vötn sem voru gerð borginni til varnar á [[12. öldin|12. öld]]. Fjórða vatnið þornaði upp á 18. öld. Borgin var lengst af lén [[Gonzaga-ættin|Gonzaga-ættarinnar]]. Borgin blómstraði á [[endurreisnin|endurreisnartímanum]] og í upphafi [[nýöld|nýaldar]] en þegar [[Mantúuerfðastríðið]] 1628-1630 braust út settust málaliðar [[Ferdinand 2. keisari|Ferdinands 2.]] um borgina. Herinn bar með sér mannskæða plágu og þegar þeir náðu borginni á sitt vald rændu málaliðarnir hana í þrjá sólarhringa. Eftir þetta áfall náði Mantúa aldrei fyrri styrk. Árið 1708 komst borgin í hendur [[Habsborgarar|Habsborgara]]. Samkvæmt þjóðsögu sem er rakin í ''[[Eneasarkviða|Eneasarkviðu]]'' [[Virgill|Virgils]], heitir borgin eftir grísku goðsagnapersónunni Mantó, dóttur Tíresíasar frá Þebu, þegar sonur hennar, Oknos, stofnaði hana.<ref>{{cite book|editor=Fagles, Robert|title=The Aeneid|url=https://archive.org/details/aeneid0000virg_u8j9|year=2006|page=10.242|publisher=Penguin Group|isbn=0-670-03803-2}}</ref><ref>{{cite book|author=Lucchini, Daniele|title=Rise and fall of a capital. The history of Mantua in the words of who wrote about it|year=2013|isbn=978-1-291-78388-9}}</ref> Samkvæmt annari tilgátu heitir borgin eftir etrúska guðinum [[Manþ]].<ref>{{cite book|author=Colonna, Giovanni|chapter=Sacred Architecture and the Religion of the Etruscans|editor1=De Grummond, Nancy Thomson|editor2=Simon, Erika|year=2006|title=The Religion of the Etruscans|location=Austin|publisher=University of Texas Press|isbn=9780292782334}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Borgir í Langbarðalandi]] j5020g5lk7k6pdb82ky02alus0ggxku 0 131138 1960200 1959866 2026-04-16T17:30:18Z Berserkur 10188 1960200 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** Yfir 41 lést í sprengingu sem varð í skíðabænum Crans Montana í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Iliana Iotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rumen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]] - [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Árásir Ísraels og Bandaríkjanna á Íran 2026|Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Sri Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem hátt í 200 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. Fidesz-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum Tisza undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. ===Maí=== * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] verður haldið í Austurríki. * [[16. maí]]: [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] verða haldnar. * Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinast [[Borgarbyggð]]. ===Júní=== * [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] verður haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada í júní og júlí. ===Júlí=== ===Ágúst=== * [[12. ágúst]] - [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] mun eiga sér stað á Norðurslóðum. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðsla]] er fyrirhuguð um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. ===Desember=== ===Ódagsett=== *Fyrirhugað er að ljúka aðalbyggingu kirkjunnar [[Yfirbótakirkja heilögu fjölskyldunnar|La Sagrada Familia]] í Barselóna. * Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 9sa47y89m260uksika60k2oeabotm2h 0 135226 1960172 1912130 2026-04-16T13:22:15Z Berserkur 10188 1960172 wikitext text/x-wiki {{Hljómsveit | heiti = Clannad | mynd = Clannad collage.jpg | myndatexti = Clannad | uppruni = Gweedore, County Donegal, | land = {{IRL}} Írland | ár = 1970-2024, 2026 | stefna = [[nýaldartónlist]], [[þjóðlagatónlist]], [[popp]] | útgefandi = | dreifing = | meðlimir = *Ciarán Brennan *Pól Brennan *Pádraig Duggan *Noel Duggan *Moya (Máire) Brennan *Enya (Eithne Brennan) *Brídín Brennan *Deirdre Brennan | fyrri_meðlimir = | vefsíða = https://www.clannad.ie/ | sveit = já |}} '''Clannad''' var írsk hljómsveit sem stofnuð var árið 1970 í Gweedore, [[County Donegal]], [[Írland]]i. hljómsveitin spilaði blöndu af írskri [[þjóðlagatónlist]] og [[nýaldartónlist]]. Hljómsveitin blandaði einnig í seinni tíð [[popp]]i, [[jazz]]i og gregórískum söng í tónlistina. Hljómsveitin var stofnuð af systkinunum [[Moya Brennan]], Ciarán Brennan og Pól Brennan ásamt frændum þeirra; tvíburabræðrunum Noel Duggan og Pádraig Duggan. Hjómsveitin hóf að spila á krá sem faðir systkinanna átti og síðar á þjóðlagahátíðum á Írlandi. Árin 1980–1982 var yngri systir Brennan systkina, [[Enya]], með hljómsveitinni en hún hóf árangursríkan sólóferil eftir veru sína í bandinu. Clannad söng aðallega á [[írska|gelísku]] og ensku. Lag þeirra, ''Theme from Harry's Game'', er eina topplagið í Bretlandi sem hefur alfarið verið sungið á gelísku. Sveitin fékk [[Bono]] til að gesta á laginu ''In a Lifetime'' árið 1986. Clannad vann [[Grammy-verðlaun]] fyrir plötuna Landmarks (1998). Meðal annarra verðlauna eru m.a. [[BAFTA]]-verðlaun árið 1984 fyrir tónlistina í þáttunum Robin of Sherwood. Árið 2020 hugðist hljómsveitin halda kveðjutúr en hann frestaðist vegna Covid-19. Clannad spilaði síðustu tónleika sína í [[Royal Albert Hall]] árið 2024. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/clannad-mn0000781732#biography Clannad] Allmusic</ref>En kom þó stuttlega saman í febrúar 2026. Söngkona sveitarinnar Moya Brennan lést í apríl sama ár. ==Meðlimir== *Ciarán Brennan: Bassi, gítar, hljómborð, mandólín og söngur. (1970–2024) *[[Moya Brennan]]: Söngur og harpa. (1970–2024; dó 2026) *Pól Brennan: Flauta, gítar, ásláttarhljóðfæri og söngur. (1970–1990, 2011–2024) *Noel Duggan : Gítar og söngur.(1970–2022; dó 2022) *Pádraig Duggan : Gítar, mandóla, mandólín og söngur.(1949–2016, dó 2016) *[[Enya]] Brennan : Söngur, hljómborð og ásláttarhljóðfæri.(1980-1982) *Brídín Brennan: Bakraddir og ýmis hljóðfæri (1989–1990) *Deirdre (Dee) Brennan: Ásláttur og bakraddir (1996–1997, 2006) ==Breiðskífur== *1973: Clannad *1975: Clannad 2 *1976: Dúlamán *1980: Crann Úll *1981: Fuaim *1983: Magical Ring *1984: Legend *1985: Macalla *1987: Sirius *1989: Atlantic Realm *1989: The Angel and the Soldier Boy *1990: Anam *1993: Banba *1996: Lore *1997: Landmarks *2013: Nádúr ==Myndagallerí== <gallery> Mynd:Clannad on stage at Leeds Folk Festival, UK, 1982 (photograph by Tony Rees).jpg|Clannad á Leeds Folk Festival árið 1982. Mynd:Clannadleos.jpg|Clannad á sviði (2005). Mynd:FIL 2013 - Clannad - 8391.JPG|Moya Brennan (2013). Mynd:FIL 2013 - Clannad - 8350.JPG|Noel Duggan (2013) Mynd:FIL 2013 - Clannad - 8387.JPG|Pádraig Duggan (2013). </gallery> {{s|1970}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Írskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Lagt niður 2024]] nr0gkdsp52tqtzdbq8sdm3t7jp7tciv 1960173 1960172 2026-04-16T13:24:47Z Berserkur 10188 1960173 wikitext text/x-wiki {{Hljómsveit | heiti = Clannad | mynd = Clannad collage.jpg | myndatexti = Clannad | uppruni = Gweedore, County Donegal, | land = {{IRL}} Írland | ár = 1970-2024, 2026 | stefna = [[nýaldartónlist]], [[þjóðlagatónlist]], [[popp]] | útgefandi = | dreifing = | meðlimir = *Ciarán Brennan *Pól Brennan *Pádraig Duggan *Noel Duggan *Moya (Máire) Brennan *Enya (Eithne Brennan) *Brídín Brennan *Deirdre Brennan | fyrri_meðlimir = | vefsíða = https://www.clannad.ie/ | sveit = já |}} '''Clannad''' var írsk hljómsveit sem stofnuð var árið 1970 í Gweedore, [[County Donegal]], [[Írland]]i. hljómsveitin spilaði blöndu af írskri [[þjóðlagatónlist]] og [[nýaldartónlist]]. Hljómsveitin blandaði einnig í seinni tíð [[popp]]i, [[jazz]]i og gregórískum söng í tónlistina. Hljómsveitin var stofnuð af systkinunum [[Moya Brennan]], Ciarán Brennan og Pól Brennan ásamt frændum þeirra; tvíburabræðrunum Noel Duggan og Pádraig Duggan. Hljómsveitin hóf að spila á krá sem faðir systkinanna átti og síðar á þjóðlagahátíðum á Írlandi. Árin 1980–1982 var yngri systir Brennan systkina, [[Enya]], með hljómsveitinni en hún hóf árangursríkan sólóferil eftir veru sína í bandinu. Clannad söng aðallega á [[írska|gelísku]] og ensku. Lag þeirra, ''Theme from Harry's Game'', er eina topplagið í Bretlandi sem hefur alfarið verið sungið á gelísku. Sveitin fékk [[Bono]] til að gesta á laginu ''In a Lifetime'' árið 1986. Clannad vann [[Grammy-verðlaun]] fyrir plötuna ''Landmarks'' (1998). Meðal annarra verðlauna eru m.a. [[BAFTA]]-verðlaun árið 1984 fyrir tónlistina í þáttunum ''Robin of Sherwood''. Árið 2020 hugðist hljómsveitin halda kveðjutúr en hann frestaðist vegna Covid-19. Clannad spilaði síðustu tónleika sína í [[Royal Albert Hall]] árið 2024. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/clannad-mn0000781732#biography Clannad] Allmusic</ref>En kom þó stuttlega saman í febrúar 2026. Söngkona sveitarinnar Moya Brennan lést í apríl sama ár. ==Meðlimir== *Ciarán Brennan: Bassi, gítar, hljómborð, mandólín og söngur. (1970–2024) *[[Moya Brennan]]: Söngur og harpa. (1970–2024; dó 2026) *Pól Brennan: Flauta, gítar, ásláttarhljóðfæri og söngur. (1970–1990, 2011–2024) *Noel Duggan : Gítar og söngur.(1970–2022; dó 2022) *Pádraig Duggan : Gítar, mandóla, mandólín og söngur.(1949–2016, dó 2016) *[[Enya]] Brennan : Söngur, hljómborð og ásláttarhljóðfæri.(1980-1982) *Brídín Brennan: Bakraddir og ýmis hljóðfæri (1989–1990) *Deirdre (Dee) Brennan: Ásláttur og bakraddir (1996–1997, 2006) ==Breiðskífur== *1973: Clannad *1975: Clannad 2 *1976: Dúlamán *1980: Crann Úll *1981: Fuaim *1983: Magical Ring *1984: Legend *1985: Macalla *1987: Sirius *1989: Atlantic Realm *1989: The Angel and the Soldier Boy *1990: Anam *1993: Banba *1996: Lore *1997: Landmarks *2013: Nádúr ==Myndagallerí== <gallery> Mynd:Clannad on stage at Leeds Folk Festival, UK, 1982 (photograph by Tony Rees).jpg|Clannad á Leeds Folk Festival árið 1982. Mynd:Clannadleos.jpg|Clannad á sviði (2005). Mynd:FIL 2013 - Clannad - 8391.JPG|Moya Brennan (2013). Mynd:FIL 2013 - Clannad - 8350.JPG|Noel Duggan (2013) Mynd:FIL 2013 - Clannad - 8387.JPG|Pádraig Duggan (2013). </gallery> {{s|1970}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Írskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Lagt niður 2024]] dofrn2jen550mjadp15uh51j1naf0a3 0 138838 1960266 1953753 2026-04-16T23:59:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960266 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Lactuca muralis'' | image = Mycelis muralis.jpeg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Körfublómabálkur]] (''Asterales'') | familia = '''Asteraceae''' | genus = ''[[Lactuca]]'' | species = '''''L. muralis''''' | binomial = ''Lactuca muralis'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Joseph Gaertner|Gaertn.]] 1791 not Fresen. 1832 | synonyms_ref=<ref>[http://www.tropicos.org/Name/50257929 Tropicos, ''Lactuca muralis'' (L.) Gaertn.]</ref> | synonyms = *''Prenanthes muralis'' <small>L. 1753</small> *''Lactuca muralis'' <small>Fresen</small> *''Mycelis muralis'' <small>Dumort</small> *''Cicerbita muralis'' <small>(L.) Wallr.</small> *''Phaenopus muralis'' <small>(L.) Coss. & Germ.</small> }} '''''Lactuca muralis''''' eða '''''Mycelis muralis''''', er fjölær blómstrandi planta af ættkvíslinni ''[[Lactuca]]'' í körfublómaætt.<ref name="Parnell">Parnell, J. and Curtis, T. 2012. ''Webb's An Irish Flora''. Cork University Press. ISBN 978-185918-4783</ref><ref>[https://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=lactuca+muralis Altervista Flora Italiana, ''Lactuca muralis'' (L.) Gaertn.] includes photos and European distribution map</ref> [[Image:Mycelis muralis a2.jpg|thumb|200px|left|Blað af ''Lactuca muralis.]] ''Lactuca muralis'' verður 25 til 150 sm há. Hún er oft með rauðlitaða stöngla, og er með hvítan mjólkursafa. Öll blöðin eru rauðmenguð að lit.<ref name="Wild Flowers of Britain and Ireland">{{cite book |last=Blamey, Fitter, Fitter |first=Marjorie, Richard, Alistair|title=Wild Flowers of Britain and Ireland|year=2003 |publisher=A & C Black - London|isbn=0-7136-5944-0 |pages=302–303}}</ref> Blómin eru gul og smá<ref name="Complete British Wild Flowers">{{cite book |last=Sterry |first=Paul|title=Complete British Wild Flowers|url=https://archive.org/details/isbn_9780007814848 |year=2006 |publisher=HarperColins Publishers Ltd|isbn=978-0-00-781484-8 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780007814848/page/212 212]–213}}</ref><ref name="Parnell"/> í gisinni blómskipun.<ref name="Webb 96">Webb, D.A., Parnell, J. and Doogue. D. 1996. ''An Irish Flora''. Dundalgan Press (W. Tempest) Ltd. ISBN 0 85221 131 7</ref> Jurtin blómstrar frá júní til september.<ref name="The Wild Flower Key">{{cite book |last=Rose |first=Francis|authorlink=Francis Rose |title=The Wild Flower Key |year=1981 |publisher=Frederick Warne & Co|isbn=0-7232-2419-6 |pages=390–391}}</ref> ==Útbreiðala== ''Lactuca muralis'' er upprunnin í Evrópu, en er að breiðast út á skyggðum vegköntum, stígum og skógarhöggssvæðum á norðvestursvæðum Bandaríkjanna.<ref>Turner and Gustafson, ''Wildflowers of the Pacific Northwest''.</ref> ''Lactuca muralis'' vex í skógum, sérstaklega í [[beyki]]skógum.<ref name="Webb 96"/> Hún þrífst einnig í kalkríkum jarðvegi og á veggjum. == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Mycelis muralis}} {{wikilífverur|Mycelis muralis}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Körfublómaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] 7z6pymntmnmejes5ef1n6hvv66d1kuk 0 139401 1960226 1948614 2026-04-16T23:27:50Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960226 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Josip Broz Tito | nafn_á_frummáli = {{nobold|Јосип Броз Тито}} | mynd = Josip Broz Tito uniform portrait.jpg | myndatexti1 = Tito árið 1961. | titill= Forseti Júgóslavíu | stjórnartíð_start = [[14. janúar]] [[1953]] | stjórnartíð_end = [[4. maí]] [[1980]] | forsætisráðherra = {{Collapsible list|title = Listi|1=Hann sjálfur (1953–1963)<br />[[Petar Stambolić]] (1963–1967)<br />[[Mika Špiljak]] (1967–1969)<br />[[Mitja Ribičič]] (1969–1971)<br />[[Džemal Bijedić]] (1971–1977)<br />[[Veselin Đuranović]] (1977–1980)}} | vara_forseti= {{Collapsible list|title = Listi|1=[[Aleksandar Ranković]] (1963–1966)<br />[[Koča Popović]] (1966–1967)<br />[[Krste Crvenkovski]] (1971–1972)<br />[[Ratomir Dugonjić]] (1972–1973)<br />[[Mitja Ribičič]] (1973–1974)<br />[[Petar Stambolić]] (1974–1975)<br />[[Vladimir Bakarić]] (1975–1976)<br />[[Vidoje Žarković]] (1976–1977)<br />[[Stevan Doronjski]] (1977–1978)<br />[[Fadil Hoxha]] (1978–1979)<br />[[Lazar Koliševski]] (1979–1980)}} | forveri = [[Ivan Ribar]] {{small|(sem forseti forsætisnefndar alþýðuráðs Júgóslavíu)}} | eftirmaður = [[Lazar Koliševski]] {{small|(sem forseti forsetaráðs)}} | titill2 = Forsætisráðherra Júgóslavíu | stjórnartíð_start2 = [[2. nóvember]] [[1944]] | stjórnartíð_end2 = [[29. júní]] [[1963]] | forseti2 = [[Ivan Ribar]]<br>''Hann sjálfur'' (frá 1953) | forveri2 = [[Ivan Šubašić]] | eftirmaður2 = [[Petar Stambolić]] | fæddur = [[7. maí]] [[1892]] | fæðingarstaður = [[Kumrovec]], [[Konungsríkið Króatía-Slavonía|Króatíu-Slavoníu]], [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska keisaradæminu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1980|5|4|1892|5|7}} | dánarstaður = [[Ljubljana]], [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistasamband Júgóslavíu]] | starf = Herforingi, byltingarmaður, stjórnmálamaður | maki = Pelagija Broz (1920–1939), skilin<br>Herta Haas (1940–1943)<br>Jovanka Broz (1952–1980) | börn = Zlatica Broz, Hinko Broz, Žarko Leon Broz, Aleksandar Broz |undirskrift = Tito signature.svg }} '''Josip Broz Tito''' ([[kýrillískt stafróf]]: Јосип Броз Тито), fæddur undir nafninu '''Josip Broz''' ([[7. maí]] [[1892]] – [[4. maí]] [[1980]]) var [[Júgóslavía|júgóslavneskur]] [[Kommúnismi|kommúnisti]], byltingarmaður og stjórnmálamaður sem var helsti pólitíski leiðtogi Júgóslavíu frá árinu 1943 til dauðadags árið 1980.<ref name=britannica>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/597295/Josip-Broz-Tito|title=Josip Broz Tito|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=27 April 2010}}</ref> Í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] var Tito leiðtogi [[Andspyrnuhreyfingin í Júgóslavíu|júgóslavnesku andspyrnuhreyfingarinnar]], sem oft var talin farsælasta andspyrnuhreyfing í hernumdu landi á stríðsárunum.<ref name="JJR2013_OxfordPress">{{cite book|author=Rhodri Jeffreys-Jones|title=In Spies We Trust: The Story of Western Intelligence|url=https://books.google.com/books?id=3gK7e8LpXvcC&pg=PA87|date=13 June 2013|publisher=OUP Oxford|page=87}}</ref> Eftir stríð varð hann forsætisráðherra og síðan forseti [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]]. Á valdatíma sínum var Tito oft gagnrýndur fyrir gerræðislega stjórnarhætti<ref name=Andjelic>{{cite book|last=Andjelic|first=Neven|title=Bosnia-Herzegovina: The End of a Legacy|publisher=Frank Cass|year=2003|page=36}}</ref> og fyrir bælingu á pólitísku andófi en sumir sagnfræðingar líta engu að síður á hann sem „velviljaðan einræðisherra“.<ref>{{cite book|last1=Shapiro|first1=Susan|last2=Shapiro|first2=Ronald|title=The Curtain Rises: Oral Histories of the Fall of Communism in Eastern Europe|publisher=McFarland|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=oCqWFQ1WKlkC&pg=PA180|ref=Shapiro_2004}}</ref> Hann var vinsæll leiðtogi bæði í Júgóslavíu og erlendis á sínum tíma.<ref>Melissa Katherine Bokovoy, Jill A. Irvine, Carol S. Lilly, ''State-society relations in Yugoslavia, 1945–1992''; Palgrave Macmillan, 1997 bls. 36.</ref> Innanlands var litið á Tito sem sameiningartákn<ref>Martha L. Cottam, Beth Dietz-Uhler, Elena Mastors, Thomas Preston, ''Introduction to political psychology'', Psychology Press, 2009 bls. 243</ref> og hann rak innanríkisstefnu sem miðaði að því að viðhalda friðsamlegri sambúð ríkjanna innan júgóslavneska ríkjasambandsins. Tito vakti einnig athygli á alþjóðasviði sem helsti foringi [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtaka hlutlausra ríkja]] ásamt [[Jawaharlal Nehru]] frá Indlandi, [[Gamal Abdel Nasser]] frá Egyptalandi og [[Sukarno]] frá Indónesíu.<ref name="nonaligned-chief">Peter Willetts, ''The non-aligned movement: the origins of a Third World alliance'' (1978) bls. xiv</ref> Túlkun Titos á kommúnisma er kennd við hann og nefnist [[títóismi]]. ==Æviágrip== Josip Broz fæddist í þorpinu Kumrovec í [[Króatía|Króatíu]] og var sonur króatísks föður og [[Slóvenía|slóvenskrar]] móður. Hann var kvaddur í [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska]] herinn og gegndi enn herþjónustu þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] braust út árið 1914. Árið 1915 var Josip Broz yfirliðþjálfi 90 króatískra fótgönguliða sem börðust á móti rússneska hernum í [[Karpatafjöll]]um. Hann særðist og var tekinn til fanga af rússneskum hermönnum og dvaldi í rúmt ár sem stríðsfangi í búðum nærri [[Kazan]].<ref name=samvinnan>{{Tímarit.is|4292050|Menn sem settu svip á öldina: Jósef Broz Tító|blað=[[Samvinnan]]|útgáfudagsetning=1. febrúar 1969|blaðsíða=12–18}}</ref> Broz var sleppt úr haldi ásamt fleiri stríðsföngum eftir [[Febrúarbyltingin|febrúarbyltinguna]] í [[Petrograd]] árið 1917. Hann tók þátt í [[októberbyltingin|októberbyltingunni]] og gekk síðar til liðs við varðsveit rauðliða í [[Omsk]].<ref name=samvinnan/> Þegar Broz sneri heim var búið að stofna [[Konungsríkið Júgóslavía|sjálfstætt konungsríki]] í Júgóslavíu. Hann gekk óðara til liðs við neðanjarðarhreyfingu kommúnista þar í landi en var tekinn höndum og dæmdur í fimm ára fangelsi árið 1930. Eftir lausnina úr fangelsi flúði hann til [[Austurríki]]s og gerðist starfsmaður júgóslavneska kommúnistaflokksins, sem hafði verið bannaður í heimalandinu.<ref>{{Tímarit.is|1526396|Josip Broz Tító: Kommúnistaforingi – þjóðhetja – stjórnmálaskörungur –1892–1980|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=6. maí 1980|blaðsíða=18–19}}</ref> Josip Broz Tito var fulltrúi á 7. heimsþingi [[Komintern]] og kenndi við tvo flokksskóla kommúnista í Moskvu, [[Vesturskólinn|Vesturskólann]] og [[Lenínskólinn|Lenínskólann]].<ref>{{Tímarit.is|4103999|Tító látinn|blað=[[Réttur]]|útgáfudagsetning=1. apríl 1980|blaðsíða=72–83|höfundur=[[Einar Olgeirsson]]}}</ref> Hann var aðalritari (síðar formaður) Kommúnistasambands Júgóslavíu (1939–80) og átti síðar eftir að leiða skæruhernað júgóslavneskra andspyrnumanna gegn hernámi [[Nasismi|nasista]] (1941–45).<ref>{{cite book |title=The J Curve: A New Way to Understand Why Nations Rise and Fall|url=https://archive.org/details/jcurvenewwaytoun0000brem|last=Bremmer|first=Ian|year=2007|publisher=Simon & Schuster|page=[https://archive.org/details/jcurvenewwaytoun0000brem/page/174 175]}}</ref> Eftir að stríðinu lauk varð Tito forsætisráðherra Júgóslavíu (1944–63), síðan forseti (síðar forseti til lífstíðar) (1953–80) [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]]. Frá árinu 1943 til dauðadags var hann [[marskálkur]] Júgóslavíu og æðsti yfirmaður [[Júgóslavíuher|júgóslavneska hersins]]. Í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] var Tito virtur beggja megin við [[Járntjaldið]] og hlaut 98 erlend heiðursverðlaun, þar á meðal í Frakklandi og Bretlandi. Tito var helsti hönnuður síðara júgóslavneska ríkisins, sósíalísks ríkjasambands sem entist frá árinu 1942 til ársins 1992. Þrátt fyrir að vera einn stofnenda [[Kominform]]sins, alþjóðasambands kommúnistaflokka, varð Tito fyrsti meðlimur þess sem óhlýðnaðist yfirráðum [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] og sá eini sem tókst að segja sig úr Kominforminu og reka áfram eigin túlkun á sósíalisma. Tito studdi sjálfstæðar brautir til sósíalisma (sem stundum voru kallaðar „þjóðerniskommúnismi“). Árið 1951 innleiddi hann sjálfsstjórnarkerfi verkamanna sem skar Júgóslavíu mjög úr hópi annarra sósíalískra ríkja. Eftir að hafa innleitt kerfi byggt á markaðssósíalisma óx hagkerfi Júgóslavíu á sjötta og sjöunda áratugnum en skrapp aftur saman á þeim áttunda. Í innanríkismálum beitti Tito sér fyrir bælingu á [[Þjóðernishyggja|þjóðerniskennd]] stakra ríkja innan Júgóslavíu og ræktun „bræðralags og sameiningar“ á milli þeirra. Eftir að Tito lést árið 1980 óx ágreiningur milli júgóslavnesku lýðveldanna á árunum 1991–92 og [[Upplausn Júgóslavíu|ríkið leystist upp]] í hrinu styrjalda og óeirðar sem entist út áratuginn og hefur enn áhrif á mörg fyrrverandi júgóslavnesk lýðveldi. == Tenglar == * [http://www.marxists.org/archive/tito/index.htm Ritsafn Títós] á Marxists.org ==Tilvísanir== <references/> {{Commonscat|Josip Broz Tito}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál|saga}} {{DEFAULTSORT:Tito, Josip Broz}} {{fd|1892|1980}} [[Flokkur:Aðalritarar Samtaka hlutlausra ríkja]] [[Flokkur:Forsetar sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]] [[Flokkur:Júgóslavneskir andspyrnumenn]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] 9boo6hfmqyi3ke35ieflunm0fyaz0kp 0 139918 1960271 1959103 2026-04-17T00:08:57Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960271 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Orrustan við Dien Bien Phu | partof = [[fyrri Indókínastyrjöldin]]ni | image = Victory in Battle of Dien Bien Phu.jpg | image_size = 300px | caption = Hermenn Việt Minh setja fána sinn niður við herteknar höfuðstöðvar Frakka við Điện Biên Phủ. | date = 13. mars {{nbsp}}– 7. maí 1954<br />({{age in years, months, weeks and days|month1=03|day1=13|year1=1954|month2=05|day2=07|year2=1954}}) | place = Nágrenni [[Điện Biên Phủ]], [[franska Indókína]] (nú [[Víetnam]]) | coordinates = {{coord|21|23|13|N|103|0|56|E|display=inline,title|type:event}} | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = | result = Sigur [[Norður-Víetnam|Alþýðulýðveldisins Víetnams]]{{sfn|Boylan|Olivier|2018|p=286}}{{sfn|Riley|2014|pp=194–95}} | status = | combatant1 = {{flagdeco|Frakkland|1830}} '''[[Franska nýlenduveldið]]''' * {{flagicon|Frakkland|1830}} [[Fjórða franska lýðveldið]] * {{flagicon|Víetnam|1890}} [[Suður-Víetnam|Víetnamska ríkið]]<!-- read the article (#Political ramifications) before move again --> {{flag|Bandaríkin|1912}} | combatant2 = {{flagdeco|Víetnam}} '''[[Norður-Víetnam|Alþýðulýðveldið Víetnam]]''' * {{flagdeco|Víetnam}} [[Việt Minh]] | commander1 = {{nowrap|{{flagdeco|France|1830}} [[Henri Eugène Navarre]]<br />{{flagdeco|France|1830}} [[Christian de Castries]]}}<br />{{flagdeco|France|1830}} [[André Trancart]]<br />{{flagdeco|France|1830}} [[Jules Gaucher]]{{KIA}}<br />{{flagdeco|France|1830}} [[Pierre Langlais]]<br />{{flagdeco|France|1830}} [[André Lalande]]<br />{{flagdeco|France|1830}} [[Charles Piroth]]{{KIA}} | commander2 = {{flagdeco|Víetnam}} [[Hồ Chí Minh]] <br />{{flagdeco|Víetnam}} [[Võ Nguyên Giáp]] <br />{{flagdeco|Víetnam}} [[Hoàng Văn Thái]]<br />{{flagdeco|Víetnam}} [[Lê Liêm]]<br />{{flagdeco|Víetnam}} [[Đặng Kim Giang]]<br />{{flagdeco|Víetnam}} [[Lê Trọng Tấn]] <br />{{flagdeco|Víetnam}} [[Vương Thừa Vũ]]<br />{{flagdeco|Víetnam}} [[Hoàng Minh Thảo]]<br />{{flagdeco|Víetnam}} [[Lê Quảng Ba]] | strength1 = '''13. mars''':<br />{{flagdeco|France|1830}} ~10.800;<ref name="d224">{{harvnb|Davidson|1988|p=224}}</ref><br />~9.000 hermenn<br />~1.800 tæknimenn<br />10 skriðdrekar<br />'''7. maí''':<br />{{flagdeco|France|1830}} ~14.000;<br />~12.000 hermenn<br />~2.000 tæknimenn<br />{{flagdeco|Bandaríkin|1912}} 37 flutningaflugvélar<ref name="Franco_Embassy_2005">{{cite news |url=http://ambafrance-us.org/IMG/pdf/nff/NFF0502.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811102754/http://ambafrance-us.org/IMG/pdf/nff/NFF0502.pdf |archive-date=11 August 2011 |title=U.S. Pilots Honored For Indochina Service |date=2 March 2005 |work=News From France |publisher=French Embassy to the US}}</ref><br />~600 flugvélar | strength2 = '''13. mars''':<br />{{flagdeco|Víetnam}} ~49.500 hermenn <br /> ~15.000 tæknimenn<ref name="d223">{{harvnb|Davidson|1988|p=223}}</ref><br />'''7. maí''':<br /> {{flagdeco|Víetnam}} ~80.000 menn, þ. á m. tæknimenn | casualties1 ={{flagdeco|France|1830}}<br />1.571<ref name="lqt">{{cite book |author=Lam Quang Thi |url=https://books.google.com/books?id=yQTm8SnzPxsC&pg=PA14 |title=Hell in An Loc: The 1972 Easter Invasion |publisher=University of North Texas Press |location=Denton TX |date=2009 |page=14 |isbn=978-1-57441-276-5}}</ref>–2.293<ref name="hn">{{cite web |author1=Geoffrey Norman |title=What The French Lost At Dien Bien Phu |url=https://www.historynet.com/what-the-french-lost-at-dien-bien-phu.htm#:~:text=French%20losses%20at%20Dien%20Bien,partitioned%20into%20North%20and%20South. |website=HistoryNet |date=January 2010}}</ref> drepnir<br />1.729 týndir<ref>{{cite book |title=Tragic Mountains: The Hmong, the Americans, and the Secret Wars for Laos |page=62 |publisher=Indiana University Press |url=https://books.google.com/books?id=dWIj5Q8l08wC&pg=PA62 |first=Jane |last=Hamilton-Merritt |location=Bloomington, IN |date=1999 |isbn=0-253-20756-8}}</ref> <br />6.650 særðir<ref>Lam Quang Thi, bls. 14</ref><br />11.721 teknir höndum (þar af 4.436 særðir)<ref name="losses">{{cite web|url=http://www.dienbienphu.org/english/html/bataille/losses.htm|title=Breakdown of losses suffered at Dien Bien Phu|publisher=dienbienphu.org|access-date=24 August 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070509023227/http://www.dienbienphu.org/english/html/bataille/losses.htm|archive-date=9 May 2007}}</ref><br /> 62 flugvélar<ref>{{cite web |url=http://www.paquelier.com/paqsenior/aFrame3.htm |title=French Air Force in Vietnam text}}</ref> og 10 skriðdrekar<br />167 flugvélar skemmdar<ref>{{cite web |url=http://www.historynet.com/battle-of-dien-bien-phu.htm |title=Battle of Dien Bien Phu |work=HistoryNet |date=12 June 2006}}</ref><br />{{flagdeco|United States|1912}} 2 drepnir<ref name="Franco_Embassy_2005"/> | casualties2 = ''Mat Frakka:''<br />8.000 drepnir eða týndir<br />15.000 særðir<ref name="s109">Stone, bls. 109</ref> <ref name="bunkyo">{{Cite web |url=http://kwww3.koshigaya.bunkyo.ac.jp/wiki/index.php/%E3%83%87%E3%82%A3%E3%82%A8%E3%83%B3%E3%83%93%E3%82%A8%E3%83%B3%E3%83%95%E3%83%BC%E3%81%AE%E6%88%A6%E3%81%84 |title=ディエンビエンフーの戦い |publisher=文教大学 |date=2009-07-23 |accessdate=2023-08-11 |archive-date=7 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907164108/http://kwww3.koshigaya.bunkyo.ac.jp/wiki/index.php/%E3%83%87%E3%82%A3%E3%82%A8%E3%83%B3%E3%83%93%E3%82%A8%E3%83%B3%E3%83%95%E3%83%BC%E3%81%AE%E6%88%A6%E3%81%84 |url-status=dead }}</ref><hr>''Mat Víetnama:''<br />13.930 mannfall (þar af 4.020 látnir og 792 týndir)<ref name="hgs91">{{cite book |author=Ban tổng kết-biên soạn lịch sử, BTTM|title=Lịch sử Bộ Tổng tham mưu trong kháng chiến chống Pháp 1945-1954 |year=1991 |page=799 |location=Ha Noi |publisher=Nhà xuất bản Quân Đội Nhân Dân}} ({{cite book |author=History Study Board of The General Staff |title=History of the General Staff in the Resistance War against the French 1945–1954 |year=1991 |page=799 |location=Ha Noi |publisher=People's Army Publishing House |language=vi}}).</ref> }} '''Orrustan um Dien Bien Phu''' (franska: ''Bataille de Diên Biên Phu''; víetnamska: Chiến dịch Điện Biên Phủ, IPA: [ɗîəˀn ɓīən fû]) var stærsta skæran í [[Fyrri Indókínastyrjöldin|fyrsta indókínverska stríðinu]] á milli [[Frakkland|franskra]] hersveita og Viet Minh, [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaðra]], [[Kommúnismi|kommúnískra]] uppreisnarmanna. Frá sjónarhorni Frakka áður en átökin hófust var þetta fyrirfram ákveðin orrusta ætluð til að draga Víetnamana til sín og uppræta þá með betri vopnum. Orrustan átti sér stað frá mars til maí 1954 og endaði með tapi Frakka sem hafði áhrif á viðræður á milli nokkurra ríkja um framtíð [[Indókína]] sem þegar voru hafnar í [[Genf]]. ==Tilvísanir== <references/> ==Heimildir== * {{cite book |last1=Boylan |first1=Kevin |last2=Olivier |first2=Luc |title=Valley of the Shadow: The Siege of Dien Bien Phu |url=https://archive.org/details/valleyofshadowsi0000kevi |publisher=Osprey Press |location=Oxford |year=2018 |isbn=978-1472824370 }} * {{cite book |last=Davidson |first=Phillip |title=Vietnam at War: The History, 1946–1975 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New York |year=1988 |isbn=0-19-506792-4 |author-link=Phillip Davidson }} * {{cite book |last=Riley |first=Jonathon |title=Decisive Battles: From Yorktown to Operation Desert Storm |date=2014 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9781441126740}} * {{cite book |last=Stone |first=David |title=Dien Bien Phu |publisher=Brassey's UK |location=London |year=2004 |isbn=1-85753-372-0}} [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:Saga Víetnam]] [[Flokkur:Orrustur í fyrri Indókínastyrjöldinni|Điện Biên Phủ]] [[Flokkur:1954]] 773te0n6rmd1fn1dyifkusk732a3kfm 0 139976 1960211 1959381 2026-04-16T23:13:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960211 wikitext text/x-wiki [[File:Innozenz3.jpg|thumb|right|Innósentíus 3.]] '''Innósentíus 3.''' (1160 eða 1161 – 16. júlí 1216) var [[páfi]] frá 8. janúar 1198 til dauðadags. Hann fæddist undir nafninu '''Lotario dei Conti di Segni'''. Innósentíus var einn voldugasti og áhrifamesti páfi fyrr og síðar. Hann var mikill áhrifamaður í öllum kristnum ríkjum Evrópu og leit á sig sem yfirboðara evrópskra konunga. Innósentíus studdi miklar umbætur á uppbyggingu [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] með úrskurðum sínum og með fjórða þinginu í Lateran-höll. Kirkjulög urðu fyrir vikið talsvert straumlínulagaðri. Innósentíus notfærði sér [[Bannfæring|bannfæringar]] og önnur valdsvið páfans til að neyða fursta og konunga til að hlýða skipunum sínum, en það tókst þó ekki alltaf. Innósentíus kallaði eftir því að kristnir menn færu í [[krossferðir]] gegn [[Márar|Márum]] á [[Spánn|Spáni]] og [[múslimar|múslimum]] í [[Landið helga|landinu helga]]. Auk þess gekkst hann fyrir krossferð gegn [[Katarar|katörum]] í Suður-Frakklandi. Ein örlagaríkasta ákvörðun Innósentíusar var að skipuleggja [[Fjórða krossferðin|fjórðu krossferðina]]. Upphaflega var ætlunin að ráðast á [[Jerúsalem]] í gegnum [[Egyptaland]] en óvæntar aðstæður leiddu til þess að krossfararnir settust þess í stað um [[Konstantínópel]] og hertóku borgina. Árásin gekk þvert gegn fyrirskipunum Innósentíusar og hann bannfærði krossfarana fyrir vikið, en þó sætti hann sig með semingi við útkomuna og leit á hana sem merki um vilja Guðs til að sameina latnesku og [[Rétttrúnaðarkirkjan|austurkirkjuna]] á ný. Til lengri tíma litið leiddu þessi atvik þó fremur til aukins rígs á milli kirkjudeildanna tveggja.<ref>{{cite book|last=Moore|first=John|title=Pope Innocent III (1160/61-1216): To Root Up and to Plant|url=https://archive.org/details/popeinnocentiii10000moor|year=2003|publisher=Brill|location=Leiden, Boston|pages=[https://archive.org/details/popeinnocentiii10000moor/page/102 102]–134}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Commonscat|Innocentius III|Innósentíus 3.}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Páfi]] | frá = 1198 | til = 1216 | fyrir = [[Selestínus 3.]] | eftir = [[Honoríus 3.]] }} {{Töfluendir}} {{Páfar}} {{de|1216|Innósentíus 3.}} [[Flokkur:Páfar]] jerfi07nivahe0uf9sbzgpmg1enpuns 0 141200 1960274 1950209 2026-04-17T00:13:36Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960274 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Orrustan um Frakkland | partof = [[Vesturvígstöðvar seinni heimsstyrjaldarinnar|vesturvígstöðvum]] [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] | image = Battle of France Infobox.png | image_upright = 1.0 | caption = Réttsælis frá efra horni til vinstri: {{flatlist| * Herbúnaður skilinn eftir í Frakklandi * [[Þriðja ríkið|Þýskir]] [[Þýskalandsher|hermenn]] marsera í gegnum [[París]] * [[Bretland|Breskir]] [[Bretlandsher|hermenn]] virða fyrir sér þýska skriðdrekabyssu * Ónýtur [[Þriðja franska lýðveldið|franskur]] [[Panhard 178|brynbíll]] * [[Þriðja franska lýðveldið|Franskir]] [[Frakklandsher|hermenn]] á leið í þýskar fangabúðir * [[Þriðja ríkið|Þýskir]] [[Panzer II]]-skriðdrekar á leið gegnum [[Ardennafjöll]] }} | date = 10. maí – 25. júní 1940<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=10|year1=1940|month2=06|day2=25|year2=1940}}) | place = [[Niðurlönd]] og [[Þriðja franska lýðveldið|Frakkland]] | result = Sigur öxulveldanna | territory = * [[Vichy-stjórnin]] stofnuð * Hlutar Frakklands herteknir af Þjóðverjum og Ítölum * Þýskaland innlimar [[Alsace–Lorraine]] | combatant1 = {{plainlist| * '''{{flagdeco|Þýskaland|1935}} [[Þriðja ríkið|Þýskaland]]''' * {{flagdeco|Ítalía|1861}} [[Konungsríkið Ítalía|Ítalía]] (frá 10. júní)}} | combatant2 = {{clist|bullets=yes|title={{flagicon|Frakkland}} [[Þriðja franska lýðveldið|Frakkland]] |{{flagicon|Frakkland}} [[Franska Alsír]]{{sfn|Scheck|2010|p=426}} |{{flagicon image|Merchant flag of French Morocco.svg}} [[Franska Marokkó]]{{sfn|Scheck|2010|p=426}} |{{flagicon image|Flag of Tunisia with French canton.svg}} [[Franska Túnis]]{{sfn|Scheck|2010|p=426}} |{{flagicon|Frakkland}} [[Franska Vestur-Afríka]]{{sfn|Scheck|2010|p=426}} |{{flagicon|Frakkland}} [[Franska Madagaskar]]{{sfn|Scheck|2010|p=426}} |{{flagicon|Frakkland}} [[Franska Indókína]]{{sfn|Scheck|2010|p=426}}}} {{plainlist| * {{flag|Belgía}} * {{flag|Bretland}} * {{flag|Holland}} * {{flag|Pólland}} * {{flag|Kanada|1921}} * {{flag|Tékkóslóvakía}} * {{flag|Lúxemborg}} }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Þýskaland|1935}} [[Erwin Rommel]] * {{flagdeco|Þýskaland|1935}} [[Erich von Manstein]] * {{flagdeco|Þýskaland|1935}} [[Walther von Brauchitsch]] * {{flagdeco|Þýskaland|1935}} [[Gerd von Rundstedt]] * {{flagdeco|Þýskaland|1935}} [[Fedor von Bock]] * {{flagdeco|Þýskaland|1935}} [[Wilhelm von Leeb]] * {{flagdeco|Þýskaland|1935}} [[Albert Kesselring]] * {{flagdeco|Þýskaland|1935}} [[Hugo Sperrle]] * {{flagdeco|Ítalía|1861}} [[Úmbertó 2.|Úmbertó prins]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{nowrap|{{flagicon|Frakkland}} [[Maurice Gamelin]]{{efn|Til 17. maí|name="Until"}}}} * {{flagicon|Frakkland}} [[Alphonse Georges]]{{efn|Til 17. maí|name="Until"}} * {{flagicon|Frakkland}} [[Maxime Weygand]]{{efn|Frá 17. maí}} * {{flagicon|Frakkland}} [[Gaston-Henri Billotte]]{{KIA}} * {{flagicon|Frakkland}} [[Georges Blanchard]] * {{flagicon|Frakkland}} [[André-Gaston Prételat]] * {{flagicon|Frakkland}} [[Antoine-Marie-Benoît Besson|Benoît Besson]] * {{flagicon|Frakkland}} [[René-Henri Olry]] * {{flagicon|Belgía}} [[Leópold 3. Belgíukonungur|Leópold 3.]] * {{flagicon|Bretland}} [[John Vereker, 6. vísigreifinn Gort|Gort lávarður]] * {{nowrap|{{flagicon|Holland}} [[Henri Winkelman]]}} }} | strength1 = '''Þýskaland''': 141 deildir<br />7.378 byssur{{sfn|Umbreit|2015|p=279}}<br />2.445 skriðdrekar{{sfn|Umbreit|2015|p=279}}<br />5.638 flugvélar{{sfn|Hooton|2007|pp=47–48}}<br />3.300.000 hermenn{{sfn|David|2009|p=467}}<br />'''Ítalar í Alpafjöllum'''<br />22 deildir<br />3.000 byssur<br />300.000 hermenn<br />'''Alls:'''<br />3.600.000 hermenn | strength2 = '''Bandamenn''': 135 deildir<br />13.974 byssur<br />3.383–4.071 franskir skriðdrekar{{sfn|Umbreit|2015|p=279}}{{sfn|Zaloga|2011|p=73}}<br /><2.935 flugvélar{{sfn|Hooton|2007|pp=47–48}}<br />3.300.000 hermenn <br />'''Frakkar í Alpafjöllum'''<br />5 deildir<br />~150.000 hermenn<br />'''Alls:'''<br />3.450.000 hermenn | casualties1 = '''Þýskaland''': <br />27.074 drepnir <br />111.034 særðir<br />18.384 týndir{{sfn|Frieser|1995|p=400}}{{sfn|Sheppard|1990|p=88}}<br />1.129 flugmenn drepnir{{sfn|Hooton|2010|p=73}}<br />1.236–1.428 flugvélar eyðilagðar {{sfn|Frieser|1995|p=400}}{{sfn|Murray|1983|p=40}}<br />795–822{{sfn|Healy|2007|p=85}} skriðdrekar eyðilagðir<br />'''Þýskaland: 156.547'''<br /> '''Ítalía: 6.029–6.040'''<br />'''Mannfall alls: 162.587''' | casualties2 = 73.000 drepnir<br />240.000 særðir<br />15.000 týndir{{efn|'''Frakkland:'''<br /> ≈60.000 drepnir<br />200.000 særðir<br />12.000 týndir{{sfn|Gorce|1988|p=496}}{{sfn|Quellien|2010|pp=262–263}}<br />'''Bretland:'''<br />3.500–5.000 drepnir<br />16.815 særðir<br />47.959 týndir eða teknir höndum{{sfn|Frieser|1995|p=400}}{{sfn|French|2001|p=156}}<ref>{{Cite web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/worldwar2/theatres-of-war/western-europe/investigation/invasion/sources/docs/1/enlarge.htm#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|title=The National Archives &#124; World War II &#124; Western Europe 1939–1945: Invasion &#124; How worried was Britain about invasion 1940–41?|first=The National|last=Archives|website=archive.wikiwix.com|access-date=14 January 2023|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235527/https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/worldwar2/theatres-of-war/western-europe/investigation/invasion/sources/docs/1/enlarge.htm#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|url-status=live}}</ref><br />'''Belgía:'''<br />6.093 drepnir<br />15.850 særðir<br />500 týndir{{sfn|Dear|Foot|2005|p=96}}{{sfn|Ellis|1993|p=255}}<br />'''Holland:'''<br />2.332 drepnir<br />7.000 særðir<br />'''Pólland:'''<br />5.500 drepnir eða særðir<ref name="Jacobson, 2015, nopp">{{Cite web |last=Jacobson |first=Douglas |title=Article 9: Polish Army in France |url=http://douglaswjacobson.com/?page_id=102 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211005302/http://douglaswjacobson.com/?page_id=102 |archive-date=11 December 2015 |access-date=9 December 2015 |publisher=Douglas W. Jacobson}}</ref><br />'''Lúxemborg:'''<br />7 særðir<ref name= monument>{{cite news |title=Inauguration du Monument érigé à la Mémoire des Morts de la Force Armée de la guerre de 1940–1945| newspaper = Grand Duché de Luxembourg Ministére D'État Bulletin D'Information| issue = 10| volume = 4| location = Luxembourg| page = 147| language = fr| publisher = Service information et presse| date = 31 October 1948 |url=https://www.gouvernement.lu/1823469/BID_1948_10.pdf |access-date = 22 May 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20170108084234/https://www.gouvernement.lu/1823469/BID_1948_10.pdf| archive-date = 8 January 2017| url-status = dead}}</ref>}}<br />1.756.000 teknir höndum<br />1.274 franskar flugvélar eyðilagðar{{sfn|Hooton|2007|p=90}}<br /> 931 breskar flugvélar eyðilagðar{{sfn|Polmar|Allen|2012|p=305}}<br />1.749 franskir skriðdrekar eyðilagðir{{sfn|Zaloga|2011|p=73}}<br />689 breskir skriðdrekar eyðilagðir{{sfn|Fennell|2019|p=115}}<br />'''Alls: 2.084.000''' }} '''Orrustan um Frakkland''' eða '''fall Frakklands''' var innrás [[Þriðja ríkið|Þjóðverja]] í [[Þriðja franska lýðveldið|Frakkland]] úr [[Niðurlönd|Niðurlöndum]] í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]]. Á sex vikum frá 10. maí 1940 tókst Þjóðverjum að sigra hersveitir [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] og leggja undir sig Frakkland, [[Belgía|Belgíu]], [[Lúxemborg]] og [[Holland]]. Vopnuð átök á vesturvígstöðvum Evrópu enduðu þar með með sigri Þjóðverja þar til [[Innrásin í Normandí|bandamenn gerðu innrás í Normandí]] þann 6. júní 1944. [[Konungsríkið Ítalía|Ítalía]] gekk einnig inn í stríðið þann 10. júní 1940 á meðan á innrásinni stóð og reyndi að gera innrás í Frakkland úr suðri.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1241334 Ítalir fóru í stríð með Þjóðverjum kl. 12 í nótt], ''Morgunblaðið'', 133. tölublað (11.06.1940), Blaðsíða 2.</ref> Áætlun Þjóðverja fyrir innrásina skiptist í tvær aðgerðir: Í ''Fall Gelb'' („gulu aðgerðinni“) héldu brynvarðar þýskar hersveitir í gegn um [[Ardennafjöll]] og síðan meðfram Somme-dalnum og umkringdu þannig heri bandamanna sem höfðu haldið inn í Belgíu til að mæta innrásarhernum. Þjóðverjar ráku [[Bretland|breskar]], belgískar og franskar herdeildir út að hafinu og neyddu Breta til að flýja með landher sinn og nokkrar franskar herdeildir til Bretlands frá [[Dunkerque]] í „Dynamo-aðgerðinni“ svokölluðu. Eftir undanhald breska hersins hófu Þjóðverjar ''Fall Rot'' eða „rauðu aðgerðina“ þann 5. júní. Sextíu herdeildir Frakka sem eftir voru á meginlandinu börðust heiftarlega gegn Þjóðverjum en tókst ekki að vinna bug á innrásarhernum þar sem Þjóðverjar nutu mikilla yfirburða í lofti og bryndeildir þeirra voru mun hreyfanlegri. Þjóðverjum tókst að komast í kringum [[Maginot-línan|Maginot-varnarlínuna]] og ráðast djúpt inn í Frakkland. Þýski herinn hertók [[París]] átakalaust þann 14. júní eftir að franska stjórnin var flúin og franski herinn hruninn. Þýskir herforingjar hittu síðan franska embættismenn þann 18. júní og neyddu nýju frönsku ríkisstjórnina að samþykkja vopnahléssáttmála sem jafngiltu í raun skilyrðislausri uppgjöf. Þann 22. júní var vopnahléssáttmáli undirritaður við Compiègne á milli Frakka og Þjóðverja. Fyrir vikið var Frakklandi skipt upp. [[Vichy-stjórnin]] sem [[Philippe Pétain]] marskálkur hafði stofnað leysti upp [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] og Þjóðverjar hertóku norður- og austurhluta Frakklands.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4943595 Frakkland hefir tapað stríðinu], ''Alþýðumaðurinn'', 26. Tölublað (26.06.1940), Blaðsíða 1.</ref> Ítalir hertóku lítið svæði í suðausturhluta Frakklands en Vichy-stjórnin fékk áfram að ráða yfir suðurhlutanum sem var kallaður ''zone libre''. Þjóðverjar hertóku frjálsa suðurhlutann í nóvember 1942 þar til bandamenn frelsuðu Frakkland sumarið 1944. ==Heimildir== * {{Cite book |last=Ellis |first=John |title=The World War II Data Book |url=https://archive.org/details/worldwariidatabo0000elli |year=1993 |publisher=Aurum Press |isbn=978-1-85410-254-6}} * {{Cite book |last=Fennell |first=Jonathan |title=Fighting the People's War. The British and Commonwealth Armies and the Second World War |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03095-4 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Dear |first1=Ian |last2=Foot |first2=M. |title=The Oxford Companion to World War II |url=https://archive.org/details/bwb_T4-AKR-751 |year=2005 |publisher=Oxford University Press |location=London |isbn=978-0-19-280666-6}} * {{Cite book |last=French |first=David |title=Raising Churchill's Army: The British Army and the War against Germany, 1919–1945 |year=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924630-4 |location=London}} * {{Cite book |last=Frieser |first=Karl-Heinz |title=Blitzkrieg-Legende: Der Westfeldzug 1940, Operationen des Zweiten Weltkrieges |year=1995 |publisher=R. Oldenbourg |isbn=3-486-56124-3 |location=München |language=de |trans-title=Mýtan um leifturstríðið: Vesturherferðin 1940, hernaðaraðgerðir seinni heimsstyrjaldarinnar |author-link=Karl-Heinz Frieser}} * {{Cite book |last=Gorce |first=Paul-Marie de la |title=L'aventure coloniale de la France – L'Empire écartelé, 1936–1946 |year=1988 |publisher=Denoël |isbn=978-2-207-23520-1 |location=Paris |language=fr |trans-title=Franska nýlenduævintýrið}} * {{Cite book |last=Healy |first=Mark |editor-last=Prigent |editor-first=John |title=Panzerwaffe: The Campaigns in the West 1940 |volume=I |year=2007 |publisher=Ian Allan |location=London |isbn=978-0-7110-3239-2}} * {{Cite book |last=Hooton |first=E. R. |title=Luftwaffe at War; Blitzkrieg in the West |year=2007 |publisher=Chevron/Ian Allan |isbn=978-1-85780-272-6 |location=London}} * {{cite book |last=Hooton |first=E. R. |title=The Luftwaffe: A Study in Air Power 1933–1945 |url=https://archive.org/details/luftwaffestudyin0000hoot |publisher=Classic |year=2010 |isbn=978-1-906537-18-0}} * {{Cite book |last1=Maier |first1=Klaus A. |last2=Rohde |first2=Horst |last3=Stegemann |first3=Bernd |last4=Umbreit |first4=Hans |title=[[Germany and the Second World War]]: Germany's Initial Conquests in Europe |year=2015 |orig-year=1991 |publisher=Militärgeschichtliches Forschungsamt|editor-last=Falla |editor-first=P. S. |edition=Clarendon Press, Oxford |volume=II |location=Freiburg im Breisgau |language=en |translator-last=McMurry |translator-first=Dean S. |translator-last2=Osers |translator-first2=Ewald |isbn=978-0-19-873834-3}} * {{Cite book |last=Murray |first=Williamson |title=Strategy for Defeat: The Luftwaffe 1933–1945 |year=1983 |publisher=Air University Press (US National Government Publication) |isbn=978-1-4294-9235-5 |edition=online |location=Maxwell Air Force Base, AL}} * {{Cite book |last1=Polmar |first1=Norman |last2=Allen |first2= Thomas B. |title= World War II: The Encyclopedia of the War Years|url=https://archive.org/details/worldwariiencycl0000polm_p2l3 |year=2012 |publisher=Dover Publications |location=Mineola, N.Y. |edition=2nd |isbn=978-0-48-647962-0}} * {{cite journal |last=Scheck |first=Raffael |title=French Colonial Soldiers in German Prisoner-of-War Camps (1940–1945) |journal=[[French History]] |year=2010 |volume=XXIV |issue=3 |pages=426 |doi=10.1093/fh/crq035}} * {{Cite book |last=Sheppard |first=Alan |title=France, 1940: Blitzkrieg in the West |url=https://archive.org/details/france1940blitzk0000shep |year=1990 |publisher=Osprey |isbn=978-0-85045-958-6 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Quellien |first=Jean |title=La France pendant la Seconde Guerre mondiale – Atlas historique |year=2010 |publisher=éd. Fayard, ministère de la Défense |edition=online scan |language=fr |chapter=Les pertes humaines |oclc=812049413}} * {{Cite book |last=Zaloga |first=Steven J. |title=Panzer IV vs Char B1 bis: France 1940 |year=2011 |publisher=Osprey |isbn=978-1-84908-378-2 |location=Oxford |author-link=Steven Zaloga}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{Seinni heimsstyrjöldin}} [[Flokkur:1940]] [[Flokkur:Orrustur í seinni heimsstyrjöldinni|Frakkland]] [[Flokkur:Saga Frakklands]] 9tfa88pycq30139tqf8cvr3gb0gdgtg 0 141391 1960159 1871406 2026-04-16T12:22:51Z Berserkur 10188 1960159 wikitext text/x-wiki [[Mynd:The Cranberries (6856962706).jpg|thumb|O'Riordan (2012).]] '''Dolores Mary Eileen O'Riordan''' (fædd 6. september 1971 í Ballybricken, [[Limerick-sýsla|Limerick-sýslu]] – látin 15. janúar 2018 í [[London]]) var írsk söng- og tónlistarkona sem þekktust var sem söngkona hljómsveitarinnar [[The Cranberries]]. Dolores var yngst sjö systkina og ólst upp í [[Limerick]] þar sem hún lærði á píanó og söng í kirkjukór. O'Riordan átti síðar sólóferil eftir að Cranberries hættu og gaf hún út tvær plötur. Einnig var í hljómsveitinni D.A.R.K. með bassaleikara [[The Smiths]], Andy Rourke. Árið 1994 giftist O'Riordan Don Burton, fyrrum tónleikaskipuleggjanda [[Duran Duran]]. Þau eignuðust 3 börn saman en skildu árið 2014. O'Riordan greindi frá því árið 2017 að hún hafði verið greind með [[geðhvörf]] en hún hafði líka glímt við [[lystarstol]]. Í janúar árið 2018 lést O'Riordan en hún hafði verið við upptökur í London með [[The Cranberries|Cranberries]]. Hún hafði drukknað af slysförum í baði eftir að hafa drukkið ótæpilega. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/dolores-oriordan-mn0000044252 Dolores O'Riordan Biography] Allmusic</ref> ==Sólóskífur== *Are You Listening? (2007) *No Baggage (2009) {{DEFAULTSORT:O'Riordan, Dolores}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Írskar söngkonur]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1971]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 2018]] qh0sanhxua1d3jz8elbm1ur5wp4t11o 0 141676 1960276 1927563 2026-04-17T00:14:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960276 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Puño y rosa.png|thumb|right|[[Rós]]ir eru algengar táknmyndir jafnaðarflokka.]] '''Sósíaldemókratismi''' (einfaldlega '''kratismi''') eða '''lýðræðisjafnaðarstefna''' (einfaldlega '''jafnaðarstefna''') er [[Félagsleg heimspeki|félagsleg]], efnahagsleg og [[stjórnspeki]]leg hugmyndafræði innan [[Sósíalismi|sósíalisma]] sem styður [[Lýðræði|pólitískt]] og [[efnahagslegt lýðræði]] og hægfara, umbótasinnaða og lýðræðislega nálgun til að ná fram takmörkuðum sósíalisma. Í nútímasamfélagi er sósíaldemókratismi yfirleitt iðkaður innan [[Kapítalismi|kapítalískra]] hagkerfa þar sem ríkið hefur eftirlit með efnahagnum með [[Velferðarkapítalismi|velferðarkapítalisma]], [[Markaðsafskipti|markaðsafskiptum]], [[Blandað hagkerfi|takmörkuðu eignarhaldi hins opinbera]], sterku [[velferðarríki]], stefnum í þágu [[Félagslegt jafnrétti|félagslegs jafnréttis]] og jafnari [[Endurskipting tekna|skiptingu tekna og auðs]].<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/social-democracy/v-1 |title=Social democracy |last=Miller |first=David |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |doi=10.4324/9780415249126-S057-1 |access-date=22 January 2025}}</ref> Sósíaldemókratismi gerir ráð fyrir að stjórnkerfi byggi á [[fulltrúalýðræði]] og [[þátttökulýðræði]]. Meðal algengra markmiða sósíaldemókratismans eru barátta gegn [[Ójöfnuður|ójöfnuði]] og gegn kúgun jaðarsettra hópa, útrýming [[fátækt]]ar og stuðningur við opinberar þjónustur eins og barnabætur, menntun, umönnun aldraðra, heilsugæslu og bætt launakjör.{{sfn|Hinchman|Meyer|2007|p=137}} Hugmyndafræðin styður við endurskiptingu tekna og eftirlit með efnahagnum í þágu almannahagsmuna. Sósíaldemókratismi hefur lengi átt í nánum tengslum við [[Stéttarfélag|stéttarfélög]] og [[Verkalýðshreyfingin|verkalýðshreyfinguna]] almennt. Stefnan styður ýmsar ráðstafanir til að auka lýðræðislega ákvarðanatöku á efnahagslegum vettvangi, meðal annars að verkafólk eigi sæti í framkvæmdastjórnum fyrirtækja, að verkafólk eigi rétt til að gera sameiginlegra kjarasamninga og aukningu í eignahlutfalli starfsfólks og annarra hagsmunaaðila á fyrirtækjum. Rekja má [[Saga sósíaldemókratisma|sögu sósíaldemókratisma]] aftur til verkalýðshreyfinga 19. aldar. Upphaflega var orðið regnhlífarhugtak yfir sósíalista úr ýmsum hugmyndafræðilegum hreyfingum en eftir [[Rússneska byltingin 1917|rússnesku byltinguna]] fór hugtakið fyrst og fremst að vísa til umbótasinnaðra sósíalista sem voru mótfallnir valdboðshneigð og miðstýringu sem einkenndi sósíalisma í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]].{{sfn|Adams|1993|pp=102–103}} Eftir seinna stríð tileinkuðu flestir jafnaðarmenn sér [[blandað hagkerfi]] þar sem [[einkaeign]] er virt en töluðu fyrir eftirliti með kapítalisma fremur en fyrir því að kapítalisma yrði alfarið skipt út með sósíalísku hagkerfi. Síðan þá hefur stefnan gjarnan verið bendluð við [[Keynesísk hagfræði|keynesíska hagfræði]], [[Norræna velferðarkerfið|norræna módelið]] og [[velferðarríki]]. Bent hefur verið á sósíaldemókratisma sem algengustu tegund vestræns eða nútímalegs sósíalisma. Viðhorf lýðræðisjafnaðarmanna til sósíalisma eru margbreytileg: Sumir líta enn á sósíalisma sem langtímamarkmið og líta á sósíaldemókratisma sem pólitískt og efnahagslegt lýðræðiskerfi sem styður hægfara umbætur í átt til sósíalismans. Aðrir líta á það sem siðferðislega hugsjón að leiða umbætur innan kapítalismans. Ein leið til að greina sósíaldemókratisma frá [[Lýðræðislegur sósíalismi|lýðræðislegum sósíalisma]] er að sósíaldemókratismi leitast við að skapa jafnvægi á milli blandaðs markaðshagkerfis þar sem kapítalismi sætir regluverki en lýðræðislegur sósíalismi leggur áherslu á að afnema einkaeignarhald.{{sfnp|Astor|2018}} Skilin á milli þessara stjórnmálastefna eru þó á köflum óljós. [[Þriðja leiðin]] er afbrigði af sósíaldemókratisma sem leitast við að blanda saman [[Efnahagslegt frjálslyndi|efnahagslegu frjálslyndi]] og mið-vinstrisinnuðum félagsmálastefnum. Hún er endurskoðun á sósíaldemókratisma sem átti upptök sín á tíunda áratugnum og sumir jafnaðarflokkar aðhyllast hana enn. Sumir stjórnmálaskýrendur líta hins vegar á þriðju leiðina sem afbrigði af [[Nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]].{{sfn|Romano|2006|p=11}} ==Heimildir== * {{cite book|last=Adams|first=Ian|year=1993|title=Political Ideology Today|edition=1st hardcover|series=Politics Today|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-0-7190-3346-9}} * {{cite news|last=Astor|first=Maggie|date=2018-09-22|title=Are You a Democratic Socialist? |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/09/22/us/politics/what-is-democratic-socialism.html|access-date=2024-01-18 |work=The New York Times|issn=0362-4331}} * {{cite book|last1=Hinchman|first1=Lewis P.|last2=Meyer|first2=Thomas|year=2007|title=The Theory of Social Democracy|url=https://archive.org/details/theoryofsocialde0000meye|location=Cambridge, England|publisher=[[Polity Press]]|isbn=978-0-7456-4113-3}} * {{cite book|last=Romano|first=Flavio|year=2006|title=Clinton and Blair: The Political Economy of the Third Way|series=Routledge Frontiers of Political Economy|volume=75|location=London|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-37858-1}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Jafnaðarstefna| ]] [[Flokkur:Sósíalismi]] 5pp8tgqvxubw4sw7tnygbwcvwezwdk2 0 142970 1960242 1765881 2026-04-16T23:45:19Z Comp.arch 32151 Afritað af ensku WP. 1960242 wikitext text/x-wiki '''Windows 10''' er útgáfa af [[stýrikerfi]]nu [[Microsoft Windows|Windows]] frá Microsoft, sem tók við af Windows 8.1. Windows 10 kom út 29. júlí 2015 og fæst annað hvort sem 32-bita (x86) eða 64-bita (x64); og síðar kom út afbrigði frá Microsoft fyrir Arm örgjörva, og sú útgáfa af stýrikerfinu getur líka keyrt x86 forrit (með hermun sem ræður við flest forrit), þ.e. keyrir hefðbundin Windows forrit. [[Windows 11]] er næsta útgáfa sem tekur við, og flestir geta uppfært og var boðið að uppfæra í ókeypis. Windows 10 (og 11) bíður upp á stuðning við Linux forrit, því WSL2 undirkerfið inniheldur [[Linux|Linux kjarna]]; og [[:en:Linux distribution|Linux dreyfingar]] (e. distro), t.d. [[Ubuntu]]. Windows 10 er síðasta útgáfan af Windows fyrir 32-bita örgjörva og tölvur með BIOS. Arftakinn, Windows 11, þarf UEFI (sem er arftaki BIOS) og 64-bita örgjörva (x86-64 eða ARMv8). Á heimsvísu tók Windows 10 framúr vinsældum Windows 7 (sem áður hafði orðið vinsælast og tekið við af Windows XP), og skv. StatCounter var Ísland fyrsta landið til að gera það, og er enn langvinsælasta útgáfan af Windows í heiminum að meðaltali og á Íslandi þar sem 80% af Windows notendum nota þá útgáfu. Aðrar útgáfur (fyrir heimanotendur) en Windows 7 eða 10 eru nú hverfandi lítið notaðar, alla vega ekki á Íslandi, fyrir utan arftakann Windows 11 sem er að ryðja sér til rúms á Íslandi og annars staðar. Öllum stuðingi við Windows 10 var hætt 14. október 2025 (með fáum undantekningum t.d. fyrirtækja LTSC útgáfan verður studd til 12. janúar 2027) og nú þegar er aðeins Windows 11 með fullan stuðning (e. mainstream support) auk fyrirtækja (LTSB/LTSC) útgáfa af Windows 10. Þetta er síðasta útgáfan af Windows sem styður 32-bita örgjörva, BIOS vélbúnað, og kerfi án TPM eða TPM 1.2<!--; hún er einnig sú síðasta sem skortir opinberlega örgjörvalíkanprófun fyrir uppsetningu. it is also the last to officially lack a CPU model check before installation. footnote: Although not on all editions, e.g., some Windows 11 IoT editions are excluded from the check. -->. [[Flokkur:Stýrikerfi]] {{Stubbur|microsoft}} 2h8sswry19rfry4q4l62y8tdtrmgdlm 1960247 1960242 2026-04-16T23:47:03Z Comp.arch 32151 1960247 wikitext text/x-wiki '''Windows 10''' er útgáfa af [[stýrikerfi]]nu [[Microsoft Windows|Windows]] frá Microsoft, sem tók við af Windows 8.1. Windows 10 kom út 29. júlí 2015 og fékkst annað hvort sem 32-bita (x86) eða 64-bita (x64); og síðar kom út afbrigði frá Microsoft fyrir Arm örgjörva, og sú útgáfa af stýrikerfinu getur líka keyrt x86 forrit (með hermun sem ræður við flest forrit), þ.e. keyrir hefðbundin Windows forrit. [[Windows 11]] er næsta útgáfa sem tók við, og flestir geta uppfært og var boðið að uppfæra í ókeypis. Windows 10 (og 11) bíður upp á stuðning við Linux forrit, því WSL2 undirkerfið inniheldur [[Linux|Linux kjarna]]; og [[:en:Linux distribution|Linux dreyfingar]] (e. distro), t.d. [[Ubuntu]]. Windows 10 er síðasta útgáfan af Windows fyrir 32-bita örgjörva og tölvur með BIOS. Arftakinn, Windows 11, þarf UEFI (sem er arftaki BIOS) og 64-bita örgjörva (x86-64 eða ARMv8). Á heimsvísu tók Windows 10 framúr vinsældum Windows 7 (sem áður hafði orðið vinsælast og tekið við af Windows XP), og skv. StatCounter var Ísland fyrsta landið til að gera það, og er enn langvinsælasta útgáfan af Windows í heiminum að meðaltali og á Íslandi þar sem 80% af Windows notendum nota þá útgáfu. Aðrar útgáfur (fyrir heimanotendur) en Windows 7 eða 10 eru nú hverfandi lítið notaðar, alla vega ekki á Íslandi, fyrir utan arftakann Windows 11 sem er að ryðja sér til rúms á Íslandi og annars staðar. Öllum stuðingi við Windows 10 var hætt 14. október 2025 (með fáum undantekningum t.d. fyrirtækja LTSC útgáfan verður studd til 12. janúar 2027) og nú þegar er aðeins Windows 11 með fullan stuðning (e. mainstream support) auk fyrirtækja (LTSB/LTSC) útgáfa af Windows 10. Þetta er síðasta útgáfan af Windows sem styður 32-bita örgjörva, BIOS vélbúnað, og kerfi án TPM eða TPM 1.2<!--; hún er einnig sú síðasta sem skortir opinberlega örgjörvalíkanprófun fyrir uppsetningu. it is also the last to officially lack a CPU model check before installation. footnote: Although not on all editions, e.g., some Windows 11 IoT editions are excluded from the check. -->. [[Flokkur:Stýrikerfi]] {{Stubbur|microsoft}} flttqoh9exrbkfalehitqof1u9fzi65 1960279 1960247 2026-04-17T00:36:17Z Comp.arch 32151 1960279 wikitext text/x-wiki '''Windows 10''' er útgáfa af [[stýrikerfi]]nu [[Microsoft Windows|Windows]] frá Microsoft, sem tók við af Windows 8.1. Windows 10 kom út 29. júlí 2015 og fékkst annað hvort sem 32-bita (x86) eða 64-bita (x64); og síðar kom út afbrigði frá Microsoft fyrir Arm örgjörva, og sú útgáfa af stýrikerfinu getur líka keyrt x86 forrit (með hermun sem ræður við flest forrit), þ.e. keyrir hefðbundin Windows forrit. Samsvarandi þjónaútgáfur af Windows eru Windows Server 2016, 2019 og 2022. [[Windows 11]] er næsta útgáfa sem tók við, og flestir geta uppfært og var boðið að uppfæra í ókeypis. <!-- In contrast to the tablet-oriented approach of its predecessor, Windows 10 returned to a desktop-oriented interface in line with previous versions of Windows and reintroduced the Start menu. Other features included the Cortana virtual assistant, Task View and virtual desktops, Action Center, biometric authentication through Windows Hello, an improved Settings component, Xbox Live integration, and DirectX 12. Also, Microsoft Edge was introduced, deprecating Internet Explorer. Unlike previous NT releases, Windows 10 received free feature updates on an ongoing basis.[note 5] Alternatively, enterprise environments can use long-term support milestones that receive only critical and security updates.[19][20] An ARM version of Windows 10 was released in 2018.[21] --> Microsoft Edge vafrinn kom fyrst með Windows 10, sem er arftaki [[Internet Explorer]]. Windows 10 (og 11) bíður upp á stuðning við Linux forrit, því WSL2 undirkerfið inniheldur [[Linux|Linux kjarna]]; og því [[:en:Linux distribution|Linux dreyfingar]] (e. distro), t.d. [[Ubuntu]]. Á heimsvísu tók Windows 10 framúr vinsældum Windows 7 (sem áður hafði orðið vinsælast og tekið við af Windows XP), og skv. StatCounter var Ísland fyrsta landið til að gera það. Síðan þá hefur Windows 11 orðið langvinsælasta útgáfan af Windows í heiminum og líka á Íslandi. Aðrar útgáfur (fyrir heimanotendur) s.s. Windows 7, eru nú hverfandi lítið notaðar, alla vega ekki á Íslandi, fyrir utan arftakann Windows 11. Windows 10 er síðasta útgáfan af Windows fyrir 32-bita örgjörva og tölvur með BIOS, og tölvur án [[:en:Trusted Platform Module|TPM]] eða TPM 1.2<!--; hún er einnig sú síðasta sem skortir opinberlega örgjörvalíkanprófun fyrir uppsetningu. it is also the last to officially lack a CPU model check before installation. footnote: Although not on all editions, e.g., some Windows 11 IoT editions are excluded from the check. -->. Arftakinn, Windows 11, þarf UEFI (sem er arftaki BIOS) og 64-bita örgjörva (x86-64 eða ARMv8). Stuðningi við Windows 10 var hætt 14. október 2025 (með fáum undantekningum, t.d. fyrirtækja LTSC útgáfan verður studd til 12. janúar 2027) en hægt er að fá framlengingu á öryggisstuðningi. Windows 10, útgáfa 22H2, er eina Windows 10 útgáfan sem hægt er að fá framlengdan stuðning við, þ.e. Extended Security Updates (ESU), fram til 13. október 13, 2026 fyrir almenna notendur og 10. október 2028 fyrir fyrirtæki og skóla.<ref>{{Cite web |last=Microsoft |title=Windows 10 Extended Security Updates {{!}} Microsoft Windows |url=https://www.microsoft.com/en-us/windows/extended-security-updates |access-date=17. apríl 2026 |website=Windows |language=US}}</ref> [[Flokkur:Stýrikerfi]] {{Stubbur|microsoft}} br4g3zegt5grbyrqovj1ytbyxhqanon 0 144244 1960243 1954161 2026-04-16T23:45:24Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960243 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | image = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2 | image1 = | alt1 = | image2 = DRC raped women.jpg | alt2 = | image3 = Congolese soldier.jpg | alt3 = }}'''Ofan frá:''' {{flatlist| * Þolendur nauðgana sem hafa aðlagast samfélögum sínum á ný safnast saman í „friðarkofa“ nærri [[Walungu]] í [[Suður-Kivu]] * Kongóskur hermaður með PKM-vélbyssu árið 2001 }} | caption = | partof = [[Borgarastyrjöldin í Kongó|borgarastyrjöldunum í Kongó]] og eftirmálum [[Fyrra Kongóstríðið|fyrra Kongóstríðsins]] og [[Borgarastyrjöldin í Angóla|borgarastyrjaldarinnar í Angóla]] | conflict = Seinna Kongóstríðið | date = 2. ágúst 1998 – 18. júlí 2003<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=08|day1=02|year1=1998|month2=07|day2=18|year2=2003}}) | result = {{collapsible list|bullets=y|title=Hernaðarleg pattstaða | Laurent-Désiré Kabila myrtur | [[Sun City-samkomulagið]] | Stofnun samsteypustjórnar í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó með [[Joseph Kabila]] sem forseta | [[Pretoríusamningurinn]]; Rúanda dregur sig frá Kongó í skiptum fyrir vilyrði um afvopnun vígasveita Hútúa. | Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna [[MONUSCO]] virkjaðar í Kongó | [[Borgarastyrjöldin í Angóla|Borgarastyrjöldinni í Angóla]] lýkur. | [[Ituri-átökin]] halda áfram. | [[Kivu-átökin]] hefjast. }} | place = [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] | combatant1 = {{ubl |'''Stjórnarsinnar:''' {{ubl |{{flag|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|1997}} |{{AGO}} [[Angóla]] |{{TCD}} [[Tjad]] |{{NAM}} [[Namibía]] |{{ZWE}} [[Simbabve]] |{{SDN}} [[Súdan]] (óstaðfest) }} |'''Andstæðingar Úganda:''' {{ubl |[[Andspyrnuher Drottins|LRA]] |{{Flagicon image|Flag of the Allied Democratic Forces.svg}} [[Bandalag lýðræðislegra afla|ADF]] |[[Uganda National Rescue Front|UNRF II]] |[[Nationalist and Integrationist Front|FNI]] }} |'''Andstæðingar Rúanda:''' {{ubl |{{flagicon image|Flagge FDLR.svg}} [[Lýðræðissveitir til frelsunar Rúanda|FDLR]] |{{flagicon|Rúanda|1962}} [[Frelsisher Rúanda|ALiR]] |{{Flagicon image|Flag of the Rwandan Democratic Movement.svg}} [[Interahamwe]] |[[Rassemblement Républicain pour la Démocratie au Rwanda|RDR]] |[[Mai-Mai]] |Aðrir vígahópar [[Hútúar|Hútúa]] }} |'''Andstæðingar Búrúndí:''' {{ubl |{{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Þjóðarráðið til varnar lýðræðinu–Herlið til varnar lýðræðinu|CNDD-FDD]] |[[Þjóðfrelsisfylkingin (Búrúndí)|FROLINA]] }} }} | combatant2 = {{ubl |'''Stuðningshópar Rúanda:''' {{ubl |[[Rassemblement Congolais pour la Démocratie|RCD]] |[[Rassemblement Congolais pour la Démocratie-Goma|RCD-Goma]] |[[Banyamulenge]] }} |'''Stuðningshópar Úganda:''' {{ubl |[[Frelsunarhreyfing Kongó|MLC]] |[[Forces du Renouveau]] |[[Union des Patriotes congolais|UPC]] |Aðrir vígahópar [[Tútsar|Tútsa]] }} |'''Andstæðingar Angóla:''' {{ubl |{{flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[UNITA]] }} |'''Erlend ríki:''' {{ubl |{{UGA}} [[Úganda]] |{{flagicon|Rwanda|1962}} [[Rúanda]] |{{BDI}} [[Búrúndí]] |{{flagicon image|Flag of Libya (1977–2011).svg|link=Libya|size=23px}} [[Líbía]] (óstaðfest)<ref>{{cite web |title=DRC asks UN to stop Libyan 'invasion' |url=https://mg.co.za/article/2002-12-13-drc-asks-un-to-stop-libyan-invasion/|website=Mail & Guardian |date=13 December 2002 |access-date=15 April 2025}}</ref> }} }} | commander1 = {{ubl |{{flagicon|DR Congo|1997}} [[Laurent-Désiré Kabila]] {{KIA}} |{{flagicon|DR Congo|1997}} [[Joseph Kabila]] |{{NAM}} [[Sam Nujoma]] |{{NAM}} [[Dimo Hamaambo]] |{{NAM}} [[Martin Shalli]] |{{ZWE}} [[Robert Mugabe]] |{{ZWE}} [[Emmerson Mnangagwa]] |{{ZWE}} [[Constantine Chiwenga]] |{{ZWE}} [[Perrance Shiri]] |{{AGO}} [[José Eduardo dos Santos]] |{{AGO}} [[João de Matos]] |{{TCD}} [[Idriss Déby]]}} | commander2 = {{ubl |'''MLC''' [[Jean-Pierre Bemba]] |'''RCD''' [[Ernest Wamba dia Wamba]] |[[Laurent Nkunda]] |{{Flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[Jonas Savimbi]] |{{Flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[António Dembo]] |{{UGA}} [[Yoweri Museveni]] |{{Flagicon|Rúanda|1962}} [[Paul Kagame]] |{{BDI}} [[Pierre Buyoya]]}} | strength1 = '''Mai Mai:''' 20.000–30.000&nbsp;herliðar ----'''Interahamwe:''' 20.000+ | strength2 = '''RCD-Goma:''' 40.000<ref name="Prunier 2009 306">{{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |date=2009 |title=Africa's World War: Congo, The Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |url=https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun|location= |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun/page/306 306] |isbn=978-0199754205}}</ref><br />'''MLC:''' 20.000<ref name="Prunier 2009 306"/><br />'''RCD-ML:''' 8.000<ref name="Prunier 2009 306"/> ----'''Rúanda:''' 8.000+<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/world/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |newspaper=The Economist |title=Africa's great war |date=4 July 2002 |access-date=7 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205043254/http://www.economist.com/World/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |archive-date=5 February 2007 |url-status=live }}</ref> '''Úganda:''' 13.000{{sfn|Prunier|2009|p=290}} | casualties1 = | casualties2 = 2.000 Úgandar (aðeins í Kisangani)<ref>{{Cite web |url=http://www.willum.com/dissertation/3rpa.PDF |title=Web Page Under Construction |access-date=25 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927214742/http://www.willum.com/dissertation/3rpa.PDF |archive-date=27 September 2013 |url-status=live }}</ref><br />4.000 (aðeins í Kinsasa) | casualties3 = {{ubl|5,4 milljónir+ umframdauðsfalla (1998–2008)<ref>{{cite journal |author=Coghlan B |title=Mortality in the Democratic Republic of Congo: a nationwide survey |journal=Lancet |volume=367 |issue=9504 |pages=44–51 |date=January 2006 |pmid=16399152 |doi=10.1016/S0140-6736(06)67923-3 |author2=Brennan RJ |author3=Ngoy P |display-authors=3 |last4=Dofara |first4=David |last5=Otto |first5=Brad |last6=Clements |first6=Mark |last7=Stewart |first7=Tony |s2cid=2400082 |url=http://conflict.lshtm.ac.uk/media/DRC_mort_2003_2004_Coghlan_Lancet_2006.pdf |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426073502/http://conflict.lshtm.ac.uk/media/DRC_mort_2003_2004_Coghlan_Lancet_2006.pdf |archive-date=26 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>[Staff] (20100120) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8471147.stm "DR Congo war deaths 'exaggerated'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121025213/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8471147.stm |date=21 January 2010 }} BBC News</ref>|350.000+ drepin (1998–2001)<ref>International Rescue Committee ([undated]) [http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis Congo Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829000947/http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis |date=29 August 2010 }} International Rescue Committee</ref><ref>Les Roberts & others (2001) [http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf Mortality in eastern Democratic Republic of Congo: Results from Eleven Mortality Surveys (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427121355/http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf |date=27 April 2012 }} (Report) International Rescue Committee</ref>}} }}'''Seinna Kongóstríðið''', stundum kallað '''afríska heimsstyrjöldin''' eða '''Afríkustríðið mikla'''<ref>{{Vefheimild|titill=Eins demantur er annars dauði|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1186160/|útgefandi=mbl.is|höfundur=[[Bergljót Arnalds]]|ár=2008|mánuður=19. janúar|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=9. október|aðgengi=áskrift}}</ref>, hófst í ágúst árið 1998 í [[Austur-Kongó]], aðeins rúmu ári eftir að [[Fyrra Kongóstríðið|fyrra Kongóstríðinu]] lauk. Stríðinu lauk formlega í júlí árið 2003, þegar bráðabirgðastjórn Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó komst til valda. Þótt friðarsáttmáli hafi verið undirritaður árið 2002 héldu vopnuð átök áfram víðs vegar um landið, sérstaklega í austurhlutanum, og sums staðar er þeim enn ekki lokið í raun.<ref name=":0"> {{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=https://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |first=Walter C. |last=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts}} </ref> Níu Afríkuríki og um það bil 25 stríðandi fylkingar tóku þátt í stríðinu.<ref name="Bowers2">{{cite web |url=http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |title=World War Three |date=24 July 2006 |publisher=My Direct Democracy |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007113538/http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |archivedate=22. maí 2018 |author=Bowers, Chris}}</ref> Árið 2008 höfðu um 5,4 milljónir manna látið lífið í stríðinu og eftirmálum þess, aðallega af völdum sjúkdóma og vannæringar.<ref>{{cite news |url=http://www.alertnet.org/thenews/neboutwsdesk/L22802012.htm |publisher=Reuters |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study |date=22. maí 2018}}</ref> Síðara Kongóstríðið er því mannskæðasta stríð á heimsvísu síðan á dögum [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]].<ref name="reuters">{{cite news |last=Bavier |first=Joe |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month: study |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |date=22. janúar 2007 |accessdate=22. maí 2018}}</ref> Um tvær milljónir til viðbótar voru hraktar að heiman og flúðu til nágrannaríkja Kongó.<ref name=":0" /><ref name="toll">{{cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo.htm |title=Congo Civil War |publisher=GlobalSecurity.org}}</ref> Þrátt fyrir að formlegur endi hafi verið bundinn á stríðið árið 2003 með sáttmála stríðandi fylkinga um stofnun sameiginlegrar þjóðstjórnar létust um 1000 manns daglega árið 2004 úr vannæringu og sjúkdómum vegna eftirmála átakanna.<ref name="continued">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/world/story/2004/12/10/congo-report041210.html |title=1,000 a day dying in Congo, agency says |date=10. desember 2004 |publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]}}</ref> Stríðið snerist meðal annars um verslun með steinefni og aðrar auðlindir í hinu gjöfula Kongóríki.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sustainable-business/blog/congo-child-labour-mobile-minerals |title=Children of the Congo who risk their lives to supply our mobile phones |date=7. desember 2012 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |title=Is your mobile phone helping fund war in Congo? |date=27 September 2011 |work=The Daily Telegraph |location=London |first=Gordon |last=Rayner}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=„Kven­lík­am­inn er víg­völl­ur“ – Friðar­verðlauna­haf­arn­ir komn­ir til Ósló­ar|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/12/09/kvenlikaminn_er_vigvollur/|útgefandi=mbl.is|tilvitnun=Stríðið í Kongó er ekki kynþátta­stríð eða trú­ar­stríð. Það er stríð um auðlind­ir lands­ins og þær auðlind­ir eru notaðar um all­an heim.|ár=2018|mánuður=9. desember|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=9. desember}}</ref> ==Saga== Stríðið hófst stuttu eftir fyrra Kongóstríðið, þar sem uppreisnarmaðurinn [[Laurent-Désiré Kabila]] hafði með stuðningi [[Rúanda]] og [[Úganda]] steypt af stóli einræðisherranum [[Mobutu Sese Seko]].<ref name =vera>{{Vefheimild | url=https://www.ruv.is/frett/milljonir-fellu-i-afriskri-heimsstyrjold | titill= Milljónir féllu í afrískri heimsstyrjöld | höfundur=[[Vera Illugadóttir]]| útgefandi=RÚV | ár=2018}}</ref> Stuðningurinn sem Kabila hlaut frá Rúöndum og Úgöndum leiddi þó fljótt til þess að Kongóbúum fór að þykja hann handbendi erlendra stjórnmálamanna. Til að afsanna þetta flýtti Kabila sér að losa sig við rúandska og úgandska bandamenn sína og bað hermenn bandamanna sinna að hverfa frá Kongó árið 1998. [[Paul Kagame]], forseti Rúanda, hafði vonast eftir því að Kabila yrði honum auðsveipur og varð fyrir vonbrigðum við þetta. Í ágúst 1998 gerðu Rúandamenn aðra innrás í Kongó til stuðnings uppreisnarmönnum í austurhluta landsins.<ref name =vera/> Átökin entust í um sex ár og á þeim tíma drógust enn fleiri Afríkuríki inn í stríðið: [[Simbabve]], [[Namibía]], [[Angóla]], [[Tjad]] og hugsanlega [[Súdan]] gripu inn í styrjöldina til stuðnings kongósku ríkisstjórninni. Stríðið fór þó fljótt að snúast um ýmsa dýrmæta málma sem finna má í Austur-Kongó. Það var stríðandi fylkingum í hag að átökin stæðu sem lengst því á meðan þeim stóð gátu þær nýtt sér auðlindirnar og grætt á þeim.<ref name =vera/> Stríðinu lauk formlega séð árið 2003 með valdatöku þjóðstjórnar undir forystu [[Joseph Kabila]] (sonar Laurent-Désiré, sem var myrtur árið 2001) en fólk hélt áfram að deyja af völdum skæruliða og sjúkdóma í mörg ár í viðbót.<ref>{{Vefheimild|titill=Ákærðir fyrir morðið á Kabila |mánuður=6. apríl |ár=2002 | skoðað-dags = 22. maí 2018|útgefandi=[[mbl.is]]|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/660563/}}</ref> Flest dauðsföllin voru af völdum sjúkdóma sem hefði verið hægt að fyrirbyggja fremur en af völdum ofbeldis.<ref>{{Vefheimild |titill=Skæðasta stríð frá seinni heimsstyrjöld |mánuður=7. janúar |ár=2006 | skoðað-dags = 22. maí 2018|útgefandi=[[mbl.is]]|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1059547/|aðgengi=áskrift}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Austur-Kongó]] [[Flokkur:Saga Afríku]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] pd8tn4zt3n7a9buyqovd3cacgofrq00 0 144501 1960254 1953514 2026-04-16T23:52:01Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960254 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Lavrentíj Bería | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Лавре́нтий Бе́рия<br>ლავრენტი ბერია}} | mynd = Lavrentiy Beria portrait 2.jpg | myndatexti1 = Opinber mynd af Bería. | titill= Varaforsætisráðherra Sovétríkjanna | stjórnartíð_start = [[5. mars]] [[1953]] | stjórnartíð_end = [[26. júní]] [[1953]] | forsætisráðherra = [[Georgíj Malenkov]] | forveri = [[Vjatsjeslav Molotov]] | eftirmaður = [[Lazar Kaganovítsj]] | titill2= Innanríkisráðherra Sovétríkjanna | stjórnartíð_start2 = [[25. nóvember]] [[1938]] | stjórnartíð_end2 = [[29. desember]] [[1945]] | forveri2 = [[Níkolaj Jezhov]] | eftirmaður2 = [[Sergej Krúglov]] | stjórnartíð_start3 = [[5. mars]] [[1953]] | stjórnartíð_end3 = [[26. júní]] [[1953]] | forveri3 = [[Sergej Krúglov]] | eftirmaður3 = [[Sergej Krúglov]] | fæddur = [[29. mars]] [[1899]] | fæðingarstaður = [[Merkheuli]], [[Georgía|Georgíu]], [[Rússneska keisaradæmið|Rússland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1953|12|23|1899|3|29}} | dánarstaður = [[Moskva|Moskvu]], [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | orsök_dauða = Tekinn af lífi | starf = Stjórnmálamaður, leynilögreglumaður | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna]] | maki = Nína Gegetsjkorí | undirskrift = Lavrentiy Beria Signature.svg }} '''Lavrentíj Pavlovítsj Bería''' ([[rússneska]]: Лавре́нтий Па́влович Бе́рия; [[georgíska]]: ლავრენტი პავლეს ძე ბერია; 29. mars 1899 – 23. desember 1953) var [[Sovétríkin|sovéskur]] stjórnmálamaður, her[[marskálkur]] Sovétríkjanna og lengi formaður leyniþjónustunnar [[NKVD]] í stjórnartíð [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]]. Hann var útnefndur varaforsætisráðherra árið 1941 og gekk til liðs við miðstjórn sovéska kommúnistaflokksins árið 1946. Af öllum leynilögreglustjórum Stalíns sat Bería lengst í embætti og naut mestra áhrifa, sérstaklega í og eftir [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldina]]. Hann stýrði miklum hluta sovéska ríkisins og var í reynd marskálkur Sovétríkjanna sem fór fyrir herdeildum NKVD og njósnaaðgerðum á austurvígstöðvunum í stríðinu. Bería skipulagði einnig byggingu fjölda nýrra [[Gúlag]]-vinnubúða og stýrði sérstökum fangabúðum fyrir vísindamenn og vélvirkja. ==Æviágrip== Bería var [[Georgía|Georgíumaður]] líkt og Stalín. Hann fæddist í þorpinu Merkheili nálægt Sukhum, sem er vinsæll baðstaður við [[Svartahaf]].<ref name=upprættur>{{Cite web|title=Meistari lögregluríkisins fallinn |date=11. júlí 1953|accessdate=6. júní 2018|publisher=''[[Morgunblaðið]]''|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1290071}}</ref> Hann gekk í kommúnistaflokkinn í [[Bakú]] árið 1917, nokkrum mánuðum fyrir [[Rússneska byltingin 1917|rússnesku byltinguna]].<ref name=upprættur/><ref name=þjóðsvik/> Eftir byltinguna varð Bería foringi í öryggislögreglu Bolsévika í Bakú.<ref name=upprættur/> Hann gekk síðan til liðs við öryggislögregluna [[Tsjeka]] og fór fyrir fjöldaaftökum á [[Mensévikar|mensévikum]] árið 1922.<ref name=upprættur/> Sama ár gerðist hann lögreglustjóri í Georgíu. Árið 1932 varð Bería aðalritari kommúnistadeildar [[Kákasus]].<ref name=upprættur/> Hann fór um þetta að venja komur sínar til Moskvu og rækta sambönd sín við helstu ráðamenn Sovétríkjanna. Hann var útnefndur í æðsta ráð Sovétríkjanna árið 1937 og varð góðvinur Jósefs Stalín sjálfs.<ref name=upprættur/> [[Hreinsanirnar miklu]] stóðu sem hæst á þessum tíma en þegar valdhöfum varð ljóst að of langt hefði verið gengið í pólitískum ofsóknum rússnesku leyniþjónustunnar var Bería skipaður innanríkisráðherra og settur yfir leynilögregluna í stað [[Níkolaj Jezhov]], sem var í kjölfarið tekinn af lífi. Eftir að Bería var skipaður í embætti var dregið úr hreinsununum.<ref name=upprættur/> Sem yfirforingi rússnesku leynilögreglunnar var það starf Bería að handtaka og fjarlægja andófsmenn og aðra sem valdsmenn Sovétríkjanna höfðu horn í síðu við. Hann hafði einnig umsjón yfir [[Gúlag]]-þrælabúðum og lét þrælka bæði pólitíska fanga og þýska og japanska stríðsfanga. Bería sótti [[Jaltaráðstefnan|Jaltaráðstefnuna]] ásamt Stalín, sem kynnti hann fyrir [[Franklin D. Roosevelt]] Bandaríkjaforseta sem „okkar [[Heinrich Himmler|Himmler]]“.<ref>{{cite book |last= Montefiore |first= Simon Sebag |title= Stalin: Court of the Red Tsar |url= https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_s9j1 |publisher= [[Random House]] |year= 2005 |page=[https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_s9j1/page/482 483]}}</ref> Eftir stríðið skipulagði Bería yfirtöku kommúnista á ríkisstofnunum Mið- og Austur-Evrópu og kvað í kútinn andspyrnu á nýjum yfirráðasvæðum Sovétmanna. Bería var einnig valinn til að hafa umsjón yfir sovésku kjarnorkuáætluninni. Sovétmönnum tókst að hanna eigin kjarnavopn á aðeins fimm árum, einkum með njósnum um vesturveldin. ===Dauði Stalíns og fall Bería=== Þegar Stalín fékk hjartaáfall í mars árið 1953 var Bería fljótur að láta alla heyra hvað honum fannst í raun um húsbónda sinn. Er hann stóð við dánarbeði Stalíns úthellti hann sér yfir foringjann og fór öllum illum orðum um hann. Þegar Stalín rumskaði í eitt augnablik flýtti Bería sér að falla á kné og kyssa hönd hans en þegar Stalín féll aftur í dá stóð Bería upp og hrækti á gólfið.<ref>Simon Sebag-Montefiore (2005). ''Stalin: Court of the Red Tsar''. Random House, bls. 571.</ref> Eftir að Stalín lést þann 5. mars gortaði Bería sig af því að hafa drepið hann.<ref>Vladimri Fedorovski, ''Le fantôme de Staline'', Rocher, 2007.</ref> Þetta hefur leitt til orðróma um að Bería hafi eitrað fyrir Stalín<ref>Françoise Thom, ''Beria : Le Janus du Kremlin'', Cerf, 2013, bls. 924.</ref> eða vísvitandi neitað honum um nauðsynlega læknishjálp, en þetta hefur aldrei verið staðfest. Bería var útnefndur varaforsætisráðherra Sovétríkjanna eftir dauða Stalíns. Hann myndaði í stuttan tíma þremenningabandalag (''troika'') sem réð yfir Sovétríkjunum ásamt [[Georgíj Malenkov]] og [[Vjatsjeslav Molotov]]. Seinna sama ár framdi [[Níkíta Khrústsjov]] valdarán með aðstoð herafla [[Georgíj Zhúkov]] marskálks og lét handtaka Bería fyrir [[landráð]].<ref name=þjóðsvik>{{Cite web|title=Bería sviptur embætti, stefnt fyrir æðsta dómstól og sakaður um þjóðsvik |date=11. júlí 1953|accessdate=6. júní 2018|publisher=''[[Tíminn]]''|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1018567}}</ref> Hermenn Zhúkovs neyddu liðsmenn NKVD til hlýðni og þann 23. desember 1953 var Bería tekinn af lífi.<ref>{{cite web|url=https://www.newsru.com/russia/24jun2010/beria.html|title=Лаврентия Берию в 1953 году расстрелял лично советский маршал|publisher=}}</ref> ==Kynferðisafbrot== Við réttarhöld Bería árið 1953 var upplýst að Bería hefði gerst sekur um fjölda [[Nauðgun|nauðgana]] á embættistíð sinni.<ref>Donald Rayfield. [https://books.google.com/books?id=Yi3ow3TU8-4C&pg=RA10-PT11&dq=beria+sexual&lr=&as_brr=3&ei=mkopS5LNBJ-CygSjv5yXCw&cd=11#v=onepage&q=beria%20sexual&f=false Stalin and His Hangmen: The Tyrant and Those Who Killed for Him.] [[Random House]], 2005; bls. 466–467</ref><ref name="SM506">Montefiore, bls. 506</ref> Bería hafði nýtt sér stöðu sína sem foringi leyniþjónustunnar til að þvinga konur til kynmaka við sig. Hann hafði m.a. oft keyrt um götur Moskvu á glæsibíl sínum og valið konur af götunum sem voru síðan handteknar og fluttar á setur hans<ref>Thaddeus Wittlin, ''Beria chef de la police secrète'', Paris: Nouveau Monde éditions, 2014.</ref> (sem í dag er sendiráð [[Túnis]] í Moskvu). Þar var Bería vanur að nauðga þeim á skrifstofu sinni og gefa þeim síðan blómvönd þegar þær fóru. Ef þær þáðu blómvöndinn var því tekið sem viðurkenningu á að kynlífið hefði farið fram með samþykki þeirra; ef þær afþökkuðu voru þær handteknar. Bería þvingaði konur einnig til kynmaka með því að lofa að frelsa ættingja þeirra úr [[Gúlag]]inu, þótt ættingjar þeirra væru í sumum tilvikum þegar látnir. Meðlimir sovésku ríkisstjórnarinnar vissu af kynferðisbrotum Bería en létu sér fátt um finnast. Sagt er að Stalín hafi eitt sinn frétt af því að dóttir sín, [[Svetlana Allílújeva|Svetlana]], væri ein með Bería og hafi strax hringt í hana og sagt henni að hafa sig burt hið snarasta. ==Tilvísanir== <references/> {{fde|1899|1953|Beria, Lavrentij}} [[Flokkur:Georgískir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Sovéskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Starfsmenn NKVD]] {{DEFAULTSORT:Beria, Lavrentij}} qb8wv7erkujt42012j9lr97hmb0lwlf 0 144648 1960180 1960090 2026-04-16T14:27:47Z TKSnaevarr 53243 1960180 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Viktor Orbán | mynd = Viktor Orban.2024 (cropped).jpg | myndatexti1 = Viktor Orbán árið 2024. | titill= Forsætisráðherra Ungverjalands | stjórnartíð_start = 29. maí 2010 | stjórnartíð_end = | forseti = [[László Sólyom]]<br>[[Pál Schmitt]]<br>[[János Áder]]<br>[[Katalin Novák]]<br>[[Tamás Sulyok]] | forveri = [[Gordon Bajnai]] | stjórnartíð_start2 = 6. júlí 1998 | stjórnartíð_end2 = 27. maí 2002 | forseti2 = [[Árpád Göncz]]<br>[[Ferenc Mádl]] | forveri2 = [[Gyula Horn]] | eftirmaður2 = [[Péter Medgyessy]] | fæðingarnafn = Viktor Mihály Orbán | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1963|5|31}} | fæðingarstaður = [[Székesfehérvár]], [[Ungverjaland]]i | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Fidesz]] | maki = {{gifting|Anikó Lévai|1986}} | börn = Ráhel, Gáspár, Sára, Róza, Flóra | háskóli = [[Eötvös Loránd-háskóli]]<br>[[Pembroke-háskóli, Oxford]] | undirskrift = Accession Treaty 2011 Viktor Orbán signature.svg }} '''Viktor Mihály Orbán'''<ref>[http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html Orbánnak kiütötték az első két fogát] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614221248/http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html |date=2018-06-14 }}, ''Origo'', 20. desember 2012; skoðað 21. júní 2018.</ref> (f. 31. maí 1963) er [[Ungverjaland|ungverskur]] stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra Ungverjalands frá árinu 2010 til 2026. Hann var áður forsætisráðherra landsins frá 1998 til 2002. Hann er núverandi formaður [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaða]] [[Íhaldsstefna|íhaldsflokksins]] [[Fidesz]]. Hann hefur gegnt forystu flokksins frá árinu 2003 og var áður formaður hans frá 1993 til 2000. Orbán er þaulsetnasti forsætisráðherra í sögu Ungverjalands. ==Æviágrip== Orbán fæddist í [[Székesfehérvár]] og nam [[lögfræði]] í Eötvös Loránd-háskóla, þaðan sem hann útskrifaðist árið 1987. Hann nam [[stjórnmálafræði]] í stuttan tíma en hóf síðan sjálfur þátttöku í stjórnmálum í kjölfar [[Byltingarárið 1989|byltinga ársins 1989]]. Hann gerðist leiðtogi stúdentahreyfingarinnar Bandalags ungra lýðræðissinna (''Fiatal Demokraták Szövetsége'') sem síðar varð að stjórnmálaflokknum Fidesz. Orbán varð þjóðþekktur stjórnmálamaður eftir að hann hélt ræðu við endurgreftrun [[Imre Nagy]] og annarra píslarvotta [[Uppreisnin í Ungverjalandi|uppreisnar ársins 1956]]. Í ræðunni krafðist Orbán þess opinskátt að sovéskir hermenn hefðu sig á burt úr Ungverjalandi. Eftir að kommúnisminn féll og lýðræði var komið á í Ungverjalandi var Orbán kjörinn á ungverska þjóðþingið og varð þar leiðtogi Fidesz árið 1993. Fidesz hafði í upphafi aðhyllst efnahagslega frjálshyggju og Evrópusamruna en undir forystu Orbán varð hann brátt þjóðernissinnaður hægriflokkur. Eftir að Fidesz unnu flest sæti á þingi í kosningum árið 1998 gerðist Orbán forsætisráðherra hægrisinnaðrar samsteypustjórnar og gegndi því embætti í fjögur ár. Fidesz tapaði þingkosningum árin 2002 og 2006 með naumindum og Orbán var því leiðtogi stjórnarandstöðunnar í átta ár. Vinsældir [[Ungverski sósíalistaflokkurinn|ungverskra sósíalista]] döluðu mjög á seinna kjörtímabili þeirra og því tókst Orbán að vinna stórsigur í þingkosningum árið 2010. Orbán varð forsætisráðherra á ný með mikinn meirihluta á þingi og gerði stórtækar breytingar á ungversku stjórnarskránni. Breytingarnar gengu meðal annars út á að draga úr völdum ungverska stjórnlagadómstólsins svo ekki væri hægt að dæma ógild lög sem hefðu hlotið samþykki tveggja þriðju þingmanna. Jafnframt var sett nýtt aldurstakmark á dómaraembætti sem fól í sér að dómarar yrðu að fara á eftirlaun á lögbundnum eftirlaunaaldri.<ref>{{cite news|title=Q&A: Hungary's controversial constitutional changes|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-21748878|accessdate=8. apríl 2020|website=[[BBC]]|date=11 March 2013}}</ref> Fidesz hélt afgerandi þingmeirihluta sínum eftir kosningar árin 2014 og 2018. Stefnumál Orbán eru mjög íhaldssöm bæði með tilliti til félagsmála og þjóðernismála. Hann hefur lýst stjórnarháttum sínum sem uppbyggingu svokallaðs „ófrjálslynds lýðræðis“.<ref>{{cite web|url=http://www.kormany.hu/en/the-prime-minister/the-prime-minister-s-speeches/prime-minister-viktor-orban-s-speech-at-the-25th-balvanyos-summer-free-university-and-student-camp|quote=|title=Prime Minister Viktor Orbán’s Speech at the 25th Bálványos Summer Free University and Student Camp|date=30. júlí 2014|access-date=2018-06-21|archive-date=2020-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201015113216/https://www.kormany.hu/en/the-prime-minister/the-prime-minister-s-speeches/prime-minister-viktor-orban-s-speech-at-the-25th-balvanyos-summer-free-university-and-student-camp|url-status=dead}}</ref> Orbán hefur verið sakaður um [[Einræði|einræðistilburði]] og um að skerða [[réttarríki]]ð í Ungverjalandi með því að draga úr sjálfstæði dómstóla og úr málfrelsi.<ref name="wapo1">{{cite web|last1=Meijers|first1=Maurits|last2=van der Veer|first2=Harmen|title=Hungary’s government is increasingly autocratic. What is the European Parliament doing about it?|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/05/03/hungary-is-backsliding-what-is-the-european-parliament-doing-about-this/|website=washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post]]|accessdate=21. júní 2018}}</ref><ref name="econ17">{{cite web|title=What to do when Viktor Orban erodes democracy|url=https://www.economist.com/news/leaders/21723835-europe-has-tools-make-autocrat-back-down-what-do-when-viktor-orban-erodes-democracy|website=economist.com|publisher=The Economist|accessdate=21. júní 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/02/10/world/europe/hungary-orban-democracy-far-right.html|title=As West Fears the Rise of Autocrats, Hungary Shows What’s Possible|last=Kingsley|first=Patrick|date=2018-02-10|work=The New York Times|access-date=10. febrúar 2018|issn=0362-4331}}</ref> Orbán hefur sett ríkisfjölmiðla Ungverjalands undir stjórn ráðs sem skipað er liðsmönnum Fidesz. Jafnframt verða sjálfstæðir fjölmiðlar að sækja um starfsleyfi frá stjórnvöldum og geta sætt sektum ef yfirvöld telja fréttaflutning þeirra ekki nógu hlutlausan. Einkareknum fjölmiðlum hefur einnig verið bannað að birta kosningaauglýsingar.<ref name="eirikur">{{cite book|first=Eiríkur|last=Bergmann|title=Neo-nationalism: The Rise of Nativist Populism|year=2020|page=168|publisher=Palgrave Macmillan|location=Sviss|isbn=978-3-030-41772-7|doi=10.1007/978-3-030-41773-4}}</ref> Orbán hefur oft beint spjótum sínum að ungversk-bandaríska athafnamanninum [[George Soros]] og hefur vænt hann um að standa fyrir samsærum til að grafa undan Ungverjalandi. Á yngri árum hafði Orbán sjálfur þegið styrk frá stofnun Sorosar til að ganga í háskóla í Englandi en á stjórnmálaferli sínum hefur hann útmálað Soros sem ógn við ungverskt þjóðfélag.<ref name="eirikur" />{{rp|109}} Í kosningabaráttu sinni árið 2017 setti Orbán upp auglýsingaskilti þar sem Soros var kallaður „óvinur fólksins“ og árið 2018 kynnti Orbán lagafrumvarp undir nafninu „Stöðvum Soros!“ sem gera ólöglegt að aðstoða ólöglega innflytjendur eða flóttamenn við að dvelja í landinu.<ref>{{cite web|author=Róbert Jóhannsson|title=„Stöðvum Soros“ fyrir ungverska þingið|publisher=RÚV|url=http://www.ruv.is/frett/stodvum-soros-fyrir-ungverska-thingid|date=5. maí 2018|accessdate=11. september 2018}}</ref> Þann 30. mars 2020 samþykkti ungverska þingið tillögu þess efnis að stjórn Orbáns geti stjórnað landinu með tilskipunum til þess að bregðast við [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|kórónaveirufaraldrinum]] í landinu. Áætlað var að lögin vari þar til faraldurinn er liðinn en þeim fylgdi þó enginn formlegur tímarammi.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­verskt lýðræði í ótíma­bundna sótt­kví?| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/03/30/ungverskt_lydraedi_i_otimabundna_sottkvi/|útgefandi=mbl.is|höfundur=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Orban fær ótímabunduð tilskipanavald| url=https://www.visir.is/g/202028315d|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Ótakmörkuðu tilskipanavaldi Orbáns lauk þann 18. júní en þess í stað var samþykkt að lýsa yfir „læknisfræðilegu neyðarástandi“ sem heimilar stjórninni áfram að gefa út tilskipanir í ýmsum málefnum.<ref>{{Vefheimild|titill=Hungary replaces rule by decree with ‘state of medical crisis’| url=https://www.politico.eu/article/hungary-replaces-rule-by-decree-controversial-state-of-medical-crisis/|útgefandi=''Politico''|höfundur=Lili Bayer|ár=2020|mánuður=18. júní|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=15. júlí}}</ref> Í júní árið 2021 setti stjórn Orbáns lög sem bönnuðu að börnum yrði kennt um [[Hinsegin|hinsegin fólk]] í skóla.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­versk yfir­völd banna hin­segin náms­efni| url=https://www.frettabladid.is/frettir/ungversk-yfirvold-banna-hinsegin-namsefni/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|höfundur=Oddur Ævar Gunnarsson|ár=2021|mánuður=15. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí|safnslóð=https://vefsafn.is/is/20230402132138/https://www.frettabladid.is/frettir/ungversk-yfirvold-banna-hinsegin-namsefni/|safndags=2. apríl 2023}}</ref> Lögin eru hluti af frumvarpi sem á að nafninu til að snúast gegn barnaníði en þau banna meðal annars að börnum séu sýnt námsefni eða auglýsingar sem styðja réttindi hinsegin fólks.<ref>{{Vefheimild|titill=Vilja banna að börnum sé kennt um hinsegin fólk| url=https://www.visir.is/g/20212121214d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2021|mánuður=11. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí}}</ref> Ungverjar sættu harðri gagnrýni af hálfu mannréttindahópa fyrir lögin og [[Mark Rutte]], forsætisráðherra [[Holland]]s, gekk svo langt að segja að landið ætti ekki lengur erindi í [[Evrópusambandið]] vegna þeirra.<ref>{{Vefheimild|titill=Telur Ungverja ekki eiga erindi í ESB lengur| url=https://www.visir.is/g/20212126236d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2021|mánuður=24. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí}}</ref> Orbán var endurkjörinn í þriðja sinn í þingkosningum í apríl 2022. Í kosningunum hafði sameinuð stjórnarandstaða boðið fram lista gegn Fidesz-flokki Orbáns en hafði deilt talsvert innbyrðis. Kosningarnar voru haldnar í skugga [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrásar Rússa í Úkraínu]], en Orbán hafði lagt áherslu á hlutleysi Ungverjalands í deilunni.<ref>{{Vefheimild|titill=Vinur Pútíns endurkjörinn sem forsætisráðherra| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/04/03/vinur_putins_endurkjorinn_sem_forsaetisradherra/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=3. apríl|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=4. apríl}}</ref> Fidesz-flokkur Orbáns tapaði þingkosningum í apríl árið 2026 með afgerandi hætti fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar|Péters Magyar]]. Áætlað er að Magyar leysi Orbán af hólmi sem forsætisráðherra eftir 16 ára samfellda stjórnarsetu.<ref>{{Vefheimild|titill= Orbán játar sig sigraðan| url=https://www.visir.is/g/20262868090d/orban-jatar-sig-sigradan|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026|höfundur=Agnar Már Másson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= 6. júlí 1998| til= 27. maí 2002| fyrir=[[Gyula Horn]]| eftir=[[Péter Medgyessy]] }} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= 29. maí 2010| til= | fyrir=[[Gordon Bajnai]]| eftir=Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{f|1963}} {{DEFAULTSORT:Orbán, Viktor}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ungverjalands]] [[Flokkur:Ungverskir lögfræðingar]] pqnkaa1xczsj5rzbr9z0b00edgnl9zz 0 146159 1960189 1953892 2026-04-16T15:20:38Z TKSnaevarr 53243 1960189 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Maximilian von Baden | mynd = Bundesarchiv Bild 183-R04103, Prinz Max von Baden(cropped).jpg | titill= [[Kanslari Þýskalands]] | stjórnartíð_start =[[3. október]] [[1918]] | stjórnartíð_end =[[9. nóvember]] [[1918]] | myndatexti1 = | myndastærð = 250px | einvaldur = [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 2.]] | forveri = [[Georg von Hertling]] | eftirmaður =[[Friedrich Ebert]] | fæddur = [[10. júlí]] [[1867]] | fæðingarstaður = [[Baden-Baden]], [[Stórhertogadæmið Baden|stórhertogadæminu Baden]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1929|11|6|1867|7|10}} | dánarstaður = [[Salem, Baden-Württemberg|Salem]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskalandi]] | þjóderni = [[Þýskaland|Þýskur]] | maki = [[María Lovísa af Hanover]] | stjórnmálaflokkur = | börn = María Alexandra af Baden, Berthold af Baden | bústaður = | atvinna = | háskóli = | starf = | trúarbrögð = |undirskrift = Signaturemaxvonbaden.png }} '''Maximilian fursti af Baden''' (''Maximilian Alexander Friedrich Wilhelm''; 10. júlí 1867 – 6. nóvember 1929), oft kallaður '''Max von Baden''', var [[Þýskaland|þýskur]] aðalsmaður, herforingi og stjórnmálamaður. Hann var erfinginn að hertogadæminu [[Baden]] og var í stuttan tíma [[kanslari Þýskalands]] í lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]]. Hann sótti um vopnahlé fyrir hönd Þjóðverja í lok styrjaldarinnar í samræmi við [[Fjórtán punktarnir|fjórtán punkta]] [[Woodrow Wilson|Woodrows Wilson]] Bandaríkjaforseta. Til að samræmast punktunum breytti hann þýsku ríkisstjórninni í þingræðisstjórn með því að veita leiðtoga [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmanna]], [[Friedrich Ebert]], kanslaraembættið og lýsa síðan einhliða yfir afsögn [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálms 2. Þýskalandskeisara]] þann 9. nóvember 1918. Með þessu var [[Weimar-lýðveldið]] stofnað. ==Æviágrip== Maximilian fæddist í Baden-Baden og var sonur prússneska furstans og herforingjans Vilhjálms af Baden og konu hans, Maríu von Leuchtenberg. Hann hlaut menntun í anda [[Húmanismi|húmanisma]] og varð herliði í prússneska hernum á unga aldri. Hann giftist [[María Lovísa Hanover|Maríu Lovísu af Hanover]], prinsessu af Stóra-Bretlandi og Írlandi, hertogaynju af Braunschweig-Lüneburg, dóttur [[Þyrí Danaprinsessa (1853-1933)|Þyrí Danaprinsessu]] og [[Ernst Ágúst hertogi af Cumberland|Ernst Ágústs hertoga af Cumberland]], krónprinsins af Hanover. Maximilian hætti virkri herþjónustu árið 1911 sem majór-hershöfðingi. Maximilian var frændi og síðar erfingi hins barnlausa lénsherra hertogadæmisins Baden, [[Friðrik 2. af Baden|Friðriks 2. stórhertoga]]. Hann tók við af Friðrik sem ættarhöfuð [[Baden-ætt|Baden-fjölskyldunnar]] árið 1928. Baden gerðist kanslari Þýskalands í stað [[Georg von Hertling|Georgs von Hertling]] í lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]], í október árið 1918. Þjóðverjar höfðu í raun tapað stríðinu og hlutverk Badens var að semja um vopnahlé við [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamenn]]. Hann var ekki sammála þýsku herforingjunum um það hvernig skyldi staðið að friðarumræðunum en hann þáði þó kanslaraembættið og leiddi fyrstu þýsku ríkisstjórnina með þátttöku stærsta flokksins á ríkisþinginu, [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokksins]]. Jafnaðarmennirnir [[Friedrich Ebert]] og [[Philipp Scheidemann]] voru ráðherrar í ríkisstjórn Badens. Friðarviðræður Baden-stjórnarinnar voru truflaðar af byltingum sem brutust út í Þýskalandi árið 1918. Baden gerði sér grein fyrir því að keisarinn gæti ekki ríkt áfram og til þess að fyrirbyggja sósíalíska byltingu í Þýskalandi lýsti Baden einhliða yfir afsögn keisarans þann 9. nóvember 1918.<ref>Haffner, Sebastian (2002). ''Die deutsche Revolution 1918/19'' (Þýska). Kindler.</ref> Eftir afsögn keisarans sagði Baden sjálfur af sér og leyfði Ebert að gerast kanslari í von um að hann myndi eiga auðveldara með að semja við bandamenn. Á sama tíma hafði Scheidemann lýst yfir stofnun [[Weimar-lýðveldið|lýðveldis]] í Þýskalandi. Baden afþakkaði boð Eberts um að gerast [[ríkisstjóri]] nýju stjórnarinnar og tók ekki frekari þátt í þýskum stjórnmálum. Þótt hann þyki almennt ekki hafa verið merkilegur kanslari hefur honum stundum verið hrósað fyrir að hjálpa til við friðsamleg stjórnarskipti þegar keisaraveldið í Þýskalandi var að hruni komið. ==Tilvísanir== <references/> ==Tenglar== * [https://www.dhm.de/lemo/html/biografien/BadenMax/ Deutsches Historisches Museum: Biografi] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Georg von Hertling]] | titill=[[Kanslari Þýskalands]] | frá=[[3. október]] [[1918]] | til=[[9. nóvember]] [[1918]] | eftir=[[Friedrich Ebert]]}} {{töfluendir}} {{Kanslarar Þýskalands}} {{fd|1867|1929}} {{DEFAULTSORT:Baden, Maximilian von}} [[Flokkur:Kanslarar Þýskalands]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þýskir furstar]] qsxug78916i191uhr9756wwuok9smzw 0 146195 1960161 1918226 2026-04-16T12:29:38Z TKSnaevarr 53243 1960161 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Hermann Müller | mynd = Bundesarchiv Bild 146-1979-122-28A, Hermann Müller(cropped).jpg | myndatexti1 = Müller árið 1928 | titill= [[Kanslari Þýskalands]] | stjórnartíð_start2 = [[27. mars]] [[1920]] | stjórnartíð_end2 = [[21. júní]] [[1920]] | forseti2 = [[Friedrich Ebert]] | forveri2 = [[Gustav Bauer]] | eftirmaður2 =[[Constantin Fehrenbach]] | stjórnartíð_start = [[28. júní]] [[1928]] | stjórnartíð_end = [[27. mars]] [[1930]] | forseti = [[Paul von Hindenburg]] | forveri = [[Wilhelm Marx]] | eftirmaður =[[Heinrich Brüning]] | fæddur = [[18. maí]] [[1876]] | fæðingarstaður = [[Mannheim]], [[Þýska keisaraveldið|Þýskalandi]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1931|3|20|1876|5|18}} | dánarstaður = [[Berlín]], [[Weimar-lýðveldið|Þýskaland]]i | stjórnmálaflokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokkurinn]] | starf = Blaðamaður, stjórnmálamaður | maki = Frieda Tockus (1902–1905)<br>Gottliebe Jaeger (1909–) | börn = 1 | orsök_dauða = [[Gallrásakrabbamein]] }} '''Hermann Müller''' (18. maí 1876 – 20. mars 1931<ref>Vogt, Martin (1997), "[https://daten.digitale-sammlungen.de/0001/bsb00016336/images/index.html?seite=426 Müller (-Franken), Hermann]", Neue Deutsche Biographie (NDB) (á þýsku), 18, Berlin: Duncker & Humblot, bls. 410–414; ([https://www.deutsche-biographie.de/ppn118584979.html textinn í heild sinni á netinu])</ref>) var þýskur stjórnmálamaður úr [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokknum]] sem var utanríkisráðherra (1919-1920) og tvisvar [[kanslari Þýskalands]] (1920, 1928–1930) á tíma [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]]. Sem utanríkisráðherra var hann einn af þeim sem skrifuðu undir [[Versalasamningurinn|Versalasamninginn]] fyrir hönd Þjóðverja árið 1919. == Æviágrip== Hermann Müller vann snemma á ferli sínum sem blaðamaður hjá tímaritinu ''Görlintzer Zeitung'' en gekk árið 1906 í miðstjórn þýska [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokksins]] (SPD). Árið 1914 var hann sendur til Frakklands til þess að ræða við franska vinstriflokkinn ''Section française de l'Internationale ouvrière'' og reyna með þeim að koma í veg fyrir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]]. ===Kanslaratíðir=== Eftir [[Þýska byltingin|nóvemberbyltinguna]] árið 1918 var Müller skipaður utanríkisráðherra Þýskalands í ríkisstjórn [[Gustav Bauer|Gustavs Bauer]] og skrifaði sem slíkur undir [[Versalasamningurinn|Versalasamninginn]] fyrir hönd Þýskalands ásamt Bauer. Müller tók í stuttan tíma við sem kanslari eftir að Bauer sagði af sér í kjölfar [[Kappuppreisnin|Kappuppreisnarinnar]] en gegndi embættinu aðeins þar til Jafnaðarmannaflokkurinn tapaði kosningum í júní árið 1920. Jafnaðarmenn voru enn stærsti flokkurinn á þingi eftir kosningarnar en höfðu tapað verulegu fylgi og Müller var ekki fáanlegur til að fara í stjórnarmyndunarviðræður við næststærstu flokkana. Müller varð aftur kanslari árið 1928 eftir sigur Jafnaðarmanna í kosningum. Seinni ríkisstjórn Müllers samdi um [[Young-áætlunin|Young-áætlunina]] við bandamenn og fékk því framgengt með henni að stríðsskaðabæturnar sem Þjóðverjum bar að greiða voru lækkaðar um tuttugu prósent. Müller tókst ekki að bæta úr stöðu Þýskalands þegar [[kreppan mikla]] skall á árið 1929. [[Paul von Hindenburg]] forseti neitaði að skrifa undir neyðartilskipanir fyrir Müller og því sagði Müller af sér þann 27. mars árið 1930.<ref name=Bio>{{cite web|url=http://www.deutsche-biographie.de/sfz66522.html|title=Biografie Hermann Müller(-Franken) (á þýsku)|publisher=Bayerische Nationalbibliothek|accessdate=30. ágúst 2018}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = [[Kanslari Þýskalands]] | frá = [[27. mars]] [[1920]] | til = [[21. júní]] [[1920]] | fyrir = [[Gustav Bauer]] | eftir = [[Constantin Fehrenbach]] }} {{Erfðatafla |titill = [[Kanslari Þýskalands]] | frá = [[28. júní]] [[1928]] | til = [[27. mars]] [[1930]] | fyrir = [[Wilhelm Marx]] | eftir = [[Heinrich Brüning]] }} {{Töfluendir}} {{Kanslarar Þýskalands}} {{fd|1876|1931}} {{DEFAULTSORT:Müller, Hermann}} [[Flokkur:Kanslarar Þýskalands]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Þýskalands]] lw6a8lm4u975ozqfcgtzdtr1urxvo0u 0 147094 1960273 1956678 2026-04-17T00:12:46Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960273 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Kalífi Abbasídaveldisins | ætt = Abbasídaætt | skjaldarmerki = | nafn = Harún Alrasjid<br>هَارُون الرَشِيد‎ | mynd = Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg | skírnarnafn = Harún ar-Rasjid ibn Múhammeð al-Mahdi | fæðingardagur = [[17. mars]] [[763]] eða [[febrúar]] [[766]] | fæðingarstaður = Rey, Jibal, Abbasídaveldinu (nú Íran) | dánardagur = [[24. mars]] [[809]] | dánarstaður = Tus, Khorasan, Abbasídaveldinu (nú Íran) | grafinn = Gröf Harúns Alrasjid í Ímam Reza-moskunní í Mashad, Íran | ríkisár = 14. september 786 – 24. mars 809 | faðir = [[Al-Mahdi]] | móðir = [[Al-Khayzuran]] | maki = Ýmsar, þ. á m. Zubaidah bint Ja`far | titill_maka = Konur | börn = Muhammad al-Amin, Abdallah al-Ma'mun, Muhammad al-Mu'tasim, al-Qasim, Abdan, Sukaynah }} '''Harún Alrasjid''' ([[arabíska]]: هَارُون الرَشِيد‎; 17. mars 763 eða febrúar 766 – 24. mars 809) var fimmti [[kalífi]] [[Abbasídaveldið|Abbasída]]. Viðurnefnið Alrasjid merkir „hinn réttsýni“ eða „hinn rétttrúaði“. Harún var kalífi frá 786 til 809, á hátindi [[gullöld íslam|íslömsku gullaldarinnar]]. Valdatíð Harúns var blómaskeið arabískra vísinda, trúariðkunar, menningar, myndlistar og tónlistar. Harún stofnaði bókasafnið Bayt al-Hikma („[[hús viskunnar]]“) í [[Bagdad]] og Bagdad varð ein helsta menningar-, mennta- og verslunarborg síns tíma. Árið 796 flutti Harún hirð sína og stjórnarsetur til [[Al-Raqqah]] í [[Sýrland]]i. Harún tók á móti sendiboðum frá [[Frankaveldi]]nu árið 799. Hann sendi þá heim með ýmsar gjafir til [[Karlamagnús]]ar. Þar á meðal var vatnsklukka sem mældi tímann með því að drjúpa bronskúlum í skál. Karlamagnúsi þótti svo mikið til koma að hann taldi helst að klukkan væri töfragripur. Harún stofnaði einnig til bandalags við kínverska [[Tangveldið]]. Sagnasafnið ''[[Þúsund og ein nótt]]'' gerist að hluta við glæsta hirð Harúns Alrasjid og Harún sjálfur birtist sem persóna í mörgum sögunum. Í sögunum dulbýr Harún sig gjarnan sem alþýðumann og blandar þannig geði við þegna sína.<ref>{{Vísindavefurinn|78410|Hvað getið þið sagt mér um Harún al-Rashid?|höfundur=Kjartan Birgir Kjartansson og Urður Egilsdóttir|dags=13.1.2020}}</ref> ==Æviágrip== Harún var sonur þriðja Abbasídakalífans, [[Al-Mahdi|Múhameðs ibn Mansur al-Mahdi]], og jemenskrar ambáttar. Móðir hans naut talsverðra áhrifa í stjórn föður hans og hafði síðar sterk áhrif á Harún. Sem prins leiddi Harún arabíska heri gegn [[Austrómverska keisaradæmið|Austrómverska ríkinu]] og herjaði á [[Litla-Asía|Litlu-Asíu]] frá 780 til 782. Her hans náði alla leið til [[Bosporussund]]s þar sem [[Konstantínópel]] var í augsýn þeirra. Harún ætlaði sér ekki að reyna að hertaka höfuðborg Austrómverja, en hann vildi með hernaðinum sýna fram á styrk kalífadæmisins.<ref name="treadgold">{{Cite book|author= Warren T. Treadgold |title= The Byzantine Revival, 780–842 |publisher= Stanford University Press |year= 1988 |url = https://books.google.com/books?id=3TysAAAAIAAJ }}</ref>{{rp|68–69}}<ref name="Tabari">{{Cite book|author = Hugh N. Kennedy |title= The History of Al-Tabari, Volume XXIX: Al-Mansur and Al-Mahdi |publisher= State University of New York Press |year= 1990 |url = https://books.google.com/books?id=xWtKTONN7BoC}}</ref>{{rp|220–222}} Austrómverjar féllust á að greiða Abbasídum verndargjald. Aðeins fjórum árum síðar hætti keisaraynjan [[Írena (keisaraynja)|Írena]] að greiða skattinn og stríð braust því út á ný.<ref name="treadgold" />{{rp|78–79}} Sama ár gerðist Harún kalífi Abbasídaveldisins og tók við stjórn stríðsrekstursins. Stríðinu lauk með sigri Abbasída árið 798. ===Kalífi=== [[Mynd:Harun-Charlemagne.jpg|thumb|Harún Alrasjid tekur á móti sendiboðum Karlamagnúsar á málverki eftir Julius Köckert (1864).]] [[Mynd:Wilayah Abbasiyyah semasa khalifah Harun al-Rashid.jpg|thumb|right|Abbasídaveldið á tíma Harúns Alrasjid.]] Harún stofnaði glæsilegt bókasafn í Bagdad, [[Hús viskunnar]],<ref>{{cite book|author=Audun Holme|title=Geometry: Our Cultural Heritage|page=150}}</ref> og gerði borgina að menningar- og fræðamiðstöð. Í valdatíð Harúns náði Abbasídaveldið pólitískum, efnahagslegum og menningarlegum hápunkti. Árið 796 flutti hann höfuðborg kalífadæmisins til borgarinnar [[Al-Raqqah]] við bakka [[Efrat]]ár. Harún ræktaði sambönd við [[Tangveldið]] í Kína og jók viðskipti og menningartengsl milli stórveldanna tveggja.<ref>{{Cite book|url = http://books.google.com/?id=QivwtVwq8ykC&pg=PA214&dq=arab+mercenaries+china&q=arab%20mercenaries%20china |title= The Chinese Machiavelli: 3000 years of Chinese statecraft |author= Dennis Bloodworth, Ching Ping Bloodworth |year= 2004 |publisher= Transaction Publishers |page = 214, 346}}</ref><ref>{{Cite book|url = http://books.google.com/books?id=drPQaUGOJQIC&pg=PA138&dq=abu+giafar+chinese&hl=en&ei=LPTmToPPEsHj0QHPm4nWCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CE4Q6AEwBQ#v=onepage&q=harun%20raschid%20less%20obtrusive&f=false |title= Confucianism and its rivals |author= Herbert Allen Giles |year = 1926 |month = |publisher = Forgotten Books |page = 139}}</ref> Hann átti einnig í samskiptum við [[Karlamagnús]] og sendi honum ýmsar gjafir, þar á meðal vatnsklukku og [[Fíll|fíl]] að nafni Abúl-Abbas.<ref>{{cite book|author=Gene W. Heck|title=When worlds collide: exploring the ideological and political foundations of the clash of civilizations|publisher=Rowman & Littlefield|year=2007|page=172|url=http://books.google.com/books?id=dtAyMXqaozwC&pg=PA172}}</ref> Harún fór að dæmi forvera síns, [[Ómar 2.|Ómars 2.]], og fyrirskipaði kristnum og gyðingum í veldi sínu að bera sérstök auðkennismerki. Kristnum var gert að bera blá belti en gyðingar áttu að klæðast gulum. Í upphafi valdatíðar Harúns var Abbasídaveldið nokkuð miðstýrt, en skattbyrði tiltekinna hluta ríkisins olli talsverðum deilum. Spennan varð til þess að stórveldið tók að klofna. [[Múhallabídar|Múhallabidaættin]] sem réð yfir [[Ifriqiya]] (Túnis) fyrir kalífana féll og nýja [[Aglabídar|Aglabídaættin]] sem tók við völdum var aðeins undirgefin kalífadæminu að nafninu til. Íbúar núverandi Marokkó klufu sig alfarið frá kalífadæminu og stofnuðu sjálfstætt [[sjía]]íslamskt ríki í [[Maghreb]]. Uppreisnir voru einnig gerðar í Egyptalandi, meðal annars vegna hárrar skattlagningar. ===Stríð við Býsansríkið=== Árið 802 var Írenu keisaraynju steypt af stóli og [[Níkefóros 1.]] varð keisari. Hann hætti umsvifalaust að greiða Harún verndargjaldið. Þetta leiddi til annars stríðs milli Abbasídaveldisins og Austrómverska ríkisins. Harún gerði innrás í Litlu-Asíu með um 130.000 manna her árið 806. Níkefóros neyddist til að semja um frið árið 807 og hóf að greiða kalífanum verndargjaldið á ný.<ref>{{cite book|title=Nordisk familjebok|chapter=Nikeforos|url=http://runeberg.org/nfbs/0550.html|page=991-992}}</ref> ===Dauði=== Harún dó árið 809 í bænum Tus í [[Khorasan]] í herför gegn uppreisnarmönnum í [[Transoxíana|Transoxíönu]]. Sjö árum fyrr hafði hann skipt ríkinu á milli sona sinna, [[Al-Amin]]s og [[Al-Mamun]]s. Þetta fyrirkomulag leiddi til erfðakreppu og borgarastyrjaldar eftir dauða Harúns. Al-Mamun sigraði eldri bróður sinn árið 813, en borgarastríðið hélt áfram til ársins 827 og veikti mjög kalífadæmið. ==Heimildir== ===Tilvísanir=== {{Reflist}} ===Heimildir=== * {{cite book|author=Clot, André|year=1988|title=Harun al Raschid. Kalif von Bagdad|url=https://archive.org/details/harunalraschidka0000clot|location=München|publisher=Artemis}} * {{cite journal|author=Gabrieli, F.|year=1926–28|title=La successione di Harun al-Rashid e la guerra fra al-Amin e al-Ma'mun|journal=Rivista degli studi orientali (RSO)|volume=11|issn=0392-4866|pp=341–397}} * {{cite book|author=Jokisch, Benjamin|year=2007|title=Islamic Imperial Law. Harun-Al-Rashid's Codification Project|location=Berlin|publisher=Walter de Gruyter|series=Studien zur Geschichte und Kultur des islamischen Orients|volume=19}} * {{cite book|author=Kennedy, Hugh|year=2004|title=The Prophet and the Age of the Caliphates. the Islamic Near East from the sixth to the eleventh Century|url=https://archive.org/details/prophetageofcali0000kenn_n8u3|edition=2|location=Harlow|publisher=Pearson Longman}} * {{cite book|author=Kennedy, Hugh|year=2005|title=When Baghdad ruled the Muslim world. The rise and fall of Islam's greatest dynasty|url=https://archive.org/details/whenbaghdadruled00kenn|location=Cambridge MA|publisher=Da Capo Press}} {{d|809}} [[Flokkur:Kalífar Abbasídaveldisins]] eux0pykblkzodsjj90ro1zlnrkw63jc 0 147294 1960305 1878750 2026-04-17T10:58:28Z Berserkur 10188 1960305 wikitext text/x-wiki '''Sigríður J. Friðjónsdóttir''' (f. [[1961]]) er [[ríkissaksóknari]] Íslands. Hún tók við embættinu 4. apríl 2011 og var skipuð af [[Ögmundur Jónasson|Ögmundi Jónassyni]] [[Innanríkisráðherra Íslands|innanríkisráðherra]].<ref>https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/04/04/sigridur_skipud_rikissaksoknari/</ref> Sig­ríður lauk embætt­is­prófi í lög­fræði frá Há­skóla Íslands 1986 og lærði til [[:en:Graduate Diploma in Law|Breskra málaflutningaréttinda]] í [[University College London|Uni­versity Col­l­e­ge London]] árið 1987. Hún hef­ur verið sak­sókn­ari við embætti rík­is­sak­sókn­ara frá 10. ág­úst 1998, og var [[vara­rík­is­sak­sókn­ari]] frá 1. sept­em­ber 2008. Sigríður áminnti vararíkissaksóknara, [[Helgi Magnús Gunnarsson|Helga Magnús Gunnarsson]] árið 2024, fyrir ummæli sín í garð homma og hælisleitenda. Hann vék úr embætti. {{Stubbur}} == Tilvísun == [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir saksóknarar]] <references /> [[Flokkur:Íslenskar konur]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1961]] 7tv10bu39pdovdwc7growl2dmtp0cnx 0 149131 1960256 1927341 2026-04-16T23:52:56Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960256 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Partition_of_India_1947_en.svg|thumb|right|Kort sem sýnir skiptingu Indlands og ferðir flóttafólks.]] '''Skipting Indlands''' var skipting hluta þeirra landsvæða sem áður voru [[Breska Indland]] milli tveggja sjálfstjórnarríkja sem skömmu síðar urðu sjálfstæðu ríkin [[Indland]] og [[Pakistan]]. Skiptingin tók gildi 15.-17. ágúst [[1947]]. Pakistan var myndað af héruðum í norðvesturhlutanum þar sem [[íslam|múslimar]] voru meirihluti íbúa eins og [[Balúkistan]] og [[Sindh]]. Héruðunum [[Púnjab]], [[Assam]] og [[Bengal]] var skipt upp eftir því hvort múslimar eða hindúar og síkar voru í meirihluta. Vesturhluti Púnjab varð þannig hérað í Pakistan ([[Vestur-Púnjab]]) en austurhlutinn varð indverska héraðið [[Púnjab (Indlandi)|Púnjab]]. Hlutar Assam ([[Sylhet-umdæmi]]) og Bengal ([[Austur-Bengal]]) urðu [[Austur-Pakistan]] sem tengdist ekki Vestur-Pakistan. Þar varð brátt vaxandi hreyfing fyrir sjálfstæði frá Pakistan sem leiddi til stofnunar [[Bangladess]] árið 1971. Skipting Indlands á almennt við um skiptinguna milli Indlands og Pakistan 1947, en ekki við aðskilnað [[Búrma]] og Arabaríkjanna við Persaflóa og Hormússund frá nýlendustjórninni á Indlandi árið 1937, eða aðskilnað Vestur- og Austur-Pakistan 1971, þótt allar þessar skiptingar tengist upplausn Breska Indlands.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2025/jul/01/shattered-lands-by-sam-dalrymple-review-the-many-partitions-of-southern-asia|title=Shattered Lands by Sam Dalrymple review – the many partitions of southern Asia|author=Nishad Sanzagiri|date=1. júlí 2025|website=The Guardian}}</ref> Eftir að ríkin tvö fengu sjálfstæði gerðust flest sjálfstæð furstadæmi innan þeirra hlutar hinna nýju ríkja, þótt mörg þeirra hefðu vonast eftir að halda sjálfstæði sínu.<ref>{{cite book|url=https://academic.oup.com/book/46497/chapter/407837050|title= Sovereignty, International Law, and the Princely States of Colonial South Asia|author=Priyasha Saksena|chapter=Building the Nation: The Princely States in the Age of Decolonization|year=2023|publisher=Oxford University Press}}</ref> Þegar Bretar hurfu frá Indlandi voru þar 565 furstadæmi sem náðu yfir 40% landsins og yfir 20% mannfjöldans. Skömmu síðar höfðu þau nær öll samþykkt aðild að Pakistan, Indlandi eða Búrma.<ref>Ravi Kumar Pillai of Kandamath in the Journal of the Royal Society for Asian Affairs, pages 316–319 https://dx.doi.org/10.1080/03068374.2016.1171621</ref><ref name=igi-101>{{Harvnb|Imperial Gazetteer of India vol. IV|1907|p=[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V04_130.gif&volume=4 101]}}</ref> Þannig varð [[Kanatið Kalat]] hluti Pakistan 1955 og [[Hyderabad]] og [[Junagadh]] urðu hlutar Indlands. Furstadæmið [[Jammú og Kasmír]] varð hluti Indlands utan tvö umdæmi sem urðu hluti af Pakistan. [[Bahawalpur]] í Púnjabhéraði, varð hluti af Pakistan árið 1955. [[Sikkim]], þar sem stór hluti íbúa var búddatrúar, var áfram sjálfstætt konungdæmi í sambandi við Indland til 1975 þegar íbúar ákváðu að afnema einveldið og gerast hérað innan Indlands, meðan [[Nepal]] og [[Bútan]] héldu áfram í einveldið og sjálfstæði sitt. Oftast gekk sameining friðsamlega fyrir sig, en vopnuð andspyrna átti sér þó stað, einkum í [[Jammú og Kasmír]], Hyderabad, Junagadh og Kalat.<ref>{{cite book|last=Bajwa|first=Kuldip Singh|title=Jammu and Kashmir War, 1947–1948: Political and Military Perspectiv|year=2003|publisher=Hari-Anand Publications Limited|location=New Delhi|url=https://books.google.com/books?id=7bREjE5yXNMC&q=dogra+1948+tribal+pakistan+invasion&pg=PA21|isbn=978-81-241-0923-6}}</ref><ref>{{citation |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |title=The Struggle for Pakistan: A Muslim Homeland and Global Politics |url=https://books.google.com/books?id=87VnBAAAQBAJ |year=2014 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-74499-8 |ref={{sfnref|Jalal, Struggle for Pakistan|2014}} |page=72}}</ref> Þessi landsvæði voru í raun hernumin af Indlandi eða Pakistan, en hernámið var kallað „lögregluaðgerð“.<ref>{{cite web |title=Hyderabad Police Action |url=http://indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=nmnz/S66ueKkrJc8PBO1kw==&ParentID=z2xdy5FtH8G+oZz4hw/CKg== |publisher=Indian Army |access-date=13 September 2014}}</ref> Síðan þá hafa oft blossað upp átök í [[Balúkistan]] og Jammú og Kasmír, sem má rekja til skiptingarinnar. [[Telugu]]mælandi héruð fyrrum furstadæmisins Hyderabad börðust lengi fyrir sjálfstjórnarhéraði sem var stofnað árið 2014.<ref>{{cite book|url=https://www.historyforpeace.pw/post/forgotten-histories-hyderabad-s-annexation-to-india|title=Forgotten Histories: Hyderabad’s Annexation to India|author=Sreemoyee Mukherjee|year=2021|publisher=The Seagull Foundation for the Arts}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/telangana/there-more-hyderabad-state-s-history-bjp-s-liberation-day-narrative-167906|title=There is more to Hyderabad state’s history than BJP’s 'Liberation Day' narrative|author=Yunus Y Lasania|date=15. september 2022|website=The News Minute}}</ref> Austurlandamærin að Búrma voru látin liggja milli hluta í mörg ár. Þau hafa verið óstöðug og einkennst af frjálsu flæði fólks milli Indlands, Bangladess og Búrma. Átök [[Róhingjar|Róhingja]] við stjórn Mjanmar og þjóðernisátök í [[Manipur]], leiddu til þess að Indland hvarf frá stefnu um frjálsa för um landamærin árið 2024.<ref name=push2>Harsh V. Pant, Sreeparna Banerjee, [https://www.orfonline.org/research/fencing-frontiers-with-myanmar-the-benefits-and-challenges-of-fmr-along-india-myanmar-border Fencing frontiers with Myanmar: The benefits and challenges of FMR along India-Myanmar border], Observer Research Foundation, 8 January 2024.</ref><ref>{{Cite web |last=Baruah |first=Sukrita |date=Jan 16, 2024 |title=States, civil society restive as Centre plans to scrap Free Movement Regime with Myanmar |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/centre-plans-to-scrap-free-movement-regime-with-myanmar-9111902/ |access-date=Feb 2, 2024 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> Við skiptinguna hröktust um 14 milljónir manna á vergang vegna trúarlegra og pólitískra ofsókna beggja vegna landamæranna. Múslimar flúðu frá indversku héruðunum til Pakistan og hindúar og síkar hröktust til Indlands. Mörg hundruð þúsund létu lífið í árásum eða vegna hrakninga. Verst úti urðu héruðin [[Púnjab]] og [[Bengal]], sem skiptust milli ríkjanna tveggja. Hundruð þúsunda múslima hröktust frá stöðum þar sem þeir höfðu áður verið stór minnihluti, eins og í [[Gújarat]] og [[Delí]].<ref name="YājñikaSheth2005">{{cite book|author1=Acyuta Yājñika|author2=Suchitra Sheth|title=The Shaping of Modern Gujarat: Plurality, Hindutva, and Beyond|url=https://books.google.com/books?id=wmKIiAPgnF0C&pg=PA225|year=2005|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-400038-8|pages=225–|access-date=16 July 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/capital-gains-how-1947-gave-birth-to-a-new-identity-a-new-ambition-a-new-delhi/story-e0GfoFrhwStTU2910v5DrJ_amp.html|title=Capital gains: How 1947 gave birth to a new identity, a new ambition, a new Delhi|date=24 April 2018|publisher=Hindustan Times|access-date=13 May 2021|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513122824/https://www.hindustantimes.com/delhi-news/capital-gains-how-1947-gave-birth-to-a-new-identity-a-new-ambition-a-new-delhi/story-e0GfoFrhwStTU2910v5DrJ_amp.html|url-status=live}}</ref> Blóðug átök urðu líka í sumum furstadæmunum.<ref>{{cite book |last1=Copland |first1=I |title=State, Community and Neighbourhood in Princely North India, c. 1900–1950 |url=https://archive.org/details/statecommunityne0000copl |date=2005 |page=[https://archive.org/details/statecommunityne0000copl/page/158 158]}}</ref> Í sumum tilvikum hófst ofbeldið þegar þjálfaðir fyrrum hermenn úr [[Breski Indlandsherinn|Breska Indlandshernum]] sneru aftur með vopn sín og gengu í þjónustu stjórnmálamanna eða glæpaforingja sem reyndu að nýta sér ringulreiðina í aðdraganda skiptingarinnar.<ref>{{cite web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2018/04/harvard-scholars-take-fresh-look-at-the-partition-of-british-india-which-killed-millions/|author=Alvin Powell|title=Getting to the why of British India’s bloody Partition|date=6. apríl 2018|website=The Harvard Gazette}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2019/08/what-really-caused-the-violence-of-partition/|title=What Really Caused the Violence of Partition?|author=Guneeta Singh Bhalla|date=28. ágúst 2019|website=The Diplomat}}</ref> Eftir það stigmögnuðust átökin og nágrannar úr ólíkum trúarhópum snerust gegn hver öðrum.<ref>{{cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/06/29/the-great-divide-books-dalrymple|author=William Dalrymple|title=The Great Divide|date=22. júní 2015|website=The New Yorker}}</ref> Í mörgum tilvikum reyndi fólk líka að bjarga nágrönnum sínum frá ofbeldinu.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-sh/partition_how_it_affected_me|title=A Country Divided: How it affected me|website=BBC|date=31. júlí 2017|author=Kavita Puri}}</ref> Yfir 12 þúsund vitnisburðum fólks sem upplifði skiptinguna hefur verið safnað skipulega af verkefninu 1947 Partition Archive frá 2008.<ref>{{cite web|url=https://www.1947partitionarchive.org/|title=Mission and activities|website=1947 Archive|access-date=28.8.2025}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:1947]] [[Flokkur:Saga Indlands]] [[Flokkur:Saga Pakistan]] [[Flokkur:Saga Bangladess]] gyjbd5bhd4ggib2ku9zu9mm3yotrepp 0 150946 1960249 1867443 2026-04-16T23:48:14Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960249 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Corpse of Ngô Đình Diệm in the 1963 coup.jpg|hægri|thumb|Lík Ngô Đình Diệm eftir valdaránið 1963.]] '''Handtaka og morð [[Ngô Đình Diệm]]''', forseta [[Suður-Víetnam]], var hápunktur árangursríks [[valdarán]]s [[Central Intelligence Agency|CIA-]]<nowiki/>undir forystu Dương Văn Minh hershöfðingja í nóvember 1963. Þann 2. nóvember 1963 voru Diệm og ráðgjafi hans, yngri bróðir Ngô Đình Nhu, handteknir eftir umsátur norður-víetnamska lýðveldishersins á Gia Long höllinni í [[Ho Chi Minh-borg|Saigon]]. Valdaránið markaði endalok níu ára harðræðis og spillingarstjórn í Suður-Víetnam. Óánægja með Diệm stjórnina hafði gerjast undir yfirborðinu og sprungið með búddískum mótmælum gegn langvarandi trúarlegri mismunun eftir að stjórnvöld höfðu skotið mótmælendur flögguðu búddískum fánum. Þegar uppreisnarmennirnir komu inn í höllina voru Ngô bræðurnir búnir að flýja til stuðningsmanna sinna í Cholon. Bræðurnir höfðu verið í samskiptum við uppreisnarmennina þaðan og tekist að sannfæra þá um að þeir væru staðsettir í höllinni. Bræðurnir Ngô samþykktu þó fljótlega að gefast upp gegn loforði um að mega fara í útlegð; Eftir að hafa verið handteknir voru þeir þess í stað teknir af lífi aftur í brynvörðum bíl af ARVN ofurstum á leiðinni upp í höfuðstöðvar hersins í Tân Sơn Nhứt Air herstöðinni. Engin formleg rannsókn var gerð á aftöku Ngô bræðranna en talið er að lífvörður Minh, kapteinn Nguyễn Văn Nhung og Major Dương Hiếu Nghĩa, sem áttu að gæta bræðranna á ferðinni hafi borið ábyrgð. Félagar Minh í hernum og bandarískir embættismenn í [[Ho Chi Minh-borg|Saigon]] voru sammála um að Minh hefði verið sá sem fyrirskipaði aftökuna. Kenningin er sú að bræðurnir voru drepnir til að koma í veg fyrir pólitíska endurkomu síðar meir. Hershöfðingjar lýðveldishersins reyndu að hylma yfir aftökuna með því að gefa í skyn að bræðurnir hafi framið sjálfsvíg, en ljósmyndir sem birtust í fjölmiðlum síðar meir virðast útiloka þann möguleika. == Baksaga == Pólitískur ferill Diệm hófst í júlí 1954, þegar hann var ráðinn forsætisráðherra Víetnams af fyrrum keisara [[Bảo Đại]], sem var þjóðhöfðingi. Á þessum tímapunkti hafði Víetnam verið skipt á [[Genfarráðstefnan 1954|Genfar-ráðstefnunni]] eftir ósigur Frakka í [[Orrustan við Dien Bien Phu|orrustunni við Dien Bien Phu]]. Skiptingin átti að vera tímabundin og kosningar áttu að vera haldnar árið 1956 til að mynda til ríkisstjórn sameinaðrar þjóðar. Í millitíðinni voru Diệm og Bảo Đại læstir í valdabaráttu. Bảo Đại mislíkaði Diệm en valdi hann í forsætisráðherraembættið í þeirri von að hann myndi laða að bandaríska aðstoð. Diệm lagði til þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir október 1955 um hvort Suður-Víetnam ætti að verða lýðveldi og í kjölfar hennar lýsti hann sig forseta nýstofnaða lýðveldisins Víetnam.<ref>Jacobs, pp. 83–85</ref> Diệm neitaði svo að halda sameiginlegar kosningar með Norður-Víetnam og rökstuddi það með því að vísa til að Víetnam hefði ekki skrifað undir Genfarsamþykktina. Diệm hélt síðan völdum þrátt fyrir nokkrar morð- og valdaránstilraunir, til ársins 1963. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book|title=Cold War Mandarin: Ngo Dinh Diem and the Origins of America's War in Vietnam, 1950–1963|url=https://archive.org/details/coldwarmandarinn0000jaco|last=Jacobs|first=Seth|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2006|isbn=0-7425-4447-8|location=Lanham, Maryland}} [[Flokkur:Víetnamstríðið]] i3xm6dpf08bwxjg0m2f7tpqm2w9ernj 0 153056 1960246 1824782 2026-04-16T23:46:53Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960246 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Okra | image = Hong Kong Okra Aug 25 2012.JPG | image_caption = Fullvaxin Okrajurt með þroskuð fræ | image2 = Ladies' Finger BNC.jpg | image2_caption = '''þversnið af Okra fræbelg''' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Stokkrósaættbálkur]] (''Malvales'') | familia = [[Malvaceae]] | genus = [[Stokkrósaætt]] (''Abelmoschus'') | species = A. esculentus | binomial = Abelmoschus esculentus | binomial_authority = | range_map = Okraoutput.png | range_map_alt = Kort sem sýnir hvar okra er ræktað | range_map_caption = Heimsframleiðsla okra | synonyms = *''Abelmoschus bammia'' *''abelmoschus longifolius'' *''Abelmoschus officinalis'' *''Abelmoschus praecox'' *''Abelmoschus tuberculatus'' *''Hibiscus esculentus'' *''Hibiscus hispidissimus'' *''Hibiscus longifolius'' *''Hibiscus praecox'' }} '''Okra''' ([[fræðiheiti]] ''Abelmoschus esculentus'' eða ''Hibiscus esculentus'') er hávaxin jurt af [[stokkrósaætt]]. Jurtin er ræktuð vegna fræbelgjanna sem hafðir eru til matar og er okra nafnið einnig notað yfir fræbelgina. Uppruni tegundarinnar er óviss, en líklegast annaðhvort í Afríku eða Asíu.<ref name="Backhuys">{{cite book |title=Vegetables |url=https://archive.org/details/bub_gb_6jrlyOPfr24C |date=2004 |publisher=Backhuys |isbn=9057821478 |location=Wageningen, Netherlands |page=[https://archive.org/details/bub_gb_6jrlyOPfr24C/page/21 21]}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commons|Abelmoschus esculentus}} {{wikilífverur|Abelmoschus esculentus}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Matjurtir]] [[Flokkur:Stokkrósaætt]] lwk16wvny4vvxm1yziakp59gseki7io 0 153426 1960229 1892714 2026-04-16T23:30:56Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960229 wikitext text/x-wiki [[Mynd:MK Montage.jpg|thumb|MK svipmyndir.]] '''Milton Keynes''' (stytt sem MK) er borg í [[Buckinghamshire]], [[England]]i, um 80 km norðvestur af [[London]]. Íbúar voru nálægt 264.000 í manntalinu árið 2021.<ref name="BUA2021">{{cite web |title=United Kingdom: Countries and Major Urban Areas |website=citypopulation.de |url=https://citypopulation.de/en/uk/cities/ua/ |date=11. nóvember 2022 |access-date=23. nóvember 2022}} (manntal 2021)</ref> Borgin var stofnuð á 7. áratugnum til að draga úr útþenslu London. Nafnið var tekið af þorpinu [[Middleton, Milton Keynes|Middleton Keynes]] á svæðinu.<ref>{{cite book |last=Woodfield |first=Paul | title=A guide to the historic buildings of Milton Keynes |url=https://archive.org/details/guidetohistoricb0000unse_s7d4 | publisher = Milton Keynes Development Corporation | year=1986 |location=Milton Keynes |isbn=978-0903379052}}</ref> Borgin er mjög græn er 25% af henni eru almenningsgarðar og skóglendi. ==Heimild== {{reflist}} {{Buckinghamshire}} {{Borgir á Bretlandi}} [[Flokkur:Buckinghamshire]] 13289ipo9nencm5at6ve31lpf7oxi4q 0 157423 1960158 1960156 2026-04-16T12:15:20Z Berserkur 10188 1960158 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Moya Brennan - backstage at Glastonbury 2011.JPG|thumb|Moya Brennan (2011)]] '''Máire Philomena Ní Bhraonáin''', þekktust sem '''Moya Brennan''', (fædd [[4. ágúst]] [[1952]], d. [[13. apríl]] [[2026]]) var [[Írland|írsk]] þjóðlaga, [[popp]]- og [[Nýaldartónlist|nýaldarsöngkona]] og hörpuleikari. Moya hóf ferilinn með hljómsveitinni [[Clannad]] þar sem systkini og frændur hennar spiluðu [[þjóðlagatónlist]] á [[írska|írsku]]. Meðal 9 systkina hennar er systirin [[Enya]] en Moya var elst. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/moya-brennan-mn0000503491#biography Moya Brennan] Allmusic</ref> Brennan lést árið 2026. <ref>[https://www.donegaldaily.com/lead-stories/moya-brennan-beloved-first-lady-of-celtic-music-dies-aged-73-630076 Moya Brennan, beloved first lady of Celtic music, dies aged 73] Donnegal Daily, sótt 14. apríl 2026</ref> Brennan hlaut [[Grammy-verðlaun]] fyrir plötuna ''Two Horizons'' (2003) í flokki nýaldartónlistar <ref>[https://www.grammy.com/artists/maire-brennan/708 Maire Brennan] Grammy.com</ref>. Einnig hlaut hún [[Emmy-verðlaun]] fyrir þætti um írska tónlist árið 2011. <ref>[https://web.archive.org/web/20120331055926/http://www.clannad.nl/2011/05/emmy-award-for-music-of-ireland.html Emmy Award For "Music Of Ireland"] Clannad.nl, webarchive</ref> ==Sólóplötur== *1992 – Máire *1994 – Misty Eyed Adventures *1998 – Perfect Time *1999 – Whisper to the Wild Water *2003 – Two Horizons *2005 – An Irish Christmas *2006 – Signature *2010 – My Match Is A Makin' (með Cormac de Barra) *2010 – T with the Maggies (með T with the Maggies) *2011 – Voices & Harps (með Cormac de Barra) *2013 – Affinity (með Cormac de Barra) *2017 – Canvas *2019 – Timeless (með Cormac de Barra) 2023 - Nollaig Ghaelach (lög af “An Irish Christmas”) 2024 - Voices & Harps IV (með Cormac de Barra) == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.moyabrennan.com/ Opinber vefsíða Moya Brennan] {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{fd|1952|2026}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya }} [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Írskar söngkonur]] 7dbp49bdouyk0bpsdppagk7mkxz11l1 0 159519 1960198 1740508 2026-04-16T17:24:31Z Berserkur 10188 1960198 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Type O Negative in performance (Columbiahalle, Berlin - 15 June 2007).jpg|thumb|Type O Negative, Berlin , 2007.]] [[File:Type O Negative in performance (Gods of Metal, 30-06-2007) (2).jpg|250px|thumb|Type O Negative 2007]] '''Type O Negative''' var bandarísk [[gotneskt þungarokk|goth-þungarokk]]ssveit frá metal [[Brooklyn]], [[New York]]. Hún var stofnuð árið [[1989]] af [[Peter Steele]], Kenny Hickey, Josh Silver og Sal Abruscato. Trommarinn Johnny Kelly kom síðar. Tónlistin var mörkuð af djúpri röddu Steele og þungum, hægum riffum. Sveitin naut vinsælda um miðjan 10. áratug 20. aldar og seldust plöturnar ''Bloody Kisses'' og ''October Rust'' vel. Tónlist hennar var spiluð á MTV, VH1 og greinar voru birtar í tímaritum á borð við Rolling Stone. Algeng yrkisefni sveitarinnar voru rómantík, þunglyndi og dauði. Miklir áhrifavaldar á hljómsveitina voru [[Bítlarnir]] og [[Black Sabbath]]. Grínuðust þeir með því að kalla sig ''The Drab Four'' (í stað ''The fab four'' eins og Bítlarnir voru kallaðir). Með andláti Pete Steele árið 2010 lögðu hinir meðlimirnir hljómveitina niður og hafa starfað fyrir ýmsar hljómsveitir síðan. Steele, sem var m.a. af norskum og íslenskum ættum, hannaði merki fyrir hljómsveitina og meðal annars [[Vínland]]sfána sem var grænn og með skandinavískum [[kross]]i (fáninn hefur síðan verið notaður af hvítum öfgamönnum). Nafnið ''Type O Negative'' kemur úr [[blóðflokkur|blóðflokki]] -O. ==Meðlimir== *Peter Steele – Söngur og bassi, (1989–2010) *Kenny Hickey – Gítar, söngur og bakraddir (1989–2010) *Josh Silver – Hljómborð, píanó og bakraddir (1989–2010) *Johnny Kelly – Trommur (1993–2010) ===Fyrrum meðlimur=== *Sal Abruscato – Trommur (1989–1993) ==Breiðskífur== *Slow, Deep and Hard (1991) *The Origin of the Feces (1992) *Bloody Kisses (1993) *October Rust (1996) *World Coming Down (1999) *Life Is Killing Me (2003) *Dead Again (2007) ==Tengill== *[https://www.allmusic.com/artist/type-o-negative-mn0000206465#biography TON á Allmusic] [[Flokkur:Bandarískar þungarokkshljómsveitir]] [[Flokkur:Stofnað 1989]] [[Flokkur:Lagt niður 2010]] bvan6e7h7zb6kliyn7k7m2klwwenms2 0 160146 1960212 1918463 2026-04-16T23:15:14Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960212 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Spiro Agnew | mynd = Spiro Agnew.jpg | myndastærð = | myndatexti = | titill= [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[20. janúar]] [[1969]] | stjórnartíð_end = [[10. október]] [[1973]] | forseti = [[Richard Nixon]] | forveri = [[Hubert Humphrey]] | eftirmaður = [[Gerald Ford]] | titill2= [[Fylkisstjóri (Bandaríkin)|Fylkisstjóri]] [[Maryland]] | stjórnartíð_start2 = [[25. janúar]] [[1967]] | stjórnartíð_end2 = [[7. janúar]] [[1969]] | forveri2 = [[J. Millard Tawes]] | eftirmaður2 = [[Marvin Mandel]] | fæðingarnafn = Spiro Theodore Agnew | fæddur= [[9. nóvember]] [[1918]] | fæðingarstaður = [[Baltimore]], [[Maryland]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | maki = [[Judy Agnew|Judy Judefind]] (g. 1942) | börn = 4 | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1996|9|17|1918|11|9}} | dánarstaður = [[Berlin, Maryland|Berlin]], Maryland, Bandaríkjunum | háskóli = [[Johns Hopkins-háskóli]]<br>[[Háskólinn í Baltimore]] | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | starf = Stjórnmálamaður | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | undirskrift = Spiro T Agnew Signature.svg }} '''Spiro Theodore Agnew''' (9. nóvember 1918 – 17. september 1996) var bandarískur stjórnmálamaður og 39. [[varaforseti Bandaríkjanna]]. Agnew var varaforseti frá 1969 þar til hann sagði af sér árið 1973. Hann er annar af tveimur varaforsetum Bandaríkjanna á eftir [[John C. Calhoun]] árið 1832 sem hafa sagt af sér, en ólíkt Calhoun sagði Agnew af sér vegna hneykslismála. ==Æviágrip== Spiro Agnew fæddist árið 1916 í [[Baltimore]]. Faðir hans var [[Grikkland|grískur]] innflytjandi sem hafði upphaflega heitið Anagnostopoulos en hafði breytt ættarnafni sínu í Agnew eftir flutning sinn til Bandaríkjanna. Fjölskylda Agnews rak veitingahús í Baltimore en neyddist til að loka því á tíma [[Kreppan mikla|kreppunnar miklu]].<ref name=mbl1968>{{Tímarit.is|1398141|Hinn nýkjörni varaforseti Bandaríkjanna: Spiro Theodore Agnew|útgáfudagsetning=7. nóvember 1968|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=13. nóvember 2020}}</ref> Árið 1937 hóf Agnew nám í efnafræði við [[Johns Hopkins-háskóli|Johns Hopkins-háskóla]]. Hann hætti í því námi eftir þrjú ár og skipti yfir í lögfræðinám við [[Háskólinn í Baltimore|Háskólann í Baltimore]]. Agnew gekk í [[Bandaríkjaher|bandaríska herinn]] á tíma [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] og barðist í Evrópu, þar sem hann vann til fjölda heiðursmerkja. Að stríði loknu hélt Agnew laganámi sínu áfram og lauk prófi árið 1947.<ref>{{Tímarit.is|3360941|Agnew veikir verulega sigurvonir Nixons í Norðurríkjunum|útgáfudagsetning=13. ágúst 1968|blað=[[Tíminn]]|skoðað=13. nóvember 2020}}</ref> Hann hóf síðan lögmannsstörf í Baltimore en gegndi aftur herþjónustu á tíma [[Kóreustríðið|Kóreustríðsins]].<ref name=mbl1968/> Agnew hafði verið meðlimur í [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokknum]] á yngri árum en að lokinni herþjónustu skipti hann yfir í [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokkinn]] og vann fyrir framboð Repúblikana til sveitastjórnar [[Baltimore-sýsla|Baltimore-sýslu]] í Maryland. Árið 1957 var Agnew skipaður fulltrúi í áfrýjunarrétt Baltimore-sýslu og varð hann síðar forseti hans. Árið 1962 var Agnew kjörinn héraðsstjóri Baltimore-sýslu, sem þótti mikið afrek þar sem Demókratar voru mun fjölmennari en Repúblikanar í sýslunni.<ref name=mbl1968/> Árið 1967 var Agnew kjörinn [[Fylkisstjóri (Bandaríkin)|fylkisstjóri]] [[Maryland]]. Maryland var eitt af höfuðvígjum Demókrataflokksins en Agnew tókst meðal annars að ná kjöri með því að höfða til [[Svartir Bandaríkjamenn|bandarískra blökkumanna]] með frjálslyndum húsnæðisstefnum sínum. Agnew þótti í upphafi frjálslyndur og vinveittur [[Mannréttindabarátta blökkumanna í Bandaríkjunum|réttindabaráttu blökkumanna]] en samband hans við réttindahreyfinguna átti síðar eftir að stirðna, að sögn Agnews vegna þess að honum þótti hún orðin of róttæk og vinstrisinnuð. Í óeirðunum sem hófust eftir að [[Martin Luther King, Jr.|Martin Luther King]] var myrtur árið 1968 fór Agnew í hár saman við leiðtoga blökkumanna í Maryland og lét handtaka 230 svarta stúdenta sem kröfðust áheyrnar hans.<ref name=nýrstormur>{{Tímarit.is|5322604|Varaforseti Bandaríkjanna: Spiro Agnew|útgáfudagsetning=14. nóvember 1969|blað=[[Nýr stormur]]|skoðað=13. nóvember 2020}}</ref><ref>{{Tímarit.is|3739873|Vill Nixon láta Agnew víkja?|útgáfudagsetning=4. september 1973|blað=[[Tíminn]]|skoðað=13. nóvember 2020}}</ref> Í ræðu sem Agnew hélt á landsþingi Repúblikanaflokksins á Miami Beach árið 1968 lýsti hann því yfir að lögreglan ætti ekki að hika við að skjóta fólk sem færi ránshendi í óeirðum.<ref name=mbl1968/> Á landsfundinum studdi Agnew í upphafi framboð [[Nelson Rockefeller|Nelsons Rockefeller]] til forseta, en Rockefeller ákvað óvænt að draga framboð sitt til baka.<ref name=nýrstormur/><ref>{{Tímarit.is|2635847|Frambjóðendur vestra: Spiro T. Agnew|útgáfudagsetning=4. september 1968|blað=[[Alþýðublaðið]]|skoðað=13. nóvember 2020}}</ref> Að endingu varð [[Richard Nixon]] forsetaefni Repúblikanaflokksins og Agnew var valinn varaforsetaefni flokksins í yfirvofandi forsetakosningum Bandaríkjanna. Ein ástæðan fyrir því að Agnew varð fyrir valinu var sú að [[Strom Thurmond]], öldungadeildarþingmaður frá Suður-Karólínu sem naut verulegra áhrifa í flokknum og studdi áframhaldandi kynþáttaaðskilnaðarstefnu, gat sætt sig við hann. Einnig var talið að Agnew gæti veitt framboði Nixons mótvægi gegn sjálfstæðu forsetaframboði [[George Wallace]], sem reyndi opinskátt að höfða til kynþáttahatara í kosningabaráttu sinni.<ref name=mbl1968/> Nixon og Agnew unnu sigur í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1968|forsetakosningunum 1968]] á móti [[Hubert Humphrey]], frambjóðanda Demókrataflokksins. Agnew tók við embætti [[Varaforseti Bandaríkjanna|varaforseta Bandaríkjanna]] í janúar næsta ár. Sem varaforseti varð Agnew kunnur fyrir stórorðar ræður sínar þar sem hann hallmælti frjálslyndum, vinstrimönnum og fjölmiðlum. Hlutverk Agnews innan Nixonstjórnarinnar varð það að ráðast að Demókrötum án þess að Nixon þyrfti sjálfur að leggjast í skítkast. Nixon hafði sjálfur gegnt svipuðu hlutverki sem varaforseti á stjórnartíð [[Dwight D. Eisenhower|Dwights D. Eisenhower]] og því leiddi þetta til þess að Agnew varð kallaður „Nixoninn hans Nixons“.<ref>{{cite book |last=Coffey |first=Joseph P. |title=Spiro Agnew and the Rise of the Republican Right |url=https://archive.org/details/spiroagnewriseof0000coff |publisher=ABC-CLIO |year=2015 |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1440841415|pp=[https://archive.org/details/spiroagnewriseof0000coff/page/94 95]–96}}</ref> Nixon og Agnew unnu afgerandi sigur til endurkjörs í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1972|forsetakosningum ársins 1972]] á móti Demókrötunum [[George McGovern]] og [[Sargent Shriver]]. Stuttu eftir að Nixon og Agnew hófu annað kjörtímabil sitt fóru hneykslismál hins vegar að varpa skugga á þá báða. Nixon lenti í vandræðum vegna [[Watergate-hneykslið|Watergate-hneykslisins]] en Agnew blandaðist inn í ótengt spillingarmál frá fylkisstjóratíð hans í Maryland. Agnew var sakaður um skattsvik og um að hafa þegið mútufé frá verktakafyrirtækjum í Maryland á meðan hann gegndi embætti fylkisstjóra. Ákæruvaldið færði sönnur á að Agnew hefði tekið við rúmlega 100 þúsund dollara mútgreiðslu bæði á meðan hann var fylkisstjóri og eftir að hann tók við embætti varaforseta. Peningarnir hefðu verið skráðir sem framlag til kosningasjóðs en Agnew hefði í reynd haft þá til eigin umráða.<ref>{{Tímarit.is|3740838|„Þótt hann segi af sér, situr óþefurinn eftir“|útgáfudagsetning=12. október 1973|blað=[[Tíminn]]|skoðað=13. nóvember 2020}}</ref> Þann 6. ágúst 1973 spurðist út að dómsmálaráðuneytið hefði hafið rannsókn á máli Agnews. Agnew varði sig af hörku og sakaði starfsmenn dómsmálaráðuneytisins um ofsóknir gegn sér. Nixon forseti kom Agnew ekki til varnar nema að takmörkuðu leyti, enda dreifði mál Agnews athygli almennings frá Watergate-málinu.<ref>{{Tímarit.is|1447138|Líklega er Nixon fegnastur|útgáfudagsetning=13. október 1973|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=13. nóvember 2020|höfundur=Ingi Hrafn Jónsson}}</ref> Þann 10. október 1973 lýsti Agnew sig sekan af einum ákærulið, skattsvikum, við héraðsdómstól í Baltimore og lýsti síðan yfir afsögn sinni úr embætti varaforseta. Agnew var dæmdur til 10.000 dollara fjársektar og þriggja ára skilorðseftirlits. Hann hafði ekki frekari afskipti af stjórnmálum það sem hann átti eftir ólifað. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | frá = [[20. janúar]] [[1969]] | til = [[10. október]] [[1973]] | fyrir = [[Hubert Humphrey]] | eftir = [[Gerald Ford]] }} {{Töfluendir}} {{Varaforsetar Bandaríkjanna}} {{DEFAULTSORT:Agnew, Spiro}} {{fd|1918|1996}} [[Flokkur:Fylkisstjórar Maryland]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Varaforsetar Bandaríkjanna]] 1iv7c1gil274rds2g0vzy0din3yg3fy 0 161823 1960241 1918484 2026-04-16T23:43:54Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960241 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Síams | ætt = Chakri-ætt | skjaldarmerki = Privy Seal of King Rama I (Buddha Yodfa Chulaloke).svg | nafn = Rama 1. | mynd = Buddha Yodfa Chulaloke portrait.jpg | skírnarnafn = Thongduang | fæðingardagur =[[20. mars]] [[1736]] | fæðingarstaður = [[Ayutthaya]], [[Konungsríkið Ayutthaya|Konungsríkinu Ayutthaya]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1809|9|7|1736|3|20}} | dánarstaður = [[Bangkok]], [[Taíland|Síam]] | grafinn = Wat Pho, Bangkok, Taílandi | ríkisár =6. apríl 1782 – 7. september 1809 | faðir = [[Thongdi]] | móðir = [[Daoreung]] | maki = [[Amarindra]] | titill_maka = Drottning | börn = 42 }} '''Phra Phutthayotfa Chulalok Maharaj''' (taílenska: พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช), fæddur undir nafninu '''Thongduang''' (taílenska: ทองด้วง) og einnig þekktur undir konungsnafninu '''Rama 1.''' (20. mars 1736 &ndash; 7. september 1809), var fyrsti konungur [[Taíland|Síams]] (nú [[Taíland]]s) af [[Chakri-ætt]]inni og stofnandi taílenska [[Rattanakosin-ríkið|Rattanakosin-ríkisins]]. Fullt nafn hans á taílensku var ''Phra Bat Somdet Phra Paramoruracha Mahachakkriborommanat Phra Phutthayotfa Chulalok'' (taílenska: พระบาทสมเด็จพระปรโมรุราชามหาจักรีบรมนารถ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก). Hann tók við krúnunni árið 1782 eftir að hann sigraði uppreisn sem hafði kollvarpað stjórn konungsins [[Taksin]]s af Thonburi. Hann var jafnframt stofnandi borgarinnar Rattanakosin (nú [[Bangkok]]) sem höfuðborgar nýja konungsríkisins. Rama 1. var kominn af [[Mon (þjóðarbrot)|Mon-þjóðarbrotinu]]. Faðir hans varð hirðmaður í [[Konungsríkið Ayutthaya|Konungsríkinu Ayutthaya]] og hafði þjónað Taksin konungi í stríðum gegn búrmíska [[Konbaung-veldið|Konbaung-veldinu]] og hjálpað honum við endursameiningu Síams. Á þeim tíma hafði hann orðið einn voldugasti hernaðarleiðtogi Síams. Thongduang var fyrsti síamski aðalsmaðurinn sem hlaut titilin ''Somdet Chao Phraya'', sem jafnaðist á við titla kóngafólks. Árið 1782 tók hann við stjórn Síams og krýndi sjálfan sig nýjan konung. Frægasti atburðurinn í stjórnartíð hans var [[Stríð Búrma og Síams (1785–86)|stríð Búrma og Síams árið 1785]], sem var síðasta meiriháttar búrmíska árásin gegn Síam. == Nafn == Líkt og margir valdsmenn í Síam skipti Rama 1. margsinnis um nafn á ævi sinni, og jafnvel eftir dauða sinn, eftir stöðu sinni. Fæðingarnafn hans var Thongduang (einnig ritað ''Thong Duang'' ทองด้วง). Ættarnöfn höfðu þá enn ekki verið tekin upp í Síam. Þegar Thongduang var aðstoðarlandstjóri í [[Ratchaburi]]-héraðinu á stjórnartíð [[Ekkathat]]s, konungs [[Konungsríkið Ayutthaya|Ayutthaya-ríkisins]], var hann kallaður ''Luang Yokkrabat''. Eftir hrun Ayutthaya-ríkisins sæmdi Taksin konungur hann titlunum ''Phra Ratcharin Chao Krom Phra Tamruat'' (höfuð lögregludeildarinnar), ''Phraya Aphaironnarit'',<ref>{{Cite book |author=Klaus Wenk |title=The restoration of Thailand under Rama I, 1782–1809 |url=https://archive.org/details/restorationoftha0000unse_s0a2 |publisher=The University of Arizona Press |year=1968 |page=[https://archive.org/details/restorationoftha0000unse_s0a2/page/2 3]}}</ref> ''Phraya Yommarat'', ''Phraya Chakri'' og ''Chaophraya Chakri'' (ráðherra norðurhéraðana). Loks sæmdi Taksin hann nýja titlinum ''Somdet Chaophraya Maha Kasatsuek'', æðstu aðalsnafnbót sem nokkur síamskur embættismaður hafði borið, sem gerði hann í reynd jafntiginn kóngafólki. Þegar hann tók við krúnunni árið 1782 tók hann sér nafnið ''Ramathibodi'', líkt og [[Uthong|stofnandi Ayutthaya-ríkisins]]. Titill hans í heild sinni var mun lengri (''Phra Borommarachathirat Ramathibodi Sisin Borommaha Chakkraphat Rachathibodin'' o.s.frv.) og átti að sýna fram á tilkall hans til almennra heimsyfirráða líkt og Síamskonunga fyrri tíma. Eftir dauða konungsins var hann almennt einfaldlega kallaður ''Phaendin Ton'' („fyrsta valdatíðin“) og sonur hans var kallaður ''Phaendin Klang'' („miðvaldatíðin“). Þar sem sonarsonur hans, [[Rama 3.]], vildi ekki láta kalla sig „síðustu valdatíðina“ batt hann enda á þessa nafnahefð með því að láta setja tvær styttur af [[Búdda]] sitt hvorum megin við [[Smaragðsbúdda]]nn við [[Wat Phra Kaeo]] og tileinkaði þær föður sínum og afa. Hann fyrirskipaði að forverar hans tveir yrðu framvegis kallaðir með nöfnum Búddastyttnanna. Styttan sem tileinkuð var fyrsta Chakri-konungnum var nefnd ''Phra Phutthayotfa Chulalok'' („Búddann á tindi himinsins og kóróna heimanna“). Í taílenskum sagnfræðibókum ber konungurinn enn þetta nafn.<ref>{{Cite book |author=Sulak Sivaraksa |author-link=Sulak Sivaraksa |title=Siamese Resurgence: A Thai Buddhist Voice on Asia and a World of Change |publisher=Asian Cultural Forum on Development |year=1985 |page=175}}</ref> Afkomandi konungsins, [[Vajiravudh]] (Rama 6.), sem hafði numið við skóla í [[England]]i, gerði sér grein fyrir að erfitt yrði fyrir [[Vesturlönd|Vesturlandabúa]] að muna nöfn flestra Síamskonunga. Hann fyrirskipaði því afturvirkt að allir konungar Chakri-ættarinnar skyldu bera konungsnafnið ''Rama'' ásamt raðtölu hvers um sig. Þess vegna er þessi konungur nefndur ''Rama 1.'' í vestrænum bókmenntum. Árið 1982, 200 árum eftir valdatöku hans, ákvað ríkisstjórn Taílands jafnframt að sæma hann heiðursnafnbótinni ''Maharat'', eða mikli. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Konungur Síams | frá = [[6. apríl]] [[1782]] | til = [[7. september]] [[1809]] | fyrir = [[Taksin]]<br>(af Thonburi) | eftir = [[Rama 2.|Phra Phutthaloetla Naphalai]]<br>(Rama 2.) }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|saga}} {{fd|1736|1809}} [[Flokkur:Konungar Taílands]] 61jx1h8xgj150waibcmrndyyuxx6rl5 0 161959 1960176 1960147 2026-04-16T13:47:57Z TKSnaevarr 53243 Ekki setja hlekki yfir á ensku Wikipediu. Wikipedia er ekki heimild fyrir Wikipediu. 1960176 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | skammstöfun = KFrost | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1988|5|12}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]] | stjórnmálaflokkur = [[Samfylkingin]] | háskóli = [[Háskóli Íslands]] (BS)<br>[[Boston-háskóli]] (BA)<br>[[Yale-háskóli]] (MA) | maki = Einar Bergur Ingvarsson | börn = 2 | titill = [[Forsætisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[21. desember]] [[2024]] | forseti = [[Halla Tómasdóttir]] | forveri = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | titill2 = Formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] | stjórnartíð_start2 = [[28. október]] [[2022]] | forveri2 = [[Logi Einarsson]] | AÞ_CV = 1417 | AÞ_frá1 = 2021 | AÞ_til1 = 2024 | AÞ_kjördæmi1 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur1 = Samfylkingin | AÞ_frá2 = 2024 | AÞ_kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík n.]] | AÞ_flokkur2 = Samfylkingin }} '''Kristrún Mjöll Frostadóttir''' (fædd [[12. maí]] [[1988]]) er [[Ísland|íslenskur]] stjórnmálamaður sem hefur verið [[forsætisráðherra Íslands]] síðan árið [[2024]]. Hún er [[hagfræði]]ngur að mennt og hefur verið formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] frá [[2022]]. Hún hefur setið á [[Alþingi]] fyrir flokkinn frá [[2021]]. Fljótlega eftir að Kristrún tók við formennsku í flokknum varð hún að vinsælasta stjórnmálamanni á Íslandi í skoðanakönnunum sem varð til þess að Samfylkingin fékk mest fylgi allra flokka í skoðanakönnunum síðan snemma árs [[2023]].<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/frettir/flestir-treysta-kristrunu/|title=Flestir treysta Kristrúnu|date=2022-11-18|website=Kjarninn|language=is|access-date=2024-07-23}}</ref><ref>{{Citation|title=Next Icelandic parliamentary election|date=2024-07-21|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Next_Icelandic_parliamentary_election&oldid=1235839998|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-07-23}}</ref> Hún tók við embætti [[forsætisráðherra Íslands]] þann [[21. desember]] [[2024]] í [[ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] eftir sigur flokksins í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Kristrún var yngsti starfandi leiðtogi ríkja í heiminum, þegar hún var 37 ára, en er núna annar yngsti. == Menntun == Kristrún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið [[2008]]. Hún lauk BS prófi í hagfræði frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 2011 og MA-prófi í hagfræði frá [[Boston-háskóli|Boston-háskóla]] árið [[2014]]. Hún lauk líka árið [[2016]] MA-próf í alþjóðafræði með áherslu á hagstjórn og alþjóðafjármál frá [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. == Starfsferill == Kristrún er fyrrverandi hagfræðingur [[Viðskiptaráð Íslands|Viðskiptaráðs Íslands]] og fyrrum aðalhagfræðingur [[Kvika banki|Kviku banka]]. Hún hefur starfað sem blaðamaður á [[Viðskiptablaðið|Viðskiptablaðinu]] og í greiningardeild [[Arion banki|Arion banka]]. Hún starfaði sem sérfræðingur í greiningardeild bandaríska fjárfestingabankans Morgan Stanley, fyrst í [[New York-borg|New York]] og síðan í [[London]] en hélt þaðan til starfa sem aðalhagfræðingur Viðskiptaráðs Íslands í [[Mars (mánuður)|mars]] árið [[2017]].<ref>Vi.is, [https://www.vi.is/frettir/kristrun-nyr-hagfraedingur-vidskiptarads „Kristrún nýr hagfræðingur Viðskiptaráðs“] (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> Í [[janúar]] [[2018]] tók hún við starfi aðalhagfræðings Kviku banka<ref>Visir.is, [https://www.visir.is/g/2017975500d „Kristrún nýr aðalhagfræðingur Kviku“] (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> en sagði starfinu upp þegar hún sóttist eftir sæti á lista Samfylkingarinnar í Reykjavík í [[janúar]] [[2021]].<ref>Mbl.is, [https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2021/01/23/kristrun_laetur_af_storfum_hja_kviku/ „Kristrún lætur af störfum hjá Kviku“] (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> == Stjórnmál == Innkoma Kristrúnar inn á hið pólitíska svið vakti mikla athygli í aðdraganda kosninga. Hún var sá frambjóðandi Samfylkingarinnar sem var einna mest áberandi í kosningabaráttunni og meðal annars spratt fjölmiðlaumræða um hvort Kristrún hefði í starfi sínu hjá Kviku banka fengið tugmilljóna króna kaupaaukagreiðslur. Kristrún vísaði þeim fullyrðingum á bug.<ref>Dv.is, [https://www.dv.is/frettir/2021/09/20/kristrun-neitar-ad-hafa-thegid-tugmilljona-kaupaukagreidslur-thetta-er-algjor-lagkura-fjolmidlun/ „Kristrún neitar að hafa þegið tugmilljóna króna kaupaukagreiðslur: „Þetta er algjör lágkúra í fjölmiðlun““] (skoðað 27. september 2021)</ref> === Formennska í Samfylkingunni === Eftir að [[Logi Már Einarsson|Logi Einarsson]], formaður Samfylkingarinnar, tilkynnti [[18. júní]] [[2022]] að hann myndi láta af störfum sem formaður var Kristrún orðuð við formannsstólinn. [[Össur Skarphéðinsson]], fyrrverandi formaður og ráðherra Samfylkingarinnar, hafði þó skrifað póst á [[Facebook]] nokkrum dögum áður þar sem að hann sagði að Kristrún væri efnilegasta kona íslenskra stjórnmála og spurði hvenær Samfylkingin ætlaði að kalla hana til forystu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2022-06-18-thau-sem-koma-helst-til-greina-i-formannsbarattuna|titill=Þau sem koma helst til greina í formannsbaráttuna|höfundur=Sunna Valgerðardóttir|útgefandi=''[[RÚV]]''|skoðað=18. Maí 2024|dags=18. júní 2022}}</ref> Í [[ágúst]] á sama ári í [[Iðnó]] gaf hún kost á sér í formannskjör Samfylkingarinnar.<ref>[https://www.visir.is/g/20222300155d/-eg-veit-ad-thad-er-haegt-ad-stjorna-landinu-betur- Það er hægt að stjórna landinu betur] Vísir, sótt 19/8 2022</ref> Þar sem engin önnur framboð bárust var Kristrún sjálfkjörin formaður á landsfundi flokksins þann [[28. október]] [[2022]] með 94,5 pró­sent atkvæða.<ref>{{Vefheimild|titill=Kristrún Frostadóttir orðin formaður Samfylkingarinnar|url=https://kjarninn.is/frettir/kristrun-frostadottir-ordin-formadur-samfylkingarinnar/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|dags=28. október 2022|skoðað=28. október 2022|höfundur=Þórður Snær Júlíusson}}</ref> Kristrún leiddi Samfylkinguna til sigurs í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]] og hlaut [[Stjórnarmyndunarumboð|umboð til stjórnarmyndunar]] degi síðar.<ref>{{Cite web|url=https://vb.is/frettir/kristrun-komin-med-umbod/|title=Kristrún komin með umboð|website=www.vb.is|access-date=2024-12-20}}</ref> === Forsætisráðherra (2024-) === Kristrún tók við sem [[forsætisráðherra Íslands]] þann [[21. desember]] [[2024]] í þriggja flokka stjórn [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], [[Viðreisn|Viðreisnar]] og [[Flokkur fólksins|Flokks fólksins]]. Kristrún er þriðja konan sem gegnir embætti forsætisráðherra Íslands á eftir [[Jóhanna Sigurðardóttir|Jóhönnu Sigurðardóttur]] og [[Katrín Jakobsdóttir|Katrínu Jakobsdóttur]] og yngsti forsætisráðherra í sögu embættisins. == Einkalíf == Maki Kristrúnar er Einar B. Ingvarsson og eiga þau tvær dætur fæddar árið [[2019]] og [[2023]].<ref>Xs.is, [https://xs.is/kristrun-mjoll-frostadottir „Kristrún Mjöll Frostadóttir“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (skoðað 13. febrúar 2021)</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Forsætisráðherrar Íslands}} {{Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur}} {{Núverandi alþingismenn}} [[Flokkur:Formenn Samfylkingarinnar]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1988]] [[Flokkur:Íslenskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Þingmenn Samfylkingarinnar]] sitqrshmanku2tgihidh5hncrt3bslp 0 166314 1960257 1742128 2026-04-16T23:53:19Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960257 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lina_Bo_Bardi,_SESC_Pomp%C3%A9ia._(8736296851).jpg|thumb|right|[[SESC Pompéia]] eftir Line Bo Bardi.]] '''Lina Bo Bardi''' (fædd Achillina Bo, 5. desember 1914 – 20. mars 1992) var ítalsk-brasilískur [[módernismi|módernískur]] [[arkitekt]] og [[hönnun|hönnuður]]. Hún hafði einkum áhuga á samfélagslegu og menningarlegu hlutverki arkitektúrs og blöndun alþýðilegra og módernískra þátta í nútímaarkitektúr. Hún átti oft erfitt með að njóta sannmælis fyrir hönnun sína í Brasilíu, þar sem hún vann mestan hluta ævinnar, þar sem hún var bæði útlendingur og kona.<ref name=":4">{{Cite book|title=Sustainable Lina : Lina Bo Bardi's adaptive reuse projects|url=https://archive.org/details/sustainablelinal0000unse|date=2016|publisher=Springer|others=Condello, Annette., Lehmann, Steffen.|isbn=9783319329840|location=Switzerland|oclc=957700259}}</ref> Vinsældir hennar hafa farið vaxandi frá 2008 þegar yfirlitsrit verka hennar frá 1993 var endurútgefið.<ref name=":4"/> Lina Bo Bardi er þekkt fyrir fjölmargar teikningar sem hún gerði til að þróa hugmyndir sínar um tengsl hefðar og nútíma, ljóðrænu og rökhyggju. Meðal þekktustu verka hennar eru „Glerhúsið“ sem var heimili þeirra Pietro Maria Bardi frá 1951, [[Listasafnið í São Paulo]] 1957-1968 og frístundamiðstöðin [[SESC Pompéia]] í São Paulo 1977-1986. Hún fékkst líka við húsgagna- og skartgripahönnun. Bardi-skálin („Bardi Bowl“) er þekktur stóll eftir hana frá 1951. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} {{DEFAULTSORT:Bo Bardi, Lina}} [[Flokkur:Ítalskir arkitektar]] [[Flokkur:Brasilískir arkitektar]] {{fd|1914|1992}} 12xsg35pk7nqm9120a8bob8q1oulvzd 0 170411 1960216 1945222 2026-04-16T23:17:19Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960216 wikitext text/x-wiki '''Þróun''' [[lífvera]] felst í breytingum á [[erfðaeinkenni|erfðaeinkennum]] tiltekins [[stofn (líffræði)|stofns]] eftir því sem kynslóðum hans vindur fram.<ref>{{harvnb|Hall |Hallgrímsson |2008 |pp=[https://books.google.com/books?id=jrDD3cyA09kC&pg=PA4 4–6]}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution Resources |location=Washington, DC |publisher=[[National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine]] |year=2016 |url=http://www.nas.edu/evolution/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603230514/http://www.nas.edu/evolution/index.html |archive-date=3 June 2016}}</ref> Erfðaeinkennin eru [[genatjáning]] sem flyst frá foreldri til afkvæmis við [[æxlun]]. Innan hvers stofns er hægt að finna ólík einkenni vegna [[stökkbreyting]]a, [[endurröðun erfðavísa|endurröðunar erfðavísa]] og annarra ástæðna [[erfðabreytileiki|erfðabreytileika]].<ref name="Futuyma2017c">{{harvnb|Futuyma |Kirkpatrick |2017 |pp=79–102 |loc=Chapter 4: Mutation and Variation}}</ref> Þróun á sér stað þegar þróunarferlar, eins og [[náttúruval]] (þar á meðal [[kynval]] og [[genaflökt]]) hafa áhrif á þennan breytileika þannig að tiltekin einkenni verða algengari eða sjaldgæfari innan stofnsins.<ref name="Scott-Phillips">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |author2-link=Kevin Laland |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |display-authors=3 |date=May 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |journal=[[Evolution (tímarit)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |quote=Evolutionary processes are generally thought of as processes by which these changes occur. Four such processes are widely recognized: natural selection (in the broad sense, to include sexual selection), genetic drift, mutation, and migration (Fisher 1930; Haldane 1932). The latter two generate variation; the first two sort it.}}</ref> [[Valþrýstingur]] sem hefur áhrif á það hvaða einkenni verða algeng eða sjaldgæf innan stofns breytist stöðugt, sem veldur breytingum í arfgengum einkennum yfir margar kynslóðir. Þetta ferli hefur skapað [[líffjölbreytni]] á öllum stigum [[líffræðileg skipun|líffræðilegrar skipunar]], meðal annars [[tegund (líffræði)|tegunda]], einstakra [[lífvera]] og [[sameinaþróun|sameinda]].<ref>{{harvnb|Hall|Hallgrímsson|2008|pp=3–5}}</ref><ref name="Voet2016a">{{harvnb|Voet|Voet|Pratt|2016|pp=1–22|loc=Chapter 1: Introduction to the Chemistry of Life}}</ref> [[Vísindaleg kenning]] um þróun með náttúruvali var mótuð um miðja 19. öld bæði af [[Charles Darwin]] og [[Alfred Russel Wallace]]. Henni var lýst nákvæmlega í bók Darwins, ''[[Uppruni tegundanna]]'' 1859.<ref>{{harvnb|Darwin|1859}}</ref> Fyrsta athugunin sem sýndi fram á náttúruval var sú staðreynd að fleiri afkvæmi fæðast en gætu með nokkru móti lifað af. Í framhaldi af því koma þrjár staðreyndir um lífverur: (1) einkenni þeirra eru breytileg milli einstaklinga, bæði hvað varðar útlit, líffærafræði og atferli (breytileiki [[svipgerð]]a), (2) ólík einkenni hafa mismunandi áhrif á afkomu og æxlun (ólík [[hæfni (líffræði)|hæfni]]) og (3) erfðaeinkenni erfast milli kynslóða ([[arfgengi]] þessarar hæfni).<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last=Lewontin |first=Richard C. |author-link=Richard Lewontin |date=November 1970 |title=The Units of Selection |url=http://joelvelasco.net/teaching/167/lewontin%2070%20-%20the%20units%20of%20selection.pdf |journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|Annual Review of Ecology and Systematics]] |volume=1 |pages=1–18 |doi=10.1146/annurev.es.01.110170.000245 |jstor=2096764 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206172942/http://joelvelasco.net/teaching/167/lewontin%2070%20-%20the%20units%20of%20selection.pdf |archive-date=6 February 2015}}</ref> Eftir því sem kynslóðunum vindur fram er því líklegra að afkvæmi foreldra með hagstæð einkenni sem gerðu þeim kleift að lifa af og eignast afkvæmi í því [[umhverfi]] sem stofninn lifir í, hafi tekið við af fyrri kynslóðum. Snemma á 20. öld var öðrum hugmyndum um þróun sem byggðust ekki á náttúruvali, eins og [[stökkbreytingahyggja|stökkbreytingahyggju]] og [[réttstefnuþróun]], hafnað þegar [[þróunarkenning Darwins]] var samræmd við [[klassísk erfðafræði|klassíska erfðafræði]] og það var staðfest að [[aðlögun (líffræði)|aðlögun]] stafaði af náttúruvali.<ref name="Futuyma2017a">{{harvnb|Futuyma |Kirkpatrick |2017 |pp=3–26 |loc=Chapter 1: Evolutionary Biology}}</ref> Í þessari samrunakenningu eru [[DNA]]-sameindir grundvöllur þróunar, þar sem þær skila upplýsingum til næstu kynslóða. Meðal þess sem veldur breytingum á DNA-sameindum í stofni er náttúruval, genaflökt, [[stökkbreyting]]ar, og [[genastreymi]].<ref name="Scott-Phillips-2014">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |author2-link=Kevin Laland |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |display-authors=3 |date=Maí 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |bibcode=2014Evolu..68.1231S}}</ref> Allt líf á jörðinni ([[þróun mannsins|maðurinn]] þar á meðal) á sér [[síðasti sameiginlegi forveri alls lífs|sameiginlegan forvera]],<ref name="Kampourakis-2014">{{harvnb|Kampourakis |2014 |pp=127–129}}</ref><ref name="Doolittle-2000">{{cite journal |last=Doolittle |first=W. Ford|date=Febrúar 2000 |title=Uprooting the Tree of Life |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf |journal=[[Scientific American]] |issn=0036-8733 |volume=282 |issue=2 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Glansdorff |first1=Nicolas |author2=Ying Xu |last3=Labedan |first3=Bernard |date=9. júlí 2008 |title=The Last Universal Common Ancestor: emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner |journal=Biology Direct|volume=3|issue=1|article-number=29 |doi=10.1186/1745-6150-3-29 |issn=1745-6150 |pmc=2478661 |pmid=18613974 |doi-access=free}}</ref> sem lifði fyrir um 3,5-3,8 milljörðum ára.<ref name="Schopf-2007">{{cite journal |last1=Schopf |first1=J. William |author-link1=J. William Schopf |last2=Kudryavtsev |first2=Anatoliy B. |last3=Czaja |first3=Andrew D. |last4=Tripathi |first4=Abhishek B. |date=5 October 2007 |title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils |journal=Precambrian Research|volume=158|pages=141–155|issue=3–4 |doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009 |issn=0301-9268}}</ref> [[Steingervingur|Steingervingasagan]] sýnir hvernig líf þróaðist frá lífkynja [[grafít]]i<ref name="Ohtomo-2014">{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=Janúar 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=7 |issue=1 |pages=25–28|doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894}}</ref> að [[örveruþekja|örveruþekjum]]<ref name="Borenstein-2013">{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19. október 2015 |work=Excite|location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=[[Associated Press]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23. október 2015 |access-date=8. október 2018}}</ref><ref name="Pearlman-2013">{{cite news |last=Pearlman |first=Jonathan |date=13. nóvember 2013 |title=Oldest signs of life on Earth found |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |location=London |access-date=15. desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216062531/http://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |archive-date=16. desember 2014}}</ref><ref name="Noffke-2013">{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author-link4=Robert Hazen |date=16 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ''ca.'' 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |journal=Astrobiology|volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124|doi=10.1089/ast.2013.1030 |issn=1531-1074 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}</ref> að [[fjölfrumungur|fjölfruma lífverum]]. Líffjölbreytni samtímans hefur mótast af endurteknum [[tegundamyndun|myndunum nýrra tegunda]], þróun innan tegundar, og [[útdauði|útdauða]] tegunda, frá upphafi [[saga lífs|sögu lífs]] á jörðinni.<ref name="Futuyma04">{{harvnb|Futuyma|2004|p=33}}</ref> Formfræðileg og lífefnafræðileg einkenni eru oftast svipuð hjá tegundum sem eiga sér sameiginlegan forvera nær í tíma. Áður voru þessi einkenni undirstaða þróunarfræðilegrar flokkkunar, en í dag er algengara að bera beint saman erfðaraðir ólíkra tegunda.<ref name="Panno 2005">{{harvnb|Panno|2005|pp=xv-16}}</ref><ref>{{cite book|title=Science, Evolution, and Creationism|year=2008|publisher=National Academy of Sciences Institute of Medicine|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11876&page=17|page=17}}</ref> [[Þróunarlíffræði]]ngar rannsaka ýmsar hliðar þróunarinnar með því að setja fram og prófa [[tilgáta|tilgátur]], og byggja [[kenning]]ar á raungögnum úr vettvangsrannsóknum eða tilraunum, og á gögnum frá [[stærðfræðileg líffræði|stærðfræðilegri líffræði]]. Uppgötvanir þeirra hafa haft áhrif á þróun [[líffræði]] og fleiri sviða, eins og [[landbúnaður|landbúnaðar]], [[lyfjafræði]], og [[tölvunarfræði]].<ref name="Futuyma-1999">{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |title=Evolution, Science, and Society: Evolutionary Biology and the National Research Agenda |year=1999|editor-last=Futuyma |editor-first=Douglas J.|publisher=[[Rutgers University]]|location=New Brunswick, New Jersey|type=Executive summary|oclc=43422991|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf|archive-date=31. janúar 2012|access-date=24. nóvember 2014}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=Charles Darwin |year=1859 |title=On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life |edition=1st |location=London |publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]] |lccn=06017473 |oclc=741260650 |title-link=On the Origin of Species}} The book is available from [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?pageseq=1&itemID=F373&viewtype=side The Complete Work of Charles Darwin Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150127124331/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=side&pageseq=1 |date=27 January 2015 }} * {{cite book |last=Futuyma |first=Douglas J. |author-link=Douglas J. Futuyma |year=2004 |chapter=The Fruit of the Tree of Life: Insights into Evolution and Ecology |editor1-last=Cracraft |editor1-first=Joel |editor2-last=Donoghue |editor2-first=Michael J. |title=Assembling the Tree of Life |location=Oxford; New York |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-517234-8 |lccn=2003058012 |oclc=61342697}} * {{cite book |last1=Hall |first1=Brian K. |author-link1=Brian K. Hall |last2=Hallgrímsson |first2=Benedikt |title=Strickberger's Evolution |url=https://archive.org/details/strickbergersevo0000hall |url-access=registration |year=2008 |edition=4th |location=Sudbury, Massachusetts |publisher=Jones and Bartlett Publishers |isbn=978-0-7637-0066-9 |lccn=2007008981 |oclc=85814089}} * {{cite book |last=Kampourakis |first=Kostas |year=2014 |title=Understanding Evolution |location=Cambridge; New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03491-4 |lccn=2013034917 |oclc=855585457 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/understandingevo0000kamp}} * {{cite book |last=Panno |first=Joseph |title=The Cell: Evolution of the First Organism |year=2005 |series=Facts on File science library |location=New York |publisher=[[Facts on File]] |isbn=978-0-8160-4946-2 |lccn=2003025841 |oclc=53901436}} * {{cite book |last1=Voet |first1=Donald |author-link1=Donald Voet |last2=Voet |first2=Judith G. |author-link2=Judith G. Voet |last3=Pratt |first3=Charlotte W. |author-link3=Charlotte W. Pratt |year=2016 |title=Fundamentals of Biochemistry: Life at the Molecular Level |url=https://archive.org/details/isbn_9781119300885 |edition=Fifth |location=[[Hoboken, New Jersey]] |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-118-91840-1 |lccn=2016002847 |oclc=939245154}} {{Refend}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Þróun| ]] [[Flokkur:Erfðafræði]] 1eatjssy5cc6gppv6cr783mozyxhny8 10 171330 1960185 1788779 2026-04-16T15:13:21Z TKSnaevarr 53243 1960185 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Lögmenn Færeyja | title = [[Lögmaður Færeyja|Lögmenn Færeyja]] ([[Listi yfir lögmenn Færeyja|listi]]) |listclass = hlist | image = [[Image:Coat_of_arms_of_the_Faroe_Islands.svg|right|60px]] | list1 = * [[Andrass Samuelsen]]&nbsp; * [[Kristian Djurhuus]]&nbsp; * [[Peter Mohr Dam]]&nbsp; * [[Hákun Djurhuus]]&nbsp; * [[Peter Mohr Dam]]&nbsp; * [[Kristian Djurhuus]]&nbsp; * [[Atli Dam]]&nbsp; * [[Pauli Ellefsen]]&nbsp; * [[Atli Dam]]&nbsp; * [[Jógvan Sundstein]]&nbsp; * [[Atli Dam]]&nbsp; * [[Marita Petersen]]&nbsp; * [[Edmund Joensen]]&nbsp; * [[Anfinn Kallsberg]]&nbsp; * [[Jóannes Eidesgaard]]&nbsp; * [[Kaj Leo Johannesen]]&nbsp; * [[Aksel V. Johannesen]]&nbsp; * [[Bárður á Steig Nielsen]]&nbsp; * [[Beinir Johannesen]] }}<noinclude>[[Flokkur:Þemasnið]]</noinclude> sapxs0o0h6wgxh6vrurl7fdpa95q96s 0 176662 1960157 1921268 2026-04-16T12:14:57Z TKSnaevarr 53243 1960157 wikitext text/x-wiki '''Charles Davenant''' (eða D'Avenant) ([[1656]] – [[1714]]) var breskur [[hagfræði]]ngur. Hann tilheyrði Tory stjórnmálaflokknum og sat meðal annars á þingi fyrir hönd kjördæmana St. Ives og Great Bedwyn. Davenant var mikill stuðningsmaður merkantilisma og gaf út fjölmörg verk tengd hagfræðinni. Þar má meðal annars nefna ''An Essay on the East India trade'' og ''Two discourses on the public Revenues and Trades of England.'' Hann kom einnig fram með King-Davenant lögmálið sem er í raun grunnhugmyndin af lögmáli eftirspurnar sem spilaði síðar grunnvallarhlutverk í þróun á klassísku og nýklassísku hagfræðinni. == Fyrri ár og menntun == Charles Davenant fæddist í [[London]] og var hann elsti sonur ljóðskálsins, [[Sir William Davenant]]. Hann stundaði nám við [[Balliol College]] í [[Oxford-háskóli|Oxford]], en við fráfall föður síns tók Davenant við rekstri leikhúss föður síns sem varð til þess að hann lauk ekki gráðu frá skólanum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/davenant.htm|title=Charles Davenant|website=www.hetwebsite.net|access-date=2023-10-06}}</ref> Hann öðlaðist síðar L.L.D. gráðu frá [[Cambridge-háskóli|Cambridge]] og varð meðlimur "[[Doctor's commons]]". Árið 1678 tók hann við embætti tollstjóra og byrjaði þar með ferill hans í pólitík. == Pólitískur ferill == Davenant var kosinn inn á þing [[1685]] fyrir hönd St. Ives kjördæmisins í valdatíð [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakobs II]] englandskonungs. Í kjölfar byltingarinnar [[1688]], þar sem Jakobi II var steypt af stóli og hann sendur í útlegð, missti Davenant embætti tollstjóra. Hann hafði þá sinnt embættinu í rúmlega áratug og hafði meðal annar lánað krúnunni fé sem síðar varð afskrifað í kjölfar valdaskiptanna. Árið [[1692]] og [[1694]] sótti hann um stöðu sem eftirlitsmaður tolls (e. controller of excise) með stuðningi Jarlsins [[Godolphin]], en í hvorug skiptin fékk hann stöðuna. Í valdatíð [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálms III]] missti Davenant mikið af auð sínum og átti erfitt með að finna stöðu innan ríkisstjórnarinnar. Í kjölfarið ákvað hann að gefa út rit í tenglsum við fjármögnun [[Níu ára stríðið|níu ára stríðins]] sem geisað hafði í Evrópu frá árinu 1688.<ref name=":0" /> Ritið kom út árið [[1695]] og Davenant hélt því fram að skuldir væru skaðlegar fyrir viðskipti og að það ætti að fjármagna stríðið með toll á vörum. Rit Davenant féll þó ekki vel í þáverandi ríkisstjórn.<ref name=":0" /> Árið [[1698]] komst Davenant aftur inn á þing, þá fyrir hönd kjördæmisins [[Great Bedwyn]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.historyofparliamentonline.org/volume/1660-1690/member/davenant-charles-1656-1714|title=DAVENANT, Charles (1656-1714), of Westminster. {{!}} History of Parliament Online|website=www.historyofparliamentonline.org|access-date=2023-10-07|archive-date=2021-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615184850/https://www.historyofparliamentonline.org/volume/1660-1690/member/davenant-charles-1656-1714|url-status=dead}}</ref> Hann varð fyrst þá tengdur við stjórnmálaflokkinn Tory, sem var þá að öðlast meirihluta inn á þingi. Davenant varð síðar ásakaður um að hafa tekið við mútum frá frönskum stjórnvöldum sem varð til þess að hann missti sæti sitt inn á þingi árið [[1701]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[Anna Bretadrottning|Anna bretadrottning]] komst til valda 1702 og í kjölfarið komust vinir Davenant, sem höfðu verið virkir í pólitík í valdatíð Jakobs II, aftur til valda. Sama ár fékk Davenant stöðu ritara í tengslum við viðræður sameiningar Englands og Skotlands, og ári seinna fékk hann umsjón yfir inn- og útflutningi ríkisins. Stöðunni hans var hins vegar ógnað þegar einn helsti stuðningsmaður hans, Godolphin, lést árið 1710.<ref name=":0" /> Í kjölfarið gaf Davenant út fjölmörg rit sem tengdust fyrri skoðunum hans á fjármögnun á stríðinu, ásamt því að halda því fram að vegna viðskiptatakmarkanna við Frakkland þá væri meiri kostnaður að falla á Bretland.<ref name=":0" /> Davenant lést árið 1714 í London. == Framlög til hagfræðinnar == Davenant var mikill stuðningsmaður [[Merkantílismi|Merkantilisma]]. Hann hélt því fram að magn gulls og silfur væri einungis hluti af auði ríkja og taldi að stærri hluti auðsins lægi í raun í auðlindum og framboði á vinnuafli til að vinna úr þeim auðlindum.<ref name=":3">{{Cite book|url=http://doi.wiley.com/10.1002/9780470999059|title=A Companion to the History of Economic Thought|date=2003-01-01|publisher=Blackwell Publishing Ltd|isbn=978-0-470-99905-9|editor-last=Samuels|editor-first=Warren J.|location=Malden, MA, USA|language=en|doi=10.1002/9780470999059|editor-last2=Biddle|editor-first2=Jeff E.|editor-last3=Davis|editor-first3=John B.}}</ref> Hann taldi einnig að ef tekjur útflutnings væri meiri en kostnaður á innflutningi þá væri það talið sem efnahagslegur árangur þar sem að ríkið væri að auka tekjur sínar í gegnum gull og silfur.<ref name=":3" /> Í ritinu ''An Essay on the Ways and Means of supplying the War,'' gagnrýndi hann aðferðir sem notaðar voru til þess að fjármagna stríð Breta gegn Frökkum. Í ritinu heldur hann fram að Bretland ætti að reyna auka útflutning til að fjármagna stríðið í stað þess að taka lán eða hækka skatta á landeigendum.<ref>{{Cite journal|last=Stigler|first=George J.|date=1954-04|title=The Early History of Empirical Studies of Consumer Behavior|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/257495|journal=Journal of Political Economy|language=en|volume=62|issue=2|pages=95–113|doi=10.1086/257495|issn=0022-3808}}</ref> Davenant var þó ekki einn með þá skoðun en hagfræðingarnir [[Josiah Child]] og [[Nicholas Barbon]] skrifuðu einnig rit í tengslum við kosti útflutnings. Þetta meðal annars þekkt sem "the export of work theory".<ref name=":3" /> Davenant gaf út mörg rit í tenglsum við inn- og útflutning á vörum, til og frá Bretlands. Hans helstu rit eru meðal annars: * ''An Essay on the East India Trade'' (1697) * ''Two Discourses on the Public Revenues and Trade of England'' (1698) * ''An Essay on the probable means of making the people gainers in the balance of Trade'' (1699) * ''A Discourse on Grants and Resumptions and Essays on the Balance of Power'' (1701) === An Essay on the East India Trade (1697) === Ólíkt fyrri skoðunum sínum á takmörkun á innflutningi, talar Davenant um í verk sínu um [[Breska Austur-Indíafélagið]] að innflutningur frá [[Indland|Indlandi]] ætti ekki að vera takmarkaðar. Meginástæðan þar var sú að England flutti stórt magn áfram til Evrópu. Þar með myndu verndartollar á vörum til Bretlands koma í veg fyrir að hægt væri að flytja út mikið magn áfram til Evrópu, og þar með myndu tekjur Bretlands frá útflutningi lækka. === Two Discourses on the Public Revenues and Trade of England (1698) === Davenant birti tvö rit þar sem hann gagnrýndi meðal annars töku langtímalána til að fjármagna útgjöld Bretlands. Hann vildi meina að háir skattar í þeim tilgangi til að greiða niður lán myndi hafa slæm áhrif á viðskipti, iðnað og land/eignir. Hann hélt því fram að setja eignaskatt á land væri ekki sanngjörn leið til að safna sköttum þar sem að byrgði skattgreiðslna myndi bitna verst á landeigendum. Í kjölfarið myndu landeigendur neyðast til þess að selja land sitt til efnameiri einstaklinga. === King-Davenant lögmálið === Eitt af helstu framlögum Davenant tengt hagfræðinni er grunnhugmyndin um [[Lögmál eftirspurnar|lögmál eftirspurnar.]] Kenningin snýst í grunninn um að jafnvægisverð muni myndast á markaði þar sem að framboð jafngildir eftirspurn. Davenant þróaði hugmyndina í tenglsum við verð á korni og hélt því fram að aukið framboð á korni myndi í kjölfarið lækka verðið, og öfugt.<ref name=":2" /> Til þess að hið sanna jafnvægisverð myndi myndst þyrfti að gera ráð fyrir frjálsum samkeppnismarkaði og var því Davenant mikill andstöðumaður verndartolla.<ref>{{Cite book|url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315770895/short-history-economic-thought-hans-michael-trautwein-bo-sandelin|title=A Short History of Economic Thought|last=Trautwein|first=Bo Sandelin, Hans-Michael|date=2014-08-12|publisher=Routledge|isbn=978-1-315-77089-5|edition=3|location=London|doi=10.4324/9781315770895}}</ref> Hann taldi einnig að verndartollar væru í raun ekki í hag almennings heldur viðskiptamanna.<ref name=":3" /> Í gögnum sínum vísar Davenant í [[Gregory King]] við gerð kenningarinnar, en þar sem að frumgögn King voru aldrei fundin vilja sumir meina að Davenant hafi þróað hugmyndina sjálfur.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.hetwebsite.net/het/essays/theorem/kingdavenant.htm|title=Euler's Theorem|website=www.hetwebsite.net|access-date=2023-10-07}}</ref> == Heimildir == <references/> {{DEFAULTSORT:Davenant, Charles}} {{fd|1656|1714}} [[Flokkur:Breskir hagfræðingar]] n1r6slbe7efnyh7gzyxtl6uyc7djfek 0 178091 1960181 1844167 2026-04-16T14:32:45Z TKSnaevarr 53243 1960181 wikitext text/x-wiki [[File:The Danish Royal Family at Amalienborg - Crown Princess Mary.jpg|thumbnail|Jósefína Danaprinsessa ásamt foreldrum sínum]] '''Jósefína Danaprinsessa''' skírð '''Josephine Sophia Ivalo Mathilda''' fæddist þann 8. janúar 2011 í [[Kaupmannahöfn]]. Hún er fjórða og yngsta barn [[Friðrik 10. Danakonungur|Friðriks 10. Danakonungs]] og [[María Danadrottning|Maríu Danadrottningar]] en systkini hennar eru [[Kristján Danaprins|Kristján krónprins]], [[Ísabella Danaprinsessa|Ísabella prinsessa]] og tvíburabróðir hennar [[Vincent Danaprins|Vincent prins]]. Prinsessan var skírð ásamt tvíburabróður sínum, 14. apríl 2011, í kapellu í Holmen kirkjunni í Kaupmannahöfn. Guðforeldar hennar eru María prinsessa (eiginkona föðurbróður hennar [[Jóakim Danaprins|Jóakims Danaprins]]), frænka hennar úr móðurætt, auk fjögurra annarra vina foreldra hennar. Jósefína var fyrsta barn dansks ríkisarfa síðan 1870 sem klæddist ekki hinum konunglega skírnarkjól við skírn þar sem bróðir hennar klæddist þeim skírnarkjól. Þess í stað klæddist hún skírnarkjól sem kom frá langömmu hennar [[Ingiríður Danadrottning|Ingiríði Danadrottningu]]. {{stubbur|æviágrip|saga|danmörk}} {{f|2011}} [[Flokkur:Danska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] qe7xivxpcmkjzg3ds3vlm9fjf8j61sv 0 178299 1960223 1953146 2026-04-16T23:26:17Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960223 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Fyrri Indókínastyrjöldin | partof = [[Indókínastyrjaldirnar|Indókínastyrjöldunum]], [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] og [[afnýlendun Asíu]] | image = First Indochina War COLLAGE.jpg | image_size = 300 | caption = '''Réttsælis ofan frá''': Laoskir hermenn hörfa yfir Mekongfljót inn í Laos eftir [[Orrustan við Dien Bien Phu|ósigurinn við Dien Bien Phu]]; franskir landgönguliðar vaða í fjöruna við Annam í júlí 1950; Frakkar með bandarískan [[M24 Chaffee]]-léttskriðdreka í Víetnam; [[Genfarráðstefnan 1954|Genfarráðstefnan]] 21. júlí 1954; [[Grumman F6F-5]]-þota býr sig til lendingar á frönsku flugmóðurskipi í [[Tonkinflói|Tonkinflóa]]. | date = 19. desember 1946 – 1. ágúst 1954<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=12|day1=19|year1=1946|month2=08|day2=01|year2=1954}}) | place = [[Franska Indókína]] | territory = * [[Skipting Víetnam]] á milli [[Norður-Víetnam]]s og [[Suður-Víetnam]]s þann 22. júlí 1954 * Sjálfstæði [[Laos]] og [[Kambódía|Kambódíu]] | result = Sigur [[Norður-Víetnam]]s og bandamanna<ref name="Lee Lanning">{{cite book |last=Lee Lanning |first=Michael |title=Inside the VC and the NVA |url=https://archive.org/details/insidevcnvareals0000lann_i4e5 |year=2008 |publisher=[[Texas A&M University Press]] |isbn=978-1-60344-059-2 |page=[https://archive.org/details/insidevcnvareals0000lann_i4e5/page/119 119]}}</ref><ref name=Crozier>{{cite book |last=Crozier |first=Brian |title=Political Victory: The Elusive Prize Of Military Wars |url=https://archive.org/details/politicalvictory0000croz |year=2005 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-0-7658-0290-3 |page=[https://archive.org/details/politicalvictory0000croz/page/47 47]}}</ref>{{sfn|Fall|1994|p=63}}<ref>{{cite book |last=Logevall |first=Fredrik |title=Embers of War: the fall of an empire and the making of America's Vietnam |url=https://archive.org/details/embersofwarfallo0000loge |year=2012 |publisher=[[Random House]] |isbn=978-0-375-75647-4 |pages=[https://archive.org/details/embersofwarfallo0000loge/page/596 596]–599}}</ref> * [[Genfarráðstefnan 1954]] * Brottför Frakka frá Indókína * Sjálfstæði [[Norður-Víetnam]] viðurkennt * [[Suður-Víetnam]], [[Konungsríkið Laos]] og [[Konungsríkið Kambódía]] hljóta sjálfstæði * Víetnam skipt á milli [[Norður-Víetnam|Norðurs]] (undir stjórn Việt Minh) og [[Suður-Víetnam|Suðurs]] * Upphaf [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðsins]] | combatant1 = {{flagicon|Víetnam}} [[Norður-Víetnam]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Việt Minh]] {{flagdeco|Laos}} [[Lao Issara]] (1945–1949)<br />{{flagdeco|Laos}} [[Pathet Lao]] (1949–1954)<ref name="Dalloz">{{cite book |first=Jacques |last=Dalloz |title=La Guerre d'Indochine 1945–1954 |language=fr |trans-title=Indókínastríðið 1945–1954 |publisher=Seuil |location=Paris |date=1987 |pages=129–130, 206}}</ref><br /> {{flagdeco|Kambódía|1975}} [[Khmer Issarak]]<ref name="Dalloz"/> * {{flagdeco|Kambódía|1975}} [[Sameinaða Issarak-fylkingin]]<br>(1950–1954)<ref>{{cite book |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |title=How Pol Pot Came to Power |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop0000kier |location=London |publisher=[[Verso Books]] |date=1985 |page=[https://archive.org/details/howpolpotcametop0000kier/page/80 80]}}</ref> ---- '''Stuðningsaðilar''':<br />{{flag|Austur-Þýskaland|1949}} (1950–1954)<br>{{flag|Sovétríkin|1936}} (1952–1954)<ref name="henrisalvador">{{cite web |url=http://www.dailymotion.com/video/x2082a_john-foster-dulles-on-the-fall-of-d_events |title=John Foster Dulles on the fall of Dien Bien Phu |author=henrisalvador |website=[[Dailymotion]] |date=17 May 2007 |access-date=August 19, 2015}}</ref><ref name="qdnd.vn"/><br />{{flag|Kína|1949}} (1949–1954)<ref name="qdnd.vn">{{cite web |url=https://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-vn/61/43/3/3/32/75212/Default.aspx |title=Viện trợ của Trung Quốc đối với cuộc kháng chiến chống Pháp của Việt Nam |language=vi |trans-title=Aðstoð Kína við andspyrnustríð Víetnams gegn Frökkum |access-date=August 19, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202043712/http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-VN/61/43/3/3/32/75212/Default.aspx |archive-date=December 2, 2013 |df=mdy-all}}</ref> | combatant2 = {{flagdeco|Frakkland}} [[Franska nýlenduveldið]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Fjórða franska lýðveldið|Frakkland]] * {{flagicon|Frakkland}} [[Franska Indókína]] * {{nowrap|{{flagdeco|Kambódía}} [[Kambódía]]}} * {{flagdeco|Laos|colonial}} [[Laos]] * {{flagdeco|Víetnam|1890}} [[Suður-Víetnam]] ** [[File:Flag of Binh Xuyen Army.svg|25px]] [[Bình Xuyên]] ** [[File:Hoa Hao flag.svg|25px]] [[Hòa Hảo]] ** [[File:Caodaist eye.PNG|25px]] [[Cao Đài]] ---- '''Stuðningsaðilar:'''<br />{{flag|Bandaríkin|1912}} (1950–1954)<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2005/US/02/28/cia.pilots/index.html |title=France honors CIA pilots |date=February 28, 2005 |work=[[CNN]] |access-date=August 19, 2015}}</ref> | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam}} [[Hồ Chí Minh]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Võ Nguyên Giáp]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Phạm Văn Đồng]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Trường Chinh]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Hoàng Văn Thái]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Nguyễn Bình]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Nguyễn Văn Lập]] * {{flagdeco|Laos}} [[Souphanouvong]] * {{flagdeco|Laos}} [[Kaysone Phomvihane]] * {{flagdeco|Kambódía|1975}} [[Son Ngoc Minh]] * {{flagdeco|Kambódía|1975}} [[Tou Samouth]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Frakkland}} [[Philippe Leclerc de Hauteclocque|Philippe Leclerc]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Jean-Étienne Valluy]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Roger Blaizot]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Marcel Carpentier]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Jean de Lattre de Tassigny|Jean de Tassigny]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Raoul Salan]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Henri Navarre]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Paul Ély]] * {{flagdeco|Frakkland}} [[Alphonse Pierre Juin]] * {{flagdeco|Víetnam|1890}} [[Bảo Đại]] * {{flagdeco|Kambódía}} [[Norodom Sihanouk]] * {{flagdeco|Laos|colonial}} [[Sisavang Vong]]}} | strength1 = {{plainlist| * '''Việt Minh:''' ** Fastaliðar: 125.000 ** Héraðshermenn: 75.000 ** Óreglulegir hermenn: 250.000{{sfn|Windrow|1998|p=23}} * Fyrrum sjálfboðaliðar úr japanska keisarahernum: u.þ.b. 5.000<ref>{{cite web |last1=Ford |first1=Dan |title=Japanese soldiers with the Việt Minh |url=https://www.warbirdforum.com/japviet.htm}}</ref> ** Marokkóskir liðhlaupar: 150<ref>{{Cite web |first=Zaïnab |last=Aboulfaraj |title=Indochine : Quand 85 déserteurs marocains ont été rapatriés du Vietnam vers le Maroc |trans-title=Indókína: Þegar 85 marokkóskir liðhlaupar voru sendir heim frá Víetnam til Marokkó|url=https://www.yabiladi.com/articles/details/58048/indochine-quand-deserteurs-marocains-rapatries.html |access-date=2022-10-25 |website=Yabiladi |language=fr}}</ref> '''Alls: u.þ.b. 450.000'''}} | strength2 = {{plainlist|'''Frakkland''': * Leiðangursher: 190.000 * Aðstoðarlið á staðnum: 55.000 '''Suður-Víetnam''': * 150.000<ref name="windrow">{{harvnb|Windrow|1998|page=11}}</ref> * '''Alls: u.þ.b. 395,000'''}} | casualties1 = {{plainlist|'''Việt Minh:''' * 175.000–300.000 látnir eða týndir (mat vestrænna sagnfræðinga)<ref>Fall, Bernard, ''The Two Vietnams'' (1963)</ref><ref>Eckhardt, William, ''World Military and Social Expenditures 1987–88'' (12. útg., 1987) eftir Ruth Leger Sivard.</ref><ref name="Clodfelter, Micheal 1995"/><ref>Stanley Kutler, ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1996)</ref> * 191.605 staðfest dauðsföll (mat víetnömsku stjórnarinnar)<ref>{{Cite web |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |title=Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO, datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Quản%20lý%20chỉ%20đạo/Chuyên%20đề%204.doc |accessdate=4 April 2023}}</ref>}} | casualties2 = {{plainlist|'''Franska heimsveldið:''' * 74.220 látnir (þar af 20.685 Frakkar){{sfn|Clodfelter|2008|p=657}} * 64.127 særðir '''Suður-Víetnam:''' * 58.877 látnir eða týndir<ref>Dommen, Arthur J. (2001), [https://books.google.com/books?id=MauWlUjuWNsC&dq=The+Indochinese+Experience+of+the+French+and+the+Americans+100%2C000+to+150%2C000&pg=PA252 ''The Indochinese Experience of the French and the Americans''], Indiana University Press, p. 252</ref> '''Alls: u.þ.b. 134.500 látnir eða týndir'''}} | casualties3 = {{plainlist| * 400.000–842.707 alls drepnir<ref name="T. Lomperis, 1996">{{cite book |first=T. |last=Lomperis |title=From People's War to People's Rule |url=https://archive.org/details/frompeopleswarto0000lomp_g5z3 |date=1996}}</ref><ref name="Clodfelter, Micheal 1995"/><ref>{{cite book |first=S. |last=Karnow |title=Vietnam: a History |url=https://archive.org/details/vietnamhistory0000karn_p4s2 |date=1983}}</ref> * 125.000–400.000 óbreyttir borgarar drepnir<ref name="Clodfelter, Micheal 1995">{{cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Vietnam in Military Statistics |date=1995}}</ref><ref>{{cite book |last=Smedberg |first=M. |date=2008 |title=Vietnamkrigen: 1880–1980 |language=da |trans-title=Víetnamstríðið: 1880–1980 |publisher=Historiska Media |page=88}}</ref><ref>{{cite book |last=Eckhardt |first=William |title=World Military and Social Expenditures 1987–88 |edition=12th |date=1987 |publisher=[[Ruth Leger Sivard]]}}</ref><ref name="Ref-1">{{cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |date=2001 |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |url=https://archive.org/details/indochineseexper0000domm |publisher=[[Indiana University Press]] |page=[https://archive.org/details/indochineseexper0000domm/page/252 252]}}</ref>}} }} '''Fyrri Indókínastyrjöldin''' var háð frá 1946 til 1954 á milli [[Fjórða franska lýðveldið|Frakklands]] og [[Víetnam|víetnömsku]] sjálfstæðishreyfingarinnar [[Việt Minh]] undir forystu [[Ho Chi Minh]]. Styrjöldinni lauk með því að Frakkar misstu stjórn í [[franska Indókína]], nýlendum sínum þar sem nú eru ríkin [[Víetnam]], [[Laos]] og [[Kambódía]]. Stríðið leiddi til þess að Víetnam var skipt í tvo hluta, sem leiddi nokkrum árum síðar til [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðsins]]. ==Bakgrunnur== Árið 1945 ákvað Frakkland að breyta nýlendum sínum í Indókína í ríkjasamband sem skyldi hafa sjálfstæði innan nýs fransks samveldis. Margir litu á þetta sem framlengingu á [[Franska nýlenduveldið|nýlendustjórn Frakka]] í heimshlutanum sem hafði verið við lýði frá níunda áratugi 19. aldar. Þegar [[Japanska keisaradæmið|Japanir]], sem höfðu hertekið hluta af [[franska Indókína]], gáfust upp eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a í ágúst 1945 leyfðu þeir þjóðernissinnuðum hreyfingum að taka yfir opinberar byggingar og fangelsa franska embættismenn í því skyni að skapa erfiðleika fyrir [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir styrjöldina. [[Việt Minh]] og önnur þjóðernissamtök tóku þannig stjórn í mörgum bæjum og byggðum og mynduðu eigin stjórn þar sem [[Võ Nguyên Giáp]] varð innanríkisráðherra. Frakkar vildu hins vegar endurheimta stjórn í gömlum nýlendum sínum í Indókína. Í janúar 1946 drógu Bretar burt herlið sem þeir höfðu haft í landinu frá stríðslokum og síðar sama ár gerðu Kínverjar slíkt hið sama eftir vilyrði frá Frökkum um að þeir myndu láta af kröfum sínum um landsvæði í Kína. Þegar Japanir höfðu sig á brott var upplausn eftir í Indókína sem Frakkar gátu ekki náð stjórn á. Víetnamski sjálfstæðisforinginn [[Hồ Chí Minh]] nýtti sér þetta ástand og lýsti yfir sjálfstæði Víetnams frá Frakklandi þann 2. september árið 1945. Hồ Chí Minh, sem hafði barist gegn japanska hernámsliðinu á stríðsárunum, hafði átt von á því að [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] styddu sjálfstæðisyfirlýsinguna. Eins árs samningaviðræður við Frakka skiluðu hins vegar engum árangri. Þann 23. nóvember 1946 gerðu Frakkar loftárásir á hafnarbæinn [[Haiphong]] í noðurhluta Víetnams og þann 19. desember sama ár tóku Frakkar yfir [[Hanoi]]. ==Gangur stríðsins== Þegar Frakkar sendu herlið til Indókína nokkru síðar tókst þeim aðeins að ná stjórn í hluta landsins, sér í lagi í norðurhluta Víetnams. Frakkar náðu stjórn í stórborgunum og Việt Minh dró því hermenn sína út á hálendið til að há [[Skæruhernaður|skæruhernað]]. Árið 1950 lýsti stjórn [[Harry S. Truman]] Bandaríkjaforseta yfir stuðningi við Frakkland í stríðinu, sem var fyrsta skref Bandaríkjamanna að hernaðarinngripi í Indókína. Võ Nguyên Giáp átti fyrst um sinn erfitt með að stýra árásum gegn nýlenduher Frakka en staða víetnamskra sjálfstæðissinna batnaði mjög eftir að [[Maó Zedong]] vann sigur gegn [[Chiang Kai-shek]] í [[Kínverska borgarastyrjöldin|kínversku borgarastyrjöldinni]] árið 1949 þar sem Việt Minh gat þá komið sér upp öruggum bækistöðvum innan landamæra Kína.<ref name="Spartacus">{{Vefheimild|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/VNgiap.htm|vefsíða=Spartacus.schoolnet|safnslóð=https://web.archive.org/web/20150107203218/http://spartacus-educational.com/VNgiap.htm|titill=Vo Nguyen Giap|tungumál=enska|útgefandi=Spartacus Educational|höfundur=John Simkin|dags=2014|safnár=2015|safnmánuður=7. janúar|skoðað=23. janúar 2024}}</ref> Árið 1953 stjórnaði Việt Minh stórum hlutum af norðanverðu Víetnam en Frakkar viðhéldu stjórn í suðurhlutanum.<ref name="Spartacus" /> Brátt varð ljóst að stríðið yrði langvinnt og mannfall Frakka færðist mjög í aukana. Á árunum 1946 til 1952 féllu um 90.000 franskir hermenn í valinn í stríðinu. Frakkar buðust þá til að viðurkenna sjálfstæði Víetnams en Việt Minh treystu ekki vilyrðum Frakka og stríðið hélt áfram.<ref name="Spartacus" /> == Mótmæli gegn stríðinu í Frakklandi == Í Frakklandi jókst mótstaða gegn stríðinu smám saman, einkum vegna fjögurra þátta:<ref name="Spartacus" /> * Mikils mannfalls; * Mikils kostnaðar, á sama tíma og endurbygging eftir seinni heimsstyrjöldina stóð enn yfir; * Skorts á skýrri sýn um það hvernig skyldi endanlega leyst úr átökunum; * Síaukinna efasemda innan Frakklands um að Frakkar hefðu neinn siðferðislegan rétt til að ráða yfir Indókína. == Diên Biên Phu == Í ljósi þróunar á almenningsáliti heima fyrir vildi [[franski herinn]] mæta Việt Minh í einni stórorrustu þar sem hægt væri að vinna fullnaðarsigur til að ljúka styrjöldinni. Í desember 1953 komu Frakkar sér upp herstöð við [[Diên Biên Phu]] til þess að loka birgðalínum Việt Minh í gegnum [[Laos]].<ref name="Spartacus" /> Việt Minh hóf í kjölfarið 57 daga umsátur um herstöðina<ref name="Time">{{Vefheimild|safnslóð=https://web.archive.org/web/20061127183407/http://www.time.com/time/asia/2006/heroes/nb_nguyen.html|url=http://www.time.com/time/asia/2006/heroes/nb_nguyen.html|útgefandi=[[Time Magazine]]|dags=2006|titill=General Vo Nguyen Giap |tungumál=enska|safnmánuður=27. nóvember|safnár=2006|höfundur= Kay Johnson|skoðað=23. janúar 2024}}</ref> með herafla alls staðar að úr Víetnam sem alls nam um 70.000 mönnum.<ref name="Spartacus" /> Umsátrið og stórskotaliðsárásir Víetnama stóðu þar til [[orrustan við Dien Bien Phu]] var háð þann 13. mars 1954. Orrustunni lauk með ósigri Frakka þann 7. maí 1954 þegar [[Christian de Castries]] varð að gefast upp eftir átta vikna umsátur. ==Eftirmálar== Eftir [[Genfarráðstefnan 1954|Genfarráðstefnuna 1954]] var Víetnam formlega skipt í tvo hluta og Frakkar drógu her sinn burt frá landinu. Sigur Việt Minh gegn frönsku nýlendustjórninni var mikilvægur þáttur í [[afnýlendun]] á alþjóðavísu<ref name="Time" /> þar sem þetta var fyrsti stóri sigur asískrar andspyrnuhreyfingar gegn nýlenduher í hefðbundnum hernaði. Þar með rauf sigurinn hugmyndina um að vestrænu nýlenduveldin væru ósigrandi.<ref name="Time" /> ==Tilvísanir== <references/> * {{Cite book |last=Windrow |first=Martin |author-link=Martin Windrow |title=The French Indochina War, 1946–1954 |publisher=Osprey |year=1998 |isbn=978-1-85532-789-4}} * {{Cite book |last=Windrow |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=X8uMkhwysQQC |title=The Last Valley: A Political, Social, and Military History |publisher=Orion |year=2011 |isbn=978-1-85109-961-0 |author-mask=3 |via=Google Books}} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and armed conflicts: a statistical encyclopedia of casualty and other figures, 1494-2007 |url=https://archive.org/details/warfarearmedconf0000clod |publisher=McFarland |year=2008 |isbn=978-0-7864-3319-3 |location=Jefferson, NC}} * {{Cite book |last=Fall |first=Bernard B. |url=https://books.google.com/books?id=GkHH8OoCTtAC&q=%22Street+Without+Joy:+The+French+Debacle+In+Indochina%22 |title=Street Without Joy: The French Debacle in Indochina |publisher=Stackpole |year=1994 |isbn=978-0-8117-1700-7 |author-mask=3 |via=Google Books}} {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:Fyrri Indókínastyrjöldin| ]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:Saga Víetnam]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] ekcxlwl8mhjutko806u95ki6h51yues 0 179334 1960196 1960086 2026-04-16T17:08:05Z Bjarki S 9 /* Yfirlit */ 1960196 wikitext text/x-wiki '''Sveitastjórnarkosningarnar á Íslandi 2026''' verða haldnar þann [[16. maí]] [[2026]]. Kjörin verður 61 sveitarstjórn en þeim fækkar um þrjár frá [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|seinustu kosningum]] vegna sameininga sveitarfélaga sem þegar hafa farið fram eða taka munu gildi eftir kosningarnar. ==Framkvæmd== Sveitarstjórnir eru kjörnar annað hvort með [[Listakosning|listakosningu]] eða [[Óbundin kosning|óbundinni kosningu]] en síðari kosturinn felur í sér persónukjör þar sem allir kjörgengir einstaklingar í sveitarfélagi eru í framboði nema þeir sem sérstaklega hafa skorast undan því. Óbundin kosning fer fram ef enginn framboðslisti kemur fram fyrir framboðsfrest en ef aðeins einn framboðslisti berst, þá teljast efstu menn þess lista sjálfkjörnir (jafn margir og sætin eru í sveitarstjórninni). Fjöldi sveitarstjórnarmanna er misjafn eftir sveitarfélögum en stendur þó alltaf á oddatölu. Fæstir geta þeir verið fimm en flestir eru þeir í Reykjavík þar sem þeir eru 23. Fyrir þessar sveitarstjórnarkosningar var sett í kosningalög sérstakt tímabundið ákvæði vegna [[Sundhnúkseldar|náttúruhamfara við Grindavík]] sem leyfir þeim kjósendum sem höfðu [[lögheimili]] þar fyrir rýmingu bæjarins 10. nóvember 2023 en hafa flutt það í annað sveitarfélag að velja hvort þeir verði á kjörskrá í Grindavík eða í því sveitarfélagi þar sem þeir hafa nú lögheimili.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-19-grindvikingar-fa-ad-velja-um-hvar-their-kjosa-467464|titill=Grindvíkingar fá að velja um hvar þeir kjósa|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=19. febrúar|ár=2026}}</ref> ==Yfirlit== {| class="wikitable sortable" |+ Yfirlit framboða í sveitarfélögum með 3.000 eða fleiri kjósendum á kjörskrá ! colspan="2" | Sveitarfélag ! colspan="7" | Framboð í fleiri en einu sveitarfélagi ! colspan="4" rowspan="2" class=unsortable | Önnur framboð ! rowspan="2" class=unsortable |Niðurstöður |- !Nafn ! Kjósendur ! class=unsortable | {{LB|B}} ! class=unsortable | {{LB|C}} ! class=unsortable | {{LB|D}} ! class=unsortable | {{LB|J}} ! class=unsortable | {{LB|M}} ! class=unsortable | {{LB|S}} ! class=unsortable | {{LB|V}}/{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} |- |[[Reykjavík]] |style="text-align:right" | 108.545 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} |{{LB|J}} |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} |{{LB|F}} |{{LB2|G|Góðan daginn}} |{{LB|P}} |{{LB2|R|Okkar borg}} |[[#Reykjavík|Niðurstöður]] |- |[[Kópavogur]] | style="text-align:right" | 30.949 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} |{{LB|J}} |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB|V}} | | | | |[[#Kópavogur|Niðurstöður]] |- |[[Hafnarfjörður]] | style="text-align:right" | 24.593 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} | | | | |[[#Hafnarfjörður|Niðurstöður]] |- |[[Reykjanesbær]] | style="text-align:right" | 17.086 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Reykjanesbær|Niðurstöður]] |- |[[Garðabær]] | style="text-align:right" | 15.730 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | |{{LB2|G|Garðabæjarlistinn|#ffc103}} | | | |[[#Garðabær|Niðurstöður]] |- |[[Akureyri]] | style="text-align:right" | 15.547 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB|V}} |{{LB2|A|Akureyrarlistinn|#0176d3}} |{{LB2|L|Bæjarlisti Akureyrar|#f36f21}} | | |[[#Akureyri|Niðurstöður]] |- |[[Mosfellsbær]] | style="text-align:right" | 10.391 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | |{{LB2|L|Vinir Mosfellsbæjar|#ffff01|#707070}} | | | |[[#Mosfellsbær|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Árborg|Árborg]] | style="text-align:right" | 9.567 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | | |{{LB|S}} | | | | | |[[#Sveitarfélagið Árborg|Niðurstöður]] |- |[[Akranes]] |style="text-align:right" | 6.296 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Akranes|Niðurstöður]] |- |[[Fjarðabyggð]] |style="text-align:right" | 3.976 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Fjarðabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Múlaþing]] |style="text-align:right" | 3.949 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | |{{LB|V}} |{{LB2|L|Austurlistinn og Viðreisn|#cb6be6}} | | | |[[#Múlaþing|Niðurstöður]] |- |[[Seltjarnarnes]] |style="text-align:right" | 3.541 | | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Seltjarnarnes|Niðurstöður]] |- |[[Vestmannaeyjar]] |style="text-align:right" | 3.540 | | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | | |{{LB2|E|Eyjalistinn|#fe8212}} | | | |[[#Vestmannaeyjar|Niðurstöður]] |- |[[Skagafjörður (sveitarfélag)|Skagafjörður]] |style="text-align:right" | 3.297 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | | |{{LB2|L|Byggðalistinn|black|white}} | | | |[[#Skagafjörður|Niðurstöður]] |- |[[Suðurnesjabær]] |style="text-align:right" | 3.152 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Suðurnesjabær|Niðurstöður]] |- |[[Borgarbyggð]] |style="text-align:right" | 3.082 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | | |{{LB2|A|Borgarbyggðarlistinn|#195184}} | | | |[[#Borgarbyggð|Niðurstöður]] |} <!-- |- |[[Ísafjarðarbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3794 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | |{{LB|P}} | | |{{LB2|Í|Í-listinn|#fed000}} | | |[[#Ísafjarðarbær|Niðurstöður]] |- |[[Grindavík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3539 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | |{{LB|S}} | |{{LB2|U|Rödd unga fólksins}} | | |[[#Grindavík|Niðurstöður]] |- |[[Norðurþing]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3030 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | |{{LB|S}} |{{LB|V}} | | | |[[#Norðurþing|Niðurstöður]] |- |[[Hveragerði]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2778 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|O|Okkar Hveragerði}} | | |[[#Hveragerði|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Hornafjörður|Svf. Hornafjörður]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2387 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Kex framboðið}} | | |[[#Sveitarfélagið Hornafjörður|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Ölfus|Svf. Ölfus]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2369 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|H|Íbúalistinn}} | | |[[#Sveitarfélagið Ölfus|Niðurstöður]] |- |[[Fjallabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1970 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|A|Jafnaðarfólk og óháðir í Fjallabyggð}} |{{LB2|H|Fyrir heildina}} | |[[#Fjallabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Rangárþing eystra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1924 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Nýi óháði listinn}} | | |[[#Rangárþing eystra|Niðurstöður]] |- |[[Dalvíkurbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1855 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Dalvíkurbyggð, óháð framboð}} | | |[[#Dalvíkurbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Rangárþing ytra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1740 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|Á|Áhugafólk um sveitarstjórnarmál}} | | |[[#Rangárþing ytra|Niðurstöður]] |- |[[Snæfellsbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1679 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|J|Bæjarmálasamtök Snæfellsbæjar}} | | |[[#Snæfellsbær|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Vogar|Svf. Vogar]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1331 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|E|Framboðsfélag E-listans}} |{{LB2|L|Listi fólksins}} | |[[#Sveitarfélagið Vogar|Niðurstöður]] |- |[[Þingeyjarsveit]] og [[Skútustaðahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1323 | | | | | | | | |{{LB2|E|E-listi}} |{{LB2|K|K-listi}} | |[[#Þingeyjarsveit og Skútustaðahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Blönduós]] og [[Húnavatnshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1322 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|G|Gerum þetta saman}} |{{LB2|H|H-listi}} | |[[#Blönduós og Húnavatnshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Stykkishólmur]] og [[Helgafellssveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1262 | | | | | | | | |{{LB2|H|Listi framfarasinna}} |{{LB2|Í|Íbúalistinn}} | |[[#Stykkishólmur og Helgafellssveit|Niðurstöður]] |- |[[Húnaþing vestra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1222 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Nýtt afl (Húnaþing vestra)}} | | |[[#Húnaþing vestra|Niðurstöður]] |- |[[Bláskógabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1144 | | | | | | | | |{{LB2|T|T-listinn í Bláskógabyggð}} |{{LB2|Þ|Þ-listinn í Bláskógabyggð}} | |[[#Bláskógabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Eyjafjarðarsveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1097 | | | | | | | | |{{LB2|F|F-listinn í Eyjafjarðarsveit}} |{{LB2|K|K-listinn í Eyjafjarðarsveit}} | |[[#Eyjafjarðarsveit|Niðurstöður]] |- |[[Vesturbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1064 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Ný sýn}} | | |[[#Vesturbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Bolungarvík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 958 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Máttur meyja og manna}} | | |[[#Bolungarvík|Niðurstöður]] |- |[[Grundarfjarðarbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 862 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|L|Samstaða bæjarmálafélag}} | | |[[#Grundarfjarðarbær|Niðurstöður]] |- |[[Hrunamannahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 822 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|L|L-listinn í Hrunamannahreppi}} | | |[[#Hrunamannahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Mýrdalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 758 |{{LB|B}} | | | | | | | |{{LB2|A|Allir}} | | |[[#Mýrdalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Flóahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 690 | | | | | | | | |{{LB2|I|Framfaralistinn}} |{{LB2|T|T-listinn í Flóahreppi}} | |[[#Flóahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Hörgársveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 653 | | | | | | | | |{{LB2|H|H-listi Hörgársveitar)}} |{{LB2|J|Gróska)}} | |[[#Hörgársveit|Niðurstöður]] |- |[[Vopnafjarðarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 653 |{{LB|B}} | | | | | | | |{{LB2|H|Vopnafjarðarlistinn}} | | |[[#Vopnafjarðarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Hvalfjarðarsveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 647 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Hvalfjarðarsveit|Niðurstöður]] |- |[[Skaftárhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 624 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|Ö|Öflugt samfélag}} | | |[[#Skaftárhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Dalabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 620 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Dalabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Langanesbyggð]] og [[Svalbarðshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 598 | | | | | | | | |{{LB2|H|Betri byggð}} |{{LB2|L|Framtíðarlistinn}} | |[[#Langanesbyggð og Svalbarðshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 590 | | | | | | | | |{{LB2|E|Uppbygging}} |{{LB2|L|Samvinnulistinn}} |{{LB2|U|Umhyggja, umhverfi, uppbygging}} |[[#Skeiða- og Gnúpverjahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Grímsnes- og Grafningshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 492 | | | | | | | | |{{LB2|E|Óháðir lýðræðissinnar}} |{{LB2|G|Framboðslisti um framsýni og fyrirhyggju}} | |[[#Grímsnes- og Grafningshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skagaströnd|Svf. Skagaströnd]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 470 | colspan="11" style="text-align:center" | ''einn listi'' ({{LB2|H|Skagastrandarlistinn}}) ''kom fram og er sjálfkjörinn'' |[[#Sveitarfélagið Skagaströnd|Niðurstöður]] |- |[[Svalbarðsstrandarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 441 | | | | | | | | |{{LB2|A|Strandarlistinn}} |{{LB2|Ö|Ströndungur}} | |[[#Svalbarðsstrandarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Strandabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 435 | | | | | | | | |{{LB2|A|Almennir borgarar}} |{{LB2|T|Strandabandalagið}} | |[[#Strandabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Grýtubakkahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 371 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Grýtubakkahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Ásahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 271 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Ásahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Tálknafjarðarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 268 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Tálknafjarðarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Kjósarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 250 | | | | | | | | |{{LB2|A|Íbúar í Kjós}} |{{LB2|K|Kjósarlistinn}} |{{LB2|Þ|Saman í sveit}} |[[#Kjósarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Reykhólahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 236 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Reykhólahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Súðavíkurhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 201 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Súðavíkurhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Eyja- og Miklaholtshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 119 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Eyja- og Miklaholtshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Kaldrananeshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 110 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Kaldrananeshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Fljótsdalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 98 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Fljótsdalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skagabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 92 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Skagabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Skorradalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 66 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Skorradalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Tjörneshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 56 | colspan="11" style="text-align:center" | ''einn listi'' ({{LB2|T|Tjörneslistinn}}) ''kom fram og er sjálfkjörinn'' |[[#Tjörneshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Árneshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 42 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' | [[#Árneshreppur|Niðurstöður]] |} --> ==Höfuðborgarsvæðið== === [[Reykjavík]] === {{Sjá einnig|Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2026}} Í kjölfar borgarstjórnarkosninga 2022 var myndaður meirihluti [[Samfylkingin|Samfylkingar]], [[Framsóknarflokkur|Framsóknarflokks]], [[Viðreisn]]ar og [[Píratar|Pírata]]. Samkvæmt samkomulagi flokkanna gegndi [[Dagur B. Eggertsson]], oddviti Samfylkingar, hlutverki borgarstjóra fram í janúar 2024 en þá tók [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]], oddviti Framsóknar, við embættinu. Upp úr þessu meirihlutasamstarfi slitnaði í febrúar 2025, m.a. vegna ágreinings um skipulagsmál vegna [[Reykjavíkurflugvöllur|Reykjavíkurflugvallar]]. Nýr fimm flokka meirihluti Samfylkingar, Pírata, [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokksins]] og [[Flokkur fólksins|Flokks fólksins]] tók þá við og [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] tók við embætti borgarstjóra, en hún var þá orðin oddviti Samfylkingar í borgarstjórn eftir að Dagur [[Alþingiskosningar 2024|náði kjöri á Alþingi]] og vék úr borgarstjórn. Í skoðanakönnununum hefur fylgi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]], Samfylkingar, Viðreisnar og [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]] verið að mælast hærra en það fylgi sem flokkarnir fengu árið 2022, en Miðflokkurinn fékk þá engann mann kjörinn í borgarstjórn. Á móti hefur fylgi við Framsóknarflokkinn minnkað verulega og einnig nokkuð hjá Pírötum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252811685d/ny-konnun-synir-meiri-hlutann-fallinn-i-borginni|titill=Ný könnun sýnir meiri­hlutann fallinn í borginni|höfundur=Sunna Sæmundsdóttir|útgefandi=Vísir.is|mánuður=2. desember|ár=2025}}</ref> Nokkur umræða hefur átt sér stað um möguleika á sameiginlegu framboði vinstri flokka. Sanna Magdalena Mörtudóttir sem nú er oddviti Sósíalistaflokksins í borgarstjórn gaf út að hún hyggi á framboð undir merkjum „Vors til vinstri“ og bauð öðrum að vera með. Vinstri græn þáðu boðið og var nafninu síðar breytt í ''Vinstrið''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252816686d|titill=Sanna býður sig fram undir merkjum Vors til vinstri|höfundur=Árni Sæberg|útgefandi=Vísir.is|mánuður=12. desember|ár=2025}}</ref> ===[[Kópavogur]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar í Kópavogi}} ===[[Hafnarfjörður]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar í Hafnarfirði}} ===[[Garðabær]]=== ===[[Mosfellsbær]]=== ===[[Seltjarnarnes]]=== ===[[Kjósarhreppur]]=== ==Suðurnes== ===[[Reykjanesbær]]=== ===[[Suðurnesjabær]]=== ===[[Sveitarfélagið Vogar]]=== ===[[Grindavík]]=== ==Vesturland== ===[[Akranes]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar á Akranesi}} ===[[Borgarbyggð]] og [[Skorradalshreppur]]=== Sameining Borgarbyggðar og Skorradalshrepps var samþykkt í báðum sveitarfélögum í íbúakosningum í september 2025 og tekur gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninga. ===[[Snæfellsbær]]=== ===[[Sveitarfélagið Stykkishólmur]]=== ===[[Grundarfjarðarbær]]=== ===[[Hvalfjarðarsveit]]=== ===[[Dalabyggð]]=== ===[[Eyja- og Miklaholtshreppur]]=== ==Vestfirðir== ===[[Ísafjarðarbær]]=== ===[[Vesturbyggð]]=== ===[[Bolungarvík]]=== ===[[Strandabyggð]]=== ===[[Reykhólahreppur]]=== ===[[Súðavíkurhreppur]]=== ===[[Kaldrananeshreppur]] og [[Árneshreppur]]=== Sameining Kaldrananeshrepps og Árneshrepps var samþykkt í báðum sveitarfélögum í íbúakosningum í mars 2026 og átti að taka gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna en framkvæmd íbúakosninganna var kærð til innviðaráðuneytisins sem mun ekki úrskurða í málinu fyrir sveitarstjórnarkosningar. Sveitarstjórnarkosningar fara því fram í sitt hvoru lagi í hreppunum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-10-kosid-i-tvennu-lagi-a-strondum-thratt-fyrir-sameiningu-472418|titill=Kosið í tvennu lagi á Ströndum þrátt fyrir sameiningu|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=10. apríl|ár=2026}}</ref> ==Norðurland vestra== ===[[Skagafjörður (sveitarfélag)|Skagafjörður]]=== ===[[Húnabyggð]]=== ===[[Húnaþing vestra]]=== ===[[Sveitarfélagið Skagaströnd]]=== ==Norðurland eystra== ===[[Akureyri]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar á Akureyri}} ===[[Norðurþing]]=== ===[[Fjallabyggð]]=== ===[[Dalvíkurbyggð]]=== ===[[Þingeyjarsveit]]=== ===[[Eyjafjarðarsveit]]=== ===[[Hörgársveit]]=== ===[[Langanesbyggð]]=== ===[[Svalbarðsstrandarhreppur]]=== ===[[Grýtubakkahreppur]]=== ===[[Tjörneshreppur]]=== ==Austurland== ===[[Fjarðabyggð]]=== ===[[Múlaþing]]=== ===[[Vopnafjarðarhreppur]]=== ===[[Fljótsdalshreppur]]=== ==Suðurland== ===[[Sveitarfélagið Árborg]]=== ===[[Vestmannaeyjar]]=== ===[[Hveragerði]]=== ===[[Sveitarfélagið Ölfus]]=== ===[[Sveitarfélagið Hornafjörður]]=== ===[[Rangárþing eystra]]=== ===[[Rangárþing ytra]]=== ===[[Bláskógabyggð]]=== ===[[Hrunamannahreppur]]=== ===[[Flóahreppur]]=== ===[[Mýrdalshreppur]]=== ===[[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]]=== ===[[Skaftárhreppur]]=== ===[[Grímsnes- og Grafningshreppur]]=== ===[[Ásahreppur]]=== ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Sveitarstjórnarkosningar}} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi]] h5pmxzvhzbnv04le8y56bmjvvx7du2c 1960199 1960196 2026-04-16T17:28:40Z Bjarki S 9 /* Yfirlit */ 1960199 wikitext text/x-wiki '''Sveitastjórnarkosningarnar á Íslandi 2026''' verða haldnar þann [[16. maí]] [[2026]]. Kjörin verður 61 sveitarstjórn en þeim fækkar um þrjár frá [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|seinustu kosningum]] vegna sameininga sveitarfélaga sem þegar hafa farið fram eða taka munu gildi eftir kosningarnar. ==Framkvæmd== Sveitarstjórnir eru kjörnar annað hvort með [[Listakosning|listakosningu]] eða [[Óbundin kosning|óbundinni kosningu]] en síðari kosturinn felur í sér persónukjör þar sem allir kjörgengir einstaklingar í sveitarfélagi eru í framboði nema þeir sem sérstaklega hafa skorast undan því. Óbundin kosning fer fram ef enginn framboðslisti kemur fram fyrir framboðsfrest en ef aðeins einn framboðslisti berst, þá teljast efstu menn þess lista sjálfkjörnir (jafn margir og sætin eru í sveitarstjórninni). Fjöldi sveitarstjórnarmanna er misjafn eftir sveitarfélögum en stendur þó alltaf á oddatölu. Fæstir geta þeir verið fimm en flestir eru þeir í Reykjavík þar sem þeir eru 23. Fyrir þessar sveitarstjórnarkosningar var sett í kosningalög sérstakt tímabundið ákvæði vegna [[Sundhnúkseldar|náttúruhamfara við Grindavík]] sem leyfir þeim kjósendum sem höfðu [[lögheimili]] þar fyrir rýmingu bæjarins 10. nóvember 2023 en hafa flutt það í annað sveitarfélag að velja hvort þeir verði á kjörskrá í Grindavík eða í því sveitarfélagi þar sem þeir hafa nú lögheimili.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-19-grindvikingar-fa-ad-velja-um-hvar-their-kjosa-467464|titill=Grindvíkingar fá að velja um hvar þeir kjósa|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=19. febrúar|ár=2026}}</ref> ==Yfirlit== {| class="wikitable sortable" |+ Yfirlit framboða í sveitarfélögum með 2.000 eða fleiri kjósendum á kjörskrá ! colspan="2" | Sveitarfélag ! colspan="7" | Framboð í fleiri en einu sveitarfélagi ! colspan="4" rowspan="2" class=unsortable | Önnur framboð ! rowspan="2" class=unsortable |Niðurstöður |- !Nafn ! Kjósendur ! class=unsortable | {{LB|B}} ! class=unsortable | {{LB|C}} ! class=unsortable | {{LB|D}} ! class=unsortable | {{LB|J}} ! class=unsortable | {{LB|M}} ! class=unsortable | {{LB|S}} ! class=unsortable | {{LB|V}}/{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} |- |[[Reykjavík]] |style="text-align:right" | 108.545 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} |{{LB|J}} |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} |{{LB|F}} |{{LB2|G|Góðan daginn}} |{{LB|P}} |{{LB2|R|Okkar borg}} |[[#Reykjavík|Niðurstöður]] |- |[[Kópavogur]] | style="text-align:right" | 30.949 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} |{{LB|J}} |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB|V}} | | | | |[[#Kópavogur|Niðurstöður]] |- |[[Hafnarfjörður]] | style="text-align:right" | 24.593 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB2|A|Vinstrið|#023f38}} | | | | |[[#Hafnarfjörður|Niðurstöður]] |- |[[Reykjanesbær]] | style="text-align:right" | 17.086 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Reykjanesbær|Niðurstöður]] |- |[[Garðabær]] | style="text-align:right" | 15.730 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | |{{LB2|G|Garðabæjarlistinn|#ffc103}} | | | |[[#Garðabær|Niðurstöður]] |- |[[Akureyri]] | style="text-align:right" | 15.547 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB|V}} |{{LB2|A|Akureyrarlistinn|#0176d3}} |{{LB2|L|Bæjarlisti Akureyrar|#f36f21}} | | |[[#Akureyri|Niðurstöður]] |- |[[Mosfellsbær]] | style="text-align:right" | 10.391 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | |{{LB2|L|Vinir Mosfellsbæjar|#ffff01|#707070}} | | | |[[#Mosfellsbær|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Árborg|Árborg]] | style="text-align:right" | 9.567 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | | |{{LB|S}} | | | | | |[[#Sveitarfélagið Árborg|Niðurstöður]] |- |[[Akranes]] |style="text-align:right" | 6.296 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Akranes|Niðurstöður]] |- |[[Fjarðabyggð]] |style="text-align:right" | 3.976 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Fjarðabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Múlaþing]] |style="text-align:right" | 3.949 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | |{{LB|V}} |{{LB2|L|Austurlistinn og Viðreisn|#cb6be6}} | | | |[[#Múlaþing|Niðurstöður]] |- |[[Seltjarnarnes]] |style="text-align:right" | 3.541 | | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Seltjarnarnes|Niðurstöður]] |- |[[Vestmannaeyjar]] |style="text-align:right" | 3.540 | | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | | |{{LB2|E|Eyjalistinn|#fe8212}} | | | |[[#Vestmannaeyjar|Niðurstöður]] |- |[[Skagafjörður (sveitarfélag)|Skagafjörður]] |style="text-align:right" | 3.297 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | | |{{LB2|L|Byggðalistinn|black|white}} | | | |[[#Skagafjörður|Niðurstöður]] |- |[[Suðurnesjabær]] |style="text-align:right" | 3.152 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Suðurnesjabær|Niðurstöður]] |- |[[Borgarbyggð]] |style="text-align:right" | 3.082 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | | |{{LB2|A|Borgarbyggðarlistinn|#195184}} | | | |[[#Borgarbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Ísafjarðarbær]] |style="text-align:right" | 2.976 |{{LB|B}} |{{LB|C}} |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} | | | | | |[[#Ísafjarðarbær|Niðurstöður]] |- |[[Hveragerði]] |style="text-align:right" | 2.567 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | |{{LB|S}} | |{{LB2|O|Okkar Hveragerði}} | | | |[[#Hveragerði|Niðurstöður]] |- |[[Norðurþing]] |style="text-align:right" | 2.345 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} |{{LB|S}} |{{LB|V}} | | | | |[[#Norðurþing|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Ölfus|Svf. Ölfus]] |style="text-align:right | 2.212 | | |{{LB|D}} | | |{{LB|S}} | | | | | |[[#Sveitarfélagið Ölfus|Niðurstöður]] |} <!-- |- |[[Grindavík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 3539 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | |{{LB|M}} | |{{LB|S}} | |{{LB2|U|Rödd unga fólksins}} | | |[[#Grindavík|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Hornafjörður|Svf. Hornafjörður]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 2387 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Kex framboðið}} | | |[[#Sveitarfélagið Hornafjörður|Niðurstöður]] |- |[[Fjallabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1970 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|A|Jafnaðarfólk og óháðir í Fjallabyggð}} |{{LB2|H|Fyrir heildina}} | |[[#Fjallabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Rangárþing eystra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1924 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Nýi óháði listinn}} | | |[[#Rangárþing eystra|Niðurstöður]] |- |[[Dalvíkurbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1855 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Dalvíkurbyggð, óháð framboð}} | | |[[#Dalvíkurbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Rangárþing ytra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1740 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|Á|Áhugafólk um sveitarstjórnarmál}} | | |[[#Rangárþing ytra|Niðurstöður]] |- |[[Snæfellsbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1679 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|J|Bæjarmálasamtök Snæfellsbæjar}} | | |[[#Snæfellsbær|Niðurstöður]] |- |[[Sveitarfélagið Vogar|Svf. Vogar]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1331 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|E|Framboðsfélag E-listans}} |{{LB2|L|Listi fólksins}} | |[[#Sveitarfélagið Vogar|Niðurstöður]] |- |[[Þingeyjarsveit]] og [[Skútustaðahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1323 | | | | | | | | |{{LB2|E|E-listi}} |{{LB2|K|K-listi}} | |[[#Þingeyjarsveit og Skútustaðahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Blönduós]] og [[Húnavatnshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1322 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|G|Gerum þetta saman}} |{{LB2|H|H-listi}} | |[[#Blönduós og Húnavatnshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Stykkishólmur]] og [[Helgafellssveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1262 | | | | | | | | |{{LB2|H|Listi framfarasinna}} |{{LB2|Í|Íbúalistinn}} | |[[#Stykkishólmur og Helgafellssveit|Niðurstöður]] |- |[[Húnaþing vestra]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1222 |{{LB|B}} | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Nýtt afl (Húnaþing vestra)}} | | |[[#Húnaþing vestra|Niðurstöður]] |- |[[Bláskógabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1144 | | | | | | | | |{{LB2|T|T-listinn í Bláskógabyggð}} |{{LB2|Þ|Þ-listinn í Bláskógabyggð}} | |[[#Bláskógabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Eyjafjarðarsveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1097 | | | | | | | | |{{LB2|F|F-listinn í Eyjafjarðarsveit}} |{{LB2|K|K-listinn í Eyjafjarðarsveit}} | |[[#Eyjafjarðarsveit|Niðurstöður]] |- |[[Vesturbyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 1064 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|N|Ný sýn}} | | |[[#Vesturbyggð|Niðurstöður]] |- |[[Bolungarvík]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 958 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|K|Máttur meyja og manna}} | | |[[#Bolungarvík|Niðurstöður]] |- |[[Grundarfjarðarbær]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 862 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|L|Samstaða bæjarmálafélag}} | | |[[#Grundarfjarðarbær|Niðurstöður]] |- |[[Hrunamannahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 822 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|L|L-listinn í Hrunamannahreppi}} | | |[[#Hrunamannahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Mýrdalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 758 |{{LB|B}} | | | | | | | |{{LB2|A|Allir}} | | |[[#Mýrdalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Flóahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 690 | | | | | | | | |{{LB2|I|Framfaralistinn}} |{{LB2|T|T-listinn í Flóahreppi}} | |[[#Flóahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Hörgársveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 653 | | | | | | | | |{{LB2|H|H-listi Hörgársveitar)}} |{{LB2|J|Gróska)}} | |[[#Hörgársveit|Niðurstöður]] |- |[[Vopnafjarðarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 653 |{{LB|B}} | | | | | | | |{{LB2|H|Vopnafjarðarlistinn}} | | |[[#Vopnafjarðarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Hvalfjarðarsveit]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 647 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Hvalfjarðarsveit|Niðurstöður]] |- |[[Skaftárhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 624 | | |{{LB|D}} | | | | | |{{LB2|Ö|Öflugt samfélag}} | | |[[#Skaftárhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Dalabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 620 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Dalabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Langanesbyggð]] og [[Svalbarðshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 598 | | | | | | | | |{{LB2|H|Betri byggð}} |{{LB2|L|Framtíðarlistinn}} | |[[#Langanesbyggð og Svalbarðshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 590 | | | | | | | | |{{LB2|E|Uppbygging}} |{{LB2|L|Samvinnulistinn}} |{{LB2|U|Umhyggja, umhverfi, uppbygging}} |[[#Skeiða- og Gnúpverjahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Grímsnes- og Grafningshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 492 | | | | | | | | |{{LB2|E|Óháðir lýðræðissinnar}} |{{LB2|G|Framboðslisti um framsýni og fyrirhyggju}} | |[[#Grímsnes- og Grafningshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skagaströnd|Svf. Skagaströnd]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 470 | colspan="11" style="text-align:center" | ''einn listi'' ({{LB2|H|Skagastrandarlistinn}}) ''kom fram og er sjálfkjörinn'' |[[#Sveitarfélagið Skagaströnd|Niðurstöður]] |- |[[Svalbarðsstrandarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 441 | | | | | | | | |{{LB2|A|Strandarlistinn}} |{{LB2|Ö|Ströndungur}} | |[[#Svalbarðsstrandarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Strandabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 435 | | | | | | | | |{{LB2|A|Almennir borgarar}} |{{LB2|T|Strandabandalagið}} | |[[#Strandabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Grýtubakkahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 371 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Grýtubakkahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Ásahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 271 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Ásahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Tálknafjarðarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 268 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Tálknafjarðarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Kjósarhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 250 | | | | | | | | |{{LB2|A|Íbúar í Kjós}} |{{LB2|K|Kjósarlistinn}} |{{LB2|Þ|Saman í sveit}} |[[#Kjósarhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Reykhólahreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 236 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Reykhólahreppur|Niðurstöður]] |- |[[Súðavíkurhreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 201 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Súðavíkurhreppur|Niðurstöður]] |- |[[Eyja- og Miklaholtshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 119 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Eyja- og Miklaholtshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Kaldrananeshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 110 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Kaldrananeshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Fljótsdalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 98 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Fljótsdalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Skagabyggð]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 92 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Skagabyggð|Niðurstöður]] |- |[[Skorradalshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 66 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' |[[#Skorradalshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Tjörneshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 56 | colspan="11" style="text-align:center" | ''einn listi'' ({{LB2|T|Tjörneslistinn}}) ''kom fram og er sjálfkjörinn'' |[[#Tjörneshreppur|Niðurstöður]] |- |[[Árneshreppur]] |style="text-align:right; font-size:85%" | 42 | colspan="11" style="text-align:center" | ''óbundin kosning'' | [[#Árneshreppur|Niðurstöður]] |} --> ==Höfuðborgarsvæðið== === [[Reykjavík]] === {{Sjá einnig|Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2026}} Í kjölfar borgarstjórnarkosninga 2022 var myndaður meirihluti [[Samfylkingin|Samfylkingar]], [[Framsóknarflokkur|Framsóknarflokks]], [[Viðreisn]]ar og [[Píratar|Pírata]]. Samkvæmt samkomulagi flokkanna gegndi [[Dagur B. Eggertsson]], oddviti Samfylkingar, hlutverki borgarstjóra fram í janúar 2024 en þá tók [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]], oddviti Framsóknar, við embættinu. Upp úr þessu meirihlutasamstarfi slitnaði í febrúar 2025, m.a. vegna ágreinings um skipulagsmál vegna [[Reykjavíkurflugvöllur|Reykjavíkurflugvallar]]. Nýr fimm flokka meirihluti Samfylkingar, Pírata, [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokksins]] og [[Flokkur fólksins|Flokks fólksins]] tók þá við og [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] tók við embætti borgarstjóra, en hún var þá orðin oddviti Samfylkingar í borgarstjórn eftir að Dagur [[Alþingiskosningar 2024|náði kjöri á Alþingi]] og vék úr borgarstjórn. Í skoðanakönnununum hefur fylgi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]], Samfylkingar, Viðreisnar og [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]] verið að mælast hærra en það fylgi sem flokkarnir fengu árið 2022, en Miðflokkurinn fékk þá engann mann kjörinn í borgarstjórn. Á móti hefur fylgi við Framsóknarflokkinn minnkað verulega og einnig nokkuð hjá Pírötum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252811685d/ny-konnun-synir-meiri-hlutann-fallinn-i-borginni|titill=Ný könnun sýnir meiri­hlutann fallinn í borginni|höfundur=Sunna Sæmundsdóttir|útgefandi=Vísir.is|mánuður=2. desember|ár=2025}}</ref> Nokkur umræða hefur átt sér stað um möguleika á sameiginlegu framboði vinstri flokka. Sanna Magdalena Mörtudóttir sem nú er oddviti Sósíalistaflokksins í borgarstjórn gaf út að hún hyggi á framboð undir merkjum „Vors til vinstri“ og bauð öðrum að vera með. Vinstri græn þáðu boðið og var nafninu síðar breytt í ''Vinstrið''.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252816686d|titill=Sanna býður sig fram undir merkjum Vors til vinstri|höfundur=Árni Sæberg|útgefandi=Vísir.is|mánuður=12. desember|ár=2025}}</ref> ===[[Kópavogur]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar í Kópavogi}} ===[[Hafnarfjörður]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar í Hafnarfirði}} ===[[Garðabær]]=== ===[[Mosfellsbær]]=== ===[[Seltjarnarnes]]=== ===[[Kjósarhreppur]]=== ==Suðurnes== ===[[Reykjanesbær]]=== ===[[Suðurnesjabær]]=== ===[[Sveitarfélagið Vogar]]=== ===[[Grindavík]]=== ==Vesturland== ===[[Akranes]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar á Akranesi}} ===[[Borgarbyggð]] og [[Skorradalshreppur]]=== Sameining Borgarbyggðar og Skorradalshrepps var samþykkt í báðum sveitarfélögum í íbúakosningum í september 2025 og tekur gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninga. ===[[Snæfellsbær]]=== ===[[Sveitarfélagið Stykkishólmur]]=== ===[[Grundarfjarðarbær]]=== ===[[Hvalfjarðarsveit]]=== ===[[Dalabyggð]]=== ===[[Eyja- og Miklaholtshreppur]]=== ==Vestfirðir== ===[[Ísafjarðarbær]]=== ===[[Vesturbyggð]]=== ===[[Bolungarvík]]=== ===[[Strandabyggð]]=== ===[[Reykhólahreppur]]=== ===[[Súðavíkurhreppur]]=== ===[[Kaldrananeshreppur]] og [[Árneshreppur]]=== Sameining Kaldrananeshrepps og Árneshrepps var samþykkt í báðum sveitarfélögum í íbúakosningum í mars 2026 og átti að taka gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna en framkvæmd íbúakosninganna var kærð til innviðaráðuneytisins sem mun ekki úrskurða í málinu fyrir sveitarstjórnarkosningar. Sveitarstjórnarkosningar fara því fram í sitt hvoru lagi í hreppunum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-10-kosid-i-tvennu-lagi-a-strondum-thratt-fyrir-sameiningu-472418|titill=Kosið í tvennu lagi á Ströndum þrátt fyrir sameiningu|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=10. apríl|ár=2026}}</ref> ==Norðurland vestra== ===[[Skagafjörður (sveitarfélag)|Skagafjörður]]=== ===[[Húnabyggð]]=== ===[[Húnaþing vestra]]=== ===[[Sveitarfélagið Skagaströnd]]=== ==Norðurland eystra== ===[[Akureyri]]=== {{Sjá einnig|Bæjarstjórnarkosningar á Akureyri}} ===[[Norðurþing]]=== ===[[Fjallabyggð]]=== ===[[Dalvíkurbyggð]]=== ===[[Þingeyjarsveit]]=== ===[[Eyjafjarðarsveit]]=== ===[[Hörgársveit]]=== ===[[Langanesbyggð]]=== ===[[Svalbarðsstrandarhreppur]]=== ===[[Grýtubakkahreppur]]=== ===[[Tjörneshreppur]]=== ==Austurland== ===[[Fjarðabyggð]]=== ===[[Múlaþing]]=== ===[[Vopnafjarðarhreppur]]=== ===[[Fljótsdalshreppur]]=== ==Suðurland== ===[[Sveitarfélagið Árborg]]=== ===[[Vestmannaeyjar]]=== ===[[Hveragerði]]=== ===[[Sveitarfélagið Ölfus]]=== ===[[Sveitarfélagið Hornafjörður]]=== ===[[Rangárþing eystra]]=== ===[[Rangárþing ytra]]=== ===[[Bláskógabyggð]]=== ===[[Hrunamannahreppur]]=== ===[[Flóahreppur]]=== ===[[Mýrdalshreppur]]=== ===[[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]]=== ===[[Skaftárhreppur]]=== ===[[Grímsnes- og Grafningshreppur]]=== ===[[Ásahreppur]]=== ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Sveitarstjórnarkosningar}} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi]] q19b4fgzzk4vn4pc1s985mdte8l9hyg 0 179641 1960277 1918626 2026-04-17T00:14:47Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960277 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Juho Kusti Paasikivi | mynd = J.K. Paasikivi 1945 portrait (cropped).jpg | titill= [[Forseti Finnlands]] | stjórnartíð_start = [[11. mars]] [[1946]] | stjórnartíð_end = [[1. mars]] [[1956]] | forsætisráðherra =[[Mauno Pekkala]] <br /> [[Karl-August Fagerholm]]<br />[[Urho Kekkonen]]<br />[[Sakari Tuomioja]]<br />[[Ralf Törngren]] | forveri = [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|C. G. E. Mannerheim]] | eftirmaður = [[Urho Kekkonen]] | titill2= Forsætisráðherra Finnlands | stjórnartíð_start2 = [[17. nóvember]] [[1944]] | stjórnartíð_end2 = [[9. mars]] [[1946]] | forseti2 = [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] | forveri2 = [[Urho Castrén]] | eftirmaður2 = [[Mauno Pekkala]] | stjórnartíð_start3 = [[27. maí]] [[1918]] | stjórnartíð_end3 = [[27. nóvember]] [[1918]] | forveri3 = [[Pehr Evind Svinhufvud]] | eftirmaður3 = [[Lauri Ingman]] | myndatexti1 = Paasikivi árið 1945. | fæddur = [[27. nóvember]] [[1870]] | fæðingarstaður = [[Hämeenkoski|Koski Hl]], [[Stórfurstadæmið Finnland|Stórfurstadæminu Finnlandi]], [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæminu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1956|12|14|1870|11|27}} | dánarstaður = [[Helsinki]], [[Finnland]]i | þjóderni = [[Finnland|Finnskur]] | maki = Anna Matilda Forsman (látin)<br>Allina (Alli) Valve | stjórnmálaflokkur = [[Samstöðuflokkurinn (Finnland)|Samstöðuflokkurinn]] | börn = 4 | undirskrift = J. K. Paasikivi's signature.svg }} '''Juho Kusti Paasikivi''' (27. nóvember 1870 – 14. desember 1956) var finnskur stjórnmálamaður sem var sjöundi [[forseti Finnlands]] frá 1946 til 1956. Paasikivi var meðlimur í [[Finnski flokkurinn|Finnska flokknum]] þar til hann var lagður niður árið 1918 og síðan í [[Samstöðuflokkurinn|Samstöðuflokknum]]. Hann var áður öldungaráðsmaður, þingmaður (1907–1909, 1910–1914),<ref>[https://www.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Sivut/911186.aspx J. K. Paasikivi] – Eduskunta.fi (finnska)</ref> sendifulltrúi í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] (1936–1939) og [[Moskva|Moskvu]] (1940–1941) og [[forsætisráðherra Finnlands]] (1918 og 1944–1946).<ref>{{cite web |url=http://www.valtioneuvosto.fi/hakemisto/ministerikortisto/ministeritiedot.asp?nro=278 |title=Ministerikortisto |publisher=Valtioneuvosto |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417004613/http://www.valtioneuvosto.fi/hakemisto/ministerikortisto/ministeritiedot.asp?nro=278 |archive-date=2009-04-17 }}</ref> Hann gegndi ýmsum öðrum ábyrgðarstöðum á ferli sínum og naut mikilla áhrifa í finnskum efnahags- og stjórnmálum í meira en fimmtíu ár. Paasikivi er minnst sem helsta hönnuðar finnskrar utanríkisstefnu í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar.<ref>{{Harvnb|Wilsford|1995|pp=347–352}}.</ref> Til dæmis reyndu Paasikivi-samtökin (''Paasikivi-seura''), sem voru stofnuð árið 1958 að undirlagi Jan-Magnus Janssons, að heiðra pólitíska arfleifð Paasikivi með því að hvetja til „staðreyndamiðaðrar hugsunar í utanríkismálum“ og undirstrika [[Hlutleysi|hlutleysisstefnu]] Finnlands á alþjóðavelli.<ref>[http://www.kylmasota.fi/fi/index.php/ajanjakso/blokkijaon-vakiintuminen-ja-suomen-puolueettomuuspolitiikka-1956-1968/181-3-blokkijaon-vakiintuminen-ja-suomen-puolueettomuuspolitiikka-1956-1968-2/3-3-suomen-turvallisuuspoliittisen-linjan-vakiintuminen/3-3-1-puolueettomuuspolitiikan-vahvistamistoimet/laatikot33-1/672-paasikivi-seura-kekkosen-tukena Suomi kylmässä sodassa: Paasikivi-seura Kekkosen tukena] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220208214903/http://www.kylmasota.fi/fi/index.php/ajanjakso/blokkijaon-vakiintuminen-ja-suomen-puolueettomuuspolitiikka-1956-1968/181-3-blokkijaon-vakiintuminen-ja-suomen-puolueettomuuspolitiikka-1956-1968-2/3-3-suomen-turvallisuuspoliittisen-linjan-vakiintuminen/3-3-1-puolueettomuuspolitiikan-vahvistamistoimet/laatikot33-1/672-paasikivi-seura-kekkosen-tukena |date=2022-02-08 }} (finnska)</ref> ==Æviágrip== Juho Kusti Paasikivi fæddist þann 27. nóvember árið 1870 í [[Tampere]] og var kaupmannssonur af bændaættum. Ættarnafn hans við fæðingu var Hellsten en hann tók síðar upp finnska nafnið Paasikivi. Hann útskrifaðist nítján ára gamall með stúdentspróf frá [[Tavastehus]]. Paasikivi nam síðan [[lögfræði]] við [[Háskólinn í Helsinki|Háskólann í Helsinki]] og útskrifaðist með embættispróf. Hann hlaut doktorspróf í lögfræði árið 1901.<ref name=áttræður>{{Tímarit.is|3279311|Forseti Finnlands J. K. Paasikivi áttræður|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|blaðsíða=549-551|útgáfudagsetning=26. nóvember 1950}}</ref> Paasikivi vann sem kennari við lagadeild Háskólans í Helsinki frá 1899 til 1903 en var síðan gerður að yfirskrifstofustjóra ríkisstjórnarinnar. Hann hélt því embætti til fyrsta árs [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] 1914. Á þeim tíma var Paasikivi jafnframt þingmaður og var framsögumaður landbúnaðarnefndar þingsins árin 1907 til 1913 og fjárlaganefndar árið 1910. Paasikivi var í flokki [[Íhaldsstefna|íhaldsmanna]] sem kenndu sig við „gamalfinnsku flokkana“.<ref name=áttræður/> ===Stjórnmálaferill=== Paasikivi varð fjármálaráðherra í finnsku stjórninni frá 1908 til 1909 en sú stjórn varð að segja af sér vegna ágangs [[Rússneska keisaradæmið|rússnesku keisarastjórnarinnar]], sem sóttist í auknum mæli eftir því að auka stjórn sína í [[Stórfurstadæmið Finnland|Stórfurstadæminu Finnlandi]]. Árið 1914 var Paasikivi ráðinn aðalbankastjóri stærsta bankans í Finnlandi og átti að gegna þeirri stöðu til ársins 1934.<ref name=áttræður/> Eftir [[Rússneska byltingin 1917|rússnesku byltinguna 1917]] hættu Rússar hins vegar kröfum um fulla innlimun Finnlands og Finnland lýsti því yfir sjálfstæði sínu þann 6. desember 1917. Paasikivi varð forsætisráðherra Finnlands vorið 1918. Á meðan hann var forsætisráðherra var eitt helsta viðfangsefni stjórnarinnar að ákvarða hver framtíðarstjórnskipun Finnlands ætti að vera. Paasikivi var fylgjandi því að Finnland yrði [[Konungsríkið Finnland (1918)|sjálfstætt konungsríki]] og fengi þýskan prins til að gerast konungur, sem átti að innsigla bandalag Finna við [[Þýska keisaradæmið|Þýskaland]]. Þessar fyrirætlanir féllu hins vegar um sjálfar sig þegar Þjóðverjar töpuðu fyrri heimsstyrjöldinni árið 1918 og þýska keisaradæmið var leyst upp. Paasikivi varð í kjölfarið að segja af sér og hóf aftur stjórn hjá bankanum.<ref name=áttræður/> Ríkisstjórn Finnlands fól Paasikivi ýmis frekari ábyrgðarstörf á næstu árum. Árið 1920 var hann formaður finnskrar sendinefndar sem samdi um frið við [[Sovétlýðveldið Rússland|Sovét-Rússland]] í [[Tartu]] eftir að Finnar höfðu blandast inn í íhlutunarstríð gegn Sovétmönnum.<ref name=sovétvinur>{{Tímarit.is|2771895|Juho Paasikivi – íhaldsmaður og sovétvinur|blað=[[Þjóðviljinn]]|blaðsíða=6; 10|útgáfudagsetning=22. september 1955}}</ref> Á árunum 1936 til 1940 var Paasikivi sendiherra Finna í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]]. Árið 1939 var hann kallaður frá Stokkhólmi til að semja við Rússa og næsta ár var hann sendur til [[Moskva|Moskvu]] til að undirrita friðarsáttmála við [[Sovétríkin|Sovétmenn]] eftir [[vetrarstríðið]]. Paasikivi, sem hafði lengi talað fyrir bættum samskiptum Finna og Rússa, var í kjölfarið gerður að sendiherra Finna í Moskvu.<ref name=áttræður/> Paasikivi gegndi sendiherrastöðunni í Moskvu til ársins 1941 en var kallaður heim þegar [[framhaldsstríðið]] braust út milli Finnlands og Sovétríkjanna. Hann lét lítið á sér bera á stríðstímanum en lét þó í ljós skoðun sína að Finnar ættu að draga sig úr stríðinu sem fyrst.<ref name=áttræður/> Í febrúar 1944 var Paasikivi sendur til Stokkhólms til að ræða við [[Aleksandra Kollontaj|Aleksöndru Kollontaj]], sendiherra Sovétmanna í Svíþjóð, um möguleikann á friðarsamkomulagi. Hann var sendur aftur til Moskvu í mars til að ræða við sovéska leiðtogann [[Jósef Stalín]] og utanríkisráðherrann [[Vjatsjeslav Molotov]] um friðarsamninga, sem stuðlaði að því að Finnland varð fyrsta bandalagsríkja Þjóðverja sem samdi um frið við Sovétríkin í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni.<ref name=sovétvinur/> ===Forsætisráðherra (1944–1946) og forseti (1946–1956)=== [[Mynd:10 markkaa 1980 e.jpg|thumb|right|Paasikivi á finnskum [[Finnskt mark|tíu marka seðli]] frá árinu 1980.]] [[Mynd:Paasikivi ja Voroshilov.jpg|thumb|right|Paasikivi ræðir við [[Klíment Voroshílov]], forseta forsætisnefndar [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]].]] Eftir lok stríðsins tók Paasikivi að sér að mynda ríkisstjórn. Stjórn hans var [[samsteypustjórn]] sem var mynduð á víðum pólitískum grundvelli, jafnvel með aðkomu finnskra kommúnista. Paasikivi sagði af sér sem forsætisráðherra í mars árið 1946 til að taka við af [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] sem forseti lýðveldisins. Paasikivi var síðar endurkjörinn forseti til sex ára í mars árið 1950.<ref name=áttræður/> Stjórn Paasikivi lét setja á fót sérstakan dómstól að beiðni Sovétmanna og Breta til að refsa finnskum ráðamönnum sem voru taldir eiga sök á framhaldsstríðinu. Paasikivi var mótfallinn þessu fyrirkomulagi en fór eftir því þar sem hann taldi ekki að komist yrði hjá því í ljósi pólitískrar stöðu. Fyrrum forsetinn [[Risto Ryti]] var dæmdur í fangelsi ásamt sex ráðherrum í réttarhöldunum en Paasikivi lét síðar veita þeim öllum sakaruppgjöf þegar þeir höfðu afplánað um hálfa fangavistina.<ref name=hættuárin/> Á stjórnartíð sinni vann Paasikivi markvisst að því að bæta samskipti Finnlands við Sovétríkin. Hann stóð í þeirri trú að Sovétmenn myndu ekki skipta sér að innanríkismálum Finnlands svo lengi sem hugsanlegir óvinir Sovétríkjanna næðu ekki hernaðarlegri fótfestu í Finnlandi. Samskipti ríkjanna bötnuðu verulega á forsetatíð Paasikivi, meðal annars með undirritun vináttusamnings og aukinnar verslunar og samstarfs í menningarmálum.<ref name=áttræður/> Sovéski herinn hafði sig jafnframt burt frá [[Porkkala]] árið 1955, sama ár og Paasikivi fór í síðustu opinberu heimsókn sína til Moskvu, sem þótti til marks um að sáttastefna hans hefði borið árangur.<ref name=hættuárin>{{Tímarit.is|1632652|Dagbækur Paasikivis og „hættuárin“ í Finnlandi|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=34-35|útgáfudagsetning=8. maí 1986|höfundur=Anders Huldén}}</ref> Stefna Paasikivi, sem fól í sér jafnvægisleik á milli varðveislu á fullveldi Finnlands og náinna samskipta við Rússland, var kölluð „Paasikivi-línan“.<ref>{{Tímarit.is|1298623|Paasikivi vann hinn erfiða frið Finna|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=9; 11|útgáfudagsetning=17. mars 1955}}</ref> Paasikivi lét af forsetaembætti í mars 1956 og lést í desember sama ár. Dagbækur Paasikivi voru gefnar út árið 1986 og komust á metsölulista.<ref name=hættuárin/> ==Heimildir== * {{Cite book |editor-last=Wilsford |editor-first=David |title=Political leaders of contemporary Western Europe: a biographical dictionary |url=https://archive.org/details/politicalleaders00wils |publisher=Greenwood |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/politicalleaders00wils/page/346 347]–352 }} == Tilvísanir == <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Finnlands]] | frá=[[11. mars]] [[1946]]| til=[[1. mars]] [[1956]]| fyrir=[[Carl Gustaf Emil Mannerheim|C. G. E. Mannerheim]]| eftir=[[Urho Kekkonen]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Finnlands}} {{Forsætisráðherrar Finnlands}} {{DEFAULTSORT:Paasikivi, Juho Kusti}} {{fd|1870|1956}} [[Flokkur:Forsetar Finnlands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Finnlands]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] b03oe5y0zytxwyg264jhjhixfyw9gfa 0 182425 1960295 1878972 2026-04-17T10:43:25Z EliasHalldor 23764 fyrrverandi frá júní 2025. 1960295 wikitext text/x-wiki '''Helgi Magnús Gunnarsson''' (f. 4. desember 1964 á [[Þingeyri]] við [[Dýrafjörður|Dýrafjörð]]) [[lögmaður]] er fyrrverandi<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2025/06/16/Helgi-Magnus-Gunnarsson-bidst-lausnar-fra-embaetti/|title=Helgi Magnús Gunnarsson biðst lausnar frá embætti|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2026-04-17}}</ref> vara[[ríkissaksóknari]] Íslands, skipaður árið 2011. Helgi var áminntur árið [[2022]] af ríkissaksóknara, [[Sigríður J. Friðjónsdóttir|Sigríði Friðjónsdóttur]], vegna ummæla sem hann lét falla á [[samfélagsmiðill|samfélagsmiðlum]] um m.a. fyrrum samstarfskonu, [[hommi|homma]] og [[hælisleitandi|hælisleitendur]]. {{heimild vantar}} ==Tilvísanir== *Ummæli Helga til skoðunar hjá Ríkissaksóknara, https://www.visir.is/g/20222289986d *Varasíkssaksóknari áminntur, https://www.mbl.is/frettir/innlent/2022/08/26/vararikissaksoknari_aminntur/ *Klúr fúkyrði um kvenkyns eftimann ekki lögbrot, https://www.visir.is/g/20111946310d {{f|1964}} [[Flokkur:Íslenskir lögmenn]] 4srlf3vi4i74qadiwq7vc30lnzkntos 1960302 1960295 2026-04-17T10:50:10Z Berserkur 10188 Laga tilvísanir 1960302 wikitext text/x-wiki '''Helgi Magnús Gunnarsson''' (f. 4. desember 1964 á [[Þingeyri]] við [[Dýrafjörður|Dýrafjörð]]) [[lögmaður]] er fyrrverandi<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2025/06/16/Helgi-Magnus-Gunnarsson-bidst-lausnar-fra-embaetti/|title=Helgi Magnús Gunnarsson biðst lausnar frá embætti|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2026-04-17}}</ref> vara[[ríkissaksóknari]] Íslands, skipaður árið 2011. Helgi var áminntur árið [[2022]] af ríkissaksóknara, [[Sigríður J. Friðjónsdóttir|Sigríði Friðjónsdóttur]], vegna ummæla sem hann lét falla á [[samfélagsmiðill|samfélagsmiðlum]] um m.a. fyrrum samstarfskonu, [[hommi|homma]] og [[hælisleitandi|hælisleitendur]]. <ref>[https://www.visir.is/g/20222289986d Ummæli Helga til skoðunar hjá Ríkissaksóknara] Vísir</ref> <ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2022/08/26/vararikissaksoknari_aminntur/ Vararíkissaksóknari áminntur] Mbl.is </ref> ==Tilvísanir== <references/> {{f|1964}} [[Flokkur:Íslenskir lögmenn]] c2pj94mpxq5mtcepb78d6276bqqubmy 0 182779 1960220 1945280 2026-04-16T23:22:33Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960220 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |litur = #9999FF |flokksnafn_íslenska = Íhaldsflokkur Kanada |flokksnafn_formlegt = Conservative Party of Canada<br>Parti conservateur du Canada |mynd = [[Mynd:John A Macdonald election poster 1891.jpg|250px|Kosningaplakat Íhalfsflokksins frá árinu 1891.]] | gekk í = [[Framsækni íhaldsflokkurinn|Framsækna íhaldsflokkinn]] |stofnár = 1. júlí 1867 |lagt niður = 10. desember 1942 |hugmyndafræði = {{ubl|[[Íhaldsstefna]]<ref name=CE>{{cite web |title=Conservative Party |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/conservative-party |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=21 April 2020}}</ref>|[[Útþenslustefna]]<ref name=CE/><ref>{{cite book |last1=Gwyn |first1=Richard |title=Nation Maker: Sir John A. Macdonald: His Life, Our Times |date=2011 |publisher=Random House Canada}}</ref>|[[Verndarstefna]]<ref>{{cite book |title=The Protective Tariff in Canada's Development |year=1966 |url=https://archive.org/details/trent_0116403511979 |publisher=University of Toronto Press}}</ref>|[[Bresk heimsvaldastefna]]<ref>{{cite web |title=Sir John A. Macdonald: A Perfect Rascal? |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/sir-john-a-macdonald-feature |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=21 April 2020 |archive-date=21 apríl 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421015711/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/sir-john-a-macdonald-feature |url-status=dead }}</ref>}} |einkennislitur = Blár {{Colorbox|#9999FF}} }} '''Íhaldsflokkurinn''' áður '''Frjálslyndi íhaldsflokkurinn''' var [[Kanada|kanadískur]] hægrisinnaður stjórnmálaflokkur sem að var starfandi frá [[1867]] til [[1942]] þar til að nafni flokksins var breytt í [[Framsækni íhaldsflokkurinn]]. Flokkurinn átti níu [[Forsætisráðherra Kanada|forsætisráðherra]] en þeir voru fyrsti forsætisráðherra [[Kanada]], [[John A. Macdonald]], [[John Abbott]], [[John Sparrow David Thompson]], [[Mackenzie Bowell]], [[Charles Tupper]], [[Robert Borden]], [[Arthur Meighen]] og [[R. B. Bennett]]. Árið [[1942]] var samþykkt að breyta nafni flokksins í [[Framsækni íhaldsflokkurinn]] sem að varð árið [[2003]] aftur að [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]]. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Kanadískir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Stofnað 1867]] [[Flokkur:Lagt niður 1942]] thbf4hv12hb5zmorfomwwqaso9zt80s 0 185051 1960231 1947353 2026-04-16T23:32:03Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960231 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Heraclius_solidus.jpg|thumb|right|Solidus með mynd Heraklíusar sleginn í Konstantínópel milli 610 og 613.]] '''Heraklíus''' ([[gríska]]: Ἡράκλειος ''Herakleios''; [[latína]]: ''Heraclius''; um 575 – [[11. febrúar]] [[641]]) var [[keisari Austrómverska ríkisins]] frá [[610]] til 641. Leið hans til valda hófst árið 608 þegar faðir hans, [[Heraklíus eldri]], skattlandsstjóri [[Afríka (skattland)|Afríku]], leiddi uppreisn gegn [[Fókas]]i keisara.<ref>{{cite book |last=Mitchell |first=Stephen |author-link=Stephen Mitchell (translator) |date=2007 |title=A history of the later Roman Empire, AD 284–641: the transformation of the ancient world |url=https://archive.org/details/historyoflaterro0000mitc |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=1-4051-0857-6<!--what was this? |date=September 18, 2006-->}}</ref> Þegar Heraklíus komst til valda stóðu margar ógnir að ríkinu. [[Stríð Býsantíum og Sassanída]] stóð yfir og Grikkir höfðu beðið ósigra í fyrstu orrustunum. Persneski herinn náði alla leið að [[Bospórus]], en [[Konstantínópel]] var varin af sterkum varnarmúrum og öflugum sjóher. Skömmu eftir það hófst Heraklíus handa við að endurreisa og endurskipuleggja herinn. Síðar náði hann að hrekja Persa frá [[Anatólía|Anatólíu]] og vann afgerandi sigur í [[orrustan um Níneve|orrustunni um Níneve]] 627. Persakeisara, [[Kosróes 2.]], var steypt af stóli. Sonur hans, [[Kavad 2.]], lét taka föður sinn af lífi og hóf friðarviðræður þar sem hann samþykkti að draga her sinn frá öllum hernumdum svæðum.<ref>{{cite journal |last=Baynes |first=Norman H. |year=1912 |title=The restoration of the Cross at Jerusalem |journal=The English Historical Review |volume=27 |issue=106 |pages=287–299 |issn=0013-8266 |doi=10.1093/ehr/XXVII.CVI.287 |url=https://zenodo.org/record/2408558}}</ref> Eftir það komst friður á milli ríkjanna. Friðurinn stóð þó ekki lengi og brátt missti Heraklíus lönd sín aftur, í þetta sinn í hendur [[Rasídúnar|Rasídúna]] í [[landvinningar múslima|landvinningum múslima]]. [[Arabar]] lögðu [[Sassanídaríkið]] undir sig og réðust inn í [[Rómverska Sýrland]] árið 636. Þar sigruðu þeir bróður Heraklíusar, [[Theodór (bróðir Heraklíusar)|Theodór]]. Á skömmum tíma lögðu Arabar undir sig [[Mesópótamía|Mesópótamíu]], [[Armenía|Armeníu]] og [[Egyptaland]].<ref>{{cite encyclopedia |last=Franzius |first=Enno |title=Heraclius |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Heraclius-Byzantine-emperor |access-date=11 February 2018}}</ref> Heraklíus brást við með frekari umbótum sem nýttust eftirmönnum hans til að forðast algjöra eyðingu ríkisins. Heraklíus hóf viðræður við [[Serbar|Serba]] og [[Króatar|Króata]] á Balkanskaga. Hann reyndi að taka á klofningi innan [[kristni|kirkjunnar]] út af deilum um eðli [[Jesús|Jesú]] með hugmyndinni um [[mónóþelítismi|mónóþelítísma]] („einn vilji“) í staðinn fyrir [[mónófýsítísmi|mónófýsítisma]] („eitt eðli“). Þeirri málamiðlun var að lokum hafnað af öllum deiluaðilum.<ref>{{cite book |last=Bury |first=John Bagnell |author-link=J. B. Bury |year=1889|title=A history of the later Roman empire from Arcadius to Irene |publisher=Adamant Media Corporation |isbn=1-4021-8368-2|url=https://archive.org/details/historyoflaterro02buryuoft/historyoflaterro02buryuoft/}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir = [[Fókas]] | eftir = [[Konstantínus 3. (austrómverskur keisari)|Konstantínus 3.]] og [[Heraklónas]] | frá = 610 | til = 641 | titill = [[Keisari Austrómverska ríkisins]] }} {{Töfluendir}} {{Rómverskir keisarar}} {{stubbur|æviágrip|saga}} [[Flokkur:Austrómverskir keisarar]] [[Flokkur:Fólk fætt á 6. öld]] {{d|641}} tttix024bzahnxysgqdb16dlgq8g5r2 0 185790 1960218 1912013 2026-04-16T23:20:07Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960218 wikitext text/x-wiki {{Skip |nafn=''Tirpitz'' |mynd=Tirpitz-2.jpg |alt= |skipstjóri = Ýmsir |útgerð=Þýski sjóherinn |þyngd= 42.900 |lengd= 241.6 |breidd=36 |dýpt=9.3 |vélar= |hraði= 30 |tegund=[[Orrustuskip]] |bygging= Kriegsmarinewerft, [[Wilhelmshaven]], Þýskalandi }} '''Þýska orrustuskipið ''Tirpitz''''' var annað af tveimur [[orrustuskip|orrustuskipum]] af ''Bismarck''-tegund sem byggð voru fyrir þýska sjóherinn í kringum [[seinni heimsstyrjöldin|seinni heimstyrjöldina]]. Það er stærsta orrustuskip sem byggt hefur verið í [[Evrópa|Evrópu]] og systurskip [[Bismarck (skip)|''Bismarck'']].{{sfn|Garzke & Dulin|p=203}} Skipið er nefnt eftir [[Aðmíráll|aðmírálnum]] [[Alfred von Tirpitz]]{{sfn|Williamson|p=35}} og hófst bygging þess í nóvember 1936.{{sfn|Sieche|p=44}} Skipið hljóp af stokkunum árið 1939 og var tekið í notkun árið 1941.{{sfn|Gröner|p=35}} Fljótlega eftir að ''Tirpitz'' var tekið í notkun sigldi það til Noregs. Í september 1943 tók það tók þátt í árás Þjóðverja á [[Svalbarði|Spitzbergen]] og var það í eina skiptið sem skipið notaði byssur sínar í árásarskyni. Þann [[12. nóvember]] [[1944]] var skipinu sökkt úti fyrir [[Tromsø]] í árás breska flughersins.{{sfn|Garzke & Dulin|p=273}} Talið er að á bilinu 950 og 1.204 af áhöfn ''Tirpitz'' hafi farist þegar því var sökkt.{{sfn|Sweetman|p=248}}{{sfn|Zetterling & Tamelander|p=327}}{{sfn|Gröner|p=35}}{{sfn|Breyer|p=26}}{{sfn|Williamson|p=40}}{{sfn|Garzke & Dulin|p=273}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last=Bishop |first=Patrick |title=Target Tirpitz |url=https://archive.org/details/targettirpitzxcr0000bish |publisher=HarperPress |year=2012 |isbn=978-0-00-731924-4 |ref={{sfnRef|Bishop}}}} * {{cite book |last=Blair |first=Clay |author-link=Clay Blair |year=1996 |title=Hitler's U-Boat War |volume=1: The Hunters, 1939–1942 |publisher=Random House |location=New York |isbn=978-0-304-35260-9 |ref={{sfnRef|Blair}}}} * {{cite book |last=Breyer |first=Siegfried |year=1989 |title=Battleship "Tirpitz" |publisher=Schiffer Pub |location=West Chester |isbn=978-0-88740-184-8 |ref={{sfnRef|Breyer}}}} * {{cite book |last=Brown |first=David |year=1977 |title=Tirpitz: The Floating Fortress |url=https://archive.org/details/tirpitzfloatingf0000brow |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis |isbn=978-0-85368-341-4 |ref={{sfnRef|Brown 1977}}}} * {{cite book |last=Brown |first=J. D. |year=2009 |title=Carrier Operations in World War II |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis |isbn=978-1-59114-108-2 |ref={{sfnRef|Brown 2009}}}} * {{cite book |last=Campbell |first=John |year=1985 |title=Naval Weapons of World War II |publisher=Conway Maritime Press |location=London |isbn=978-0-87021-459-2 |ref={{sfnRef|Campbell}}}} * {{cite book |last1=Garzke |first1=William H. |last2=Dulin |first2=Robert O. |title=Battleships: Axis and Neutral Battleships in World War II |url=https://archive.org/details/battleshipsaxisn0000garz |year=1985 |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis |isbn=978-0-87021-101-0 |ref={{sfnRef|Garzke & Dulin}} |name-list-style=amp}} * {{cite book |last=Gröner |first=Erich |author-link=Erich Gröner |year=1990 |title=German Warships: 1815–1945 |volume=I: Major Surface Vessels |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis |isbn=978-0-87021-790-6 |ref={{sfnRef|Gröner}}}} * {{cite book |last=Hafsten |first=Bjørn |year=1991 |title=Flyalarm: Luftkrigen over Norge 1939–1945 |publisher=Sem & Stenersen |location=Oslo |isbn=978-82-7046-058-8 |ref={{sfnRef|Hafsten}}}} * {{cite web |last1=Hartl |first1=Claudia |last2=Konter |first2=Oliver |last3=St George |first3=Scott |last4=Kirchhefer |first4=Andreas |last5=Scholz |first5=Denis |last6=Esper |first6=Jan |title=Warfare Dendrochronology – Trees as Witnesses of the Tirpitz Attacks |url=https://meetingorganizer.copernicus.org/EGU2018/EGU2018-12769-1.pdf |website=copernicus.org |publisher=European Geosciences Union |access-date=12 April 2018 |ref={{sfnRef|Hartl et al.}}}} * {{cite book |last1=Hildebrand |first1=Hans H. |last2=Röhr |first2=Albert |last3=Steinmetz |first3=Hans-Otto |year=1993 |title=Die Deutschen Kriegsschiffe (Volume 7) |publisher=Mundus Verlag |location=Ratingen, Germany |isbn=978-3-8364-9743-5 |ref={{sfnRef|Hildebrand Röhr & Steinmetz}} |name-list-style=amp}} * {{cite book |last=Kemp |first=Paul |year=1998 |title=The Encyclopedia of 20th Century Conflict Sea Warfare |url=https://archive.org/details/seawarfare0000kemp |publisher=Arms and Armour |location=London |isbn=978-1-85409-221-2 |ref={{sfnRef|Kemp}}}} * {{cite book |last1=Koop |first1=Gerhard |last2=Schmolke |first2=Klaus-Peter |year=1998 |title=Battleships of the Bismarck Class: Bismarck and Tirpitz, Culmination and Finale of German Battleship Construction |url=https://archive.org/details/battleshipsofbis0000koop |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis |isbn=978-1-55750-049-6 |ref={{sfnRef|Koop & Schmolke}} |name-list-style=amp}} * {{cite book |last1=Morgan |first1=Hugh |last2=Weal |first2=John |year=1998 |title=German Jet Aces of World War 2 |url=https://archive.org/details/germanjetacesofw0000hugh |publisher=Osprey Publishing |location=Oxford |isbn=978-1-85532-634-7 |ref={{sfnRef|Morgan & Weal}} |name-list-style=amp}} * {{cite book |first=Kristian |last=Ottosen |title=Theta Theta: Et Blad Fra Motstandskampens Historie 1940–1945 |publisher=Universitetsforlaget |location=Oslo |year=1983 |isbn=978-82-00-06823-5 |ref={{sfnRef|Ottosen}}}} * {{cite book |last1=Polmar |first1=Norman |last2=Noot |first2=Jurrien |year=1991 |title=Submarines of the Russian and Soviet Navies, 1718–1990 |url=https://archive.org/details/submarinesofruss0000polm |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis |isbn=978-0-87021-570-4 |ref={{sfnRef|Polmar & Noot}} |name-list-style=amp}} * {{cite book |last=Prager |first=Hans Georg |year=2002 |language=de |title=Panzerschiff Deutschland, Schwerer Kreuzer Lützow: ein Schiffs-Schicksal vor den Hintergründen seiner Zeit |publisher=Koehler |location=Hamburg |isbn=978-3-7822-0798-0 |ref={{sfnRef|Prager}}}} * {{cite book |last=Rohwer |first=Jürgen |author-link=Jürgen Rohwer |year=2005 |title=Chronology of the War at Sea, 1939–1945: The Naval History of World War Two |url=https://archive.org/details/chronologyofwara0000rohw_v7p9 |publisher=US Naval Institute Press |location=Annapolis |isbn=978-1-59114-119-8 |ref={{sfnRef|Rohwer}}}} * {{cite book |last=Schuck |first=Walter |author-link=Walter Schuck |year=2009 |title=Luftwaffe Eagle – From the Me 109 to the Me 262 |publisher=Hikoki Publications |location=Ottringham |isbn=978-1-902109-06-0 |ref={{sfnRef|Schuck}}}} * {{cite book |last=Sieche |first=Erwin |year=1987 |chapter=Germany 1922–1946 |pages=[https://archive.org/details/conwaysallworlds0000unse_n1m0/page/n31 28]–49 |editor1-last=Sturton |editor1-first=Ian |title=Conway's All the World's Battleships: 1906 to the Present |url=https://archive.org/details/conwaysallworlds0000unse_n1m0 |publisher=Conway Maritime Press |location=London |isbn=978-0-85177-448-0 |ref={{sfnRef|Sieche}}}} * {{Cite book |last=Stehr |first=Werner F.G. |title=Leichte und mitlere Artillerie auf deutschen Kriegsschiffen |url=https://archive.org/details/leichteundmittle0000unse |last2=Breyer |first2=Siegfried |date=1999 |publisher=Podzun Pallas |isbn=3-7909-0664-6 |location=Wölfersheim-Berstadt |language=de |trans-title=Light and middle artillery on German warships |ref={{sfnRef|Stehr & Breyer}} |name-list-style=amp}} * {{cite book |last=Sweetman |first=John |year=2004 |title=Tirpitz: Hunting the Beast |url=https://archive.org/details/tirpitzhuntingbe0000swee_i5c1 |publisher=Sutton Publishing Limited |location=Gloucestershire |isbn=978-0-7509-3755-9 |ref={{sfnRef|Sweetman}}}} * {{cite book |last=Torkildsen |first=Torbjørn |year=1998 |language=no |title=Svalbard: vårt nordligste Norge |edition=3rd |publisher=Aschehoug |location=Oslo |isbn=978-82-03-22224-5 |url=http://www.nb.no/utlevering/nb/7265216bde1098edd56c90ec366826fc#&struct=DIVP223 |ref={{sfnRef|Torkildsen}}}} * {{cite book |last=Van der Vat |first=Dan |year=1988 |title=The Atlantic Campaign |publisher=Birlinn |location=Edinburgh |isbn=978-1-84158-124-8 |ref={{sfnRef|Van der Vat}}}} * {{cite book |last=Whitley |first=M. J. |title=Battleships of World War II |url=https://archive.org/details/battleshipsofwor0000mjwh |publisher=Casell |year=1998 |isbn=1-85409-386-X |location=London |ref={{sfnref|Whitley}}}} * {{cite book |last=Williamson |first=Gordon |year=2003 |title=German Battleships 1939–45 |publisher=Osprey Publishing |location=Oxford |isbn=978-1-84176-498-6 |ref={{sfnRef|Williamson}}}} * {{cite book |last1=Zetterling |first1=Niklas |last2=Tamelander |first2=Michael |year=2009 |title=Tirpitz: The Life and Death of Germany's Last Super Battleship |url=https://archive.org/details/tirpitzlifedeath0000zett |publisher=Casemate |location=Havertown |isbn=978-1-935149-18-7 |ref={{sfnRef|Zetterling & Tamelander}} |name-list-style=amp}} [[Flokkur:Byggt 1939]] [[Flokkur:Herskip í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þýsk orrustuskip]] k9o9xoeb1bl0b0rjqa0khe6hrmz98v7 0 186238 1960270 1946022 2026-04-17T00:06:38Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960270 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |mynd = [[Mynd:Liberal Party of Australia Logo 2015.png|150px|center|]] |litur=#080CAB |flokksnafn_íslenska = Frjálslyndi flokkurinn |flokksnafn_formlegt = Liberal Party of Australia |leiðtogi= [[Angus Taylor]] |varaleiðtogi = [[Jane Hume]] |forseti = [[John Olsen]] |þingflokksformaður = [[Michaelia Cash]] (öldungadeild) |stofnandi = [[Robert Menzies]] |stofnár = {{start date and age|1944|10|13}} |höfuðstöðvar = [[R. G. Menzies House]], [[Barton]], [[Höfuðborgarsvæði Ástralíu]] |hugmyndafræði = {{plainlist|class = nowrap | [[Íhaldsstefna]]<br />[[Frjálslyndisstefna]]<br />[[Frjálslynd íhaldsstefna]]<br />'''Fylkingar innan flokksins:'''<br />[[Félagsleg íhaldsstefna]]<br />[[Efnahagsleg frjálslyndisstefna]]<br />[[Hægri-popúlismi]] }} |félagatal = {{hækkun}} 70.000–80.000<ref>{{Cite web |date=2013-06-12 |title=Our Structure |url=https://www.liberal.org.au/our-structure |access-date=2023-02-27 |website=Liberal Party of Australia |language=en-au |archive-date=18 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518082808/https://www.liberal.org.au/our-structure |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Davies |first1=Anne |title=Party hardly: why Australia's big political parties are struggling to compete with grassroots campaigns |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2020/dec/13/party-hardly-why-australias-big-political-parties-are-struggling-to-compete-with-grassroots-campaigns |website=The Guardian |access-date=28 March 2021 |language=en |date=13 December 2020 |archive-date=22 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220722044942/https://www.theguardian.com/australia-news/2020/dec/13/party-hardly-why-australias-big-political-parties-are-struggling-to-compete-with-grassroots-campaigns |url-status=live }}</ref> |einkennislitur = Blár {{Colorbox|#080CAB}} |vettvangur1 = Sæti á fulltrúadeild |sæti1 = 28 |sæti1alls = 151 |vettvangur2 = Sæti á öldungadeild |sæti2 = 23 |sæti2alls = 76 |bókstafur = |vefsíða = {{URL|www.liberal.org.au}}}} '''Frjálslyndi flokkurinn''' ([[enska]]: ''Liberal Party of Australia'', skammstafað '''LP''')<ref>{{cite web |url = https://www.aec.gov.au/Electorates/party-codes.htm |title = Political party name abbreviations & codes, demographic ratings and seat status |publisher = [[Australian Electoral Commission]] |date = 18 January 2016 |access-date = 8 September 2018 |archive-date = 26 May 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220526111842/https://www.aec.gov.au/Electorates/party-codes.htm |url-status = live }}</ref> er helsti [[Hægristefna|mið-hægriflokkur]]<ref name=factions1>{{cite web |last1=Massola |first1=James |title=Who's who in the Liberals' left, right and centre factions? |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/who-s-who-in-the-liberals-left-right-and-centre-factions-20210303-p577gv.html |website=The Sydney Morning Herald |publisher=Fairfax Media |date=March 21, 2021 |access-date=1 February 2022 |archive-date=22 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210322020317/https://www.smh.com.au/politics/federal/who-s-who-in-the-liberals-left-right-and-centre-factions-20210303-p577gv.html |url-status=live }}</ref><ref name=factions2>{{cite web |last1=Massola |first1=James |title=How Morrison's shattering defeat gave Dutton a seismic shift in factional power |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/how-morrison-s-shattering-defeat-gave-dutton-a-seismic-shift-in-factional-power-20230330-p5cwoq.html |website=The Sydney Morning Herald |date=8 April 2023 |access-date=4 December 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410122913/https://www.smh.com.au/politics/federal/how-morrison-s-shattering-defeat-gave-dutton-a-seismic-shift-in-factional-power-20230330-p5cwoq.html |url-status=live }}</ref> [[Ástralía|ástralskra]] stjórnmála.<ref>{{cite book |first = Irial |last = Glynn |title = Asylum Policy, Boat People and Political Discourse: Boats, Votes and Asylum in Australia and Italy |url = https://books.google.com/books?id=TPtjDAAAQBAJ&pg=PA2 |year = 2016 |publisher = Palgrave Macmillan UK |isbn = 978-1-137-51733-3 |page = 2 |access-date = 9 August 2020 |archive-date = 24 January 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230124090828/https://books.google.com/books?id=TPtjDAAAQBAJ&pg=PA2 |url-status = live }}</ref> Flokkurinn er annar tveggja stórra stjórnmálaflokka í landinu ásamt [[Verkamannaflokkurinn (Ástralía)|Verkamannaflokknum]] (ALP). Frjálslyndi flokkurinn var stofnaður árið 1944 sem arftaki [[Sameinaði Ástralíuflokkurinn|Sameinaða Ástralíuflokksins]]. Flokkurinn hefur unnið flestar þingkosningar af öllum stjórnmálaflokkum í sögu Ástralíu en er nú í stjórnarandstöðu á landsvísu. Flokkurinn er í þó í stjórn í þremur landshlutum; á [[Norðursvæðið|Norðursvæðinu]], í [[Queensland]] og á [[Tasmanía|Tasmaníu]]. Frjálslyndi flokkurinn er annar tveggja flokka í [[Bandalagið (Ástralía)|Bandalaginu]] ásamt [[Þjóðarflokkurinn (Ástralía)|Þjóðarflokknum]]. Flokkarnir hafa unnið saman bæði í landsstjórn og stjórnarandstöðu að mestu samfleytt síðan Frjálslyndi flokkurinn var stofnaður.<ref>{{Cite web |last=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |first=Canberra |title=Infosheet 22 - Political parties |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/House_of_Representatives/Powers_practice_and_procedure/00_-_Infosheets/Infosheet_22_-_Political_parties |access-date=2023-04-03 |website=www.aph.gov.au |language=en-AU |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311050520/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/House_of_Representatives/Powers_practice_and_procedure/00_-_Infosheets/Infosheet_22_-_Political_parties |url-status=live }}</ref> Bandalagið var síðast við völd frá þingkosningum landsins árið 2013 fram að þingkosningunum árið 2022. Á þeim tíma mynduðu [[Tony Abbott]], [[Malcolm Turnbull]] og [[Scott Morrison]] ríkisstjórnir Bandalagsins. Núverandi leiðtogi flokksins er [[Angus Taylor]]. Tveir fyrrum leiðtogar flokksins, Sir [[Robert Menzies]] og [[John Howard]], eru þaulsætnustu forsætisráðherrar í sögu Ástralíu. Innra skipulag flokksins byggir á sambandsstjórnarfyrirkomulagi og því eru starfrækir sjálfstæðir undirflokkar í öllum sex fylkjum Ástralíu og á höfuðborgarsvæðinu. [[Country Liberal Party|Frjálslyndi sveitaflokkurinn]] á Norðursvæðinu er einnig tengdur flokknum.<ref>{{cite news|url=https://www.liberal.org.au/our-structure|title=Our structure|publisher=Liberal Party of Australia|access-date=30 August 2020|quote=There is one Division for each of the six states, as well as the Australian Capital Territory. The Northern Territory Country Liberal Party is an affiliate of the Liberal Party. Each of the Liberal Party’s seven Divisions is autonomous and has their own constitutions.|archive-date=18 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518082808/https://www.liberal.org.au/our-structure|url-status=live}}</ref> Bæði Frjálslyndi sveitaflokkurinn og Frjálslyndi þóðarflokkurinn í Queensland voru stofnaðir með samruna fylkisdeilda Frjálslynda flokksins og Þjóðarflokksins. Frjálslyndi flokkurinn fer nú með stjórn í tveimur fylkjum og einu svæði. Flokkurinn er í stjórnarandstöðu í [[Nýja-Suður-Wales]], [[Viktoría (ástralskt fylki)|Viktoríu]], [[Suður-Ástralía|Suður-Ástralíu]], [[Vestur-Ástralía|Vestur-Ástralíu]] og á [[Höfuðborgarsvæði Ástralíu|höfuðborgarsvæðinu]]. Hugmyndafræði flokksins hefur verið lýst sem [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndri]],<ref>{{cite web |last=Steketee |first=Mike |date=2021-03-12 |title=The revolt of the Liberal moderates |url=https://www.canberratimes.com.au/story/7164490/the-revolt-of-the-liberal-moderates/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426073936/https://www.canberratimes.com.au/story/7164490/the-revolt-of-the-liberal-moderates/ |archive-date=26 April 2022 |access-date=2022-04-26 |website=The Canberra Times |language=en-AU}}</ref><ref>{{cite book |title=Australia's Welfare Wars Revisited: The Players, the Politics and the Ideologies |url=https://archive.org/details/bwb_O6-EAQ-570 |date=2007 |publisher=Springer Nature |isbn=9780868409917 |editor=Philip Mendes |page=[https://archive.org/details/bwb_O6-EAQ-570/page/122 123]}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=pMSTxLmZaw0C&pg=PA103 |title=Keywords in Australian Politics |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521672832 |editor1=Rodney Smith |page=103 |quote=The ideology of the Liberal Party has in fact always been a mixture of conservatism, '''social liberalism''' and classical or neo-liberalism ... |access-date=19 March 2023 |editor2=Ariadne Vromen |editor3=Ian Cook |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326141105/https://books.google.com/books?id=pMSTxLmZaw0C&pg=PA103 |archive-date=26 March 2023 |url-status=live}}</ref> [[Íhaldsstefna|íhaldssamri]],<ref>{{cite book|author=James C. Docherty|title=The A to Z of Australia|url=https://books.google.com/books?id=PBhD9KuhhXkC&pg=PA186|year=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-1-4616-7175-6|page=186|access-date=9 November 2015|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326141110/https://books.google.com/books?id=PBhD9KuhhXkC&pg=PA186|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Williams |first1=John R. |year=1967 |title=The Emergence of the Liberal Party of Australia |url=https://www.jstor.org/stable/20634106 |url-status=live |journal=The Australian Quarterly |publisher=JSTOR |volume=39 |issue=1 |pages=7–27 |doi=10.2307/20634106 |jstor=20634106 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904081835/https://www.jstor.org/stable/20634106 |archive-date=4 September 2021 |access-date=4 September 2021}}</ref><ref name="auto">{{cite web |last=Massola |first=James |date=2021-03-20 |title=Who's who in the Liberals' left, right and centre factions? |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/who-s-who-in-the-liberals-left-right-and-centre-factions-20210303-p577gv.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210322020317/https://www.smh.com.au/politics/federal/who-s-who-in-the-liberals-left-right-and-centre-factions-20210303-p577gv.html |archive-date=22 March 2021 |access-date=2022-04-26 |website=The Sydney Morning Herald |language=en}}</ref> eða sem [[Frjálslynd íhaldsstefna|frjálslyndri íhaldsstefnu]],<ref>{{cite journal |title=Right-Wing Politicians Prefer the Emotional Left |author1=Nicole A. Thomas |author2=Tobias Loetscher |author3=Danielle Clode |author4=Mike Nicholls |journal=[[PLOS ONE]] |year=2012 |volume=7 |issue=5 |page=4 |quote = The Liberal Party of Australia has an ideology in line with liberal conservatism and is therefore right of centre. |citeseerx=10.1.1.270.2043 |doi=10.1371/journal.pone.0036552 |pmid=22567166 |pmc=3342249 |bibcode=2012PLoSO...736552T |doi-access=free }}</ref> [[Íhaldssöm frjálslyndisstefna|íhaldssamri frjálslyndisstefnu]],<ref>{{cite book |author1=Peter Starke |author2=Alexandra Kaasch |author3=Franca Van Hooren |title=The Welfare State as Crisis Manager: Explaining the Diversity of Policy Responses to Economic Crisis |url=https://books.google.com/books?id=BtMQsESYcWwC&pg=PA191 |year=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-31484-0 |page=191 |access-date=9 November 2015 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326141054/https://books.google.com/books?id=BtMQsESYcWwC&pg=PA191 |url-status=live }}</ref> eða [[Klassísk frjálslyndisstefna|klassískri frjálslyndisstefnu]].<ref>{{cite book |first = Kuo-Tsai |last = Liou |title = Handbook of Economic Development |url = https://books.google.com/books?id=cxxJkKYAzioC&pg=PA357 |year = 1998 |publisher = CRC Press |isbn = 978-1-4616-7175-6 |page = 357 |access-date = 15 September 2020 |archive-date = 26 March 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230326141113/https://books.google.com/books?id=cxxJkKYAzioC&pg=PA357 |url-status = live }}</ref> Frjálslyndi flokkurinn er yfirleitt fylgjandi [[Efnahagsleg frjálslyndisstefna|efnahagslegu frjálslyndi]]<ref name="auto"/> og [[Félagsleg íhaldsstefna|félagslegri íhaldsstefnu]].<ref>{{cite book|author=Dennis Raphael|title=Tackling Health Inequalities: Lessons from International Experiences|url=https://books.google.com/books?id=Zjh4lQAbPrYC&pg=PA66|year=2012|publisher=Canadian Scholars' Press|isbn=978-1-55130-412-0|page=66|access-date=9 November 2015|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326141117/https://books.google.com/books?id=Zjh4lQAbPrYC&pg=PA66|url-status=live}}</ref> Sá armur innan flokksins sem er kenndur við „þjóðernishægrið“ hefur jafnframt verið kallaður [[Hægristefna|hægrisinnaður]],<ref name="Bourke-2018">{{cite news |last1=Bourke |first1=Latika |date=19 January 2018 |title='Arrogantly ignored': Right-wing Liberals hit back at Ruddock 'unity' ticket |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/arrogantly-ignored-rightwing-liberals-hit-back-at-ruddock-unity-ticket-20180119-h0ko6b.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212195641/https://www.smh.com.au/politics/federal/arrogantly-ignored-rightwing-liberals-hit-back-at-ruddock-unity-ticket-20180119-h0ko6b.html |archive-date=12 February 2019 |work=The Sydney Morning Herald |publisher=Nine Entertainment}}</ref><ref name="Patrick-2023">{{cite news |last1=Patrick |first1=Aaron |date=2 April 2023 |title=Conservatives used to think Aston was the Liberals' future |url=https://www.afr.com/politics/federal/conservatives-used-to-think-aston-was-the-liberals-future-20230402-p5cxbw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403132808/https://www.afr.com/politics/federal/conservatives-used-to-think-aston-was-the-liberals-future-20230402-p5cxbw |archive-date=3 April 2023 |work=[[Australian Financial Review]] |publisher=Nine Entertainment}}</ref><ref>{{cite news |last1=Massola |first1=James |author-link=James Massola |date=9 April 2023 |title=How Morrison's shattering defeat gave Dutton a seismic shift in factional power |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/how-morrison-s-shattering-defeat-gave-dutton-a-seismic-shift-in-factional-power-20230330-p5cwoq.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410122913/https://www.smh.com.au/politics/federal/how-morrison-s-shattering-defeat-gave-dutton-a-seismic-shift-in-factional-power-20230330-p5cwoq.html |archive-date=10 April 2023 |work=The Sydney Morning Herald |publisher=Nine Entertainment}}</ref><ref name="Pimenta-2023">{{cite web |last=Pimenta |first=David |date=10 November 2023 |title=Two sides of the same 'West': the radical right wing in Australia and Portugal |url=https://theloop.ecpr.eu/two-sides-of-the-same-west-the-radical-right-wing-in-australia-and-portugal/ |website=theloop.ecpr.eu |publisher=[[European Political Science Review]] |access-date=1 March 2024 |archive-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302191146/https://theloop.ecpr.eu/two-sides-of-the-same-west-the-radical-right-wing-in-australia-and-portugal/ |url-status=live }}</ref> og [[Lýðhyggja|hægri-popúlískur]].<ref name="auto"/> ==Gengi í kosningum== ===Fulltrúadeildarkosningar=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Kosningar ! Leiðtogi ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! Sæti ! Stjórnarþátttaka |- ! 1946 | rowspan=8| [[Robert Menzies]] | 1.241.650 | 28,58 | {{Composition bar|15|74|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 15 | {{hækkun}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- !1949 | 1.813.794 | 39,39 | {{Composition bar|55|121|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 40 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- !1951 | 1.854.799 | 40,62 | {{Composition bar|52|121|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 3 | {{lækkun}} 2. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1954 | 1.745.808 | 38,31 | {{Composition bar|47|121|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 5 | {{stöðugt}} 2. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1955 | 1.746.485 | 39,73 | {{Composition bar|57|122|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 10 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1958 | 1.859.180 | 37.23 | {{Composition bar|58|122|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 1 | {{stöðugt}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1961 | 1.761.738 | 33,58 | {{Composition bar|45|122|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 13 | {{lækkun}} 2. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1963 | 2.030.823 | 37,09 | {{Composition bar|52|122|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 7 | {{stöðugt}} 2. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1966 | [[Harold Holt]] | 2.291.964 | 40,14 | {{Composition bar|61|124|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 9 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1969 | [[John Gorton]] | 2.125.987 | 34,77 | {{Composition bar|46|125|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 15 | {{lækkun}} 2. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1972 | [[William McMahon]] | 2.115.085 | 32,04 | {{Composition bar|38|125|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 8 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1974 | [[Billy Snedden]] | 2.582.968 | 34,95 | {{Composition bar|40|127|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 2 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1975 | rowspan=4| [[Malcolm Fraser]] | 3.232.159 | 41,80 | {{Composition bar|68|127|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 28 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1977 | 3.017.896 | 38,09 | {{Composition bar|67|124|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 1 | {{stöðugt}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1980 | 3.108.512 | 37,43 | {{Composition bar|54|125|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 13 | {{stöðugt}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1983 | 2.983.986 | 34,36 | {{Composition bar|33|125|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 21 | {{lækkun}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1984 | [[Andrew Peacock]] | 2.951.556 | 34,06 | {{Composition bar|45|148|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 12 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1987 | [[John Howard]] | 3.175.262 | 34,41 | {{Composition bar|43|148|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 2 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1990 | [[Andrew Peacock]] | 3.468.570 | 35,04 | {{Composition bar|55|148|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 12 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1993 | [[John Hewson]] | 3.923.786 | 37,10 | {{Composition bar|49|147|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 6 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1996 | rowspan=5| [[John Howard]] | 4.210.689 | 38,69 | {{Composition bar|75|148|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 26 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1998 | 3.764.707 | 33,89 | {{Composition bar|64|148|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 11 | {{lækkun}} 2. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 2001 | 4.244.072 | 37,40 | {{Composition bar|68|150|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 4 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 2004 | 4.741.458 | 40,47 | {{Composition bar|74|150|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{hækkun}} 5 | {{stöðugt}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 2007 | 4.546.600 | 36,60 | {{Composition bar|55|150|color=#FFF|hex=#080CAB}} | {{lækkun}} 20 | {{lækkun}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2010 | rowspan=2|[[Tony Abbott]] | 3.777.383 | 30,46 | {{Composition bar|60|150|color=#FFF|hex=#080CAB}}{{efn|name=auto|Að meðtöldum 17 þingmönnum LNP sem sitja með þingflokki Frjálslyndra}} | {{hækkun}} 5 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2013 | 4.134.865 | 32,02 | {{Composition bar|74|150|color=#FFF|hex=#080CAB}}{{efn|Að meðtöldum 16 þingmönnum LNP sem sitja með þingflokki Frjálslyndra.}} | {{hækkun}} 14 | {{hækkun}} 1. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 2016 | [[Malcolm Turnbull]] | 3.882.905 | 28,67 | {{Composition bar|60|150|color=#FFF|hex=#080CAB}}{{efn|name=auto2}} | {{lækkun}} 14 | {{lækkun}} 2. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 2019 | rowspan=2| [[Scott Morrison]] | 3.989.435 | 27,97 | {{Composition bar|61|151|color=#FFF|hex=#080CAB}}{{efn|name=auto}} | {{hækkun}} 1 | {{stöðugt}} 2. | {{Já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 2022 | 3.502.713 | 23,89 | {{Composition bar|42|151|color=#FFF|hex=#080CAB}}{{efn|name=auto2}} | {{lækkun}} 19 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2025 | [[Peter Dutton]] | 2.525.047 | 20,8 | {{Composition bar|23|151|color=#FFF|hex=#080CAB}}{{efn|name=auto2|Að meðtöldum 10 þingmönnum LNP sem sitja með þingflokki Frjálslyndra.}} | {{lækkun}} 19 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{s|1944}} [[Flokkur:Ástralskir stjórnmálaflokkar]] gpjqw6o13x0t2klvgp2xcoorb36orto 0 186735 1960250 1921120 2026-04-16T23:48:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960250 wikitext text/x-wiki {{Skip |nafn=''Graf Zeppelin'' |mynd=Graf-Zeppelin-2.jpg |alt= |skipstjóri = |útgerð=Þýski sjóherinn |þyngd= 33.550 |lengd= 265.5 |breidd=36.2 |dýpt=8.5 |vélar= |hraði= 33.8 |tegund=[[Flugmóðurskip]] |bygging= Deutsche Werke skipasmíðastöðin,<br>[[Kiel]], Þýskalandi }} '''Þýska flugmóðurskipið ''Graf Zeppelin''''' var fyrsta og eina [[flugmóðurskip]] Þjóðverja í [[Seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöldinni]]. Skipið átti að hafa 42 [[Orrustuflugvél|orrustuflugvélar]] og [[Sprengjuflugvél|sprengjuflugvélar]]. Smíði ''Graf Zeppelin'' hófst 28. desember 1936, þegar kjölur þess var lagður í skipasmíðastöð Deutsche Werke í [[Kiel]]. Skipið, sem var nefnt til heiðurs greifanum [[Ferdinand von Zeppelin]], var sjósett 8. desember 1938 og var 85% fullgert þegar síðari heimsstyrjöldin braust út í september 1939. ''Graf Zeppelin'' var aldrei fullklárað og var aldrei formlega tekið í notkun vegna breyttra áherslna þegar leið á stríðið. Þegar Sovéski herinn nálgaðist, sökkti áhöfn skipsins því rétt fyrir utan [[Stettin]] í mars 1945.{{sfn|Kuzin & Litinskii|p=161}} Sovétríkin náðu skipinu á flot í mars 1946 en því var að lokum sökkt í vopnaprófunum norður af Póllandi 17 mánuðum síðar.{{sfn|Shirokorad|pp=108–112}} Flakið fannst af pólsku könnunarskipi í júlí 2006.<ref>{{cite news|date= 28 July 2006|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5223514.stm|title='Nazi aircraft carrier' located|work=BBC News}}</ref><ref>{{cite news|last=Boyes|first=Roger|title=Divers find Hitler's aircraft carrier|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2601404.ece|newspaper=[[The Times]]|date=27 July 2006|access-date=2 June 2013|archive-date=17 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150517173001/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2601404.ece|url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{cite journal |last=Barker |first=Edward L. |title=War Without Aircraft Carriers |publisher=United States Naval Institute Proceedings |journal=[[Proceedings (magazine)|Proceedings]] |location=Annapolis |date=March 1954 |oclc=61522996 | ref ={{sfnRef|Barker}} }} * {{cite book |last=Breyer |first=Siegfried |title=Graf Zeppelin: The German Aircraft Carrier |location=Atglen |publisher=Schiffer Publishing Ltd |year=1989 |isbn=978-0-88740-242-5 | ref ={{sfnRef|Breyer}} }} * {{cite book |last1=Gardiner |first1=Robert |last2=Chesneau |first2=Roger | title=Conway's All the World's Fighting Ships 1922–1946 |url=https://archive.org/details/conwaysallworlds0000unse_j5q0 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-913-9 |location=Annapolis |name-list-style=amp |ref={{sfnref|Gardiner & Chesneau}} }} * {{cite book | last = Gröner | first = Erich |author-link=Erich Gröner | year = 1990 | title = German Warships: 1815–1945 | volume = I: Major Surface Vessels | publisher = Naval Institute Press | location = Annapolis | isbn = 978-0-87021-790-6 | ref ={{sfnRef|Gröner}} }} * {{cite book |last=Israel |first=Ulrich H.-J. |title=Graf Zeppelin: Einziger Deutscher Flugzeugträger |location=Hamburg |publisher=Verlag Koehler/Mittler |year=1994 |isbn=978-3-7822-0602-0 | ref ={{sfnRef|Israel}} }} * {{cite journal | last1 = Kuzin | first1 = V. P. |last2=Litinskii |first2=D. Iu. |year=2008 | title =Avianosets "Graf Zeppelin"—boevoi trofei Krasnoi Armii | trans-title=Aircraft Carrier Graf Zeppelin&mdash;Battle Trophy of the Red Army | journal = Warship International | volume = 45 |issue=2 |pages=161–165 | location = Toledo | publisher = International Naval Research Organization | issn = 0043-0374 | ref ={{sfnRef|Kuzin & Litinskii}} }} * {{cite book |last=Lake | first=Jon |title=Lancaster Squadrons 1942-43 |publisher=Osprey |location=Oxford |year=2002 |isbn=978-1-84176-313-2 | ref ={{sfnRef|Lake}} }} * {{cite book | last1 = Mann | first1 = Chris | last2 = Jörgensen | first2 = Christer | year = 2003 | title = Hitler's Arctic War: the German campaigns in Norway, Finland, and the USSR, 1940–1945 | publisher = Thomas Dunne Books| location = New York | isbn = 978-0-312-31100-1 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/hitlersarcticwar00mann |name-list-style=amp | ref ={{sfnRef|Mann & Jörgensen}} }} * {{cite book |last=Marshall |first=Francis L. |title=Sea Eagles: The Operational History of the Messerschmitt Bf 109T |location=Walton on Thames |publisher=Air Research Publications |year=1994 |isbn=978-1-871187-23-6 | ref ={{sfnRef|Marshall}} }} * {{cite journal |last=Reynolds |first=Clark G. |title=Hitler's Flattop: The End of the Beginning |publisher=United States Naval Institute Proceedings |date=January 1967 |journal=Proceedings |oclc=61522996 | ref ={{sfnRef|Reynolds}} }} * {{Cite book |last1=Rohwer |first1=Jürgen |last2=Monakov |first2=Mikhail S. |title=Stalin's Ocean-going Fleet |year=2001 |publisher=Frank Cass |isbn=978-0-7146-4895-8 |location=London |name-list-style=amp | ref ={{sfnRef|Rohwer & Monakov}} }} * {{cite journal | last = Schenk | first = Peter |year=2008 | title =German Aircraft Carrier Developments | journal = Warship International | volume = 45 |issue=2 |pages=129–158 | location = Toledo |publisher = International Naval Research Organization | issn = 0043-0374 | ref ={{sfnRef|Schenk}} }} * {{cite book |last=Shirokorad |first=Alexander |year=2004 |language=ru |title=Флот, который уничтожил Хрущёв (Flot, kotoryi unichtozhil Khruschev |publisher=AST publishers |isbn=978-5-9602-0027-1 |location=Moscow | ref ={{sfnRef|Shirokorad}} }} * {{cite book |last=Whitley |first=M.J. |title=Warship 31: Graf Zeppelin, Part 1 |location=Annapolis |publisher=United States Naval Institute Press |date=July 1984 |isbn=978-0-85177-354-4 |volume=VIII | ref ={{sfnRef|Whitley 1984}} }} * {{cite book |last=Whitley |first=M.J. |title=Warship 33: Graf Zeppelin, Part 2 |location=Annapolis |publisher=United States Naval Institute Press | year=1985 |volume=IX |isbn=978-0-87021-984-9 | ref ={{sfnRef|Whitley 1985}} }} {{DEFAULTSORT:Graf Zeppelin}} [[Flokkur:Byggt 1938]] [[Flokkur:Herskip í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þýsk flugmóðurskip]] nrlu1jdcwprln9ntn0azp8k1n4xyty3 0 187040 1960237 1932881 2026-04-16T23:38:02Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960237 wikitext text/x-wiki [[File:Druze star.svg|thumb|right|Stjarna Drúsa, einkennistákn trúarbragðanna.]][[File:Flag of Druze.svg|thumb|right|Fáni Drúsa.]] '''Drúsar''', sem kalla sjálfa sig '''al-Muwaḥḥidūn''' (bókst. „[[Eingyðistrú|eingyðistrúarmenn]]“<ref name="wendy">{{cite book |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |last=Doniger |first=Wendy |publisher=Merriam-Webster, Inc. |isbn=978-0-87779-044-0 |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440}}</ref>) eru [[Arabar|arabískur]] dulspekitrúarhópur<ref name="John B. Quigley">{{cite book |last=Quigley |first=John B. |author-link=John B. Quigley |url=https://books.google.com/books?id=VaUvqHNd6m0C&pg=PA135 |title=The Case for Palestine An International Law Perspective |publisher=[[Duke University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9 |page=135}}</ref><ref name="dawn">{{cite book |title=Displacement and Dispossession in the Modern Middle East |url=https://archive.org/details/displacementdisp0000chat |last=Chatty |first=Dawn |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-81792-9 |date=2010}}</ref><ref name="Harrison1">{{cite book |last=Harrison |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=B9-LF_Of_E8C&pg=PA121 |title=Fracturing Resemblances: Identity and Mimetic Conflict in Melanesia and the West |publisher=Berghahn Books |year=2006 |isbn=978-1-57181-680-1 |pages=121–}}</ref> frá [[Vestur-Asía|Vestur-Asíu]] sem aðhyllist drúsisma, [[Abrahamísk trúarbrögð|abrahamísk]] blendingstrúarbrögð sem ganga út á eineðli Guðs, [[endurholdgun]] og eilífð sálarinnar.<ref>{{plainlist| * {{cite web |last=Abulafia |first=Anna Sapir |author-link=Anna Abulafia |date=23 September 2019 |url=https://www.bl.uk/sacred-texts/articles/the-abrahamic-religions |title=The Abrahamic religions |website=www.bl.uk |publisher=[[British Library]] |location=[[London]] |access-date=9 March 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712150432/https://www.bl.uk/sacred-texts/articles/the-abrahamic-religions |archive-date=12 July 2020}} * {{cite book |last=Obeid |first=Anis |title=The Druze & Their Faith in Tawhid |url=https://books.google.com/books?id=FejqBQAAQBAJ&pg=PT1 |year=2006 |publisher=[[Syracuse University Press]] |isbn=978-0-8156-5257-1 |page=1}} * {{harvnb|Dana|2010|p=314}} }}</ref><ref name="Adams Media">{{cite book |last1=Morrison |first1=Terri |url=https://archive.org/details/kissboworshakeha00morr_568 |title=Kiss, Bow, Or Shake Hands: The Bestselling Guide to Doing Business in More Than 60 Countries |last2=Conaway |first2=Wayne A. |date=2006 |publisher=[[Adams Media]] |isbn=978-1-59337-368-9 |edition=illustrated |page=[https://archive.org/details/kissboworshakeha00morr_568/page/n274 259] |url-access=limited}}<!--|access-date=6 January 2015--></ref> Þótt drúsismi hafi þróast upp úr [[Ísmailstrú]] skilgreina Drúsar sig ekki sem [[Íslam|múslima]].<ref name="De McLaurin 1979 114">{{cite book |last=De McLaurin |first=Ronald |title=The Political Role of Minority Groups in the Middle East |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1979 |isbn=9780030525964 |page=114 }}</ref><ref name="Druze in Syria">{{cite web |url=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/druze-syria |title=Druze in Syria |date= |publisher=[[Harvard University]] |access-date=2025-07-21 |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021033846/https://rpl.hds.harvard.edu/faq/druze-syria |url-status=dead }}</ref><ref name="J. Stewart 2008 33">{{cite book |title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives |first=Dona J. |last=Stewart |year=2008 |isbn=9781135980795 |page=33 |publisher=[[Routledge]]}}</ref> Þeir tala aðallega [[Arabíska|arabísku]] og [[arabísk menning]] er mikilvægur hluti af sjálfsmynd þeirra.{{sfn|Abu-Izeddin|1993|p=14}}{{sfn|Firro|2023|p=19-20}}{{sfn|Brockman|2011|p=259}}<ref name="Nili2019">{{cite book |title=The People's Duty: Collective Agency and the Morality of Public Policy |url=https://archive.org/details/peoplesdutycolle0000nili |first=Shmuel |last=Nili |year=2019 |isbn=9781108480925 |page=[https://archive.org/details/peoplesdutycolle0000nili/page/194 195] |publisher=[[Cambridge University Press]]}}</ref> Flestum trúariðkunum Drúsa er haldið leyndum<ref>{{Cite web |title=Druze {{!}} History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Druze |access-date=13 November 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> og utanaðkomandi fólki er ekki leyft að ganga inn í trúarsöfnuði þeirra.{{sfn|Daftary|2007|pp=188–189}} Drúsar ganga sjaldan í hjónabönd við fólk af öðrum trúarbrögðum og samkvæmt hefðum þeirra er þeim eindregið ráðið frá því að gera það. Drúsar gera greinarmun á andlegum einstaklingum, svokölluðum „uqqāl“, sem varðveita leyndarmál trúarbragðanna, og veraldlegum, svokölluðum „juhhāl“, sem einbeita sér að jarðlegum málefnum.{{sfn|Swayd|2009|p=xxxix}} Drúsar trúa því að þegar sálin hefur lokið hringrás endurholdgana verði hún aftur hluti af [[Nous|heimssálinni]] ({{lang|ae-Latn|al-ʻaql al-kullī}}). ''[[Sendibréf viskunnar]]'' eru höfuðrit drúsismans.<ref name="Izzeddin1993">{{cite book |first=Nejla M. |last=Abu Izzeddin |title=The Druzes: A New Study of their History, Faith, and Society| url=https://books.google.com/books?id=BprjrZzee5EC&pg=PA108| year=1993| publisher=Brill| isbn=978-90-04-09705-6| page=108}}</ref> Drúsismi þróaðist upp úr [[Ísmailstrú]] (undirgrein [[sjía]]),<ref name="farhad">{{cite book |title=A History of Shi'i Islam |last=Daftary |first=Farhad |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=978-0-85773-524-9 |date=2013}}</ref> og hefur orðið fyrir áhrifum af ýmsum trúarhefðum, meðal annars [[kristni]],<ref name="Quilliam" /><ref name="auto8" /><ref name="Mahmut 2023">{{cite journal |last1=Mahmut |first1=R. İbrahim |title=The Christian Influences in Ismaili Thought |journal=The Journal of Iranian Studies |date=2023 |volume=7 |issue=1 |pages=83–99 |doi=10.33201/iranian.1199758 |doi-access=free}}</ref> [[Spekistefna|spekistefnu]], [[Nýplatonismi|nýplatonisma]],<ref name="Quilliam">{{cite book |title=Syria and the New World Order |url=https://archive.org/details/syrianewworldord0000quil |first=Neil |last=Quilliam |year=1999 |isbn=9780863722493 |page=[https://archive.org/details/syrianewworldord0000quil/page/42 42] |publisher=[[University of Michigan Press]]}}</ref><ref name="auto8">{{cite book |title=The New Encyclopaedia Britannica| url=https://archive.org/details/newencyclopaedia28ency |url-access=registration| year= 1992| isbn= 9780852295533| page=[https://archive.org/details/newencyclopaedia28ency/page/237 237]| publisher=Encyclopaedia Britannica| quote= Druze religious beliefs developed out of Isma'ill teachings. Various Jewish, Christian, Gnostic, Neoplatonic, and Iranian elements, however, are combined under a doctrine of strict monotheism.}}</ref> [[Sóróismi|sóróisma]],<ref name="Hitti1928">{{cite book |first=Philip Khuri |last=Hitti |url=https://books.google.com/books?id=pYgvLf2GE8YC&pg=PT27 |title=The Origins of the Druze People and Religion: With Extracts from Their Sacred Writings |publisher=Library of Alexandria |year=1928 |isbn=978-1-4655-4662-3 |pages=27–}}</ref><ref name="Sālibī2005">{{cite book |last=Sālibī |first=Kamāl |url=https://books.google.com/books?id=F4YWAQAAMAAJ |title=The Druze: realities & perceptions |publisher=Druze Heritage Foundation |year=2005 |isbn=978-1-904850-06-9 |pages=186–190}}</ref> [[Manikeismi|manikeisma]],<ref name="Conder2018">{{cite book |last=Conder |first=Claude Reignier |url=https://books.google.com/books?id=BStwDwAAQBAJ&pg=PA80 |title=Palestine |date=2018 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-3-7340-3986-7 |pages=80–}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rG1tAAAAMAAJ |title=Al-Rāfidān |publisher=Kokushikan Daigaku, Iraku Kodai Bunka Kenkyūjo |year=1989 |pages=2–}}</ref> og [[Pýþagórismi|pýþagórisma]].<ref name="Rosenthal 2003 296">{{cite book |last=Rosenthal |first=Donna |title=The Israelis: Ordinary People in an Extraordinary Land |url=https://books.google.com/books?id=b-w6GfokajcC&pg=PA296 |year=2003 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0-684-86972-8 |page=296}}</ref><ref name="kamlesh">{{cite book |title=History of Ancient India |last=Kapur |first=Kamlesh |publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd. |isbn=978-81-207-4910-8 |year=2010}}</ref>{{page needed|date=October 2024}} Þetta hefur leitt til þróunar sérstakrar og leynilegrar guðfræði sem einkennist af dulspekilegum túlkunum á helgiritum með áherslu á mikilvægi hugans og sannleikans.<ref name="wendy" /><ref name="kamlesh" /> Trú drúsisma einkennist einnig af [[Guðsvitrun|guðsvitrunum]] og [[Endurholdgun|endurholdgunum]].{{sfn|Nisan|2002|p=[https://books.google.com/books?id=keD9z1XWuNwC&pg=PA98 95]}} Drúsar vegsama spámanninn [[Shuaib]] og telja hann vera endurholdgun biblíupersónunnar [[Jetró]].<ref>{{cite book |title=A Political and Economic Dictionary of the Middle East |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=9781135355616 |quote=}}</ref> Þeir líta á [[Adam]], [[Nói|Nóa]], [[Abraham]], [[Móses]], [[Jesús|Jesú]], [[Múhameð]] og [[Imam|ímaminn]] [[Múhameð bin Ísmail]] sem spámenn.<ref>{{Cite book |last=Finegan |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=tqxtAAAAMAAJ&q=%22seven+prophets%22 |title=Discovering Israel: An Archeological Guide to the Holy Land |date=1981 |publisher=Eerdmans |isbn=978-0-8028-1869-0 |language=en}}</ref> Drúsar heiðra einnig persónur á borð við [[Salman al-Farisi]],{{sfn|Nisan|2015|p=94}} al-[[Khidr]] (sem þeir telja endurholdgun [[Elía]], [[Jóhannes skírari|Jóhannesar skírara]] og [[Heilagur Georg|Heilags Georgs]]),{{sfn|Swayd|2015|p=77}} [[Job]], [[Lúkas guðspjallamaður|Lúkas guðspjallamann]] og fleiri sem „lærimeistara“ og „spámenn“.<ref name="Swayd 2009">{{harvnb|Swayd|2009|p=109}}</ref> Drúsismi er á meðal helstu trúarbragða í [[Botnalönd]]um. Eitthvað á bilinu 800.000 til ein milljón manns aðhyllast hann. Þeir búa aðallega í [[Líbanon]], [[Sýrland]]i og [[Ísrael]] en smærri samfélög Drúsa eru einnig í [[Jórdanía|Jórdaníu]]. Þeir eru um 5,5% af íbúum Líbanons, 3% af Sýrlendingum og 1,6% af Ísraelum. Elstu og þéttbýlustu samfélög Drúsa eru við [[Líbanonfjall]] og í suðurhluta Sýrlands í kringum [[Jabal al-Druze]] (bókst. „Fjall Drúsanna“).<ref>{{cite thesis |last=Radwan |first=Chad K. |date=June 2009 |title=Assessing Druze identity and strategies for preserving Druze heritage in North America |url=http://scholarcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3158&context=etd |type=MA thesis |publisher=[[University of South Florida]]}}</ref> Samfélag Drúsa lék mikilvægt hlutverk í sögu Botnalanda og þeir gegna enn mikilvægu pólitísku hlutverki.{{sfn|Zabad|2017|p=125|ps=: "Although the Druze are a tiny community, they have played a vital role in the politics of the Levant"}} Sem trúarlegur minnihluti hafa þeir oft orðið fyrir ofsóknum af hálfu ýmissa ríkisstjórna múslima, þar á meðal af hálfu [[Íslömsk öfgastefna|íslamískra öfgamanna]] í dag.<ref>{{cite book |last=Stewart |first=Dona J. |title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=9781135980795 |page=33}}</ref><ref>{{cite news |title=Calls for aid to Syria's Druze after al Qaeda kills 20 |last=Al-Khalidi |first=Suleiman |date=11 June 2015 |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-druze-idUSKBN0OR0NV20150611}}</ref><ref>{{cite web |title=Syria: ISIS Imposes 'Sharia' on Idlib's Druze |url=http://english.al-akhbar.com/node/18002 |access-date=12 May 2015 |archive-date=20 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520142702/http://english.al-akhbar.com/node/18002 |url-status=dead}}</ref> Ýmsar kenningar um uppruna Drúsa hafa verið settar fram. Kenning um arabískan uppruna þeirra er sú sem nýtur mestrar viðurkenningar meðal sagnfræðinga, fræðimanna og trúarleiðtoga meðal Drúsa.{{sfn|Firro|2023|pp=19–20}} Þessi kenning hefur töluverð áhrif á sjálfsmynd Drúsa, menningu og ritaða og munnlega geymd.{{sfn|Abu-Izeddin|1993|p=14}} Samkvæmt þessari kenningu eru Drúsar afkomendur tólf arabískra ættbálka sem fluttu til Sýrlands fyrir tíma íslams og á áröld íslams.{{sfn|Firro|2023|p=19}}{{sfn|Abu-Izeddin|1993|p=10}}{{sfn|Makarim|1974|pp=2–3}} Öll samfélög Drúsa í Sýrlandi og Líbanon aðhyllast þessa skýringu og flestir í Ísrael.{{efn|Árið 1962 breytti Ísrael skilgreiningu þeirra úr „Aröbum“ í „Drúsa“ í opinberum gögnum og stofnuðu nýjar námsskrár til að efla sérstaka þjóðernisímynd Drúsa. Þetta framtak var hugsað til að vinna gegn „Arabavæðingu“ og „Palestínuvæðingu“. Flestir Drúsar í Ísrael skilgreina sig enn sem Araba en sumir hafa tekið upp sérstaka drúsíska þjóðernímynd af pólitískum eða samfélagslegum ástæðum. Fræðimenn hafa fært rök fyrir því að þessi stefna, sem studd er af pólitískri elítu Drúsa, veiti samfélagslegum þáttum Drúsa forgang en jaðarsetji þjóðernisímynd þeirra í breiðari skilningi.<ref name="Firro 1999 9, 171">{{cite book |last=Firro |first=Kais |url=https://books.google.com/books?id=owhg2R8Ndy8C&pg=PA9 |title=The Druzes in the Jewish State: A Brief History |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |year=1999 |isbn=90-04-11251-0 |pages=9, 171}}</ref><ref name="Weingrod 1985 259–279">'{{cite book |last=Weingrod |first=Alex |url=https://books.google.com/books?id=gIYlFNR7hUcC&pg=PA259 |title=Studies in Israeli Ethnicity: After the Ingathering |publisher=[[Taylor & Francis]] |year=1985 |isbn=978-2-88124-007-2 |pages=259–279}}</ref><ref name="Reshaping Druze Particularism in Is">{{cite journal |last1=Firro |first1=Kais M. |title=Reshaping Druze Particularism in Israel |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_spring-2001_30_3/page/40 |journal=[[Journal of Palestine Studies]] |date=2001 |volume=30 |issue=3 |pages=40–53 |doi=10.1525/jps.2001.30.3.40 |doi-access=free}}</ref><ref name="Invention of a Nation: The Druze in">{{cite journal |last1=Halabi |first1=Rabah |title=Invention of a Nation: The Druze in Israel |journal=Journal of Asian and African Studies |date=2014 |volume=49 |issue=3 |pages=267–281 |doi=10.1177/0021909613485700 |doi-access=free}}</ref>}}{{sfn|Firro|2023|p=20}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Ítarefni á íslensku== * {{Tímarit.is|2480907|Drúsar|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|blaðsíða=16–17|útgáfudagsetning=24. september 1983}} * {{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252754355d/abrahamska-dulspekitruin-sem-heyr-tilvistarstrid|titill=Abrahamska dulspekitrúin sem heyr tilvistarstríð|dags= 23. júlí 2025|skoðað= 23. júlí 2025|höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]}} ==Heimildir== * {{cite book |last=Abu-Izeddin |first=Nejla |title=The Druzes: A New Study of Their History, Faith, and Society |edition=2 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |location=Leiden, New York, Köln |year=1993 |orig-year=1984 |isbn=90-04-09705-8 |url=https://books.google.is/books?id=BprjrZzee5EC}} * {{cite book |last=Brockman |first=Norbert |year=2011 |title=Encyclopedia of Sacred Places, [2 volumes] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofsa0001broc |edition=2 |isbn=9781598846546 |publisher=[[ABC-CLIO]]}} * {{cite book |last=Daftary |first=Farhad |date=20 September 2007 |title=The Isma'ilis: Their History and Doctrines |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-139-46578-6 |edition=2. myndskreytt, endurskoðuð}} * {{Cite book |last=Firro |first=Kais M. |year=2023 |url=https://books.google.com/books?id=ktz7EAAAQBAJ |title=A History of the Druzes |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=9789004661783}} * {{cite book |last=Makarim |first=Sami Nasib |year=1974 |title=The Druze Faith |url=https://books.google.com/books?id=Ouh4AAAAMAAJ|publisher=Caravan Books |isbn=978-0-88206-003-3}} * {{cite book |last=Nisan |first=Mordechai D. |author-link=Mordechai Nisan |year=2002 |title=Minorities in the Middle East: a history of struggle and self-expression |edition=2., myndskreytt|isbn=978-0-7864-1375-1 |access-date=4 April 2012 |url=https://books.google.com/books?id=keD9z1XWuNwC |publisher=McFarland}} * {{cite book |last=Swayd |first=Samy |year=2009 |title=The A to Z of the Druzes |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=9780810868366}} * {{cite book |last=Swayd |first=Samy |date=10 March 2015 |title=Historical Dictionary of the Druzes |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=978-1-4422-4617-1 |edition=2}} * {{cite book |last=Zabad |first=Ibrahim |year=2017 |title=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |isbn=9781317096733 |publisher=[[Routledge]]}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Abrahamísk trúarbrögð]] [[Flokkur:Arabar]] [[Flokkur:Miðausturlenskir þjóðflokkar]] bcpg6mlh4ilm23651m8xhzgnu5fi7p5 0 187305 1960232 1955255 2026-04-16T23:32:38Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960232 wikitext text/x-wiki [[File:Euclid-proof.jpg|thumb|right|upright=1.4|Sönnun úr Frumatriðum [[Evklíð]]s rituð um 300 fyrir Krists sem er eitt af öndvegisritum mannkynssögunnar.<ref name="Boyer 1991 loc=Euclid of Alexandria p. 119">{{Harv|Boyer|1991|loc="Euclid of Alexandria" p. 119}}</ref>]] '''Saga stærðfræðinnar''' fjallar um uppruna og þróun hugmynda í [[stærðfræði]] og [[Saga stærðfræðitákna|stærðfræðiaðferðir og táknmál fortíðarinnar]]. Í fornríkjum [[Mesapótamía|Mesapótamíu]] beittu menn [[reikningur|reikning]], [[algebra|algebru]] og [[rúmfræði]] til [[skattlagning]]ar, í [[viðskipti|viðskiptum]] og [[stjörnufræði]], til að skrá tíma og búa til [[dagatal|dagatöl]]. Þaðan eru elstu rituðu heimildir um stærðfræðilegar aðferðir. Í [[Forngrísk stærðfræði|Grikklandi til forna]] urðu stærðfræðilegar aðferðir formlegri þegar menn hófu að beita [[afleiðsla|afleiðslu]] og [[stærðfræðilegri rökfestu]] til að [[stærðfræðileg sönnun|sanna]] hinar ýmsu [[setning (stærðfræði)|setningar]] og útvíkkuðu viðfangsefnið.<ref>Heath, Thomas L. (1963). ''A Manual of Greek Mathematics'', Dover, p. 1: "In the case of mathematics, it is the Greek contribution which it is most essential to know, for it was the Greeks who first made mathematics a science."</ref> Rómverjar hagnýttu stærðfræðilegar aðferðir til [[landmælingar|landmælinga]], í [[byggingarverkfræði|byggingar-]] og [[vélaverkfræði]], [[bókhald]]i og við gerð [[tungldagatal|tungl-]] og [[sólardagatal]]a. Í Kína til forna þekktist notkun [[sætiskerfi|sætiskerfis]] og [[neikvæðar tölur]].<ref name=":2">Joseph, George Gheverghese (1991). ''The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics''. Penguin Books, London, pp. 140–48.</ref><ref>Ifrah, Georges (1986). ''Universalgeschichte der Zahlen''. Campus, Frankfurt/New York, pp. 428–37.</ref> [[Arabískar tölur|Indó-arabíska talnakerfið]] og reikniaðferðir þess, sem eru í notkun um allan heim í dag, þróuðust á fyrsta árþúsundinu e.Kr. á [[indversk stærðfræði|Indlandi]] og bárust til [[Vesturlanda]] með [[arabísk stærðfræði|arabískri stærðfræði]] fyrir tilstilli verka [[al-Khwarizmi]].<ref>Kaplan, Robert (1999). ''The Nothing That Is: A Natural History of Zero''. Allen Lane/The Penguin Press, London.</ref><ref>"The ingenious method of expressing every possible number using a set of ten symbols (each symbol having a place value and an absolute value) emerged in India. The idea seems so simple nowadays that its significance and profound importance is no longer appreciated. Its simplicity lies in the way it facilitated calculation and placed arithmetic foremost amongst useful inventions. the importance of this invention is more readily appreciated when one considers that it was beyond the two greatest men of Antiquity, Archimedes and Apollonius." – Pierre Simon Laplace http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/HistTopics/Indian_numerals.html</ref> Mörg grísk rit og hugmyndir varðveittust meðal íslamskra þjóða sem héldu áfram vexti og viðgangi þeirra.<ref>[[Adolf Yushkevich|Juschkewitsch, A. P.]] (1964). ''Geschichte der Mathematik im Mittelalter''. Teubner, Leipzig.</ref> Samtímis en óháð þessum hefðum var stærðfræði þróuð meðal [[Majar|Maja]] í [[Mexíkó]] og [[Mið-Ameríku]], þar sem hugtakið [[núll]] fékk staðlað tákn í [[tölukerfi Maja|tölukerfi þeirra]]. Mörgum grískum og arabískum ritum var snúið yfir á latínu á 12. öld eftir Krist sem leiddi til frekari þróunar í stærðfræði á [[miðaldir|miðöldum í Evrópu]]. Frá fornöld og í gegnum miðaldir voru nokkur aldalöng stöðnunartímabil þar sem lítil stærðfræðileg þekking safnaðist.<ref>Eves, Howard (1990). ''History of Mathematics'', 6th Edition, "After Pappus, Greek mathematics ceased to be a living study, ..." p. 185; "The Athenian school struggled on against growing opposition from Christians until the latter finally, in A.D. 529, obtained a decree from Emperor Justinian that closed the doors of the school forever." p. 186; "The period starting with the fall of the Roman Empire, in the middle of the fifth century, and extending into the eleventh century is known in Europe as the Dark Ages... Schooling became almost nonexistent." p. 258.</ref> Á [[endurreisnin|endurreisnartíma]] Ítalíu á 15. öld urðu töluverðar framfarir, í samspili við nýjar vísindalegar uppgötvanir, og hefur sú þróun haldið áfram til dagsins í dag. Má þar nefna [[örsmæðareikningur|örsmæðareikning]] [[Isaac Newton]] og [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] og aðrar merkar uppgötvanir [[Listi yfir þýska stærðfræðinga|þýskra stærðfræðinga]] eins og [[Carl Friedrich Gauss]] og [[David Hilbert]]. == Forsögulegt tímabil == Neanderdalsmenn brúkuðu [[garn]] fyrir um 40.000 árum á staðnum Abri du Maras í suðurhluta Frakklands sem þykir benda til þess að þeir hafi þekkt til grundvallarhugtaka í stærðfræði. <ref>{{Cite journal |last1=Hardy |first1=B. L. |last2=Moncel |first2=M.-H. |last3=Kerfant |first3=C. |last4=Lebon |first4=M. |last5=Bellot-Gurlet |first5=L. |last6=Mélard |first6=N. |date=2020-04-09 |title=Direct evidence of Neanderthal fibre technology and its cognitive and behavioral implications |journal=Scientific Reports |language=en |volume=10 |issue=1 |page=4889 |doi=10.1038/s41598-020-61839-w |pmid=32273518 |issn=2045-2322|pmc=7145842 |bibcode=2020NatSR..10.4889H }}</ref><ref>{{Cite web |last=Rigby |first=Sara |date=2020-04-14 |title=40,000-year-old yarn suggests Neanderthals had basic maths skills |url=https://www.sciencefocus.com/news/40000-year-old-yarn-suggests-neanderthals-had-basic-maths-skills |access-date=2025-02-21 |website=BBC Science Focus Magazine |language=en}}</ref> [[Ishango-beinið]], sem fannst nálægt upptökum [[Níl]]ar (í norðausturhluta [[Lýðveldið Kongó|Kongó]]), gæti verið meira en [[steinöld|20.000]] ára gamalt, í það eru grafnar rákir í þrem dálkum eftir því endilöngu. Hafa menn getið sér til að um sé að ræða talningarkefli sem sýni skilning á tugakerfinu, margföldun (með tveimur) og frumtölum<ref>{{cite book |last=Everett |first=Caleb |year=2017 |title=Numbers and the Making of Us: Counting and the Course of Human Cultures |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674504431 |pages=35–36 |url=https://books.google.com/books?id=2f1aDgAAQBAJ&pg=PA35}}</ref> eða að um sé að ræða tungldagatal.<ref>{{Citation|last=Huylebrouck|first=Dirk|title=Africa and Mathematics|chapter=Missing Link|date=2019|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-030-04037-6_9|series=Mathematics, Culture, and the Arts|pages=153–166|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-030-04037-6_9|isbn=978-3-030-04036-9|s2cid=239306457|access-date=2021-10-19}}</ref><ref name=Marshack>Marshack, Alexander (1991). ''The Roots of Civilization'', Colonial Hill, Mount Kisco, NY.</ref> Peter Rudman telur fyrri túlkunina ólíklega þar sem hugmyndin um frumtölur geti aðeins komið til á eftir hugmyndinni um deilingu sem hann telur ekki vera eldri en 10.000 fyrir Krist og að frumtölur hafi ekki komið til sögunnar fyrr en um 500 fyrir Krist. <ref>{{cite book|last=Rudman|first=Peter Strom|title=How Mathematics Happened: The First 50,000 Years|year=2007|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-477-4|page=[https://archive.org/details/howmathematicsha0000rudm/page/64 64]|url=https://archive.org/details/howmathematicsha0000rudm/page/64}}</ref> Egyptar fyrir tíma [[Fyrsta konungsættin|fyrstu konungsættarinnar]] virðast hafa skilning á rúmfræði ef marka má myndir frá þeim tíma. Því hefur verið haldið fram að risasteinar í Englandi og Skotlandi, sem eru frá 3. árþúsundi f.Kr., feli í sér rúmfræðilegar hugmyndir eins og hringi, sporöskjur og þrenndir Pýþagórasar í hönnun sinni.<ref>Thom, Alexander; Archie Thom (1988). "The metrology and geometry of Megalithic Man", pp. 132–51 in Ruggles, C. L. N. (ed.), ''Records in Stone: Papers in memory of Alexander Thom''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33381-4}}.</ref> Allt ofangreint er þó umdeilt en elstu óumdeildu heimildirnar eru frá Babýlón og [[Egyptaland hið forna|Egyptalandi hinu forna]].<ref>{{cite book|first=Peter|last=Damerow|date=1996 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=c4yBmjnY1JIC&pg=PA199|title=Abstraction & Representation: Essays on the Cultural Evolution of Thinking (Boston Studies in the Philosophy & History of Science)|chapter=The Development of Arithmetical Thinking: On the Role of Calculating Aids in Ancient Egyptian & Babylonian Arithmetic|isbn=0792338162|publisher=Springer|access-date=2019-08-17}}</ref> == Babýlónía == Elstu rituðu heimildir eru frá Mesapótamíu (þar sem nú er [[Írak]]) og þaðan eru líka einar elstu heimildir um stærðfræðiaðferðir og þekkingu, hún er gjarnan kennd við [[Babýlón]] og nefnd babýlónsk stærðfræði. Stundum er gerður greinarmunur á ''mesapótamískri stærðfræði'', sem nær yfir allt tímabilið 3200 f. Kr. til 125 f. Kr., og ''babýlónskri stærðfræði'' sem vísar þá til tímabilsins 1850-1600 f. Kr. í kringum valdatíð Hammúrabí. Meirihluti ritaðra heimilda kemur annars vegar á tímum babýlónskrar stærðfræði (miðað við þrengri skilgreininguna) og hins vegar undir lok [[Selevkídaveldið|konungsveldi Selevkída]].<ref name=":0">{{Cite book|title=The history of mathematics: a source-based approach|last=Barrow-Green|first=June|last2=Gray|first2=Jeremy|last3=Wilson|first3=Robin J.|date=2018|publisher=MAA Press, an imprint of the American Mathematical Society|isbn=978-1-4704-4352-8|series=AMS/MAA textbooks|location=Providence, Rhode Island}}</ref> Víðari skilgreiningin á ''babýlónskri stærðfræði'' er gjarnan notuð til að undirstrika mikilvægi [[Babýlón]]borgar sem fræðiseturs. Svæðið varð aftur miðstöð rannsókna á sviði stærðfræði á gullöld Íslam, þá sérstaklega í [[Bagdad]]. [[File:Geometry problem-Sb 13088-IMG 0593-white.jpg|thumb|Rúmfræðidæmi á leirtöfl sem tilheyrði skóla fyrir skrifara, um það bil 2000-1500 f. Kr.]] Ólíkt þeim fáu heimildum sem til eru um stærðfræði Egypta, er þekking okkar á babýlónskri stærðfræði fengin frá meira en 400 leirtöflum sem grafnar hafa verið upp síðan á sjötta áratug 19. aldar.<ref name="Boyer 1991 loc=Mesopotamia p. 25">{{Harv|Boyer|1991|loc="Mesopotamia" p. 25}}</ref> Töflurnar voru ritaðar með [[Fleygrúnir|fleygrúnaletri]] á blautar leirplötur og síðan bakaðar þar til þær urðu harðar, annað hvort í ofni eða í sólarhita. Sumar þessara taflna virðast vera heimaverkefni.<ref name="Boyer 1991 loc=Mesopotamia p. 41">{{Harv|Boyer|1991|loc="Mesopotamia" p. 41}}</ref> {{Tilvitnun2| Ég fann stein, en vó ekki; ég tók af einn-sjöunda, lagði við einn-ellefta og dróg frá einn-þrettánda, (þá) vó ég (hann): <math>1</math> ma-na. Hvað var steinnin í upphafi? Hann vó <math>1</math> ma-na, <math>9 \frac{1}{2}</math> gin (og) <math>2 \frac{1}{2}</math> she.| af leirtöflu „YBC 4652“ frá tímum Babýlón til forna}} Elstu heimildirnar eru frá [[Súmer]]um sem er elsta menningarsamfélag Mesópótamíu. Leirtöflur frá um 3000 f.Kr. geyma fyrst og fremst upplýsingar um fjárhagslegar talningar, svo sem kornúthlutanir, fjölda verkamanna, þyngd silfurs og annað þess háttar.<ref>{{Citation |last=Sharlach |first=Tonia |title=Calendars and Counting |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203096604.ch15 |work=The Sumerian World |year=2006 |pages=307–308 |access-date=2023-07-07 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203096604.ch15 |isbn=978-0-203-09660-4|url-access=subscription }}</ref> Frá um 2500 f.Kr. og síðar skrifuðu Súmerar margföldunartöflur á leir og fengust við rúmfræðileg vandamál og deilingardæmi. Elstu ummerki um babýlónska talnakerfið má einnig rekja til þessa tímabils.<ref>Melville, Duncan J. (2003). [http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/3Mill/chronology.html Third Millennium Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707213616/http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/3Mill/chronology.html|date=2018-07-07}}, ''Third Millennium Mathematics''. [[St. Lawrence University]].</ref> [[Image:Plimpton 322.jpg|thumb|left|Leirtafla númer 322 úr safni Plimton við Columbia-háskóla frá 1800 fyrir Krist, einu nafni nefnd [[Plimpton 322]]]] ''Babýlónsk stærðfræði'' byggir á [[sextugakerfi|sextuga]] [[sætiskerfi]].<ref name="Boyer 1991 loc=Mesopotamia p. 25"/> Þaðan höfum við skiptingu mínútna í 60 sekúndur, klukkustund í 60 mínútur og 360 (60 × 6) gráður í hring og eins skiptingu hrings í [[bogamínúta|bogamínútur]] og [[bogasekúnda|bogasekúndur]]. Í sextugakerfi er hvert sæti margfeldi af sextíu (grunntalan sem flestir kannast við er tíu), nema hvað þeir höfðu ekkert tákn til að gera skil á milli hluta og heildar. Við skrifum <math>125,3</math> sem er jafngilt <math>1 \times 10^2 + 2 \times 10^1 + 5 \times 10^0 + 3 \times 10^{-1}</math>, án tugakommu er það háð samhengi hvort talan sem átt er við er <math>1,253</math>, <math>12,53</math> eða <math>1253</math>. Sama tala væri skrifuð <math>2 \times 60^1 + 5 \times 60^0 18 \times 60^{-1}</math> þegar grunntalan er sextíu og væri hægt að skilja út frá samhengi ef við töluðum um 2 klukkustundir, 5 mínútur og 18 sekúndur. Nákvæmlega hvers vegna grunntalan 60 varð fyrir valinu er ekki vitað en hún er svokölluð [[yfirmargþætt tala]] sem lauslega þýðir að hún hefur mjög marga deila miðað við stærð, nefnilega tölurnar 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20 og 30. Þó svo þeir hafi notað sætiskerfi án tugakommu eða tákns er það samt merkilegt því í stærðfræði Egypta, Grikkja og Rómverja til forna var ekki notast við sætiskerfi yfir höfuð. Á leirtöflunum má sjá að menn þekktu hlutfallið á milli ummáls og þvermáls hrings og námunduðu <math>\pi \approx \frac{25}{8}</math> sem er um það bil 5% skekkja og þekktu rótina af tveimur með 6 marktækum tölustöfum. Þeir þekktu [[almenn brot]], [[algebra|algebru]], [[annars stigs jafna|tveggja stigs]] og þriðja stigs jöfnur. [[Margföldunartafla|Margföldunartöflur]], töflur yfir margföldunarandhverfur og elstu framsetningu á reglu Pýþagórasar sem þekkist er að finna á leirtöflum frá þessu tímabili.<ref>{{Harv|Boyer|1991|loc="Mesopotamia" p. 39}}</ref><ref>{{cite book | author-link = Aaboe | last = Aaboe | first = Asger | title = Episodes from the Early History of Mathematics | year = 1998 | publisher = Random House | location = New York | pages = 30–31}}</ref> Eins og meðal Egypta til forna eru þó engin ummerki um stærðfræðilegar sannanir, notkun rökfræðilegra lögmála eða almennt sýnt hvernig lausn er fengin.<ref name="Boyer 1991 loc=Mesopotamia p. 41"/> == Egyptaland == [[File:Moskou-papyrus.jpg|thumb|right|upright=1.5|Dæmi 14 úr [[Moskvu-papýrusinn|Moskvu bókfellinu]]. Dæmið sýnir teikningu af strýtustúf.]] ''Egypsk stærðfræði'' er stærðfræði forn-Egypta, skrifuð á þeirra tungu. Egyptar til forna þekktu snemma til stærðfræðiaðferða miðað við mannvirki eins og [[Pýramídinn mikli í Gísa|Pýramídann mikla í Gíza]] sem var reistur kringum 2575 f. Kr. en elstu rituðu heimildir sem þekkjast eru bókfell frá um það bil 1850 f. Kr. Ritaðar heimildir um stærðfræði forn-Egypta eru fáar en þeirra þekktasta er [[Rhindbókfellið]] (stundum einnig kallað Ahmes-bókfellið eftir höfundi þess), en aldursgreining bendir til þess að það sé frá um 1650 f.Kr. Það er líklega afrit af eldra skjali frá tíma Miðríkisins um 2000–1800 f.Kr.<ref name="Boyer 1991 loc=Egypt p. 11">{{Harv|Boyer|1991|loc="Egypt" p. 11}}</ref> Þetta er kennslubók fyrir nemendur í reikningslist og rúmfræði: Þar má finna flatarmálsformúlur og aðferðir við margföldun, deilingu og notkun [[stofnbrot]]a. Þá sýnir ritið einnig fram á aðra stærðfræðiþekkingu,<ref>[https://www.mathpages.com/home/kmath340/kmath340.htm Egyptian Unit Fractions] at MathPages</ref> þar á meðal þekkingu á samsettum tölum og frumtölum, [[meðaltal|hreinu meðaltali]], [[faldmeðaltal]]i og [[þýtt meðaltal|þýddu meðaltali]], og einfaldan skilning á bæði [[sáldur Eratosþenesar|sáldri Eratosþenesar]] og [[fullkomin tala|fullkomnum tölum]].<ref>[<!-- http://mathpages.com/home/rhind.htm -->https://mathpages.com/home/kmath340/kmath340.htm Egyptian Unit Fractions]</ref> Það sýnir einnig hvernig leysa má fyrsta stigs línulegar jöfnur<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/HistTopics/Egyptian_papyri.html|title=Egyptian Papyri|website=www-history.mcs.st-andrews.ac.uk}}</ref> ásamt [[jafnmunaröð|jafnmunaröðum]] og [[jafnhlutfallaröð|jafnhlutfallaröðum]].<ref>{{Cite web|url=https://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/mad_ancient_egypt_algebra.html#areithmetic+series|title=Egyptian Algebra – Mathematicians of the African Diaspora|website=www.math.buffalo.edu}}</ref> Annað merkilegt egypskt stærðfræðirit er [[Moskvubókfellið]], einnig frá tímum [[Miðríkið|Miðríkisins]] eða um 1890 f.Kr. Það inniheldur dæmisögur sem virðast hafa verið ætlaðar til skemmtunar.<ref name="Boyer 1991 loc=Egypt p. 19">{{Harv|Boyer|1991|loc="Egypt" p. 19}}</ref> Eitt dæmið er talið sérstaklega mikilvægt þar sem það sýnir aðferð til að finna rúmmál [[strýtustúfur|strýtustúfs]]. Síðasta merka handritið hér talið er [[Berlínarbókfellið]] (um 1800 f.Kr.) sem sýnir að Forn-Egyptar gátu leyst annars stigs algebrujöfnur.<ref>{{Cite web|url=https://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/mad_ancient_egyptpapyrus.html#berlin|title=Egyptian Mathematical Papyri – Mathematicians of the African Diaspora|website=www.math.buffalo.edu}}</ref> == Grikkland == [[File:Pythagorean.svg|thumb|left|[[Regla Pýþagórasar]] sýnd myndrænt. Sönnun hennar er almennt eignuð [[Pýþagóras]] og áhangendum hans.]] ''Grísk stærðfræði'' vísar til tímabils frá tímum [[Þales|Þalesar frá Míletos]] um 600 f.Kr. þar til lokunar [[Akademían|Akademíunnar]] í Aþenu árið 529 e.Kr.<ref>Eves, Howard (1990). ''An Introduction to the History of Mathematics'', Saunders, {{ISBN|0-03-029558-0}}</ref> Grískir stærðfræðingar bjuggu í borgum víðs vegar um austurhluta Miðjarðarhafs, frá Ítalíu til Norður-Afríku, en voru sameinaðir í menningu og tungumáli. Grísk stærðfræði frá tímabilinu eftir Alexander mikla er stundum kölluð ''hellenísk stærðfræði''.<ref>{{Harv|Boyer|1991|loc="The Age of Plato and Aristotle" p. 99}}</ref> Hafa ber í huga að flestar heimildir okkar um stærðfræði fyrri hluta þessa tímabils eru yfirleitt afrit en ekki frumheimildir eða frásagnir manna sem voru uppi nokkrum öldum síðar; í afritum eru mistök og viðbætur (svo sem tölusetning setninga í Frumatriðum Evklíðs). Eftir tíma Platons höfum við þó nokkuð betri og fleiri heimildir sem gefa okkur mun betri mynd af stærðfræði Grikkja til forna.<ref name=":0" /> Með grískri stærðfræði var tekið mikið framfaraskref þegar menn hófu að sanna stærðfræðilegar setningar með afleiðslu út frá gefnum frumsendum af [[stærðfræðileg rökfesta|rökfestu]]. Allar varðveittar heimildir um stærðfræði frá því fyrir tíma Grikkja sýna notkun [[tilleiðsla|tilleiðslu]], þar sem þumalputtareglur í reikningi eru staðfestar með athugunum og dæmum.<ref>Bernal, Martin (2000). "Animadversions on the Origins of Western Science", pp. 72–83 in Michael H. Shank, ed. ''The Scientific Enterprise in Antiquity and the Middle Ages''. Chicago: University of Chicago Press, p. 75.</ref> === Fyrir tíma Platons === Algengt er að marka upphaf grískrar stærðfræði við Þales frá Míletos og Pýþagóras frá Samos. Þótt deilt sé um hversu mikil áhrifin voru, fengu þeir líklega innblástur frá egypskri og babýlonskri stærðfræði. Samkvæmt goðsögninni ferðaðist Pýþagóras til Egyptalands til að læra stærðfræði, [[rúmfræði]] og [[stjörnufræði]] af egypskum prestum. Allar heimildir okkar um stærðfræði þeirra berast okkur óbeint löngu eftir þeirra tíma, Próklos skrifar um Þales í athugasemdum sínum við Frumatriði Evklíðs næstum því þúsund árum síðar og Aristótelis minnist á Þýþagóras og áhangendur hans um það bil öld síðar. Ekki er almennt deilt um tilvist þessara einstaklinga en nú telja fræðimenn að til dæmis [[regla Pýþagórasar]] og sönnun hennar sé ekki frá honum komin.<ref name=":0" /> Þrátt fyrir þetta er Þales gjarnan eignaður heiðurinn af fyrstu afleiðslunni og Pýþagóras eignað orðið μάθημα (''matema'') sem er rót orðsins yfir ''stærðfræði'' í mörgum tungumálum. === Platon og Akademían === Miklu fleiri heimildir eru til um og eftir Platon (um 427 f. Kr. – 348 f. Kr.) sem var mikill talsmaður stærðfræðinnar. [[Akademían]] sem hann stofnaði í Aþenu var fræðisetur fram til fjórðu aldar eftir Krist og þar lærðu margir helstu stærðfræðinga þess tíma. Í ritum hans má finna ýmsar stærðfræðihugmyndir, til dæmis ræðir Sókrates við ungan þræl í einum af samræðunum (Menon) um skilgreininguna á ferningi og flatarmáli hans og hjálpar honum að átta sig á því hvernig finna megi ferning með tvöfalt flatarmál gefins fernings. Platon ræðir undirstöður stærðfræðinnar<ref>{{cite web|last=Calian |first=George F. |year=2014 |url=http://www.nec.ro/pdfs/publications/odobleja/2013-2014/FLORIN%20GEORGE%20CALIAN.pdf |title=One, Two, Three… A Discussion on the Generation of Numbers |publisher=New Europe College |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233836/http://www.nec.ro/pdfs/publications/odobleja/2013-2014/FLORIN%20GEORGE%20CALIAN.pdf |archive-date=2015-10-15 }}</ref> og talar til dæmis um línu sem „lengd án breiddar”. Hér eru fyrstu heimildirnar um notkun rökfræði til að alhæfa um stærðfræðileg fyrirbrigði og tilraunir til að skilgreina nákvæmlega hugtök. [[Evdoxos|Evdoxos frá Knídos]] var nemandi Platons og starfaði við Akademíuna, hann þróaði [[tæmingaraðferðin]]a af meiri nákvæmni en áður til að áætla flatarmál (eða rúmmál) ávalra rúmmynda (sjá einnig [[ferningun hrings]]); þessi aðferð liggur til grundvallar [[Riemann heildi|Riemann–heilda]] og var hagnýtt af Arkímedesi síðar til að áætla hlutfallið milli ummáls og þvermáls hrings (<math>\pi</math>). Fimmta bók Frumatriða Evklíðs er talin vera að mestu byggð á hugmyndum Evdoxos sem fjallar um ósammælanlegar stærðir og hlutföll. Framlag [[Aristóteles|Aristótelesar]] í stærðfræði var fyrst og fremst á sviði rökfræði. ==Heimildir== {{Reflist|25em}} ===Heimildarverk=== {{refbegin|30em}} *{{citation |surname=de Crespigny |given=Rafe |author-link=Rafe de Crespigny |title=A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD) |location=Leiden |publisher=Koninklijke Brill |year=2007 |isbn=978-90-04-15605-0 |postscript=.}} * {{citation |first1=Lennart |last1= Berggren | first2= Jonathan M. | last2= Borwein | first3= Peter B. | last3 = Borwein |title=Pi: A Source Book | place= New York |publisher= Springer |year= 2004 |isbn=978-0-387-20571-7}} * {{citation |first=C.B. |last=Boyer |author-link=Carl Benjamin Boyer |title=A History of Mathematics |edition=2nd |place=New York |publisher=Wiley |year=1991 |orig-year=1989 |isbn=978-0-471-54397-8 |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye }} * {{citation |first=Serafina |last=Cuomo |title=Ancient Mathematics| place= London |publisher= Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-16495-5}} <!--UNUSED* {{citation |first=Howard |last=Eves |authorlink=Howard Eves|title=An Introduction to the History of Mathematics |publisher=Saunders |year=1990 |isbn=0-03-029558-0}}--> * {{citation |first=Michael |last=Goodman |title=An introduction of the Early Development of Mathematics| place= Hoboken |publisher= Wiley |year=2016 |isbn=978-1-119-10497-1}} * {{citation |first=Jan |last=Gullberg |title=Mathematics: From the Birth of Numbers |place=New York |publisher=W.W. Norton and Company |year=1997 |isbn=978-0-393-04002-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull }} * {{citation|last=Joyce|first=Hetty|journal=American Journal of Archaeology|title=Form, Function and Technique in the Pavements of Delos and Pompeii|date=July 1979|volume=83|number=3|jstor=505056|doi=10.2307/505056|pages=253–63|s2cid=191394716|postscript=.}} * {{citation |first=Victor J. |last=Katz |title=A History of Mathematics: An Introduction |edition=2nd |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1998 |isbn=978-0-321-01618-8 |url=https://archive.org/details/historyofmathema00katz }} * {{citation | year=2007 | last=Katz | first=Victor J. | title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook | place= Princeton, NJ | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-11485-9 }} * {{citation | year= 1995 | orig-year= 1959 | last1=Needham | first1=Joseph | last2=Wang | first2=Ling | title= Science and Civilization in China: Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth | volume= 3 | place= Cambridge | publisher=Cambridge University Press | author-link1= Joseph Needham| author-link2= Wang Ling (historian)| isbn=978-0-521-05801-8}} * {{citation | year= 2000 | orig-year= 1965 | last1=Needham | first1=Joseph | last2=Wang | first2=Ling | title= Science and Civilization in China: Physics and Physical Technology: Mechanical Engineering | volume= 4 | place= Cambridge | publisher=Cambridge University Press | edition = reprint| isbn=978-0-521-05803-2}} * {{citation|last=Sleeswyk|first=Andre|journal=Scientific American|title=Vitruvius' odometer|date=October 1981|volume=252|number=4|pages=188–200|doi=10.1038/scientificamerican1081-188|bibcode=1981SciAm.245d.188S|postscript=.}} * {{citation | year=1998 | last=Straffin | first=Philip D. | title=Liu Hui and the First Golden Age of Chinese Mathematics | journal= Mathematics Magazine | volume= 71 | number= 3 | pages=163–81 | doi=10.1080/0025570X.1998.11996627 }} * {{citation|last=Tang|first=Birgit|title=Delos, Carthage, Ampurias: the Housing of Three Mediterranean Trading Centres|year=2005|location=Rome|publisher=L'Erma di Bretschneider (Accademia di Danimarca)|isbn=978-88-8265-305-7|url=https://books.google.com/books?id=nw5eupvkvfEC|postscript=.}} <!--UNUSED*{{citation | last=Plofker | first1=Kim | authorlink1 = Kim Plofker | year=2009 | title=Mathematics in India: 500 BCE–1800 CE | place=Princeton, NJ | publisher=Princeton University Press | isbn= 0-691-12067-6 }}--> * {{citation | year=2009 | editor1= Robson, Eleanor | editor2= Stedall, Jacqueline | last=Volkov | first=Alexei | title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics | chapter=Mathematics and Mathematics Education in Traditional Vietnam | place= Oxford | publisher=Oxford University Press | pages=153–76 | isbn=978-0-19-921312-2}} {{refend}} == Lesefni == ===Almennt=== * {{cite book | last = Aaboe | first = Asger | author-link = Asger Aaboe | year = 1964 | title = Episodes from the Early History of Mathematics | url = https://archive.org/details/episodesfromearl0000asge | publisher = Random House | location = New York }} * {{cite book | last = Bell | first = E. T. | author-link = Eric Temple Bell | title = Men of Mathematics | url = https://archive.org/details/menofmathematics0041bell | url-access = registration | publisher = Simon and Schuster | year = 1937 }} * [[David M. Burton|Burton, David M.]] (1997). ''The History of Mathematics: An Introduction''. McGraw Hill. * {{cite book|first=Ivor|last=Grattan-Guinness|author-link=Ivor Grattan-Guinness|title=Companion Encyclopedia of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences|url=https://archive.org/details/companionencyclo0000unse_w7v1|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=2003|isbn=978-0-8018-7397-3}} * [[Morris Kline|Kline, Morris]]. ''Mathematical Thought from Ancient to Modern Times''. * [[Dirk Jan Struik|Struik, D. J.]] (1987). ''A Concise History of Mathematics'', fourth revised edition. Dover Publications, New York. === Um ákveðin tímabil === * {{cite book | last = Gillings | first = Richard J. | author-link = Richard J. Gillings | title = Mathematics in the Time of the Pharaohs | url = https://archive.org/details/mathematicsintim0000gill_o9t9 | publisher = MIT Press | location = Cambridge, MA | year = 1972 }} * {{cite book | last = Heath | first = Thomas Little | author-link = Thomas Little Heath | title = [[A History of Greek Mathematics]] | url = | url-access = | publisher = Oxford, Claredon Press | year = 1921 | isbn = }} <!-- * [[Annaliese Maier|Maier, Annaliese]] (1982). ''At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy'', edited by Steven Sargent, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. --> * [[Bartel Leendert van der Waerden|van der Waerden, B. L.]] (1983). ''Geometry and Algebra in Ancient Civilizations'', Springer, {{ISBN|0-387-12159-5}}. === Um ákveðið viðfangsefni === * {{citation |first=Leo |last=Corry |title=A Brief History of Numbers |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0198702597}} * {{cite book| last = Hoffman| first = Paul| author-link = Paul Hoffman (science writer)| year = 1998| title = The Man Who Loved Only Numbers: The Story of Paul Erdős and the Search for Mathematical Truth| url = https://archive.org/details/manwholovedonlyn00hoff| publisher = Hyperion| isbn = 0-7868-6362-5}} * {{cite book| last = Menninger| first = Karl W.| author-link = Karl Menninger (mathematics)| year = 1969| title = Number Words and Number Symbols: A Cultural History of Numbers| url = https://archive.org/details/numberwordsnumbe0000karl| publisher = MIT Press| isbn = 978-0-262-13040-0}} * {{cite book| last = Stigler| first = Stephen M.| author-link = Stephen Stigler| year = 1990| title = The History of Statistics: The Measurement of Uncertainty before 1900| publisher = Belknap Press | isbn = 978-0-674-40341-3}} ==Tenglar== {{wikiquote}} === Heimildarmyndir === * [[BBC]] (2008). ''[[The Story of Maths]]''. * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p003k9hq Renaissance Mathematics], BBC Radio 4 discussion with Robert Kaplan, Jim Bennett & Jackie Stedall (''In Our Time'', Jun 2, 2005) === Kennsluefni === * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/ MacTutor History of Mathematics archive] (John J. O'Connor and Edmund F. Robertson; University of St Andrews, Scotland). An award-winning website containing detailed biographies on many historical and contemporary mathematicians, as well as information on notable curves and various topics in the history of mathematics. * [http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/mathhist/ History of Mathematics Home Page] ([[David E. Joyce (mathematician)|David E. Joyce]]; Clark University). Articles on various topics in the history of mathematics with an extensive bibliography. * [https://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/ The History of Mathematics] (David R. Wilkins; Trinity College, Dublin). Collections of material on the mathematics between the 17th and 19th century. * [http://jeff560.tripod.com/mathword.html Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics] (Jeff Miller). Contains information on the earliest known uses of terms used in mathematics. * [http://jeff560.tripod.com/mathsym.html Earliest Uses of Various Mathematical Symbols] (Jeff Miller). Contains information on the history of mathematical notations. * [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Mathematical%20Words.htm Mathematical Words: Origins and Sources] (John Aldrich, University of Southampton) Discusses the origins of the modern mathematical word stock. * [https://www.agnesscott.edu/lriddle/women/women.htm Biographies of Women Mathematicians] (Larry Riddle; Agnes Scott College). * [https://www.math.buffalo.edu/mad/ Mathematicians of the African Diaspora] (Scott W. Williams; University at Buffalo). * [http://fredrickey.info/hm/mini/MinicourseDocuments-09.pdf Notes for MAA minicourse: teaching a course in the history of mathematics. (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201005204/http://fredrickey.info/hm/mini/MinicourseDocuments-09.pdf |date=2018-12-01 }} ([[V. Frederick Rickey]] & [[Victor J. Katz]]). * [https://www.history-of-physics.com/2017/08/ancient-rome-odometer-of-vitruv.html#:~:text=What%20Was%20the%20Odometer%20of%20Vitruvius.%20The%20Odometer,wheel%20which%20was%20manually%20moved%20along%20by%20hand Ancient Rome: The Odometer Of Vitruv]. Pictorial (moving) re-construction of Vitusius' Roman ododmeter. ===Stofnanir=== * [http://www.unizar.es/ichm/ International Commission for the History of Mathematics] ===Fræðirit=== * ''[[Historia Mathematica]]'' * [http://www.maa.org/press/periodicals/convergence Convergence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200908223859/https://www.maa.org/press/periodicals/convergence |date=2020-09-08 }}, the [[Mathematical Association of America]]'s online ''Math History'' Magazine * [http://archives.math.utk.edu/topics/history.html History of Mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004065105/http://archives.math.utk.edu/topics/history.html |date=2006-10-04 }} Math Archives (University of Tennessee, Knoxville) * [http://mathforum.org/library/topics/history/ History/Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070507110751/http://mathforum.org/library/topics/history/ |date=2007-05-07 }} The Math Forum (Drexel University) * [https://web.archive.org/web/20020716102307/http://www.otterbein.edu/resources/library/libpages/subject/mathhis.htm History of Mathematics] (Courtright Memorial Library). * [http://homepages.bw.edu/~dcalvis/history.html History of Mathematics Web Sites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525100502/http://homepages.bw.edu/~dcalvis/history.html |date=2009-05-25 }} (David Calvis; Baldwin-Wallace College) * [https://web.archive.org/web/20030219004407/http://webpages.ull.es/users/jbarrios/hm/ Historia de las Matemáticas] (Universidad de La La guna) * [https://www.mat.uc.pt/~jaimecs/indexhm.html História da Matemática] (Universidade de Coimbra) * [https://web.archive.org/web/20110707053917/http://math.illinoisstate.edu/marshall Using History in Math Class] * [https://mathres.kevius.com/history.html Mathematical Resources: History of Mathematics] (Bruno Kevius) * [https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html History of Mathematics] (Roberta Tucci) [[Flokkur:Stærðfræði]] 62gbmntdku4nzpss27a7xlkl6e0jjn5 0 188639 1960252 1950630 2026-04-16T23:50:07Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960252 wikitext text/x-wiki '''Murray Newton Rothbard''' (f. 1926–1995) var bandarískur [[hagfræðingur]], [[sagnfræðingur]] og [[heimspekingur]] sem tilheyrði [[austurríski hagfræðiskólinn|austurríska hagfræðiskólanum]]. Hann er þekktur sem einn áhrifamesti talsmaður [[frjálshyggja|frjálshyggju]] á 20. öld og mótaði hugmyndafræði [[Stjórnleysiskapítalismi|stjórnleysiskapítalisma]].<ref name="Britannica">{{Cite web|title=Murray Rothbard|url=https://www.britannica.com/biography/Murray-Rothbard|publisher=Encyclopaedia Britannica|access-date=22 October 2025}}</ref> Í verkum sínum sameinaði hann kenningar [[Ludwig von Mises]] um [[hegðunarfræði]] (e. praxeology) við eigin heimspekilega sýn á frelsi og [[Eignarréttur|eignarrétt]]. Meðal helstu rita hans eru ''Man, Economy, and State'' (1962), ''America’s Great Depression'' (1963) og ''The Ethics of Liberty'' (1982).<ref name="MisesProfile">{{Cite web |title=Murray N. Rothbard (1926–1995) |url=https://mises.org/profile/murray-n-rothbard |publisher=Mises Institute |access-date=22 October 2025}}</ref> Rothbard hafði mikil áhrif á þróun frjálshyggju og austurrískrar hagfræði en hugmyndir hans um ríkið og eignarrétt hafa jafnframt verið umdeildar og vakið miklar fræðilegar umræður.<ref name="Powell">{{Cite web |title=Markets Unlimited: A Biography of Murray Rothbard |url=https://www.libertarianism.org/publications/essays/markets-unlimited-biography-murray-rothbard |publisher=Libertarianism.org |date=4 July 2000 |access-date=22 October 2025}}</ref> == Ævi og nám == Murray Newton Rothbard fæddist í [[Bronx]], [[New York City|New York]] árið 1926 og var eina barn foreldra sinna, Davids og Rae Rothbard.<ref>{{Cite web |title=Murray Rothbard |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Murray_Rothbard |publisher=Wikipedia |access-date=22 October 2025}}</ref> Foreldrar hans voru innflytjendur af [[Gyðingar|gyðinga]]ættum. Faðirinn, David, kom frá [[Pólland]]i og móðirin, Rae (fædd Green), frá [[Rússland]]i.<ref name="Britannica" /> David Rothbard starfaði sem [[efnafræðingur]] og hafði einstaklingshyggjuviðhorf til stjórnmála og samfélags, með áherslu á frjálst atvinnulíf, [[einkaeign]] og sjálfsbjargarviðleitni. Þessi viðhorf höfðu mikil áhrif á skoðanamyndun sonarins.<ref name="Powell" /> Rothbard ólst upp í fjölmenningarsamfélagi þar sem [[Vinstristefna|vinstrihneigð]] og [[kommúnismi]] voru áberandi. Þessi reynsla varð til þess að hann mótaði pólitíska afstöðu sína í andstöðu við ríkjandi hugmyndir. Frá unga aldri lýsti hann sér sem stuðningsmann svokallaðs ''Old Right'' og varð virkur í ''New York Young Republican Club''.<ref name="Britannica" /> Hann hóf nám í [[stærðfræði]] við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]] og lauk BA-prófi árið 1945. Hann stundaði síðan framhaldsnám í [[hagfræði]] við sama háskóla, lauk meistaraprófi árið 1946 og doktorsprófi árið 1956 með ritgerð um bankakreppuna 1819 undir handleiðslu [[Joseph Dorfman]].<ref>{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=Power and Market: Government and the Economy |year=1970 |publisher=Sheed Andrews and McMeel |location=Kansas City}}</ref> Samþykkt ritgerðarinnar tafðist vegna ágreinings við leiðbeinendur hans, en að lokum var hún samþykkt eftir að [[Arthur Burns]], einn helsti andstæðingur hans innan deildarinnar, lét af störfum við Columbia.<ref name="MisesProfile" /> Á námsárum sínum varð Rothbard fyrir djúpum áhrifum frá austurríska hagfræðingnum [[Ludwig von Mises]]. Hann las bókina ''Human Action'' (1949) og sótti málstofur sem Mises hélt við [[New York University]]. Þessi kynni urðu grundvöllur þess að Rothbard þróaði síðar eigin gerð af stjórnleysiskapítalisma.<ref>{{Cite book |last=Mises |first=Ludwig von |title=Human Action: A Treatise on Economics |year=1998 |publisher=Ludwig von Mises Institute |location=Auburn, AL |original-year=1949}}</ref> == Einkalíf == Árið 1953 giftist Rothbard [[JoAnn Beatrice Schumacher]], sem oft var kölluð „Joey“.<ref>{{Cite web |title=Murray Rothbard |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Murray_Rothbard |publisher=Wikipedia |access-date=22 October 2025}}</ref> Hún var sagnfræðingur og varð bæði nánasti ráðgjafi hans og ritstjóri. Samkvæmt frásögnum hafði hún mikil áhrif á störf hans, og heimili þeirra varð að vettvangi umræðna og samveru frjálshyggjuvísindamanna, svokallaður „Rothbard Salon.“<ref name="Powell">{{Cite web |title=Markets Unlimited: A Biography of Murray Rothbard |url=https://www.libertarianism.org/publications/essays/markets-unlimited-biography-murray-rothbard |publisher=Libertarianism.org |date=4 July 2000 |access-date=22 October 2025}}</ref> Hjónaband þeirra var talið ástríkt og nánast óaðskiljanlegt, en þau áttu þó engin börn.<ref name="Powell" /> == Síðustu ár og dauði == Árið 1986 tók Rothbard við stöðu sem ''S. J. Hall Distinguished Professor of Economics'' við [[University of Nevada, Las Vegas]], þar sem hann starfaði til dauðadags.<ref>{{Cite web |title=Murray Rothbard |url=https://www.britannica.com/biography/Murray-Rothbard |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=22 October 2025}}</ref> Á síðustu árum sínum þróaði hann hugmyndir sem hann nefndi ''paleolibertarianism'', þar sem hann reyndi að brúa bilið milli [[frjálshyggja|frjálshyggju]] og [[íhaldsstefna|íhaldsstefnu]] í ákveðnum málefnum.<ref>{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=The Ethics of Liberty |year=1982 |publisher=Humanities Press |location=Atlantic Highlands, NJ}}</ref> Murray N. Rothbard lést 7. janúar 1995 í [[New York City|New York]], 68 ára að aldri, og var jarðsettur í [[Mount Carmel Cemetery (Queens)|Mount Carmel Cemetery]] í [[Queens, New York|Queens]].<ref>{{Cite web |title=Murray N. Rothbard (1926–1995) |url=https://mises.org/profile/murray-n-rothbard |publisher=Mises Institute |access-date=22 October 2025}}</ref> == Fræðileg framlög == === Hegðunar- og aðferðafræði === Rothbard byggði fræðilega nálgun sína á hegðunarfræði, aðferðafræði sem [[Ludwig von Mises]] hafði mótað. Hegðunarfræði gengur út frá þeirri forsendu að [[hagfræði]] sé afleiðing af augljósri staðreynd mannlegrar athafnar og að einstaklingar hafi markmið og velji meðvitað aðgerðir til að ná þeim.<ref>{{Cite book |last=Mises |first=Ludwig von |title=Human Action: A Treatise on Economics |year=1998 |publisher=Ludwig von Mises Institute |location=Auburn, AL |original-year=1949}}</ref> Rothbard lagði áherslu á að hagfræði væri rökrétt, afleiðandi vísindi fremur en reynslu- eða tölfræðigreining byggð á athugunum.<ref>{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=Man, Economy, and State with Power and Market |year=2004 |publisher=Ludwig von Mises Institute |location=Auburn, AL |original-year=1962}}</ref> Hann gagnrýndi positívíska nálgun nýklassískra hagfræðinga og hélt því fram að tilraunir og gagnasöfn væru takmörkuð við lýsingu á sögulegum atburðum en gætu ekki sannað efnahagslögmál. Í ''Man, Economy, and State'' færði hann hegðunarfræði í kerfisbundið fræðilegt form og sýndi hvernig hægt væri að afleiða lykillögmál hagfræðinnar, svo sem [[jaðarnot]] (''marginal utility'') og [[tímaval]] (''time preference''), án tilrauna eða tölfræðilegra gagna. Með þessari nálgun reyndi hann að endurvekja efnahagsfræði sem rökfræðilegt fræðasvið sem byggði á mannlegri skynsemi.<ref>{{Cite journal |last=Salerno |first=Joseph T. |title=The place of Murray N. Rothbard in the development of modern Austrian economics |journal=Quarterly Journal of Austrian Economics |year=2010 |volume=13 |issue=3 |pages=36–82}}</ref> Rothbard gerði þó greinarmun á lýsandi efnahagsfræði og siðferðilegum niðurstöðum. Hann notaði þó fræðilega innsýn sína til að sýna hvernig ríkisafskipti geta brenglað frjáls viðskiptamynstur og raskað náttúrulegri jafnvægisleit markaðarins.<ref name="Powell" /> === Austurríski skólinn og peningamál === Rothbard hélt áfram peningakenningum [[Austurríski hagfræðiskólinn|austurríska hagfræðiskólans]] með áherslu á hvernig peningar verða til á frjálsum markaði og hvernig ríkið raskar náttúrulegri þróun markaða.<ref name="MES">{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=Man, Economy, and State with Power and Market |year=2004 |publisher=Ludwig von Mises Institute |location=Auburn, AL |original-year=1962}}</ref><ref name="MisesHA">{{Cite book |last=Mises |first=Ludwig von |title=Human Action: A Treatise on Economics |year=1998 |publisher=Ludwig von Mises Institute |location=Auburn, AL |original-year=1949}}</ref> Hann hafnaði bæði [[seðlabanki|seðlabankakerfi]] og [[brotaforðalánastarfsemi]] (e. fractional reserve lending) sem hann taldi leiða til gerviútþenslu peningamagns, [[verðbólga|verðbólgu]] og efnahagslegs óstöðugleika.<ref>{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=The Mystery of Banking |url=https://archive.org/details/mysteryofbanking0000roth |year=2008 |publisher=Ludwig von Mises Institute |location=Auburn, AL |original-year=1983}}</ref><ref name="CaseAgainstFed">{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=The Case Against the Fed |url=https://archive.org/details/caseagainstfed0000roth |year=1994 |publisher=Ludwig von Mises Institute |location=Auburn, AL}}</ref> Í verkum eins og ''Man, Economy, and State'', ''The Mystery of Banking'' og ''The Case Against the Fed'' rökstuddi hann að seðlabankar væru meginorsök efnahagslegra sveiflna vegna miðstýrðrar peningastjórnar og falskra vaxtamerkja. Lausnin, að hans mati, væri endurreisn [[gullfótur|gullfótarins]] sem stöðugleikatæki og krefjast 100% varasjóðabindingar, þannig að bankar gætu aðeins lánað raunverulegt sparifé.<ref name="CaseAgainstFed" /> Rothbard hélt því fram að á frjálsum markaði myndu peningar þróast náttúrulega úr [[vöruskipti|vöruskiptum]], líkt og Mises hafði sýnt fram á í kenningu sinni um peningauppruna. Með því að fjarlægja ríkisvald af peningamarkaði væri hægt að koma í veg fyrir verðbólgu og tryggja stöðugleika fjármálakerfisins. === Viðskiptasveiflur og seðlabankar === Rothbard dýpkaði ''[[Austurrísku kenninguna um hagsveiflur ( Austrian Business Cycle Theory )]]'', sem útskýrir hvernig óeðlileg útlánaþensla og of lágir vextir gefa fyrirtækjum röng merki um framboð raunverulegs sparifjár.<ref name="MisesHA" /> Þetta leiðir til offjárfestingar í langtímaverkefnum sem reynast ekki sjálfbær þegar lánasamdráttur hefst. Í bókinni ''America’s Great Depression'' (1963/2000) beitti hann þessari kenningu til að útskýra kreppuna miklu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]].<ref name="AGD">{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=America’s Great Depression |year=2000 |publisher=Ludwig von Mises Institute |location=Auburn, AL |edition=5th |original-year=1963}}</ref> Hann hafnaði kenningu [[John Maynard Keynes|Keynes]] um skort á eftirspurn og hélt því fram að peningastefna [[Seðlabanki Bandaríkjanna|Seðlabanka Bandaríkjanna]]] á þriðja áratugnum hefði valdið óhóflegri lánsfjárútþenslu og þar með efnahagslegu hruni. Að mati Rothbards var kreppan ekki merki um markaðsbrest heldur nauðsynleg leiðrétting eftir rangar fjárfestingar sem höfðu orðið vegna ríkisafskipta. Hann taldi að lausnin fælist í frjálsum mörkuðum fremur en ríkisútgjöldum eða eftirspurnarstýringu.<ref name="AGD" /> == Hugmyndir og gagnrýni == Hugmyndir Rothbards byggðust á óskoruðum [[eignarréttur|eignarrétti]] einstaklingsins og hann hafnaði öllum ríkisafskiptum, í hvaða mynd sem þau birtust. Hann hélt því fram að markaðurinn gæti leyst öll þau verkefni sem ríkið annars annast, þar með talið löggæslu og dómsmál, en slíkar hugmyndir hafa verið gagnrýndar fyrir að hunsa félagslegan veruleika og almenningsvanda.<ref name="Powell" /> === Fræðileg gagnrýni === Rothbard setti fram hugmyndir um [[sjálfseignarréttur|sjálfseignarrétt]], eignarrétt með nýtingu og svokallað ''non-aggression principle'' í verkum á borð við ''The Ethics of Liberty'' og ''For a New Liberty''. Hann taldi siðferðileg réttindi einstaklingsins grundvöll réttlætis í samfélagi og að ríkisvaldið bryti í eðli sínu gegn þeim.<ref>{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=The Ethics of Liberty |year=1982 |publisher=Humanities Press |location=Atlantic Highlands, NJ}}</ref> Gagnrýnendur hafa bent á að Rothbard hafi sett hugmyndir sínar fram sem ósannanlegar meginreglur án nægilegra röksemda. Sérstaklega hefur verið bent á að algjört sjálfseignarréttarákvæði taki ekki mið af flóknari félagslegum og siðferðilegum aðstæðum.<ref>{{Cite web |last=Gordon |first=David |title=Murray N. Rothbard (1926–1995) |url=https://mises.org/profile/murray-n-rothbard |website=Mises Institute}}</ref> Í ''Man, Economy, and State'' (1962) og ''Power and Market'' (1970) hélt hann því fram að markaðurinn gæti sinnt öllum þeim verkefnum sem ríkið annars annast. Gagnrýnendur telja þessa sýn gera lítið úr almenningsvanda og hættu á [[laumufarþegavandi|laumufarþegavanda]].<ref>{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=Power and Market: Government and the Economy |year=1970 |publisher=Sheed Andrews and McMeel |location=Kansas City, MO}}</ref> == Stjórnleysiskapítalismi == {{Færa málsgrein|grein=Stjórnleysiskapítalismi}} [[Stjórnleysiskapítalismi]] er stjórnmála- og efnahagsstefna sem gengur út á að afnema [[ríki|ríkið]] og treysta í staðinn á [[frjáls markaður|frjálsan markað]], [[einkaeign]] og [[samningur|samninga]] milli einstaklinga. Stefnan var mótuð af Murray Rothbard á 20. öld og byggist á eignarrétti og svokallaðri ''non-aggression principle'', sem hafnar valdbeitingu nema til sjálfsvarnar.<ref>{{Cite web |last=Costa |first=Daniel |title=Anarcho-capitalism |url=https://www.britannica.com/money/anarcho-capitalism |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> === Skilgreining og rök === Í stjórnleysiskapítalisma er gert ráð fyrir að þjónusta sem venjulega er á hendi ríkisins, svo sem löggæsla, dómstólar og varnarmál, sé rekin af einkaaðilum á samkeppnisgrundvelli. Rothbard taldi að með þessum grunni væri unnt að byggja upp samfélag sem starfaði án ríkisvalds.<ref>{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray N. |title=For a New Liberty: The Libertarian Manifesto |url=https://archive.org/details/fornewliberty0000roth |year=1973 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> David Friedman færði svipuð rök í bók sinni ''The Machinery of Freedom'' (1973).<ref>{{Cite book |last=Friedman |first=David |title=The Machinery of Freedom |year=1973 |publisher=Open Court}}</ref> === Aðgreining frá skyldum stefnum === Stjórnleysiskapítalismi á rætur að rekja til klassísks [[frjálshyggja|frjálslyndis]], einstaklingsbundinnar [[Stjórnleysisstefna|stjórnleysisstefnu]] og hugmynda [[Austurríski hagfræðiskólinn|austurríska hagfræðiskólans]]. Hann aðgreinir sig þó frá öðrum tegundum stjórnleysisstefnu með áherslu á kapítalisma sem óaðskiljanlegan hluta samfélags án ríkis.<ref name="Gordon">{{Cite web |last=Gordon |first=David |title=Murray N. Rothbard (1926–1995) |url=https://mises.org/profile/murray-n-rothbard |website=Mises Institute}}</ref> Þannig er eignarréttur settur í öndvegi sem grundvallarstoð félagslegrar skipanar á meðan hefðbundnari straumar stjórnleysisstefnu hafna kapítalisma sem kúgandi fyrirkomulagi. === Helsta gagnrýni === Stefnan hefur sætt verulegri gagnrýni. Gagnrýnendur telja að kapítalismi án ríkisvalds geti leitt til samþjöppunar auðs og valds á hendur fárra aðila og þannig takmarkað raunverulegt frelsi annarra.<ref name="Powell" /> Sumir stjórnleysingjar hafa einnig haldið því fram að stjórnleysiskapítalismi sé ósamrýmanlegur eigin markmiðum stjórnleysisstefnu, þar sem eignarhald á framleiðslutækjum feli í sér vald og ójafnvægi. Þá hefur verið bent á að óljóst sé hvernig einkaaðilar geti tryggt réttarríki og komið í veg fyrir að ný völd myndi sambærilegt ríkisvald. ==Gagnrýni á pólitíska þátttöku== Rothbard tók virkan þátt í pólitískri umræðu og samstarfi við ýmsa hópa til að efla frjálshyggju, en þessi þáttur í starfi hans hefur verið umdeildur. Gagnrýnendur hafa bent á að pólitísk tengsl hans hafi stundum stangast á við róttækar hugmyndir hans um afnám ríkisvalds og óskoraðan eignarrétt einstaklingsins. Hann hafði áhrif á þróun svokallaðrar [[paleo-frjálshyggja|paleo-frjálshyggju]], sem sameinaði frjálshyggju í efnahagsmálum við íhaldssöm félagsleg sjónarmið. Sumir fræðimenn telja að þessi stefna hafi fært frjálshyggjuna nær þjóðernis- og íhaldsstefnu og þannig fjarlægst hefðbundin frjálslyndissjónarmið. Á síðari hluta ferils síns átti hann einnig samstarf við hópa innan [[New Right]]-hreyfingarinnar. Slíkt samstarf var gagnrýnt af fjölmörgum frjálshyggjumönnum sem töldu að það gæti veikt trúverðugleika hans sem talsmanns einstaklingsfrelsis og félagslegs frjálslyndis. Rothbard leit jafnframt á [[íhaldsstefna|íhaldsstefnu]] sem tímabundinn bandamann í baráttu gegn ríkisafskiptum. Gagnrýnendur héldu þó fram að þessi nálgun væri ósamrýmanleg róttækari hugmyndum hans um að afnema ríkisvaldið að fullu.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/money/anarcho-capitalism|title=Anarcho-capitalism|last=Costa|first=Daniel|website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> == Heimildir == <references /> == Sjá einnig == * [[Austurríski hagfræðiskólinn]] * [[Frjálshyggja]] * [[Stjórnleysiskapítalismi]] * [[Ludwig von Mises]] * [[David D. Friedman]] == Ytri tenglar == * [https://mises.org/profile/murray-n-rothbard Mises Institute – Murray N. Rothbard] * [https://www.britannica.com/biography/Murray-Rothbard Encyclopaedia Britannica – Murray Rothbard] * [https://www.libertarianism.org/publications/essays/markets-unlimited-biography-murray-rothbard Libertarianism.org – Biography of Murray Rothbard] {{DEFAULTSORT:Rothbard, Murray}} {{fd|1926|1995}} [[Flokkur:Bandarískir hagfræðingar]] [[Flokkur:Austurríski hagfræðiskólinn]] [[Flokkur:Stjórnmálaheimspekingar]] [[Flokkur:Anarkó-kapítalistar]] bxt3vcrxopz3bko81y0vjox1jc20b8w 0 188865 1960258 1953236 2026-04-16T23:53:43Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960258 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Flag of the People's Republic of China.svg|thumb|[[Fáni Kína|Fáni Alþýðulýðveldisins Kína]].]] '''Kínverska öldin''' ([[Einfölduð kínversk tákn|einfölduð kínverska]]: 中国世纪; [[Hefðbundin kínversk tákn|hefðbundin kínverska]]: 中國世紀, [[Hanyu Pinyin|pinyin]]: ''Zhōngguó shìjì'') vísar til þeirrar hugmyndar að [[21. öldin]] gæti orðið undir áhrifum [[Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]] bæði efnahagslega og pólitískt.<ref name="nati_The_Chinese">{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/feature/the-chinese-century-24557|title=The Chinese Century?|last=Brands|first=Hal|date=February 19, 2018|publisher=[[The National Interest]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314121311/https://nationalinterest.org/feature/the-chinese-century-24557|archive-date=March 14, 2021|access-date=March 18, 2021|url-status=live}}</ref> Sambærileg hugtök eru „bandaríska öldin“ yfir 20. öldina og „breska öldin“ yfir 19. öldina.<ref>{{cite news |author=Rees-Mogg, William |date=3 January 2005 |title=This is the Chinese century |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/asia-travel/china/this-is-the-chinese-century-3fbqb8qz7tk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412012232/https://www.thetimes.co.uk/article/this-is-the-chinese-century-3fbqb8qz7tk |archive-date=12 April 2020 |access-date=12 September 2009 |work=[[The Times]] |location=London}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://numismatics.org/empires-and-colonialism-in-the-19th-century/|title=Empires and Colonialism in the 19th Century|last=admin|date=2014-06-04|website=American Numismatic Society|language=en-US|access-date=2024-10-21|archive-date=2024-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241022000000/https://numismatics.org/empires-and-colonialism-in-the-19th-century/|url-status=dead}}</ref> Hugtakið er einkum notað í tengslum við þá hugmynd að kínverska hagkerfið verði það stærsta í heiminum og taki fram úr Bandaríkjunum.<ref name="PWC">{{cite web|url=https://www.pwc.com/gx/en/issues/economy/global-economy-watch/projections.html|title=Global Economy Watch - Projections > Real GDP / Inflation > Share of 2016 world GDP|website=PWC|access-date=23 June 2017}}</ref><ref name="nyti_A_Chinese">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2007/08/19/business/yourmoney/19view.html|title=A Chinese Century? Maybe It's the Next One (Published 2007)|last=Thurow|first=Lester|date=August 19, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109035553/http://www.nytimes.com/2007/08/19/business/yourmoney/19view.html|archive-date=November 9, 2020|access-date=March 18, 2021|newspaper=[[The New York Times]]|url-status=live}}</ref> „Uppgangur Kína“ er svipað hugtak (einfölduð: 中国崛起; hefðbundin: 中國崛起; pinyin: ''Zhōngguó juéqǐ'').<ref>{{Cite journal |last1=Freeman |first1=Charles |last2=Bergsten |first2=C. Fred |last3=Lardy |first3=Nicholas R. |last4=Mitchell |first4=and Derek J. |date=23 September 2008 |title=China's Rise |url=https://www.csis.org/analysis/chinas-rise |url-status=live |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223102918/https://www.csis.org/analysis/chinas-rise |archive-date=2020-12-23 |access-date=2021-03-17 |website=www.csis.org}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Han |first1=Zhen |last2=Paul |first2=T. V. |date=2020-03-01 |title=China's Rise and Balance of Power Politics |url=https://academic.oup.com/cjip/article/13/1/1/5739306 |url-status=live |journal=The Chinese Journal of International Politics |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=1–26 |doi=10.1093/cjip/poz018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508030742/https://academic.oup.com/cjip/article/13/1/1/5739306 |archive-date=2020-05-08 |access-date=2021-03-17 |doi-access=free}}</ref> Kína hóf verkefnið [[Belti og braut]] árið 2013, sem margir sérfræðingar telja vera tilraun landsins til að efla áhrif þess á heimsvísu og draga úr yfirburðum Bandaríkjanna í alþjóðakerfinu eftir seinni heimsstyrjöld.<ref name="China OBOR Transform">{{cite web|url=https://www.scmp.com/business/china-business/article/1978450/chinas-one-belt-one-road-initiative-set-transform-economy|title=China's one belt, one road initiative set to transform economy by connecting with trading partners along ancient Silk Road|author-last1=Lee|author-first1=Hill-choi|date=21 June 2016|publisher=[[South China Morning Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107172637/http://www.scmp.com/business/china-business/article/1978450/chinas-one-belt-one-road-initiative-set-transform-economy|archive-date=7 January 2017|access-date=7 January 2017|url-status=live}}</ref><ref name="caixin100761304">{{cite web|url=http://english.caixin.com/2014-12-10/100761304.html|title=One Belt, One Road|date=2014-12-10|publisher=Caixin Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912022038/http://english.caixin.com/2014-12-10/100761304.html|archive-date=2016-09-12|access-date=2016-04-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Freeman |first1=Charles |last2=Bergsten |first2=C. Fred |last3=Lardy |first3=Nicholas R. |last4=Mitchell |first4=and Derek J. |date=23 September 2008 |title=China's Rise |url=https://www.csis.org/analysis/chinas-rise |url-status=live |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223102918/https://www.csis.org/analysis/chinas-rise |archive-date=2020-12-23 |access-date=2021-03-17 |website=www.csis.org}}</ref> Einnig hefur verið bent á að Kína hafi tekið þátt í stofnun [[Innviðafjárfestingabanki Asíu|Innviðafjárfestingabanka Asíu]] og [[Nýþróunarbankinn|Nýþróunarbankans]] til að keppa við [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankann]] og [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðinn]] í þróunarfjármögnun.<ref name="AIIB NDB">{{cite web|url=http://english.caixin.com/2016-09-08/100986629.html|title=AIIB Vs. NDB: Can New Players Change the Rules of Development Financing?|publisher=[[Caixin]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226055140/http://english.caixin.com/2016-09-08/100986629.html|archive-date=2016-12-26|access-date=26 December 2016|url-status=live}}</ref><ref name="Global Economy">{{cite book|title=Global Political Economy: Theory and Practice|url=https://archive.org/details/globalpoliticale0000cohn_j0t3_7edi|last=Cohn|first=Theodore H.|date=2016-05-05|publisher=Routledge|isbn=9781317334811}}</ref> Árið 2015 kynnti Kína svo ''Made in China 2025'', áætlun sem miðar að því að efla og þróa framleiðsluiðnað landsins enn frekar. Deilt hefur verið um árangur þessara verkefna við að lyfta alþjóðlegri stöðu Kína. Uppgangur Kína sem efnahagsveldis tengist meðal annars miklu vinnuafli.<ref name="csis_Does_China">{{Cite web|url=https://chinapower.csis.org/aging-problem/|title=Does China have an aging problem?|date=Feb 15, 2016|website=ChinaPower Project|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518054454/https://chinapower.csis.org/aging-problem/|archive-date=2019-05-18|access-date=2019-05-16|url-status=live}}</ref> Kínverska þjóðin eldist samt mjög hratt í sögulegu samhengi,<ref name="csis_Does_China2">{{Cite web|url=https://chinapower.csis.org/aging-problem/|title=Does China have an aging problem?|date=Feb 15, 2016|website=ChinaPower Project|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518054454/https://chinapower.csis.org/aging-problem/|archive-date=2019-05-18|access-date=2019-05-16|url-status=live}}</ref><ref name="barr_What_Americans">{{Cite web|url=https://www.barrons.com/articles/how-to-fix-the-global-retirement-crisis-51567808425|title=What Americans Can Learn From the Rest of the World About Retirement|last=Kapadia|first=Reshma|date=September 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316101509/https://www.barrons.com/articles/how-to-fix-the-global-retirement-crisis-51567808425|archive-date=March 16, 2021|access-date=February 3, 2021|newspaper=[[Barron's (newspaper)|Barron's]]|url-status=live}}</ref> og sú þróun gæti hamlað hagvexti, skapað félagslegar áskoranir og takmarkað getu Kína til að verða nýtt heimsveldi. Þar að auki hefur hagvöxtur landsins að miklu leyti byggst á skuldsetningu, sem vekur áhyggjur af hugsanlegum vanskilum og fjármálakreppu.<ref name="csis_Does_China3">{{Cite web|url=https://chinapower.csis.org/aging-problem/|title=Does China have an aging problem?|date=Feb 15, 2016|website=ChinaPower Project|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518054454/https://chinapower.csis.org/aging-problem/|archive-date=2019-05-18|access-date=2019-05-16|url-status=live}}</ref><ref name="Tozzo pp. 79–92">{{cite book|title=American Hegemony after the Great Recession|last=Tozzo|first=Brandon|date=October 18, 2017|publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK|isbn=978-1-137-57538-8|publication-place=London|pages=79–92|chapter=The Demographic and Economic Problems of China|doi=10.1057/978-1-137-57539-5_5}}</ref><ref name="fore_With_Great">{{Cite magazine|title=With Great Demographics Comes Great Power|last=Eberstadt|first=Nicholas|magazine=[[Foreign Affairs]]|date=June 11, 2019|access-date=February 4, 2021|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/world/2019-06-11/great-demographics-comes-great-power|archive-date=January 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120080551/https://www.foreignaffairs.com/articles/world/2019-06-11/great-demographics-comes-great-power|url-status=live}}</ref><ref name="thea_The_Responsibility">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2020/01/china-sasse/605074/|title=The Responsibility to Counter China's Ambitions Falls to Us|last=Sasse|first=Ben|date=January 26, 2020|publisher=[[The Atlantic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208223916/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2020/01/china-sasse/605074/|archive-date=8 February 2021|access-date=4 February 2021|url-status=live}}</ref> Samkvæmt ''[[The Economist]]'' varð kínverska hagkerfið stærsta hagkerfi heims árið 2013 ef miðað er við [[Kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjöfnun]] (PPP).<ref>{{Cite journal |last1=Freeman |first1=Charles |last2=Bergsten |first2=C. Fred |last3=Lardy |first3=Nicholas R. |last4=Mitchell |first4=and Derek J. |date=23 September 2008 |title=China's Rise |url=https://www.csis.org/analysis/chinas-rise |url-status=live |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223102918/https://www.csis.org/analysis/chinas-rise |archive-date=2020-12-23 |access-date=2021-03-17 |website=www.csis.org}}</ref> Mælt eftir gengi gjaldmiðla töldu sumar spár árin 2020 og 2021 að Kína gæti náð fram úr Bandaríkjunum árið 2028,<ref>{{Cite journal |last1=Freeman |first1=Charles |last2=Bergsten |first2=C. Fred |last3=Lardy |first3=Nicholas R. |last4=Mitchell |first4=and Derek J. |date=23 September 2008 |title=China's Rise |url=https://www.csis.org/analysis/chinas-rise |url-status=live |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223102918/https://www.csis.org/analysis/chinas-rise |archive-date=2020-12-23 |access-date=2021-03-17 |website=www.csis.org}}</ref> eða jafnvel 2026 ef gjaldmiðillinn styrkist frekar.<ref name="cnbc_Newc">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2021/02/01/new-chart-shows-china-gdp-could-overtake-us-sooner-as-covid-took-its-toll.html|title=New chart shows China could overtake the U.S. as the world's largest economy earlier than expected|last1=Cheng|first1=Evelyn|last2=Lee|first2=Yen Nee|date=February 2021|work=CNBC|access-date=24 July 2021|quote=could}}</ref> Í júlí 2021 áætluðu sérfræðingar ''Bloomberg'' að Kína gæti annað hvort orðið stærsta hagkerfi heims á þriðja áratug 21. aldar eða jafnvel aldrei náð því markmiði.<ref name="bloo_When_Will">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-11/when-will-china-be-the-world-s-biggest-economy-maybe-never|title=When Will China Rule the World? Maybe Never|last1=Zhu|first1=Eric|last2=Orlik|first2=Tom|date=11 February 2022|website=[[Bloomberg News]]|access-date=8 August 2022|agency=[[Bloomberg News]]}}</ref> Sumir fræðimenn telja að uppgangur Kína hafi þegar náð hámarki og að stöðnun eða hnignun gæti fylgt í kjölfarið.<ref name="Beckley Brands 2021">{{cite journal |last1=Beckley |first1=Michael |last2=Brands |first2=Hal |date=2021-12-09 |title=The End of China's Rise |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/china/2021-10-01/end-chinas-rise |journal=Foreign Affairs |access-date=2022-01-18}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2021/10/18/china-danger-military-missile-taiwan/|title=A Dangerous Decade of Chinese Power Is Here|last1=Erickson|first1=Andrew S.|last2=Collins|first2=Gabriel B.|date=|work=Foreign Policy|access-date=17 January 2022}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.cato.org/policy-analysis/china-rise-or-demise|title=China: Rise or Demise?|author=John Mueller|date=21 May 2021|work=Cato Institute|access-date=17 January 2022}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Alþýðulýðveldið Kína]] [[Flokkur:21. öldin]] a23vd0t0g4olveva46xutnt91nz6tzu 0 189519 1960234 1950613 2026-04-16T23:35:03Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960234 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Orrustan við Tsushima | partof = [[Stríð Rússlands og Japans|stríði Rússlands og Japans]] | image = Battle of Tsushima, 1905 by Tōjō Shōtarō.jpg | image_size = 300 | caption = Málverk af orrustunni eftir Tōjō Shōtarō. | date = 27.–28. maí 1905 | place = [[Tsushima-sund]] | coordinates = {{Coord|34|33.98|N|130|9.06|E|type:event|display=inline,title}} | result = Sigur Japana{{sfn|Dougherty|2012|pages=144–145}} | combatant1 = {{flagicon|Japan|1870}} [[Japanska keisaradæmið|Japan]] | combatant2 = {{flagicon|Rússland|1696}} [[Rússneska keisaradæmið|Rússland]] | commander1 = {{flagicon|Japan|naval}} [[Tōgō Heihachirō]]<br>{{flagicon|Japan|naval}} [[Kamimura Hikonojō]]<br>{{flagicon|Japan|naval}} [[Kataoka Shichirō]] | commander2 = {{nowrap|{{flagicon|Rússland|naval}} [[Zínovíj Rozhestvenskíj]]}}<br>{{flagicon|Rússland|naval}} [[Níkolaj Nebogatov]]<br>{{flagicon|Rússland|naval}} [[Oskar Enqvist]] | strength1 = 4 orrustuskip<br>29 beitiskip<br>4 fallbyssubátar<br>21 tundurspillar<br>45 tundurskeytabátar<br>22 hjálparskip | strength2 = 8 orrustuskip<br>3 strandorrustuskip<br>9 beitiskip<br>9 tundurspillar<br>9 hjálparskip | casualties1 = 117 drepnir<br>583 særðir<br>3 fallbyssubátum sökkt | casualties2 = 5.045 drepnir<br>803 særðir<br>6.016 teknir til fanga<br>6 orrustuskipum sökkt<br>1 strandorrustuskipi sökkt<br>14 öðrum skipum sökkt<br>2 orrustuskip haldlögð<br>2 strandorrustuskip haldlögð<br>1 tundurspillir haldlagður<br>6 skip afvopnuð }} '''Orrustan við Tsushima''' var lokasjóorrustan í [[stríð Rússlands og Japans|stríði Rússlands og Japans]]. Hún fór fram 27.-28. maí 1905 í [[Tsushima-sund]]i, eystri hluta [[Kóreusund]]s. Orrustunni lauk með algjörum ósigri [[keisaralegi rússneski flotinn|keisaralega rússneska flotans]]. Sjóorrustan er eina sjóorrustan milli tveggja flota nútíma[[orrustuskip]]a úr stáli sem hefur lokið með sigri annars aðila.{{sfn|Sterling|2008|page=459}}{{sfn|Vego|2009|page=V-76}} Þetta var líka fyrsta sjóorrustan þar sem [[loftskeyti|loftskeytasendingar]] léku lykilhlutverk.{{sfn|Busch|1969|pages=137–138}}{{sfn|Evans|Peattie|1997|p=84}} Breski herforinginn [[George Sydenham Clarke]] sagði að þessi orrusta hefði verið mesta og mikilvægasta sjóorrusta sögunnar frá [[orrustan við Trafalgar|orrustunni við Trafalgar]].{{sfn|Semenoff|1907|page=ix}} Í Japan er orrustan þekkt sem „sjóorrustan um Japanshaf“. Orrustan stóð milli sameinaða japanska flotans undir stjórn [[Tōgō Heihachirō]], og annarrar rússnesku Kyrrahafsflotadeildarinnar undir stjórn [[Zínovíj Rozhestvenskíj]]. Rússneski flotinn hafði siglt 18.000 [[sjómíla|sjómílur]] (33.000 km) í sjö mánuði frá [[Eystrasalt]]i til [[Kyrrahaf]]s. Rússar vonuðust til að ná höfn í [[Vladívostok]], tryggja yfirráð á sjó og aðstoða [[keisaralegi rússneski herinn|keisaralega rússneska herinn]] í [[Mansjúría|Mansjúríu]]. Rússneski flotinn var með mun fleiri orrustuskip, en var mun eldri og hæggengari en japanski flotinn. Japanar höfðu yfir að ráða þrefalt fleiri skipum í allt. Þeir komu auga á rússneska flotann snemma morguns 27. maí og orrustan hófst síðdegis. Rozhestvenskíj særðist og missti meðvitund í fyrstu átökunum, og áður en sólin settist hafði fjórum orrustuskipum verið sökkt. Um nóttina réðust japanskir [[tundurspillir|tundurspillar]] og [[tundurskeytabátur|tundurskeytabátar]] á hin skipin, og um morguninn 28. maí gafst rússneski aðmírállinn [[Níkolaj Nebogatov]] upp. Rússar misstu öll 11 orrustuskipin. Sjö þeirra var sökkt, en fjögur hertekin. Nokkur herskip sluppu; eitt beitiskip og tveir tundurspillar náðu Vladívostok, og tvö [[aukabeitiskip]] og eitt birgðaskip náðu að flýja til Madagaskar. Þrjú beitiskip voru sett í herkví af Bandaríkjunum í [[Maníla]] þar til stríðinu lauk. Átta aukabeitiskip og enn tundurspillir voru afvopnuð og haldið af Kína í Sjanghaí. Mannfall var mikið í liði Rússa. Yfir 5000 létu lífið og 6000 voru teknir höndum.{{sfn|Corbett|2015b|pp=445, 446}} Japanar misstu engin stór herskip og aðeins 117 menn.{{sfn|Regan|1992|page=178}} Í orrustunni misstu Rússar nær öll þungvopnuð skip [[Eystrasaltsflotinn|Eystrasaltsflotans]] og neyddust til að semja um frið. [[Friðarsamningarnir í Portsmouth]] voru undirritaðir í september 1905. Í Japan var litið á orrustuna sem einn af mestu sigrum í allri [[saga Japans|sögu Japans]], og Tōgō var hylltur sem þjóðhetja. Flaggskip hans, ''[[Mikasa (orrustuskip)|Mikasa]]'', er nú [[safnskip]] í höfninni í [[Yokosuka]]. Orrustan hafði miklar pólitískar og menningarlegar afleiðingar um allan heim. Þetta var í fyrsta skipti sem eitt af Evrópuveldunum hafði beðið ósigur í nútímanum.<ref>{{harvnb|Forczyk|2009|loc=Back cover}}</ref>{{sfn|Pleshakov|2002|page=xvi}} Á [[Vesturlönd]]um átti hún þátt í að skapa ótta við „[[gula hættan|gulu hættuna]]“ og veikti hugmyndina um [[yfirburðir hvíta mannsins|yfirburði hvíta mannsins]].{{sfn|Corbett|2015a|pp=31, 32, 56}}<ref>{{cite web|title=the Impact of the Russo-Japanese War in Asia|url=http://www.globaled.org/vietnamandcambodia/lessons/russojapanesewar.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20030106134152/http://www.globaled.org/vietnamandcambodia/lessons/russojapanesewar.php |archive-date=2003-01-06|publisher=The American Forum for Global Education|access-date=2010-04-25}}</ref> [[Mahatma Gandhi]] ([[Indland]]i), [[Mustafa Kemal Atatürk]] ([[Tyrkland]]i), [[Sun Yat-sen]] ([[Kína]]) og [[Jawaharlal Nehru]] (Indlandi) voru meðal þeirra framtíðarleiðtoga Asíuríkja sem fögnuðu sigrinum yfir nýlenduveldinu.<ref>{{cite news |last1=Mishra |first1=Pankaj |title=The guns of Tsushima, and the birth of modern Asia |url=https://nationalpost.com/opinion/pankaj-mishra-the-guns-of-tsushima-and-the-birth-of-modern-asia |work=National Post |date=20. mars 2013 }}</ref> Með sigrinum varð Japan sjötta mesta sjóveldi heims meðan rússneski sjóherinn varð lítt sterkari en [[floti Austurríkis-Ungverjalands]].{{sfn|Sondhaus|2001|p=192}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book|last=Busch|first=Noel F.|title=The Emperor's Sword: Japan vs. Russia in the Battle of Tsushima|url=https://books.google.com/books?id=tu5EAAAAIAAJ|location=New York|publisher=Funk & Wagnall's|year=1969}} * {{cite book|last=Corbett|first=Sir Julian|author-link=Julian Corbett|year=2015a|title=Maritime Operations In The Russo-Japanese War 1904–1905, Vol. 1|orig-year=1914|publisher=[[Naval Institute Press]]|isbn=978-1-59114-197-6}} * {{cite book|last=Corbett|first=Sir Julian|author-link=Julian Corbett|year=2015b|title=Maritime Operations In The Russo-Japanese War 1904–1905, Vol. 2|orig-year=1915|publisher=[[Naval Institute Press]]|isbn=978-1-59114-198-3}} * {{cite book|last1=Evans|first1=David C|last2=Peattie|first2=Mark R|author-link2=Mark Peattie|title=Kaigun: strategy, tactics, and technology in the Imperial Japanese Navy, 1887–1941|publisher=[[Naval Institute Press]]|location=Annapolis, Maryland|year=1997|isbn=0-87021-192-7}} * {{cite book|last=Forczyk|first=Robert|year=2009|title=Russian Battleship vs Japanese Battleship, Yellow Sea 1904–1905|publisher=Osprey|isbn=978-1-84603-330-8}} * {{cite book|last1=Pleshakov|first1=Konstantin|title=The Tsar's last armada: the epic journey to the Battle of Tsushima|url=https://archive.org/details/tsarslastarmadae00ples|year=2002|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=0-465-05792-6}} * {{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|year=1992|author-link=Geoffrey Regan|chapter=The Battle of Tsushima 1905|title=The Guinness Book of Decisive Battles|publisher=Guinness Publishing}} * {{cite book|last=Semenoff|first=Captain Vladimir|year=1907|title=The Battle of Tsu-Shima|translator-first=Captain A. B.|translator-last=Lindsay|publisher=John Murray|location=London|edition=Second|url=https://archive.org/details/battleoftsushima00semerich}} * {{cite book|last=Sondhaus|first=Lawrence|title=Naval Warfare, 1815–1914|url=https://archive.org/details/navalwarfare18150000sond|location=New York|publisher=Routledge|year=2001|isbn=0-41521-477-7}} * {{cite book|last=Sterling|first=Christopher H.|author-link=Christopher H. Sterling|url=https://books.google.com/books?id=RBC2nY1rp5MC|title=Military communications: from ancient times to the 21st century|publisher=ABC-CLIO|year=2008|isbn=978-1-85109-732-6|access-date=13 February 2016|archive-date=25 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200525113621/https://books.google.com/books?id=RBC2nY1rp5MC|url-status=live}} * {{cite book|last=Vego|first=Milan N.|url=https://books.google.com/books?id=zUP23aBHLOwC&pg=SL22-PA76|title=Joint Operational Warfare: Theory and Practice|page=V2 Historical Companion|editor=Naval War College Press (U.S.)|publisher=Government Printing Office|year=2009|isbn=978-1-884733-62-8}} [[Flokkur:Sjóorrustur|Tsushima]] [[Flokkur:Stríð Rússlands og Japans]] [[Flokkur:1905]] oeo6dufeqt87s3oa25pjbzniyjsh2p4 0 189888 1960275 1949290 2026-04-17T00:14:08Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960275 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:A_View_to_a_Kill_-_Rolls-Royce_Silver_Cloud_II.jpg|thumb|Bifreið af gerðinni [[Rolls-Royce Silver Cloud]] sem kom við sögu í myndinni.]] '''''Víg í sjónmáli''''' ([[enska]]: ''A View to a Kill'') er bresk [[njósnamynd]] frá 1985 og fjórtánda [[James Bond]]-myndin sem [[Eon Productions]] framleiddu. Þetta var líka sjöunda og síðasta skiptið sem [[Roger Moore]] lék aðalhlutverkið. Titill myndarinnar var fenginn úr smásögu eftir [[Ian Fleming]], „From a view to a kill“, en sagan var frumsamin. Handritið var skrifað af [[Michael G. Wilson]] og [[Richard Maibaum]]. Þetta var þriðja myndin sem [[John Glen]] leikstýrði og sú síðasta þar sem [[Lois Maxwell]] fór með hlutverk Miss Moneypenny. Upphafsatriði myndarinnar, sem á að gerast í [[Síbería|Síberíu]], var tekið á [[Jökulsárlón]]i á Íslandi.<ref>{{tímarit.is|1595589|Ísjakinn sjaldnast þar að morgni sem skilið var við hann að kvöldi|höfundur=Vilborg Einarsdóttir|dags=1. júlí 1984|blað=Morgunblaðið|bls=36-37}}</ref> James Bond endurheimtir þar [[örgjörvi|örgjörva]] og kemst naumlega undan mönnum sovésku öryggislögreglunnar [[KGB]]. Í ljós kemur að örgjörvar framleiddir af Zorin Industries fyrir bresk öryggiskerfi, eru nákvæmlega eins og sovéskir örgjörvar. Böndin berast að eiganda fyrirtækisins, Max Zorin ([[Christopher Walken]]). Bond dulbýr sig sem hrossaræktanda sem hyggst kaupa [[veðhlaupahestur|veðhlaupahest]] af Zorin. Zorin og handbendi hans May Day ([[Grace Jones]]) sjá í gegnum dulargervið og telja sig hafa drepið Bond. Bond eltir þau til [[San Francisco]] þar sem hann kemst að áætlun þeirra um að koma af stað jarðskjálfta til að eyða [[Silicon Valley]], svo Zorin sitji einn að örgjörvamarkaðnum. Með aðstoð jarðfræðingsins Stacey Sutton ([[Tanya Roberts]]) tekst Bond að forða sprengingunni og sigra Zorin eftir átök á [[Golden Gate-brúin|Golden Gate-brúnni]]. Myndin fékk almennt fremur slæma dóma. Gagnrýnendur töluðu um aldur Moore (fæddur 1927), sem var 20 árum eldri en „Bondstúlkurnar“ Jones og Roberts (fæddar 1948 og 1949).<ref>{{cite news|last=Attanasio|first=Paul|title=As Bond, Moore Is Less|newspaper=[[The Washington Post]]|date=24 May 1985|location=Washington, D.C.|page=B47}}</ref> Moore sagði sjálfur að þetta væri sú mynd sem hann var síst ánægður með.<ref>{{cite book|last1=Barnes|first1=Alan|last2=Hearn|first2=Marcus|year=1997|title=Kiss Kiss Bang! Bang!: the Unofficial James Bond Film Companion|url=https://archive.org/details/kisskissbangbang0000barn|publisher=Batsford Books|isbn=978-0-7134-8182-2|page=[https://archive.org/details/kisskissbangbang0000barn/page/168 169]}}</ref> Honum þótti meðal annars vandræðalegt að vera eldri en móðir Roberts. Myndin gekk samt mjög vel í kvikmyndahúsum og náði 152,4 milljón dala tekjum á heimsvísu.<ref>{{cite web|url=http://www.mi6-hq.com/sections/movies/avtak.php3|title=A View to a Kill: MI6 Profile|access-date=6 September 2007|archive-date=1 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111101200814/http://www.mi6-hq.com/sections/movies/avtak.php3|url-status=live}}</ref> Titillagið, flutt af bresku hljómsveitinni [[Duran Duran]], var fyrsta Bondlagið sem náði í fyrsta sæti á [[Billboard Hot 100]]-listanum.<ref>{{cite web|url=http://www.mi6-hq.com/sections/movies/avtak_music.php3?t=avtak&s=avtak|title=A View to a Kill|work=MI6-HQ.com|access-date=7 September 2007|archive-date=29 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329004429/http://www.mi6-hq.com/sections/movies/avtak_music.php3?t=avtak&s=avtak|url-status=live}}</ref> Myndin var frumsýnd í San Francisco 22. maí. Á Íslandi var Norðurlandafrumsýning á myndinni 27. júní sama ár, í [[Sambíóin Álfabakka|Bíóhöllinni]] í Mjódd, en fyrri Bondmyndir voru flestar sýndar í [[Tónabíó]]i. Ágóðinn af frumsýningunni rann til [[Sólheimar|Sólheima]].<ref>{{tímarit.is|1613748|Víg í sjónmáli|blað=Morgunblaðið|dags=16. júní 1985|bls=26-27}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1985]] [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] hllogxwjwtpdtp5wjc5bhaoz3jlhc4x 0 190020 1960230 1949333 2026-04-16T23:31:22Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960230 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:Otomi_cultural_center_006_by_mexikids.jpg|thumb|right|[[Otomi-menningarmiðstöðin]] í Mexíkó var einn af tökustöðum myndarinnar.]] '''''Leyfið afturkallað''''' ([[enska]]: ''License to Kill'') er bresk [[njósnamynd]] frá 1989 og sextánda myndin sem [[Eon Productions]] gerði um leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Þetta var önnur og síðasta myndin þar sem [[Timothy Dalton]] fór með aðalhlutverkið. Þetta var líka síðasta Bondmyndin í leikstjórn [[John Glen]]. ''Leyfið afturkallað'' var síðasta myndin með handrit eftir [[Richard Maibaum]], sú síðasta sem [[Albert R. Broccoli]] framleiddi, og sú síðasta sem titlahönnuðurinn [[Maurice Binder]] vann við, því allir þrír létust næstu ár eftir að hún kom út. Þetta var líka fyrsta myndin sem ekki hafði titil úr sögu eftir [[Ian Fleming]]. Upphaflega átti enski titillinn að vera ''License Revoked'' (og íslenska þýðingin byggist á því), en því var breytt eftir forsýningu í Bandaríkjunum þar sem áhorfendur tengdu það við [[ökuskírteini]]smissi.<ref name="smith">{{cite book |last=Smith |first=Jim |title=Bond Films |year=2002 |publisher=[[Virgin Books]] |location=London |isbn=978-0-7535-0709-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bondfilms0000smit }}</ref> Myndin hefst á því að Bond og vinur hans, [[CIA]]-fulltrúinn Felix Leiter ([[David Hedison]]), aðstoða [[Bandaríska fíkniefnalögreglan|Bandarísku fíkniefnalögregluna]] að ná eiturlyfjabaróninum Franz Sanchez ([[Robert Davi]]), rétt áður en Leiter giftist Dellu Churchill ([[Priscilla Barnes]]), með Bond sem svaramann. Sanchez losar sig úr haldi með því að múta fulltrúanum Ed Killifer ([[Everett McGill]]). Menn hans ræna Leiter á brúðkaupsnóttina og myrða Dellu. Bond hyggur á hefndir, en M ([[Robert Brown]]) vill senda hann í annað verkefni. Bond segir þá upp og M afturkallar leyfið til að drepa. Miss Moneypenny ([[Caroline Bliss]]) og Q ([[Desmond Llewelyn]]) aðstoða Bond þótt hann starfi nú á eigin vegum. Bond kemst að því að Sanchez selur [[kókaín]] til Asíu með því að leysa það upp í [[bensín]]i. Í lokaatriði myndarinnar elta Bond og bandaríski lögreglufulltrúinn Pam Bouvier ([[Carey Lowell]]) tankbíla Sanchez með kókaínbættu bensíni. Sanchez deyr eftir átök við Bond þegar einn af bílunum springur. Í lok myndarinnar fær Bond símtal frá Leiter sem segir að M vilji bjóða honum starfið á ný. Framleiðendur vildu sýna myrkari hlið á Bond í þetta sinn.<ref name="documentary">{{cite video |year=1999 | title = Inside Licence to Kill|location=''Licence to Kill'': Ultimate Edition | medium = DVD | publisher = MGM | author = Cork, John }}</ref> Í myndinni er því töluvert um óhugnanlegt ofbeldi og áhættuatriði. Þetta var fyrsta Bondmyndin sem var að öllu leyti tekin utan [[Bretland]]s, vegna breyttra reglna um skattheimtu af erlendum listamönnum sem hefðu hækkað kostnaðinn töluvert.<ref name="smith" />{{rp|239}} Tökur fóru aðallega fram í [[Mexíkó]], meðal annars í [[Acapulco]], og [[Florida Keys]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Neðansjávaratriði voru tekin við [[Isla Mujeres]] hjá [[Cancún]].<ref name="documentary" /> [[Gladys Knight]] flutti titillagið,<ref name="Rogers (2008)">{{cite news|last=Rogers|first=Jude| author-link = Jude Rogers |title=Film & Music: Music: For your ears only|newspaper=[[The Guardian]]|date=31 October 2008}}</ref> en [[Michael Kamen]] sá um tónlist í myndinni í stað [[John Barry]] sem hafði fengið [[vélindarof]] árið 1988 og gat ekki flogið til London.<ref name="smith" /><ref>{{cite book|author=Field, Matthew|year=2015|title=Some kind of hero : 007 : the remarkable story of the James Bond films|url=https://archive.org/details/somekindofhero000000fiel|publisher=Ajay Chowdhury|location=Stroud, Gloucestershire|isbn=978-0-7509-6421-0}}</ref> Myndin gekk ágætlega í kvikmyndahúsum með 156,2 milljón dala tekjur á heimsvísu.<ref>{{cite web|title=1989 Yearly Box office result|url=https://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?view2=worldwide&yr=1989&p=.htm|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=29 August 2011|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902143040/https://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?view2=worldwide&yr=1989&p=.htm|url-status=live}}</ref> Samt var þetta hlutfallslega versta afkoma í sögu Bondmyndanna.<ref>{{cite web|title=Franchises: James Bond|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jamesbond.htm|work=[[Box Office Mojo]]|publisher=[[Internet Movie Database|IMDb.com, Inc]]|access-date=4 April 2012|archive-date=12 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512231036/http://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jamesbond.htm|url-status=live}}</ref> Það var rakið til mikillar samkeppni þetta ár frá stórmyndum á borð við ''[[Indiana Jones og síðasta krossferðin]]'' og ''[[Leðurblökumaðurinn (kvikmynd frá 1989)|Leðurblökumaðurinn]]''. Myndin fékk misjafna dóma. Hún lagði meiri áherslu á söguþráð en fyrri Bondmyndir, en gagnrýnendur voru ekki allir hrifnir af ofbeldinu.<ref name="Mantel (1989)">{{cite news |last=Mantel |first=Hilary |author-link=Hilary Mantel |title=Minimalist Bond |url=http://archive.spectator.co.uk/article/1st-july-1989/33/cinema |newspaper=[[The Spectator]] |date=1 July 1989 |access-date=6 November 2020 |archive-date=8 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508013330/http://archive.spectator.co.uk/article/1st-july-1989/33/cinema |url-status=live }}</ref> Dalton var gagnrýndur fyrir að vera of mikið eins og amerísk hasarhetja og ekki sá herramaður sem Bond Flemings hafði verið.<ref name="Johnstone (1989)">{{cite news|last=Johnstone|first=Iain|title=Bond flies in like a bat out of hell; Arts|newspaper=[[The Sunday Times]]|date=18 June 1989}}</ref> Myndin var frumsýnd í Bretlandi 13. júní 1989 og í Bandaríkjunum 14. júlí. Á Íslandi var myndin frumsýnd í [[Bíóborgin]]ni sama dag og frumsýningin fór fram í Bandaríkjunum.<ref>{{tímarit.is|3531378|Bond mættur|blað=Pressan|bls=24|dags=13.7.1989}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1989]] 6sl6nbe6x8qbuhe3k8y2caa474kzosd 0 190118 1960262 1949769 2026-04-16T23:56:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960262 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Samson_meurt_en_faisant_mourir_ses_ennemis_(5753424).jpg|thumb|right|[[Samson (Biblían)|Samson]] brýtur niður hof Dagóns og drepur þar með höfðingja [[Filistear|Filistea]].]] '''Dómarabókin''' er sjöunda bók [[Hebreska Biblían|Hebresku Biblíunnar]] og kristna [[Gamla testamentið|Gamla testamentisins]]. Hún segir sögu [[dómarar Ísraelsmanna|dómara]] sem voru tímabundnir foringjar [[Ísraelsmenn|Ísraelsmanna]] frá því þeir lögðu [[Kanansland]] undir sig þar til þeir stofnuðu konungsríki. Dómarabókin nær þannig yfir tímabilið milli [[Jósúabók]]ar og [[Samúelsbók]]ar.<ref>{{cite book|author=Niditch, Susan|year=2008|title=Judges: a commentary|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22096-9|url=https://books.google.com/books?id=BDGxWlVpQPkC&pg=PA291}}</ref> Sögur dómarabókarinnar fylgja allar svipuðu mynstri: Ísraelsmenn brjóta af sér í augum [[Jave]]s, sem færir þá í hendur óvinum sínum; Jave útnefnir leiðtoga (dómara) sem fyllist anda hans, sigrar óvinina og endurheimtir frið. Eftir stutta stund byrjar fólkið þó aftur að brjóta af sér og sagan endurtekur sig.<ref>{{cite book|author=Soggin, Alberto|year=1981|title=Judges|publisjher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22321-2|url=https://books.google.com/books?id=5JWz4jhebW8C}}</ref> Dómararnir í bókinni eru meðal annars [[Otníel]], [[Ehúð]], [[Debóra]] og [[Barak]], [[Gídeon]], [[Jefta]] og [[Samson (Biblían)|Samson]]. Meðal óvina Ísraelsmanna eru [[Móab]]ítar, [[Ammon]]ítar og [[Filistear]]. Flestir fræðimenn eru sammála um að dómarabókin sé ekki heimild um [[saga Ísraelsmanna|sögu Ísraelsmanna]], en sumir telja að söngur Debóru gæti verið vísun í Ísrael fyrir stofnun konungsríkis.<ref>{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |title=The Oxford Handbook of the Historical Books of the Hebrew Bible |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=978-0-19-007411-1 |editor-last=Kelle |editor-first=Brad E. |page=84 |chapter=Early Israel’s Origins, Settlement, and Ethnogenesis |editor-last2=Strawn |editor-first2=Brent A. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=T_kFEAAAQBAJ&pg=PA84}}</ref><ref>{{cite book |last1=Smith |first1=Mark S. |title=Judges 1: A Commentary on Judges 1:1–10:5 |url=https://archive.org/details/judges1commentar0000smit |last2=Bloch-Smith |first2=Elizabeth M. |publisher=Fortress Press |year=2021 |isbn=978-0800660628 |page=[https://archive.org/details/judges1commentar0000smit/page/18 18]-19 }}</ref><ref name="Dever2">{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=Misusing Scripture: What are Evangelicals Doing with the Bible? |publisher=Taylor & Francis |year=2023 |isbn=978-1-000-85301-8 |editor-last=Elliott |editor-first=Mark |page=PT113 |chapter=Christian Fundamentalism, Faith, and Archaeology |editor-last2=Atkinson |editor-first2=Kenneth |editor-last3=Rezetko |editor-first3=Robert |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WGuwEAAAQBAJ&pg=PT113&dq=book+of+judges+has+the+ring+of+truth}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hafa fræðimenn talið að bókin sé hluti af heild, ásamt [[5. Mósebók]], [[Jósúabók]], [[Samúelsbók]] og [[Konungabók]], sem hafi hugsanlega verið samdar af sama höfundi ([[devterónómistinn|devterónómistanum]]) snemma í [[Herleiðingin til Babýlonar|herleiðingunni til Babýlonar]] á 6. öld f.Kr.<ref>{{cite book|author=Knoppers, Gary |year=2000|title=Introduction|url=https://archive.org/details/reconsideringisr0008unse |editor1=Knoppers, Gary N.|editor2=McConville, J. Gordon|title=Reconsidering Israel and Judah: recent studies on the Deuteronomistic history|publisher=Eisenbrauns|isbn=978-1-57506-037-8}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://biblian.is/biblian/domarabokin-1-kafli/ Dómarabókin í Biblíu 21. aldar] {{Bækur Biblíunnar}} {{stubbur}} [[Flokkur:Gamla testamentið]] jl94u9v46z84imsl9av4v5dtx5v8e64 0 190313 1960174 1950930 2026-04-16T13:41:41Z TKSnaevarr 53243 1960174 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Photo - Berlin - Trauerzug mit den Särgen von Karl Liebknecht und Rosa Luxemburg und weiteren - 1919-25-01.jpg|thumb|Útför og minningarathöfn fyrir Rosu, Karl og aðra sem létust í uppreisninni, 25. janúar 1919.]] {{hreingera|stílviðmið ábótavant}} '''Spartakistauppreisnin''' (þýska: ''Spartakusaufstand''), einnig nefnd '''janúaruppreisnin''' (Januaraufstand) eða sjaldnar '''blóðuga vikan'''<ref>*{{Cite book |last1=Schwartzwald |first1=Jack L. |title=Europe on the Path to Self-Destruction: Nationalism and the Struggle for Hegemony, 1815-1945 |date=2022 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-4685-5 |page=[https://books.google.com/books?id=Ihx9EAAAQBAJ&pg=PA288 288] |language=en}} *{{Cite book |last1=Shirer |first1=William L. |title=Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany |date=1990 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0-671-72868-7 |page=[https://books.google.com/books?id=sY8svb-MNUwC&pg=PA55 55] |language=en}}</ref> var vopnuð uppreisn sem gerð var í Berlín frá 5. til 12. janúar 1919. Uppreisnin var gerð í tengslum við [[Nóvemberbyltingin|þýsku byltinguna]] sem braust út stuttu fyrir lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]]. Uppreisnin var fyrst og fremst valdabarátta á milli stuðningsmanna bráðabirgðastjórnar [[Friedrich Ebert|Friedrichs Ebert]] úr [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokknum]], sem vildi stýra landinu í anda [[Sósíaldemókratismi|jafnaðarstefnu]], og þeirra sem studdu [[Kommúnistaflokkur Þýskalands|Kommúnistaflokk Þýskalands]] (KPD) undir forystu [[Karl Liebknecht|Karls Liebknecht]] og [[Rosa Luxemburg|Rosu Luxemburg]], sem vildu stofna ráðstjórnarlýðveldi svipað því sem [[bolsévíkar]] höfðu stofnað í Rússlandi. Herlið stjórnarinnar unnu sigur í átökunum. == Morðin á Rosu Luxemburg og Karl Liebknecht == Morðin á [[Rosa Luxemburg|Rosu Luxemburg]] og [[Karl Liebknecht|Karli Liebknecht]] þann 15. janúar 1919 eru meðal afdrifaríkustu og umdeildustu atburða í sögu þýskra stjórnmála. Þau voru helstu hugmyndafræðingar og leiðtogar Spartakistabandalagsins og nýstofnaðs Kommúnistaflokks Þýskalands. Í ársbyrjun 1919 reis hluti verkalýðsins í Berlín upp gegn bráðabirgðastjórn sósíaldemókrata ([[SPD]]) undir forystu [[Friedrich Ebert|Friedrichs Ebert]] til að koma á ráðstjórn að rússneskri fyrirmynd. Þótt Rósa hafi haft efasemdir um tímasetningu uppreisnarinnar, studdi hún málstaðinn þegar hún hófst.<ref name=":0">Joe Sabatini, „100 years after the death of Rosa Luxemburg,“ ''New Politics'', 20. janúar 2019.</ref><ref name=":1">David L. Sterling, „Assassination of Rosa Luxemburg,“ ''History Research Starters'' (EBSCOhost, 2023).</ref> Eftir að uppreisnin hafði verið bæld niður af hernum og Freikorps-sveitum með fulltingi stjórnvalda, fóru þau Rósa og Karl í felur. Þau voru handsömuð í íbúð í Berlín og færð á Hotel Eden, þar sem [[Guards Cavalry Rifle-deildin]] hafði bækistöðvar. [[Waldemar Pabst]] kapteinn hafði yfirumsjón með yfirheyrslum sem fóru fram með harðræði og barsmíðum. Pabst hringdi í Gustav Noske, hernaðarráðherra SPD, sem gaf skipun um að „gera það sem gera þyrfti,“ sem í reynd þýddi aftöku án dóms og laga.<ref name=":1" /> Karl Liebknecht var leiddur út fyrst, barinn með riffalskafti af hermanninum Otto Runge, og síðan keyrður í [[Tiergarten|Tiergarten-garðinn]] þar sem hann var skotinn í bakið undir því yfirskini að hann væri að flýja. Rósa Luxemburg hlaut svipaða meðferð; hún var lamin í höfuðið af Runge og síðan skotin í gagnaugað af liðsforingja inni í bíl. Líki hennar var kastað í [[Landwehr-skurðinn]] og fannst það ekki fyrr en mörgum mánuðum síðar.<ref name=":1" /> Stjórnvöld reyndu að hylma yfir ódæðin með því að halda því fram að reiður mannfjöldi hefði ráðist á þau. Morðingjarnir hlutu væga dóma, en atburðurinn festi þau í sessi sem píslarvotta og dýpkaði varanlega gjána milli sósíaldemókrata og kommúnista. Sagnfræðingar telja að þessi sundrung vinstri manna hafi síðar gert [[Adolf Hitler]] auðveldara fyrir að hrifsa völdin, þar sem flokkarnir gátu ekki unnið saman gegn nasistum. Pabst og aðrir sem áttu hlut að máli komust flestir vel frá stríðinu og sumir hlutu síðar bætur frá stjórn nasista fyrir fangelsisvist sína.<ref name=":0" /> == Afleiðingar uppreisnarinnar == Afleiðingar spartakistauppreisnarinnar í janúar 1919 voru bæði djúpstæðar og afdrifaríkar fyrir þróun þýskra stjórnmála á 20. öld. Með því að bæla uppreisnina niður tókst bráðabirgðastjórn [[Friedrich Ebert|Friedrichs Ebert]] að tryggja að kosningar til þjóðþingsins gætu farið fram þann 19. janúar 1919 eins og áætlað var. Þetta þing lagði síðan grunninn að Weimar-stjórnarskránni og stofnun fyrsta þýska lýðræðisríkisins, [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins.]]<ref name=":0" /> Bæling uppreisnarinnar með fulltingi hægrisinnaðra [[Freikorps|Freikorps-sveita]] og morðin á Rósu Luxemburg og Karli Liebknecht án dóms og laga urðu hins vegar til þess að dýpka varanlega gjána á milli sósíaldemókrata (SPD) og kommúnista (KPD). Fyrir kommúnista urðu Luxemburg og Liebknecht píslarvottar og morðin á þeim tákn um svik [[Sósíaldemókratismi|sósíaldemókrata]] við málstað verkalýðsins. Þessi sundrung innan vinstri hreyfingarinnar gerði það að verkum að flokkarnir tveir áttu mjög erfitt með samstarf um mörg mikilvæg pólitísk mál á tímum lýðveldisins.<ref name=":0" /> Staða [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|SPD]] veiktist einnig í kjölfarið; flokkurinn náði aldrei aftur hreinum meirihluta og fylgi hans fór aldrei yfir 30% í síðari kosningum Weimar-tímans. Þetta gerði flokkinn háðan samstarfi við borgaralega miðjuflokka til að geta tekið þátt í stjórn landsins. Afdrifaríkasta afleiðingin er þó talin vera sú að þetta gagnkvæma vantraust kom í veg fyrir að [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|SPD]] og [[Kommúnistaflokkur Þýskalands|KPD]] gætu myndað sameiginlega víglínu gegn uppgangi [[Nasistaflokkurinn|nasista]] árið 1932, sem sagnfræðingar telja að hafi gert [[Adolf Hitler]] auðveldara fyrir að hrifsa völdin.<ref name=":0" /> Að lokum má nefna að eftirmálar morðanna á leiðtogunum einkenndust af yfirhylmingu; morðingjarnir hlutu annaðhvort væga dóma eða voru sýknaðir. Margir þeirra sem áttu hlut að máli, eins og [[Waldemar Pabst]], áttu síðar farsælan feril á tímum nasismans eða sem vopnasalar eftir [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldina.]]<ref name=":0" /> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Þýskalands]] [[Flokkur:Uppreisnir]] i3s3bunc422yyvmv80421z9zze7oihu 1960175 1960174 2026-04-16T13:42:58Z TKSnaevarr 53243 /* Morðin á Rosu Luxemburg og Karl Liebknecht */ 1960175 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Photo - Berlin - Trauerzug mit den Särgen von Karl Liebknecht und Rosa Luxemburg und weiteren - 1919-25-01.jpg|thumb|Útför og minningarathöfn fyrir Rosu, Karl og aðra sem létust í uppreisninni, 25. janúar 1919.]] {{hreingera|stílviðmið ábótavant}} '''Spartakistauppreisnin''' (þýska: ''Spartakusaufstand''), einnig nefnd '''janúaruppreisnin''' (Januaraufstand) eða sjaldnar '''blóðuga vikan'''<ref>*{{Cite book |last1=Schwartzwald |first1=Jack L. |title=Europe on the Path to Self-Destruction: Nationalism and the Struggle for Hegemony, 1815-1945 |date=2022 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-4685-5 |page=[https://books.google.com/books?id=Ihx9EAAAQBAJ&pg=PA288 288] |language=en}} *{{Cite book |last1=Shirer |first1=William L. |title=Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany |date=1990 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0-671-72868-7 |page=[https://books.google.com/books?id=sY8svb-MNUwC&pg=PA55 55] |language=en}}</ref> var vopnuð uppreisn sem gerð var í Berlín frá 5. til 12. janúar 1919. Uppreisnin var gerð í tengslum við [[Nóvemberbyltingin|þýsku byltinguna]] sem braust út stuttu fyrir lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]]. Uppreisnin var fyrst og fremst valdabarátta á milli stuðningsmanna bráðabirgðastjórnar [[Friedrich Ebert|Friedrichs Ebert]] úr [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokknum]], sem vildi stýra landinu í anda [[Sósíaldemókratismi|jafnaðarstefnu]], og þeirra sem studdu [[Kommúnistaflokkur Þýskalands|Kommúnistaflokk Þýskalands]] (KPD) undir forystu [[Karl Liebknecht|Karls Liebknecht]] og [[Rosa Luxemburg|Rosu Luxemburg]], sem vildu stofna ráðstjórnarlýðveldi svipað því sem [[bolsévíkar]] höfðu stofnað í Rússlandi. Herlið stjórnarinnar unnu sigur í átökunum. == Morðin á Rosu Luxemburg og Karl Liebknecht == Morðin á [[Rosa Luxemburg|Rosu Luxemburg]] og [[Karl Liebknecht|Karli Liebknecht]] þann 15. janúar 1919 eru meðal afdrifaríkustu og umdeildustu atburða í sögu þýskra stjórnmála. Þau voru helstu hugmyndafræðingar og leiðtogar Spartakistabandalagsins og nýstofnaðs Kommúnistaflokks Þýskalands. Í ársbyrjun 1919 reis hluti verkalýðsins í Berlín upp gegn bráðabirgðastjórn sósíaldemókrata ([[SPD]]) undir forystu [[Friedrich Ebert|Friedrichs Ebert]] til að koma á ráðstjórn að rússneskri fyrirmynd. Þótt Rósa hafi haft efasemdir um tímasetningu uppreisnarinnar, studdi hún málstaðinn þegar hún hófst.<ref name=":0">Joe Sabatini, „100 years after the death of Rosa Luxemburg,“ ''New Politics'', 20. janúar 2019.</ref><ref name=":1">David L. Sterling, „Assassination of Rosa Luxemburg,“ ''History Research Starters'' (EBSCOhost, 2023).</ref> Eftir að uppreisnin hafði verið bæld niður af hernum og Freikorps-sveitum með fulltingi stjórnvalda, fóru þau Rósa og Karl í felur. Þau voru handsömuð í íbúð í Berlín og færð á Hotel Eden, þar sem rifflaskyttudeild úr riddaraliði prússenska hersins hafði bækistöðvar. [[Waldemar Pabst]] kapteinn hafði yfirumsjón með yfirheyrslum sem fóru fram með harðræði og barsmíðum. Pabst hringdi í Gustav Noske, hernaðarráðherra SPD, sem gaf skipun um að „gera það sem gera þyrfti,“ sem í reynd þýddi aftöku án dóms og laga.<ref name=":1" /> Karl Liebknecht var leiddur út fyrst, barinn með riffalskafti af hermanninum Otto Runge, og síðan keyrður í [[Tiergarten|Tiergarten-garðinn]] þar sem hann var skotinn í bakið undir því yfirskini að hann væri að flýja. Rósa Luxemburg hlaut svipaða meðferð; hún var lamin í höfuðið af Runge og síðan skotin í gagnaugað af liðsforingja inni í bíl. Líki hennar var kastað í [[Landwehr-skurðinn]] og fannst það ekki fyrr en mörgum mánuðum síðar.<ref name=":1" /> Stjórnvöld reyndu að hylma yfir ódæðin með því að halda því fram að reiður mannfjöldi hefði ráðist á þau. Morðingjarnir hlutu væga dóma, en atburðurinn festi þau í sessi sem píslarvotta og dýpkaði varanlega gjána milli sósíaldemókrata og kommúnista. Sagnfræðingar telja að þessi sundrung vinstri manna hafi síðar gert [[Adolf Hitler]] auðveldara fyrir að hrifsa völdin, þar sem flokkarnir gátu ekki unnið saman gegn nasistum. Pabst og aðrir sem áttu hlut að máli komust flestir vel frá stríðinu og sumir hlutu síðar bætur frá stjórn nasista fyrir fangelsisvist sína.<ref name=":0" /> == Afleiðingar uppreisnarinnar == Afleiðingar spartakistauppreisnarinnar í janúar 1919 voru bæði djúpstæðar og afdrifaríkar fyrir þróun þýskra stjórnmála á 20. öld. Með því að bæla uppreisnina niður tókst bráðabirgðastjórn [[Friedrich Ebert|Friedrichs Ebert]] að tryggja að kosningar til þjóðþingsins gætu farið fram þann 19. janúar 1919 eins og áætlað var. Þetta þing lagði síðan grunninn að Weimar-stjórnarskránni og stofnun fyrsta þýska lýðræðisríkisins, [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins.]]<ref name=":0" /> Bæling uppreisnarinnar með fulltingi hægrisinnaðra [[Freikorps|Freikorps-sveita]] og morðin á Rósu Luxemburg og Karli Liebknecht án dóms og laga urðu hins vegar til þess að dýpka varanlega gjána á milli sósíaldemókrata (SPD) og kommúnista (KPD). Fyrir kommúnista urðu Luxemburg og Liebknecht píslarvottar og morðin á þeim tákn um svik [[Sósíaldemókratismi|sósíaldemókrata]] við málstað verkalýðsins. Þessi sundrung innan vinstri hreyfingarinnar gerði það að verkum að flokkarnir tveir áttu mjög erfitt með samstarf um mörg mikilvæg pólitísk mál á tímum lýðveldisins.<ref name=":0" /> Staða [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|SPD]] veiktist einnig í kjölfarið; flokkurinn náði aldrei aftur hreinum meirihluta og fylgi hans fór aldrei yfir 30% í síðari kosningum Weimar-tímans. Þetta gerði flokkinn háðan samstarfi við borgaralega miðjuflokka til að geta tekið þátt í stjórn landsins. Afdrifaríkasta afleiðingin er þó talin vera sú að þetta gagnkvæma vantraust kom í veg fyrir að [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|SPD]] og [[Kommúnistaflokkur Þýskalands|KPD]] gætu myndað sameiginlega víglínu gegn uppgangi [[Nasistaflokkurinn|nasista]] árið 1932, sem sagnfræðingar telja að hafi gert [[Adolf Hitler]] auðveldara fyrir að hrifsa völdin.<ref name=":0" /> Að lokum má nefna að eftirmálar morðanna á leiðtogunum einkenndust af yfirhylmingu; morðingjarnir hlutu annaðhvort væga dóma eða voru sýknaðir. Margir þeirra sem áttu hlut að máli, eins og [[Waldemar Pabst]], áttu síðar farsælan feril á tímum nasismans eða sem vopnasalar eftir [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldina.]]<ref name=":0" /> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Þýskalands]] [[Flokkur:Uppreisnir]] cijyfelrdrfjivxoqboxia8xph2akvp 0 190347 1960278 1959529 2026-04-17T00:17:07Z TKSnaevarr 53243 1960278 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Ralph Fiennes | mynd = Ralph Fiennes 2024.jpg | mynd_texti = Ralph Fiennes árið 2024. | fæðingarnafn = Ralph Nathaniel Twisleton-Wykeham-Fiennes | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1962|12|22}} | fæðingarstaður = [[Ipswich]], [[Suffolk]], [[England]]i | þjóðerni = [[England|Enskur]] | ár = 1985– | maki = {{gifting|Alex Kingston|1993|1997}} | börn = | vefsíða = | undirskrift = | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Ralph Nathaniel Twisleton-Wykeham-Fiennes''' (f. 22. desember 1962) er enskur leikari og leikstjóri. Hann er þekktur fyrir hlutverk sín bæði í leikhúsi og kvikmyndum og hefur hlotið fjölda verðlauna, meðal annars [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] og þrjár tilnefningar til [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]], sjö [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlauna]] og [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlauna]]. Fiennes fæddist í [[Ipswich]] í [[Suffolk]] og útskrifaðist úr leiklistarnámi við konunglega listaháskólann [[Royal Academy of Dramatic Art]] árið 1985. Fiennes lagði fyrir sig hlutverk í [[William Shakespeare|Shakespeare-leikritum]] og vakti athygli með sviðshlutverkum sínum hjá [[Royal National Theatre|Konunglega þjóðleikhúsinu]] og síðan hjá [[Royal Shakespeare Company|Konunglega Shakespeare-félaginu]]. Árið 1995 birtist Fiennes í fyrsta sinn í [[Broadway]]-leikriti í aðalhlutverkinu í uppsetningu á ''[[Hamlet]]'' og vann fyrir það [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] sem besti sviðsleikarinn. Hann var síðar tilnefndur til Tony-verðlauna fyrir leik sinn í leikritinu ''[[Líknarinn]]'' eftir [[Brian Friel]] (2006). Fyrsta kvikmyndahlutverk Fiennes var sem Heathcliff í myndinni ''[[Fýkur yfir hæðir (kvikmynd frá 1992)|Fýkur yfir hæðir]]'' árið 1992. Hann hefur þrisvar sinnum verið tilnefndur til Óskarsverðlauna, fyrir leik sinn í myndunum ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'', ''[[Enski sjúklingurinn]]'' (1996) og ''[[Conclave]]'' (2024). Meðal annarra mynda Fiennes má nefna ''[[Gettu betur (kvikmynd)|Gettu betur]]'' (1994), ''[[Þerna á Manhattan]]'' (2002), ''[[Staðfasti garðyrkjumaðurinn]]'' (2005), ''[[Í Brugge]]'', ''[[Lesarinn (kvikmynd)|Lesarinn]]'' (2008), ''[[Hertogaynjan]]'' (2008), ''[[Sprengjusveitin]]'' (2009), ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' (2014), ''[[A Bigger Splash]]'' (2015), ''[[Hail, Caesar!]]'' (2016), ''[[The King's Man]]'' (2021), ''[[The Menu]]'' (2022) og tvær myndir í kvikmyndaröðinni ''[[28 Days Later]]'' (2025–2026). Fiennes varð sér í lagi frægur fyrir að leika illmennið [[Voldemort]] í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|Harry Potter-kvikmyndunum]] (2005–2011) og njósnaforingjann [[M (James Bond)|Gareth Mallory / M]] í [[James Bond]]-kvikmyndunum (2012–2021). Hann hefur talsett hlutverk í teiknimyndunum ''[[Egypski prinsinn]]'' (1998), ''[[Wallace & Gromit: Bölvun vígakanínunnar]]'' (2005), ''[[Kubo og strengirnir tveir]]'' (2016) og ''[[Lego Batman myndin]]'' (2017). Hann leikstýrði jafnframt og lék aðalhlutverkin í kvikmyndunum ''[[Kóríólanus (kvikmynd)|Kóríólanus]]'' (2011) og ''[[Ósýnilega konan (kvikmynd frá 2013)|Ósýnilega konan]]'' (2013).<ref>{{Cite web|title=Coriolanus, review|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/9025942/Coriolanus-review.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/9025942/Coriolanus-review.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 February 2021|website=The Telegraph|date=21 January 2012 |language=en-GB}}{{cbignore}}</ref> Auk leikhlutverka sinna er Fiennes heiðursmeðlimur í [[London Film School|Kvikmyndaskólanum í London]]<ref>{{cite news |title=Richard Linklater, Ralph Fiennes, Kate Kinninmont Become Honorary Associates At Lfs Annual Show|url=https://lfs.org.uk/content/richard-linklater-ralph-fiennes-kate-kinninmont-become-honorary-associates-lfs-annual-show|access-date=15 March 2019|agency=[[London Film School]]|archive-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419181228/https://lfs.org.uk/content/richard-linklater-ralph-fiennes-kate-kinninmont-become-honorary-associates-lfs-annual-show|url-status=live}}</ref> og hefur verið sendifulltrúi fyrir [[UNICEF]] í Bretlandi frá árinu 1999. Fiennes hlaut heiðursríkisborgararétt í [[Serbía|Serbíu]] árið 2017 í þakkarskyni fyrir að koma landinu á framfæri við umheiminn.<ref>{{Vefheimild|titill= Ralph Fiennes orðinn Serbi|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2017/09/24/ralph_fiennes_ordinn_serbi/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 24. september 2017|skoðað=11. apríl 2026}}</ref> == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Titill ! Hlutverk ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | 1992 | ''[[Fýkur yfir hæðir (kvikmynd frá 1992)|Fýkur yfir hæðir]]'' (''Wuthering Heights'') | [[Heathcliff]] | |- | rowspan=2 | 1993 | ''[[The Baby of Mâcon]]'' | Biskupssonur | |- | ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'' (''Schindler's List'') | [[Amon Göth]] | |- | 1994 | ''[[Gettu betur (kvikmynd)|Gettu betur]]'' (''Quiz Show'') | [[Charles Van Doren]] | |- | 1995 | ''[[Skrýtnir dagar]]'' (''Strange Days'') | Lenny Nero | |- | 1996 | ''[[Enski sjúklingurinn]]'' (''The English Patient'') | [[László Almásy|László de Almássy greifi]] | |- | 1997 | ''[[Óskar og Lúsinda (kvikmynd)|Óskar og Lúsinda]]'' (''Oscar and Lucinda'') | Oscar Hopkins | |- | rowspan=2 | 1998 | ''[[Hefnendurnir (kvikmynd frá 1998)|Hefnendurnir]]'' (''The Avengers'') | John Steed | |- | ''[[Egypski prinsinn]]'' (''The Prince of Egypt'') | [[Ramses 2.|Ramses]] | Talsetning<ref name="btva">{{cite web |title=Ralph Fiennes (visual voices guide) |url=http://www.behindthevoiceactors.com/Ralph-Fiennes/ |access-date=December 22, 2023 |publisher=Behind The Voice Actors |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914194625/https://www.behindthevoiceactors.com/Ralph-Fiennes/ |url-status=live }} A green check mark indicates that a role has been confirmed using a screenshot (or collage of screenshots) of a title's list of voice actors and their respective characters found in its credits or other reliable sources of information.</ref> |- | rowspan="3" | 1999 | ''[[Sólskin (kvikmynd frá 1999)|Sólskin]]'' (''Sunshine'') | Ignatz Sonnenschein / Adam Sors / Ivan Sors | |- | ''[[Onegín (kvikmynd frá 1999)|Onegín]]'' (''Onegin'') | [[Jevgeníj Onegín]] | Einnig aðalframleiðandi |- | ''[[Leiðarlok (kvikmynd frá 1999)|Leiðarlok]]'' (''The End of the Affair'') | Maurice Bendrix | |- | 2000 | ''[[Kraftaverkamaðurinn]]'' (''The Miracle Maker'') | [[Jesús]] | Talsetning<ref name="btva" /> |- | rowspan=4 | 2002 | ''[[Köngulóin]]'' (''Spider'') | Dennis „Spider“ Cleg | |- | ''[[Miskunnsami þjófurinn]]'' (''The Good Thief'') | Tony Angel | Ekki á kreditlista |- | ''[[Rauði drekinn (kvikmynd)|Rauði drekinn]]'' (''Red Dragon'') | [[Francis Dolarhyde]] | |- | ''[[Þerna á Manhattan]]'' (''Maid in Manhattan'') | Christopher Marshall | |- | rowspan=6 | 2005 | ''[[Úthverfamartröð]]'' (''The Chumscrubber'') | Michael Ebbs borgarstjóri | |- | ''[[Chromophobia (kvikmynd)|Chromophobia]]'' | Stephen Tulloch | |- | ''[[Staðfasti garðyrkjumaðurinn]]'' (''The Constant Gardener'') | Justin Quayle | |- | ''[[Wallace & Gromit: Bölvun vígakanínunnar]]'' (''Wallace & Gromit: The Curse of the Were-Rabbit'') | Victor Quartermaine lávarður | Talsetning<ref name="btva" /> |- | ''[[The White Countess]]'' | Todd Jackson | |- | ''[[Harry Potter og eldbikarinn (kvikmynd)|Harry Potter og eldbikarinn]]'' (''Harry Potter and the Goblet of Fire'') | [[Voldemort]] | |- | 2006 | ''[[Land of the Blind]]'' | Joe | |- | 2007 | ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') | Voldemort | |- | rowspan=3 | 2008 | ''[[Í Brugge]]'' (''In Bruges'') | Harry Waters | |- | ''[[Hertogaynjan]]'' (''The Duchess'') | [[William Cavendish, 5. hertoginn af Devonshire|William Cavendish]] | |- | ''[[Lesarinn (kvikmynd)|Lesarinn]]'' (''The Reader'') | Michael Berg (eldri) | |- | rowspan=2 | 2009 | ''[[Sprengjusveitin]]'' (''The Hurt Locker'') | Teymisstjóri | |- | ''[[Harry Potter og blendingsprinsinn (kvikmynd)|Harry Potter og blendingsprinsinn]]'' (''Harry Potter and the Half-Blood Prince'') | Voldemort | Myndefni úr safni |- | rowspan=5 | 2010 | ''[[Cemetery Junction (film)|Cemetery Junction]]'' | Hr. Kendrick | |- | ''[[Clash of the Titans (kvikmynd frá 2010)|Clash of the Titans]]'' | [[Hades]] | |- | ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' | Gray lávarður | |- | ''[[The Wildest Dream]]'' | [[George Mallory]] | Heimildarmynd |- | ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 1. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1'') | rowspan=2 | Voldemort | |- | rowspan=2 | 2011 | ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'') | |- | ''[[Kóríólanus (kvikmynd)|Kóríólanus]]'' (''Coriolanus'') | [[Gnaeus Marcius Coriolanus|Kóríólanus]] | Einnig leikstjóri og framleiðandi |- | rowspan=3 | 2012 | ''[[Wrath of the Titans]]'' | Hades | |- | ''[[Skyfall]]'' | [[M (James Bond)|Gareth Mallory / M]] | |- | ''[[Glæstar vonir (kvikmynd frá 2012)|Glæstar vonir]]'' (''Great Expectations'') | Abel Magwitch | |- | 2013 | ''[[Ósýnilega konan (kvikmynd frá 2013)|Ósýnilega konan]]'' (''The Invisible Woman'') | [[Charles Dickens]] | Einnig leikstjóri |- | rowspan=2 | 2014 | ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' | Monsieur Gustave H. | |- | ''[[Two Women (kvikmynd frá 2014)|Two Women]]'' | M.A. Rakitin | |- | rowspan=2 | 2015 | ''[[A Bigger Splash (kvikmynd frá 2015)|A Bigger Splash]]'' | Harry Hawkes | |- | ''[[Spectre]]'' | Gareth Mallory / M | |- | rowspan=2 | 2016 | ''[[Hail, Caesar!]]'' | Laurence Laurentz | |- | ''[[Kubo og strengirnir tveir]]'' (''Kubo and the Two Strings'') | Mánakóngurinn / Raiden | rowspan=2 | Talsetning |- | rowspan=2 | 2017 | ''[[Lego Batman myndin]]'' (''The Lego Batman Movie'') | [[Alfred Pennyworth]]<ref name="btva" /> |- | ''[[Sea Sorrow]]'' | [[Prosperó]] | Heimildarmynd |- | rowspan=2 | 2018 | ''[[The White Crow]]'' | [[Aleksandr Púshkín (ballettdansari)|Aleksandr Púshkín]] | Einnig leikstjóri og framleiðandu |- | ''[[Holmes & Watson]]'' | [[Moriarty prófessor]] / Jacob Musgrave | |- | rowspan=2 | 2019 | ''[[Official Secrets (kvikmynd)|Official Secrets]]'' | [[Ben Emmerson]] | |- | ''[[Lego myndin 2]]'' (''The Lego Movie 2: The Second Part'') | Alfred Pennyworth | Talsetning; smáhlutverk<ref name="btva" /> |- | 2020 | ''[[Dagfinnur dýralæknir (kvikmynd frá 2020)|Dagfinnur dýralæknir]]'' (''Dolittle'') | Barry | Talsetning<ref name="btva" /> |- | rowspan=4 | 2021 | ''[[The Dig (kvikmynd frá 2021)|The Dig]]'' | [[Basil Brown]] | |- | ''[[Enginn tími til að deyja]]'' (''No Time to Die'') | Gareth Mallory / M | |- | ''[[The Forgiven (kvikmynd frá 2021)|The Forgiven]]'' | David Henninger | |- | ''[[The King's Man]]'' | Orlando, hertoginn af Oxford | Einnig aðalframleiðandi |- | 2022 | ''[[The Menu]]'' | Julian Slowik kokkur | |- | rowspan=5| 2023 | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar (kvikmynd)|The Wonderful Story of Henry Sugar]]'' | [[Roald Dahl]] / Lögregluþjónninn | rowspan="5"|Stuttmynd |- | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|The Swan]]'' | Roald Dahl |- | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|The Rat Catcher]]'' | Roald Dahl / Rottukarlinn |- | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|Poison]]'' | Roald Dahl |- | ''Coast'' | Hann sjálfur |- | rowspan="3"| 2024 | ''Macbeth: Ralph Fiennes & Indira Varma'' | Makbeð | Upptaka af sviði<ref>{{Cite web|url=https://themontrealeronline.com/2024/04/macbeth-starring-ralph-fiennes-indira-varma-select-cineplex-locations-may-2-5-2024/|title=Macbeth starring Ralph Fiennes & Indira Varma – select Cineplex locations – May 2 & 5, 2024|date=24 April 2024|website=themontrealeronline.com|access-date=1 May 2024|archive-date=1 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501123557/https://themontrealeronline.com/2024/04/macbeth-starring-ralph-fiennes-indira-varma-select-cineplex-locations-may-2-5-2024/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dctheaterarts.org/2024/04/26/macbeth-the-film-to-screen-at-shakespeare-theatre-company/|title='Macbeth' as movie to screen at Shakespeare Theatre Company|date=26 April 2024 |website=dctheaterarts.org|access-date=1 May 2024}}</ref> |- | ''[[Conclave]]'' | Thomas Lawrence kardináli | Einnig aðalframleiðandi |- | ''[[The Return (kvikmynd frá 2024)|The Return]]'' | [[Ódysseifur]] | |- | rowspan=2|2025 | ''[[28 Years Later]]'' | Dr. Ian Kelson | |- | ''[[The Choral]]'' | Dr. Guthrie | |- | rowspan=2| 2026 | ''[[28 Years Later: The Bone Temple]]'' | Dr. Ian Kelson | |- | ''[[The Hunger Games: Sunrise on the Reaping]]'' | [[Coriolanus Snow]] forseti | Í eftirframleiðslu<ref>{{Cite tweet|user=ninajacobson|number=1994435238823383165|title=Now it's a wrap|website=X|access-date=2025-12-07}}</ref> |} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Fiennes, Ralph}} {{f|1962}} [[Flokkur:Enskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikstjórar]] ccdc1g9kq6pj2ymcribt6j5nkx3kl0m 1960285 1960278 2026-04-17T09:51:40Z TKSnaevarr 53243 /* Kvikmyndaskrá */ 1960285 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Ralph Fiennes | mynd = Ralph Fiennes 2024.jpg | mynd_texti = Ralph Fiennes árið 2024. | fæðingarnafn = Ralph Nathaniel Twisleton-Wykeham-Fiennes | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1962|12|22}} | fæðingarstaður = [[Ipswich]], [[Suffolk]], [[England]]i | þjóðerni = [[England|Enskur]] | ár = 1985– | maki = {{gifting|Alex Kingston|1993|1997}} | börn = | vefsíða = | undirskrift = | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Ralph Nathaniel Twisleton-Wykeham-Fiennes''' (f. 22. desember 1962) er enskur leikari og leikstjóri. Hann er þekktur fyrir hlutverk sín bæði í leikhúsi og kvikmyndum og hefur hlotið fjölda verðlauna, meðal annars [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] og þrjár tilnefningar til [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]], sjö [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlauna]] og [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlauna]]. Fiennes fæddist í [[Ipswich]] í [[Suffolk]] og útskrifaðist úr leiklistarnámi við konunglega listaháskólann [[Royal Academy of Dramatic Art]] árið 1985. Fiennes lagði fyrir sig hlutverk í [[William Shakespeare|Shakespeare-leikritum]] og vakti athygli með sviðshlutverkum sínum hjá [[Royal National Theatre|Konunglega þjóðleikhúsinu]] og síðan hjá [[Royal Shakespeare Company|Konunglega Shakespeare-félaginu]]. Árið 1995 birtist Fiennes í fyrsta sinn í [[Broadway]]-leikriti í aðalhlutverkinu í uppsetningu á ''[[Hamlet]]'' og vann fyrir það [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] sem besti sviðsleikarinn. Hann var síðar tilnefndur til Tony-verðlauna fyrir leik sinn í leikritinu ''[[Líknarinn]]'' eftir [[Brian Friel]] (2006). Fyrsta kvikmyndahlutverk Fiennes var sem Heathcliff í myndinni ''[[Fýkur yfir hæðir (kvikmynd frá 1992)|Fýkur yfir hæðir]]'' árið 1992. Hann hefur þrisvar sinnum verið tilnefndur til Óskarsverðlauna, fyrir leik sinn í myndunum ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'', ''[[Enski sjúklingurinn]]'' (1996) og ''[[Conclave]]'' (2024). Meðal annarra mynda Fiennes má nefna ''[[Gettu betur (kvikmynd)|Gettu betur]]'' (1994), ''[[Þerna á Manhattan]]'' (2002), ''[[Staðfasti garðyrkjumaðurinn]]'' (2005), ''[[Í Brugge]]'', ''[[Lesarinn (kvikmynd)|Lesarinn]]'' (2008), ''[[Hertogaynjan]]'' (2008), ''[[Sprengjusveitin]]'' (2009), ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' (2014), ''[[A Bigger Splash]]'' (2015), ''[[Hail, Caesar!]]'' (2016), ''[[The King's Man]]'' (2021), ''[[The Menu]]'' (2022) og tvær myndir í kvikmyndaröðinni ''[[28 Days Later]]'' (2025–2026). Fiennes varð sér í lagi frægur fyrir að leika illmennið [[Voldemort]] í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|Harry Potter-kvikmyndunum]] (2005–2011) og njósnaforingjann [[M (James Bond)|Gareth Mallory / M]] í [[James Bond]]-kvikmyndunum (2012–2021). Hann hefur talsett hlutverk í teiknimyndunum ''[[Egypski prinsinn]]'' (1998), ''[[Wallace & Gromit: Bölvun vígakanínunnar]]'' (2005), ''[[Kubo og strengirnir tveir]]'' (2016) og ''[[Lego Batman myndin]]'' (2017). Hann leikstýrði jafnframt og lék aðalhlutverkin í kvikmyndunum ''[[Kóríólanus (kvikmynd)|Kóríólanus]]'' (2011) og ''[[Ósýnilega konan (kvikmynd frá 2013)|Ósýnilega konan]]'' (2013).<ref>{{Cite web|title=Coriolanus, review|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/9025942/Coriolanus-review.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/9025942/Coriolanus-review.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 February 2021|website=The Telegraph|date=21 January 2012 |language=en-GB}}{{cbignore}}</ref> Auk leikhlutverka sinna er Fiennes heiðursmeðlimur í [[London Film School|Kvikmyndaskólanum í London]]<ref>{{cite news |title=Richard Linklater, Ralph Fiennes, Kate Kinninmont Become Honorary Associates At Lfs Annual Show|url=https://lfs.org.uk/content/richard-linklater-ralph-fiennes-kate-kinninmont-become-honorary-associates-lfs-annual-show|access-date=15 March 2019|agency=[[London Film School]]|archive-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419181228/https://lfs.org.uk/content/richard-linklater-ralph-fiennes-kate-kinninmont-become-honorary-associates-lfs-annual-show|url-status=live}}</ref> og hefur verið sendifulltrúi fyrir [[UNICEF]] í Bretlandi frá árinu 1999. Fiennes hlaut heiðursríkisborgararétt í [[Serbía|Serbíu]] árið 2017 í þakkarskyni fyrir að koma landinu á framfæri við umheiminn.<ref>{{Vefheimild|titill= Ralph Fiennes orðinn Serbi|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2017/09/24/ralph_fiennes_ordinn_serbi/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 24. september 2017|skoðað=11. apríl 2026}}</ref> == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Titill ! Hlutverk ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | 1992 | ''[[Fýkur yfir hæðir (kvikmynd frá 1992)|Fýkur yfir hæðir]]'' (''Wuthering Heights'') | [[Heathcliff]] | |- | rowspan=2 | 1993 | ''[[The Baby of Mâcon]]'' | Biskupssonur | |- | ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'' (''Schindler's List'') | [[Amon Göth]] | |- | 1994 | ''[[Gettu betur (kvikmynd)|Gettu betur]]'' (''Quiz Show'') | [[Charles Van Doren]] | |- | 1995 | ''[[Skrýtnir dagar]]'' (''Strange Days'') | Lenny Nero | |- | 1996 | ''[[Enski sjúklingurinn]]'' (''The English Patient'') | [[László Almásy|László de Almássy greifi]] | |- | 1997 | ''[[Óskar og Lúsinda (kvikmynd)|Óskar og Lúsinda]]'' (''Oscar and Lucinda'') | Oscar Hopkins | |- | rowspan=2 | 1998 | ''[[Hefnendurnir (kvikmynd frá 1998)|Hefnendurnir]]'' (''The Avengers'') | John Steed | |- | ''[[Egypski prinsinn]]'' (''The Prince of Egypt'') | [[Ramses 2.|Ramses]] | Talsetning<ref name="btva">{{cite web |title=Ralph Fiennes (visual voices guide) |url=http://www.behindthevoiceactors.com/Ralph-Fiennes/ |access-date=December 22, 2023 |publisher=Behind The Voice Actors |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914194625/https://www.behindthevoiceactors.com/Ralph-Fiennes/ |url-status=live }} A green check mark indicates that a role has been confirmed using a screenshot (or collage of screenshots) of a title's list of voice actors and their respective characters found in its credits or other reliable sources of information.</ref> |- | rowspan="3" | 1999 | ''[[Sólskin (kvikmynd frá 1999)|Sólskin]]'' (''Sunshine'') | Ignatz Sonnenschein / Adam Sors / Ivan Sors | |- | ''[[Onegín (kvikmynd frá 1999)|Onegín]]'' (''Onegin'') | [[Jevgeníj Onegín]] | Einnig aðalframleiðandi |- | ''[[Leiðarlok (kvikmynd frá 1999)|Leiðarlok]]'' (''The End of the Affair'') | Maurice Bendrix | |- | 2000 | ''[[Kraftaverkamaðurinn]]'' (''The Miracle Maker'') | [[Jesús]] | Talsetning<ref name="btva" /> |- | rowspan=4 | 2002 | ''[[Köngulóin]]'' (''Spider'') | Dennis „Spider“ Cleg | |- | ''[[Miskunnsami þjófurinn]]'' (''The Good Thief'') | Tony Angel | Ekki á kreditlista |- | ''[[Rauði drekinn (kvikmynd)|Rauði drekinn]]'' (''Red Dragon'') | [[Francis Dolarhyde]] | |- | ''[[Þerna á Manhattan]]'' (''Maid in Manhattan'') | Christopher Marshall | |- | rowspan=6 | 2005 | ''[[Úthverfamartröð]]'' (''The Chumscrubber'') | Michael Ebbs borgarstjóri | |- | ''[[Chromophobia (kvikmynd)|Chromophobia]]'' | Stephen Tulloch | |- | ''[[Staðfasti garðyrkjumaðurinn]]'' (''The Constant Gardener'') | Justin Quayle | |- | ''[[Wallace & Gromit: Bölvun vígakanínunnar]]'' (''Wallace & Gromit: The Curse of the Were-Rabbit'') | Victor Quartermaine lávarður | Talsetning<ref name="btva" /> |- | ''[[The White Countess]]'' | Todd Jackson | |- | ''[[Harry Potter og eldbikarinn (kvikmynd)|Harry Potter og eldbikarinn]]'' (''Harry Potter and the Goblet of Fire'') | [[Voldemort]] | |- | 2006 | ''[[Land of the Blind]]'' | Joe | |- | 2007 | ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') | Voldemort | |- | rowspan=3 | 2008 | ''[[Í Brugge]]'' (''In Bruges'') | Harry Waters | |- | ''[[Hertogaynjan]]'' (''The Duchess'') | [[William Cavendish, 5. hertoginn af Devonshire|William Cavendish]] | |- | ''[[Lesarinn (kvikmynd)|Lesarinn]]'' (''The Reader'') | Michael Berg (eldri) | |- | rowspan=2 | 2009 | ''[[Sprengjusveitin]]'' (''The Hurt Locker'') | Teymisstjóri | |- | ''[[Harry Potter og blendingsprinsinn (kvikmynd)|Harry Potter og blendingsprinsinn]]'' (''Harry Potter and the Half-Blood Prince'') | Voldemort | Myndefni úr safni |- | rowspan=5 | 2010 | ''[[Cemetery Junction (film)|Cemetery Junction]]'' | Hr. Kendrick | |- | ''[[Clash of the Titans (kvikmynd frá 2010)|Clash of the Titans]]'' | [[Hades]] | |- | ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' | Gray lávarður | |- | ''[[The Wildest Dream]]'' | [[George Mallory]] | Heimildarmynd |- | ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 1. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1'') | rowspan=2 | Voldemort | |- | rowspan=2 | 2011 | ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'') | |- | ''[[Kóríólanus (kvikmynd)|Kóríólanus]]'' (''Coriolanus'') | [[Gnaeus Marcius Coriolanus|Kóríólanus]] | Einnig leikstjóri og framleiðandi |- | rowspan=3 | 2012 | ''[[Wrath of the Titans]]'' | Hades | |- | ''[[Skyfall]]'' | [[M (James Bond)|Gareth Mallory / M]] | |- | ''[[Glæstar vonir (kvikmynd frá 2012)|Glæstar vonir]]'' (''Great Expectations'') | Abel Magwitch | |- | 2013 | ''[[Ósýnilega konan (kvikmynd frá 2013)|Ósýnilega konan]]'' (''The Invisible Woman'') | [[Charles Dickens]] | Einnig leikstjóri |- | rowspan=2 | 2014 | ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' | Monsieur Gustave H. | |- | ''[[Two Women (kvikmynd frá 2014)|Two Women]]'' | M.A. Rakitin | |- | rowspan=2 | 2015 | ''[[A Bigger Splash (kvikmynd frá 2015)|A Bigger Splash]]'' | Harry Hawkes | |- | ''[[Spectre]]'' | Gareth Mallory / M | |- | rowspan=2 | 2016 | ''[[Hail, Caesar!]]'' | Laurence Laurentz | |- | ''[[Kubo og strengirnir tveir]]'' (''Kubo and the Two Strings'') | Mánakóngurinn / Raiden | rowspan=2 | Talsetning |- | rowspan=2 | 2017 | ''[[Lego Batman myndin]]'' (''The Lego Batman Movie'') | [[Alfred Pennyworth]]<ref name="btva" /> |- | ''[[Sea Sorrow]]'' | [[Prosperó]] | Heimildarmynd |- | rowspan=2 | 2018 | ''[[The White Crow]]'' | [[Aleksandr Púshkín (ballettdansari)|Aleksandr Púshkín]] | Einnig leikstjóri og framleiðandi |- | ''[[Holmes & Watson]]'' | [[Moriarty prófessor]] / Jacob Musgrave | |- | rowspan=2 | 2019 | ''[[Official Secrets (kvikmynd)|Official Secrets]]'' | [[Ben Emmerson]] | |- | ''[[Lego myndin 2]]'' (''The Lego Movie 2: The Second Part'') | Alfred Pennyworth | Talsetning; smáhlutverk<ref name="btva" /> |- | 2020 | ''[[Dagfinnur dýralæknir (kvikmynd frá 2020)|Dagfinnur dýralæknir]]'' (''Dolittle'') | Barry | Talsetning<ref name="btva" /> |- | rowspan=4 | 2021 | ''[[The Dig (kvikmynd frá 2021)|The Dig]]'' | [[Basil Brown]] | |- | ''[[Enginn tími til að deyja]]'' (''No Time to Die'') | Gareth Mallory / M | |- | ''[[The Forgiven (kvikmynd frá 2021)|The Forgiven]]'' | David Henninger | |- | ''[[The King's Man]]'' | Orlando, hertoginn af Oxford | Einnig aðalframleiðandi |- | 2022 | ''[[The Menu]]'' | Julian Slowik kokkur | |- | rowspan=5| 2023 | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar (kvikmynd)|The Wonderful Story of Henry Sugar]]'' | [[Roald Dahl]] / Lögregluþjónninn | rowspan="5"|Stuttmynd |- | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|The Swan]]'' | Roald Dahl |- | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|The Rat Catcher]]'' | Roald Dahl / Rottukarlinn |- | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|Poison]]'' | Roald Dahl |- | ''Coast'' | Hann sjálfur |- | rowspan="3"| 2024 | ''Macbeth: Ralph Fiennes & Indira Varma'' | Makbeð | Upptaka af sviði<ref>{{Cite web|url=https://themontrealeronline.com/2024/04/macbeth-starring-ralph-fiennes-indira-varma-select-cineplex-locations-may-2-5-2024/|title=Macbeth starring Ralph Fiennes & Indira Varma – select Cineplex locations – May 2 & 5, 2024|date=24 April 2024|website=themontrealeronline.com|access-date=1 May 2024|archive-date=1 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501123557/https://themontrealeronline.com/2024/04/macbeth-starring-ralph-fiennes-indira-varma-select-cineplex-locations-may-2-5-2024/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dctheaterarts.org/2024/04/26/macbeth-the-film-to-screen-at-shakespeare-theatre-company/|title='Macbeth' as movie to screen at Shakespeare Theatre Company|date=26 April 2024 |website=dctheaterarts.org|access-date=1 May 2024}}</ref> |- | ''[[Conclave]]'' | Thomas Lawrence kardináli | Einnig aðalframleiðandi |- | ''[[The Return (kvikmynd frá 2024)|The Return]]'' | [[Ódysseifur]] | |- | rowspan=2|2025 | ''[[28 Years Later]]'' | Dr. Ian Kelson | |- | ''[[The Choral]]'' | Dr. Guthrie | |- | rowspan=2| 2026 | ''[[28 Years Later: The Bone Temple]]'' | Dr. Ian Kelson | |- | ''[[The Hunger Games: Sunrise on the Reaping]]'' | [[Coriolanus Snow]] forseti | Í eftirframleiðslu<ref>{{Cite tweet|user=ninajacobson|number=1994435238823383165|title=Now it's a wrap|website=X|access-date=2025-12-07}}</ref> |} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Fiennes, Ralph}} {{f|1962}} [[Flokkur:Enskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikstjórar]] nmo9kw1p8ckbvzmpg59qrnp64en2gdh 0 190569 1960240 1959001 2026-04-16T23:42:14Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960240 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Fæðing þjóðar | upprunalegt heiti = The Birth of a Nation | image = Birth of a Nation theatrical poster.jpg | caption = Auglýsingaplakat fyrir myndina | director = [[D. W. Griffith]] | producer = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Harry Aitken]]<ref>{{cite web |url=http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |title=D. W. Griffith: Hollywood Independent |publisher=Cobbles.com |date=June 26, 1917 |access-date=July 3, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824173109/http://www.cobbles.com/simpp_archive/dwgriffith.htm |archive-date=August 24, 2013}}</ref>}} | screenplay = {{unbulleted list|D. W. Griffith|[[Frank E. Woods]]}} | based_on = ''[[The Clansman: An Historical Romance of the Ku Klux Klan|The Clansman]]'' eftir [[Thomas Dixon Jr.]] | starring = {{plainlist| * [[Lillian Gish]] * [[Mae Marsh]] * [[Henry B. Walthall]] * [[Miriam Cooper]] * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] * [[George Siegmann]] * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] }} | music = [[Joseph Carl Breil]] | cinematography = [[Billy Bitzer]] | editing = D. W. Griffith | studio = David W. Griffith Corp. | distributor = Epoch Producing Co. | released = {{Film date|1915|02|08}} | runtime = 12 filmur<br /> 133–193 mínútur<ref>{{cite web|title=''The Birth of a Nation'' (U)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|work=Western Import Co. Ltd.|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=August 20, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143624/http://www.bbfc.co.uk/releases/birth-nation-1970|archive-date=March 5, 2016}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{ubl|Þögul mynd|Enskur texti}} | budget = $100.000+<ref name="Hall & Neale (2010)">{{Cite book |last1=Hall |first1=Sheldon |last2=Neale |first2=Stephen |title=Epics, spectacles, and blockbusters: a Hollywood history |series=Contemporary Approaches to Film and Television |year=2010 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0-8143-3697-7 |page=[https://books.google.com/books?id=Ro0hASPfC68C&pg=PA270 270] (note 2.78)|quote=In common with most film historians, he estimates that ''The Birth of Nation'' cost "just a little more than $100,000" to produce...|trans-quote=Líkt og flestir kvikmyndasagnfræðingar telur hann að ''Fæðing þjóðar'' hafi kostað „rétt rúmlega 100.000 dali“ til að framleiða...}}</ref> | gross = $50–100 milljónir<ref name="Monaco">{{cite book |last=Monaco |first=James |title=How to Read a Film: Movies, Media, and Beyond |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-975579-0 |page=[https://books.google.com/books?id=bgbOsjnppAcC&pg=PA262 262] |quote=The Birth of a Nation, costing an unprecedented and, many believed, thoroughly foolhardy $110,000, eventually returned $20 million and more. The actual figure is hard to calculate because the film was distributed on a "states' rights" basis in which licenses to show the film were sold outright. The actual cash generated by ''The Birth of a Nation'' may have been as much as $50 million to $100 million, an almost inconceivable amount for such an early film.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'', sem kostaði fordæmalausa og að margra mati fífldjarfa 110.000 dollara upphæð, skilaði á endanum 20 milljónum dala og vel það. Hina raunverulegu fjárhæð er erfitt að áætla þar sem myndinni var dreift á grundvelli „ríkjaréttinda“ þar sem sýningarleyfi myndarinnar var beinlínis selt. Hin raunverulega fjárhæð sem ''Fæðing þjóðar'' skilaði kann að nema allt að 50 milljónum upp í 100 milljónir, nánast óhugsandi upphæð fyrir mynd á árdögum kvikmyndaiðnaðarins.}}</ref> }} '''''Fæðing þjóðar''''' eða '''''Þjóðin vaknar''''' (enska: ''The Birth of a Nation'') er bandarísk [[Þögul kvikmynd|þögul]] dramamynd sem [[D. W. Griffith]] leikstýrði. [[Lillian Gish]] lék aðalhlutverkið í myndinni. Handrit myndarinnar var byggt á bókinni og leikritinu ''[[The Clansman: A Historical Romance of the Ku Klux Klan]]'' frá árinu 1905 eftir [[Thomas Dixon Jr.|Thomas Dixon yngri]]. Griffith skrifaði handritið ásamt [[Frank E. Woods]] og framleiddi myndina ásamt [[Harry Aitken]]. ''Fæðing þjóðar'' markaði mikið framfaraspor í þróun kvikmyndaiðnaðarins<ref>{{cite book |title=The Birth of a Nation |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |access-date=August 1, 2022 |archive-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918182156/https://www.britannica.com/topic/The-Birth-of-a-Nation |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/birt.html|title=The Birth of a Nation (1915)|work=filmsite.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903173349/http://www.filmsite.org/birt.html|archive-date=September 3, 2011}}</ref> með ýmsum tækninýjungum sem hún kynnti til sögunnar.<ref name="Historynet">{{cite web |first=Eric |last=Niderost |title='The Birth of a Nation': When Hollywood Glorified the KKK |date=October 2005 |website=[[HistoryNet]] |url=https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |access-date=June 7, 2021 |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233324/https://www.historynet.com/the-birth-of-a-nation-when-hollywood-glorified-the-kkk.htm |url-status=live }}</ref> Hún var fyrsta bandaríska kvikmyndin, að undanskildum framhaldsmyndum, sem gerð var á tólf filmurúllum.<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Saga myndarinnar, sem að hluta til er skáldskapur og að hluta sannsöguleg, segir frá [[Morðið á Abraham Lincoln|morðinu á Abraham Lincoln]] og frá sambandi tveggja fjölskylda á tíma [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] og [[Endurbyggingartímabilið|endurbyggingartímabilsins]]. Fjölskyldurnar eru Stoneman-ættin, sem styður alríkisstjórnina í þrælastríðinu, og Cameron-ættin, sem styður málstað [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]]. Myndin var upphaflega sýnd í tveimur hlutum með hléi á milli. ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta bandaríska myndin sem sýnd var með sérstökum undirleik sem hljómsveit spilaði. Hún átti þátt í að gera [[nærmynd]]ir og [[langvinnt úthvarfl]] að algengum stílbrigðum í kvikmyndum. Í myndinni er vandlega sviðsett bardagaatriði með hundruðum aukaleikara sem látið er líta út fyrir að nemi þúsundum.<ref name="auto">{{cite book |last=Norton |first=Mary Beth |title=A People and a Nation, Volume II: Since 1865, Brief Edition |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1-305-14278-7 |page=487}}</ref> Myndinni fylgdi þrettán blaðsíðna „minjagripaskrá“.<ref>{{cite web|title=Souvenir. The Birth of a Nation|year=1915|url=https://digitalcommons.gardner-webb.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=birth-of-nation-program|access-date=April 5, 2019|format=PDF}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta kvikmyndin sem sýnd var í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]], þar sem [[Woodrow Wilson]] Bandaríkjaforseti horfði á hana. Myndin var umdeild jafnvel áður en hún var frumsýnd og hefur ætíð verið það síðan. Hún hefur verið kölluð „umdeildasta kvikmynd sem gerð hefur verið í Bandaríkjunum“<ref name=Slide>{{cite book |last=Slide |first=Anthony |author-link=Anthony Slide |title=American Racist: The Life and Films of Thomas Dixon |year=2004 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2328-8 |url=https://muse.jhu.edu/book/10080 |via=[[Project MUSE]] |access-date=September 16, 2018 |archive-date=September 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143241/http://muse.jhu.edu/book/10080 |url-status=live }}</ref>{{rp|198}} og „andstyggilegasta, rasískasta kvikmynd í sögu Hollywood“.<ref>{{cite news |first=Ed |last=Rampell |title='The Birth of a Nation': The most racist movie ever made |date=March 3, 2015 |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |access-date=June 7, 2021 |archive-date=September 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905072712/https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2015/03/03/the-birth-of-a-nation/ |url-status=live }}</ref> Myndin hefur verið gagnrýnd fyrir að slá upp rasískri mynd af [[Svartir Bandaríkjamenn|svörtum Bandaríkjamönnum]] (sem margir eru leiknir í myndinni af hvítum mönnum með svartan andlitsfarða) sem heimskum og kynferðislega ágengum gagnvart hvítum konum. Á hinn bóginn sýnir myndin haturssamtökin [[Ku Klux Klan]] (KKK) í hetjulegu ljósi þar sem þau vernda hvítar konur og viðhalda yfirburðastöðu hvíts fólks.<ref>{{Cite web|url=http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707194449/http://www.moviejustice.com/vault/index.php?p=getitem&db_id=4&item_id=27|url-status=dead|title=MJ Movie Reviews – Birth of a Nation, The (1915) by Dan DeVore|archive-date=July 7, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|first=Eric M.|last=Armstrong|title=Revered and Reviled: D.W. Griffith's 'The Birth of a Nation'|work=The Moving Arts Film Journal|date=February 26, 2010|access-date=April 13, 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529224316/http://themovingarts.com/revered-and-reviled-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation/|archive-date=May 29, 2010}}</ref> Myndin var vinsæl meðal hvítra áhorfenda þegar hún kom út. Velgengni hennar var bæði afleiðing og örsök frekari kynþáttaaðskilnaðarstefnu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |title=Stand Your Ground: A History of America's Love Affair with Lethal Self-Defense |url=https://archive.org/details/standyourgroundh0000ligh |date=2017 |publisher=Beacon Press |page=[https://archive.org/details/standyourgroundh0000ligh/page/80 81] |quote=The Birth of a Nation was an instant success across the nation, grossing more than any prior motion picture ... white audiences throughout the nation enjoyed the romantic depiction of the Old South.|trans-quote=''Fæðing þjóðar'' var umsvifalaus stórsmellur um allt landið og þénaði meira en nokkur fyrri kvikmynd ... hvítir áhorfendur um allt landið nutu rómantískrar uppstillingarinnar á gamla suðrinu.}}</ref> Svart fólk um öll Bandaríkin mótmælti myndinni vegna afbökunar hennar á sögu þrælastríðsins og á svörtu fólki. Í [[Boston]] og annars staðar reyndu svartir leiðtogar, ásamt [[National Association for the Advancement of Colored People|Þjóðarsamtökum til eflingar framfara þeldökks fólks]] (NAACP), að láta banna myndina með vísan til þess að hún kynti undir kynþáttahatur og gæti egnt fólk til ofbeldis, en án árangurs.<ref name="NAACP">{{cite news|title=The Black Activist Who Fought Against D. W. Griffith's "The Birth of a Nation"|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|access-date=March 11, 2022|magazine=The New Yorker|archive-date=March 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311191403/https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/the-black-activist-who-fought-against-d-w-griffiths-the-birth-of-a-nation|url-status=live}}</ref> Í Ohio og borgunum Chicago, Denver, Pittsburgh, St. Louis og Minneapolis var myndinni synjað um sýningarleyfi. Reiði Griffiths yfir tilraunum til að ritskoða eða banna myndina varð honum hvatning til að gera myndina ''[[Umburðarleysi]]'' árið á eftir.<ref>Sonneborn, Liz (2002). ''A to Z of American Women in the Performing Arts''. New York: Facts on File, Inc. p. 85. {{ISBN|9780816043989}}.</ref> Þrátt fyrir að vera umdeild vegnaði ''Fæðingu þjóðar'' mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún þénaði mun meira fé en nokkur fyrri kvikmynd og hafði djúpstæð áhrif bæði á kvikmyndaiðnaðinn og á bandaríska menningu. Með tilliti til verðbólgu er myndin enn ein [[Tekjuhæstu kvikmyndir allra tíma|tekjuhæsta kvikmynd allra tíma]]. Myndin var einn hvatinn að endurstofnun Ku Klux Klan, sem varð aðeins nokkrum mánuðum eftir frumsýningu hennar. Árið 1992 lýsti [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæga“ og valdi hana til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]].<ref>{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=2020-05-19|archive-date=October 31, 2016|archive-url=https://archive.today/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title='The Birth of a Nation' Documents History|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|date=1993-01-04|website=The Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2020-05-19|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809043320/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-04-ca-864-story.html|url-status=live}}</ref> ==Söguþráður== ===Fyrri hluti: Borgarastyrjöld í Bandaríkjunum=== [[File:The Birth of a Nation war scene.jpg|left|thumb|[[Umsátrið um Petersburg]] eins og það birtist í myndinni, undir stjórn Bens Cameron.]] Phil, eldri sonur Stoneman-hjónanna (fjölskyldu að norðan), verður ástfanginn af Margaret Cameron (dóttur fjölskyldu að sunnan), þegar hann heimsækir Cameron-búgarðinn í Suður-Karólínu. Þar verður bróðir Margaretar, Ben, jafnframt hugfanginn af mynd af Elsie Stoneman, systur Phils. Þegar [[þrælastríðið]] byrjar skrá ungmenni beggja fjölskyldanna sig í heri sinna ríkja. Yngri Stoneman-bróðirinn og tveir Cameron-bræðranna falla í valinn. Á meðan ræðst herlið svartra manna á heimili Cameron-fjölskyldunnar en er rekinn á brott þegar hermenn Suðurríkjasambandsins mæta á svæðið og bjarga Cameron-konunum. Ben Cameron leiðir síðasta áhlaup [[Umsátrið um Petersburg|umsátursins um Petersburg]] og honum áskotnast viðurnefnið „litli ofurstinnn“ en hann særist jafnframt og er tekinn til fanga. Hann er síðan fluttur á hersjúkrahús sambandshersins í Washington, D.C. Á meðan Ben Cameron dvelst á sjúkrahúsinu kemst hann að því að til stendur að hengja hann. Elsie Stoneman, sem er á myndinni sem hann hefur verið með á sér, er þar að störfum sem hjúkrunarkona. Elsie fer með móður Camerons, sem er komin þangað til að hlúa að syni sínum, á fund [[Abraham Lincoln|Abrahams Lincoln]]. Frú Cameron telur hann á að veita Ben sakaruppgjöf. Eftir að [[Morðið á Abraham Lincoln|Lincoln er myrtur]] deyr sáttastefna hans í garð suðurríkjanna með honum. Faðir Elsie og aðrir róttækir Repúblikanar eru staðráðnir í því að refsa suðurríkjunum.<ref>Griffith var fylgjandi söguskýringu sagnfræðinga á borð við [[William Archibald Dunning]] og [[Claude G. Bowers]] um að endurbyggingartímabilið hafi verið „sorgartímabil“. Þessi sýn á tímabilið var algeng meðal Bandaríkjamanna í byrjun 20. aldar.{{harvnb|Stokes|2007|pp=190–191}}.</ref> ===Seinni hluti: Endurbyggingin=== Stoneman og lærlingur hans, Silas Lynch, siðblindur maður af blönduðum kynþætti, halda til Suður-Karólínu til að fylgjast með framkvæmd endurbyggingarstefna. Í kosningunum, þar sem Lynch er kjörinn varafylkisstjóri, beita svartir kjósendur kosningasvikum og mörgu hvítu fólki er meinað að greiða atkvæði. Flestir nýir þingmenn á fylkisþingi Suður-Karólínu eru svartir. [[File:Birth-of-a-nation-klan-and-black-man.jpg|thumb|Grímuklæddir hvíthettir Ku Klux Klan handsama Gus, sem leikinn er af hvíta leikaranum [[Walter Long (actor)|Walter Long]] í svörtum andlitsfarða.]] Ben berst gegn nýjum valdhöfum með því að stofna samtökin [[Ku Klux Klan]] (eða hvíthetti). Þetta leiðir til þess að Elsie slítur sambandi við hann. Þegar Flora Cameron fer ein inn í skóg til að sækja vatn eltir Gus, svartur leysingi sem nú er orðinn höfuðsmaður, hana. Gus segir Floru að hann vilji kvænast henni. Hún hafnar honum en hann lætur ekki til leiðast. Flora flýr inn í skóginn með Gus á hælunum. Hann króar hana af við bjarg og Flora hótar að stökkva af bjarginu ef hann kemur nær. Þegar hann stígur nær henni stekkur hún af bjarginu. Ben kemur auga á Floru stökkva. Hann heldur á henni þegar hún deyr og fer með lík hennar á heimili Cameron-fjölskyldunnar. Gus felur sig á krá en járnsmiðurinn Jeff gengur inn. Slagsmál brjótast út og Gus skýtur Jeff og flýr af hólmi. Hvíthettir Ku Klux Klan elta Gus uppi, rétta yfir honum, sakfella hann, taka hann af lífi í [[Múgæsingsaftaka|múgæsingsaftöku]] og skilja lík hans eftir við hús Silas Lynch. Þegar Lynch fréttir af morðinu á Gus skipar hann atlögu gegn Ku Klux Klan. Hann knýr einnig í gegn löggjöf sem heimilar hjónabönd þvert á kynþætti. Dr. Cameron er handtekinn fyrir að hafa tignarmerki Bens úr Ku Klux Klan í fórum sér, sem nú er glæpur sem varðar dauðarefsingu. Phil Stone bjargar honum ásamt svörtum þjónum sínum. Þeir komast undan ásamt Margaret Cameron. Þegar vagn þeirra verður fyrir skemmdum flýja þau í gegnum skóginn að litlum kofa. Þar búa tveir uppgjafarhermenn í sambandshernum sem fallast á að fela þau. Stoneman fulltrúadeildarþingmaður, faðir Elsie, hefur sig á brott til þess að forðast að vera bendlaður við aðfarir Lynch. Þegar Elsie fréttir af handtöku Dr. Camerons fer hún á fund Lynch til að biðla til hans um frelsun hans. Lynch, sem girnist Elsie, reynir að þvinga hana til að giftast honum, sem veldur því að hún fellur í yfirlið. Stoneman snýr aftur og Elsie er færð í annað herbergi. Stoneman er í fyrstu glaður að heyra að Lynch vilji kvænast hvítri konu en reiðist þegar Lynch segist vilja kvænast Elsie. Hún brýtur glugga og hrópar á hjálp, sem berst til eyrna njósnara Ku Klux Klan. Hvíthettir ríða af stað undir forystu Bens til að leggja undir sig bæinn. Lynch er handsamaður á meðan hersveitir hans sitja um kofann þar sem Cameron-fjölskyldan er í felum. Hvíthettirnir bjarga þeim hins vegar undir forystu Bens. Þegar svartir menn ganga út af hóteli næsta kjördag mæta þeir vopnuðum meðlimum Ku Klux Klan, sem hræða þá til þess að koma í veg fyrir að þeir kjósi. Margaret Cameron giftist Phil Stoneman og Elsie Stoneman giftist Ben Cameron. ==Leikarar== [[File:The Birth of a Nation (1915) 2.jpg|thumb|George Siegmann, Ralph Lewis, Lillian Gish og Henry B. Walthall í atriði í myndinni]] {{Div col|colwidth=30em}} ;Á kreditlista * [[Lillian Gish]] sem Elsie Stoneman * [[Mae Marsh]] sem Flora Cameron, yngsta systirin * [[Henry B. Walthall]] sem Benjamin Cameron ofursti („litli ofurstinn“) * [[Miriam Cooper]] sem Margaret Cameron, eldri systirin * [[Mary Alden]] sem Lydia Brown, húsþerna Stoneman-fjölskyldunnar * [[Ralph Lewis (leikari)|Ralph Lewis]] sem Austin Stoneman, þingforseti * [[George Siegmann]] sem Silas Lynch * [[Walter Long (leikari)|Walter Long]] sem Gus * [[Wallace Reid]] sem Jeff, járnsmiðurinn * [[Joseph Henabery]] sem [[Abraham Lincoln]] * [[Elmer Clifton]] sem Phil Stoneman, elsti sonurinn * [[Robert Harron]] sem Tod Stoneman * [[Josephine Crowell]] sem frú Cameron * [[Spottiswoode Aitken]] sem Dr. Cameron * [[George Beranger]] sem Wade Cameron, miðsonurinn * [[Maxfield Stanley]] sem Duke Cameron, yngsti sonurinn * [[Jennie Lee (leikkona)|Jennie Lee]] sem Mammy, hinn trúi þjónn * [[Donald Crisp]] sem [[Ulysses S. Grant]] hershöfðingi * [[Howard Gaye]] sem [[Robert E. Lee]] hershöfðingi {{div col end}} ;Ekki á kreditlista<ref>{{Citation |title=Index of Titles: 1914–15 |date=2004 |url=https://books.google.com/books?id=aOXxDwAAQBAJ&pg=PA50 |work=The Griffith Project |publisher=British Film Institute |doi=10.5040/9781838710729.0007 |isbn=978-1-84457-043-0 |access-date=2022-05-08|via=[[Google Books]]}}</ref> [[File:Nation walsh.jpg|thumb|upright|[[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]]]] {{Div col|colwidth=30em}} * [[Harry Braham]] sem hinn trúi þjónn Cameron-fjölskyldunnar * [[Edmund Burns]] sem KKK-meðlimur * [[David Butler (leikstjóri)|David Butler]] sem sambandshermaður / suðurríkjahermaður * William Freeman sem Jake, vörður á sjúkrahúsi * [[Sam De Grasse]] sem [[Charles Sumner]] öldungadeildarþingmaður * [[Olga Grey]] sem [[Laura Keene]] * [[Russell Hicks]] * [[Elmo Lincoln]] sem eigandi bómullarmyllu / þrælauppboðshaldari * [[Eugene Pallette]] sem sambandshermaður * [[Harry Braham]] sem Jake / Nelse * [[Charles Stevens (leikari)|Charles Stevens]] sem sjálfboðaliði * [[Madame Sul-Te-Wan]] sem kona með sjal * [[Raoul Walsh]] sem [[John Wilkes Booth]] * Lenore Cooper sem þerna Elsie * [[Violet Wilkey]] sem Flora (ung) * [[Tom Wilson (leikari)|Tom Wilson]] sem þjónn Stoneman-fjölskyldunnar * Donna Montran sem fögur dama 1861 * [[Alberta Lee]] sem [[Mary Todd Lincoln]] * [[Allan Sears]] sem hvíthöttur * [[Dark Cloud (leikari)|Dark Cloud]] sem hershöfðingi við uppgjöfina í Appomattox * [[Vester Pegg]] * [[Alma Rubens]] * [[Mary Wynn]] * [[Jules White]] * [[Monte Blue]] * [[Gibson Gowland]] * [[Fred Burns (leikari)|Fred Burns]] * [[Charles King (leikari)|Charles King]] {{div col end}} ==Tengt efni== * [[Glataði málstaðurinn]] ==Heimildir== * {{cite book |last=Stokes |first=Melvyn |title=D. W. Griffith's The Birth of a Nation: A History of "The Most Controversial Motion Picture of All Time" |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |url=https://books.google.com/books?id=fGJFpiTjbKwC| year=2007 |isbn=978-0-19-804436-9}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1915}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn D. W. Griffith]] [[Flokkur:Kvikmyndir um þrælastríðið]] cv88rvz402sslthx7vctal430x3ab88 0 190618 1960215 1959436 2026-04-16T23:16:47Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260416)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1960215 wikitext text/x-wiki '''Chen Duxiu''' (einfölduð kínverska: 陈独秀; hefðbundin kínverska: 陳獨秀; pinyin: Chén Dúxiù; Wade–Giles: Chʻên Tu-hsiu; 9. október 1879 – 27. maí 1942) var kínverskur hugsuður, byltingarmaður og stjórnmálaaktívisti sem stofnaði [[Kommúnistaflokkur Kína|Kínverska kommúnistaflokkinn]] (CCP) ásamt [[Li Dazhao]] árið 1921 og gegndi stöðu fyrsta aðalritara hans frá 1921 til 1927. Chen var einnig leiðandi persóna í [[Nýmenningarhreyfingin|nýmenningarhreyfingunni]] (um 1915–1922) og [[4. maí-hreyfingin|4. maí-hreyfingunni]] 1919, sem hafði veruleg áhrif á vitsmunalegt og pólitískt landslag Kína snemma á 20. öld. ==Heimild== * {{cite book |last=Feigon |first=Lee |year=1983 |title=Chen Duxiu, Founder of the Chinese Communist Party |url=https://archive.org/details/chenduxiufounder0000feig |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-05393-6}} {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} {{stubbur|æviágrip}} {{fd|1879|1942}} [[Flokkur:Leiðtogar kommúnistaflokksins í Kína]] qjr8dnxmxhcvj9oecz5oohckgtb8ddc 0 190631 1960206 1959506 2026-04-16T22:37:24Z ~2026-23634-79 115624 1960206 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Suð | origin = Ísland | genre = Indie rock, noise rock | years_active = 1990s–, með hléum }} '''Suð''' er íslensk hljómsveit sem var stofnuð á tíunda áratug 20. aldar. == Saga == Suð gaf út sína fyrstu plötu, ''Hugsanavélin'', árið 1998 og var tilnefnd til Íslensku tónlistarverðlaunanna sem efnilegasta hljómsveitin.<ref>{{Cite web|url=https://ismus.is/tonlist/hopar/474/|title=Suð – Ísmús}}</ref> Eftir hlé sneri hljómsveitin aftur með útgáfur á árunum 2016, 2020 og 2022.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2020/04/18/snua_aftur_ur_sjalfskipadri_rokksottkvi/|title=Snúa aftur úr sjálfskipaðri rokksóttkví}}</ref> Árið 2022 gaf hún út plötuna ''Save the Swimmers'' sem fékk umfjöllun bæði á Íslandi og erlendis.<ref>{{Cite web|url=https://grapevine.is/icelandic-culture/2022/04/13/suds-indie-noise-track-by-track/|title=Suð’s Indie Noise – Track by Track}}</ref> == Meðlimir == * Helgi Benediktsson – söngur, gítar * Kjartan Benediktsson – bassi, bakraddir * Magnús Magnússon – trommur, slagverk == Diskógrafía == * ''Hugsanavélin'' (1998) * ''444 gátur'' (EP, 2001) * ''Meira Suð'' (2016) * ''Vesen'' (2020) * ''Save the Swimmers'' (2022) == Vinsældir == Lagið „Made“ komst í annað sæti á X-Dominos listanum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222204605d/fyrsta-rokklag-arsins-|title=Fyrsta rokklag ársins?}}</ref> == Heimildir == <references /> 6gcsuciv3ieji0x7tnkj9102abx04e4 0 190667 1960194 1959841 2026-04-16T15:55:30Z TKSnaevarr 53243 1960194 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Péter Magyar | mynd = Peter-Magyar-portrait-2026.jpg | myndatexti = Péter Magyar árið 2026. | fæðingarnafn = Magyar Péter | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1981|3|16}} | fæðingarstaður = [[Búdapest]], [[Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Ungverjaland|Ungverskur]] | háskóli = [[Kaþólski Pázmány Péter-háskólinn]] | starf ={{hlist|Stjórnmálamaður|erindreki|lögmaður}} | maki = {{gifting|[[Judit Varga]]|2006|2023|orsök=skildu}} | börn = 3 | stjórnmálaflokkur =[[Tisza]] (2024–)<br>[[Fidesz]] (2002–2024) | undirskrift = Péter Magyar signature.svg }} '''Péter Magyar''' (f. 16. mars 1981) er [[Ungverjaland|ungverskur]] stjórnmálamaður og leiðtogi stjórnmálaflokksins [[Tisza]]. Áætlað er að Magyar verði næsti forsætisráðherra Ungverjalands í kjölfar stórsigur Tisza í þingkosningum landsins í apríl 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Orbán játar sig sigraðan| url=https://www.visir.is/g/20262868090d/orban-jatar-sig-sigradan|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026|höfundur=Agnar Már Másson}}</ref> Magyar er fyrrverandi meðlimur í íhaldsflokknum [[Fidesz]], stjórnmálaflokki ungverska forsætisráðherrans [[Viktor Orbán|Viktors Orbán]]. Hann gekk í flokkinn árið 2002, þegar hann var 21 árs, og sagðist á þeim tíma dást að Orbán og [[Frjálslynt lýðræði|frjálslyndum lýðræðissinnum]] sem hefðu barist gegn [[Kommúnismi|kommúnistastjórn]] Ungverjalands á tíma [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Í stjórnartíð [[Ungverski sósíalistaflokkurinn|Ungverska sósíalistaflokksins]] á fyrsta áratugi 20. aldar vann Magyar meðal annars ókeypis sem lögmaður við að verja stjórnarandstæðinga sem höfðu verið handteknir í mótmælum gegn ríkisstjórninni.<ref name=vísirkk>{{Vefheimild|titill=Innan­búðar­maðurinn sem lagði Or­bán|url=https://www.visir.is/g/20262868292d/innan-budar-madurinn-sem-lagdi-or-ban|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=13. apríl 2026|höfundur=Kjartan Kjartansson|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Eiginkona Magyar frá 2006 til 2023, [[Judit Varga]], er einnig stjórnmálakona innan Fidesz. Þau fluttu saman til Brussel árið 2009 þar sem Varga vann sem aðstoðarkona ungversks [[Evrópuþingið|Evrópuþingmanns]]. Magyar sá á þeim tíma um þrjú börn þeirra en var síðar ráðinn til starfa hjá fastanefnd Ungverjalands hjá [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Judit Varga var skipuð dómsmálaráðherra í ríkisstjórn Viktors Orbán árið 2019 og talið er að Magyar hafi gramist að hann hafi ekki hlotið álíka frama innan Fidesz-flokksins. Hjónin skildu árið 2023 og Magyar vísaði meðal annars til pólitísks ágreinings milli þeirra sem ástæðu.<ref name=vísirkk/> Ári eftir að þau skildu varð Varga að segja af sér sem dómsmálaráðherra vegna spillingarmáls. Í kjölfarið birti Magyar hljóðupptöku af Varga þar sem hún heyrðist tala um að Viktor Orbán hefði haft afskipti af spillingarrannsókn lögreglunnar. Magyar birti færslu á samfélagsmiðlum þar sem hann fordæmdi spillingu í landinu og varð þannig skyndilega þjóðþekktur stjórnmálamaður.<ref name=vísirkk/> Magyar tók í kjölfarið þátt í stofnun stjórnmálaflokksins Tisza með aðstoð ungverskra athafna- og áhrifamanna til þess að losa tök Fidesz á stjórnmálalífi Ungverjalands. Flokkurinn hlaut 29,6 prósent atkvæðanna í [[Evrópuþingskosningar 2024|Evrópuþingskosningunum 2024]], næstmest fylgi á eftir Fidesz, sem tapaði fylgi.<ref name=vísirkk/> Eftir þetta var í auknum mæli litið á Magyar sem trúverðugan keppinaut Orbáns um forsætisráðherrastólinn og Tisza tók afgerandi forystu í skoðanakönnunum í aðdraganda þingkosninga sem haldnar voru 12. apríl 2026.<ref>{{Vefheimild|titill=Kerfissigur Orbans eða ungversk lýðræðisbylting|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-11-kerfissigur-orbans-eda-ungversk-lydraedisbylting-472432|útgefandi=[[RÚV]]|dags=11. apríl 2026|höfundur=Bjarni Pétur Jónsson|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Magyar og Orbán báru hvorn annan þungum sökum í aðdraganda kosninganna, meðal annars um að ganga erinda erlendra ríkja og beita leyniþjónustunni í eigin þágu.<ref>{{Vefheimild|titill=Magyar og Orban skiptast á skotum í aðdraganda kosninga|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-10-magyar-og-orban-skiptast-a-skotum-i-addraganda-kosninga-472384|útgefandi=[[RÚV]]|dags=10. apríl 2026|höfundur=Björn Malmquist|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Tisza vann afgerandi sigur í kosningunum 12. apríl 2026. Viktor Orbán viðurkenndi ósigur á kosninganótt og sagði niðurstöðuna sára en skýra.<ref>{{Vefheimild|titill=Viktor Orbán viðurkennir ósigur|url=https://www.dv.is/pressan/2026/04/12/viktor-orban-jatar-osigur/|útgefandi=[[DV]]|dags=12. apríl 2026|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{f|1981}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Flokkur:Evrópuþingmenn]] [[Flokkur:Ungverskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Ungverskir stjórnmálamenn]] te80o5u4axssijc3ajzumtrkrc3arup 14 190706 1960160 2026-04-16T12:24:31Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Söngvarar eftir löndum]] [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]]“ 1960160 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Söngvarar eftir löndum]] [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] dwt0qe8w0r8r0rn21lf76cj4g8ujsn7 2 190707 1960165 2026-04-16T12:46:45Z Marteinng 115605 Fyrsta útgáfa 1960165 wikitext text/x-wiki = Jónas Guðmundsson = Jónas Guðmundsson f. 1993 er fæddur í Reykjavík. Jónas stofnaði fyrirtækið [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/07/20/hringdu_i_thrju_hundrud_husfelog/?fbclid=IwY2xjawRNuB5leHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe30ZxWYebeOw0xidd3oLQ2PXZKk9KADSn5Iw-_S0D6yDtpNWqw7DRp085MXI_aem_0aWGJoxkVtgSfEmntCMmvw Grænni Garður] árið 2009 með frændum sínum. Fyrirtækið var í örum vexti fyrstu 5 árin og sinnti mörgum húsfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Hann fluttist búferlum til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] árið 2017 og lagði stund á verkfræðinám við [[:en:Technical_University_of_Denmark|DTU]] háskólann. Hann starfaði um hríð fyrir [[:en:Maersk|Maersk]] en var rekinn þaðan eftir ósæmilega hegðun á nokkrum starfsmannaskemmtunum í röð. Eftir skamman starfsferil hjá Maersk aumkaði stjórnandi hjá [[Icelandair]] sér yfir honum og réði hann inn til að sinna ýmsum störfum, fylla á kaffibaunir, skúra gólf og þrífa salerni. Jónas vann sig fljótt upp hjá [[Icelandair]] og var farinn að sýna hvað í honum bjó í greiningarvinnu. Hann fékk tækifæri til að sanna sig sem greinandi og árið 2026 er hann orðinn einn færasti greinandi félagsins. Jónas á marga vini, er oft hávær en alltaf góðhjartaður. iw412op4c5j20wk1ed5y42k3fdeffi9 1960167 1960165 2026-04-16T12:48:02Z Marteinng 115605 /* Jónas Guðmundsson */ 1960167 wikitext text/x-wiki = Jónas Guðmundsson - verkfræðingur = Jónas Guðmundsson f. 1993 er fæddur í Reykjavík. Jónas stofnaði fyrirtækið [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/07/20/hringdu_i_thrju_hundrud_husfelog/?fbclid=IwY2xjawRNuB5leHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe30ZxWYebeOw0xidd3oLQ2PXZKk9KADSn5Iw-_S0D6yDtpNWqw7DRp085MXI_aem_0aWGJoxkVtgSfEmntCMmvw Grænni Garður] árið 2009 með frændum sínum. Fyrirtækið var í örum vexti fyrstu 5 árin og sinnti mörgum húsfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Hann fluttist búferlum til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] árið 2017 og lagði stund á verkfræðinám við [[:en:Technical_University_of_Denmark|DTU]] háskólann. Hann starfaði um hríð fyrir [[:en:Maersk|Maersk]] en var rekinn þaðan eftir ósæmilega hegðun á nokkrum starfsmannaskemmtunum í röð. Eftir skamman starfsferil hjá Maersk aumkaði stjórnandi hjá [[Icelandair]] sér yfir honum og réði hann inn til að sinna ýmsum störfum, fylla á kaffibaunir, skúra gólf og þrífa salerni. Jónas vann sig fljótt upp hjá [[Icelandair]] og var farinn að sýna hvað í honum bjó í greiningarvinnu. Hann fékk tækifæri til að sanna sig sem greinandi og árið 2026 er hann orðinn einn færasti greinandi félagsins. Jónas á marga vini, er oft hávær en alltaf góðhjartaður. 640wsm41w3mkooozwk3pasye5idl2j0 1960171 1960167 2026-04-16T13:04:03Z ~2026-23463-72 115608 millimálsgrein og lokaorð 1960171 wikitext text/x-wiki = Jónas Guðmundsson - verkfræðingur = Jónas Guðmundsson f. 1993 er fæddur í Reykjavík. Jónas stofnaði fyrirtækið [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/07/20/hringdu_i_thrju_hundrud_husfelog/?fbclid=IwY2xjawRNuB5leHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe30ZxWYebeOw0xidd3oLQ2PXZKk9KADSn5Iw-_S0D6yDtpNWqw7DRp085MXI_aem_0aWGJoxkVtgSfEmntCMmvw Grænni Garður] árið 2009 með frændum sínum. Fyrirtækið var í örum vexti fyrstu 5 árin og sinnti mörgum húsfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Hann fluttist búferlum til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] árið 2017 og lagði stund á verkfræðinám við [[:en:Technical_University_of_Denmark|DTU]] háskólann. Hann starfaði um hríð fyrir [[:en:Maersk|Maersk]] en var rekinn þaðan eftir ósæmilega hegðun á nokkrum starfsmannaskemmtunum í röð. Eftir útreiðina hjá Maersk reyndi Jónas fyrir sér á nýjum vettvangi og hóf störf á Tomma hamborgurum. Þar staldraði hann þó stutt við, því hann var rekinn eftir stutta vinnu þar sem hann reyndist algjörlega ófær um að brjóta saman hamborgarabréf, sama hversu mikið var lagt í kennsluna. Eftir skamman starfsferil hjá Maersk aumkaði stjórnandi hjá [[Icelandair]] sér yfir honum og réði hann inn til að sinna ýmsum störfum, fylla á kaffibaunir, skúra gólf og þrífa salerni. Jónas vann sig fljótt upp hjá [[Icelandair]] og var farinn að sýna hvað í honum bjó í greiningarvinnu. Hann fékk tækifæri til að sanna sig sem greinandi og árið 2026 er hann orðinn einn færasti greinandi félagsins. Jónas á marga vini, er oft hávær en alltaf góðhjartaður.Þegar hann er ekki að greina gögn fyrir flugfélagið, ræktar hann listræna hlið og skrifar smásögur á þýsku um draumaland JF. 8s33jxcwrkf2npqakegheed4j331yaa 1960283 1960171 2026-04-17T08:18:31Z ~2026-23774-39 115632 Grænni garður þurfti meiri virðingu 1960283 wikitext text/x-wiki = Jónas Guðmundsson - verkfræðingur = Jónas Guðmundsson f. 1993 er fæddur í Reykjavík. Jónas stofnaði fyrirtækið [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/07/20/hringdu_i_thrju_hundrud_husfelog/?fbclid=IwY2xjawRNuB5leHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe30ZxWYebeOw0xidd3oLQ2PXZKk9KADSn5Iw-_S0D6yDtpNWqw7DRp085MXI_aem_0aWGJoxkVtgSfEmntCMmvw Grænni Garður] árið 2009 með frændum sínum. Fyrirtækið var í örum vexti fyrstu 5 árin og sinnti mörgum húsfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Jónas og frændur slógu síðan í gegn árið 2014 þegar að landsmenn fengu loksins að kynnast Jónas þegar að [https://www.dv.is/eyjan/2025/03/20/fyrrum-adstodarmadur-bjarna-benediktssonar-radinn-til-simans/ Hersir Aron Ólafsson] tók tímalaust viðtal við þá frændur þar sem þeir lýstu fyrirtækjarekstrinum eins og baráttu [[:en:Sisyphus|Sisyphus]] við steininn. Hann fluttist búferlum til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] árið 2017 og lagði stund á verkfræðinám við [[:en:Technical_University_of_Denmark|DTU]] háskólann. Hann starfaði um hríð fyrir [[:en:Maersk|Maersk]] en var rekinn þaðan eftir ósæmilega hegðun á nokkrum starfsmannaskemmtunum í röð. Eftir útreiðina hjá Maersk reyndi Jónas fyrir sér á nýjum vettvangi og hóf störf á Tomma hamborgurum. Þar staldraði hann þó stutt við, því hann var rekinn eftir stutta vinnu þar sem hann reyndist algjörlega ófær um að brjóta saman hamborgarabréf, sama hversu mikið var lagt í kennsluna. Eftir skamman starfsferil hjá Maersk aumkaði stjórnandi hjá [[Icelandair]] sér yfir honum og réði hann inn til að sinna ýmsum störfum, fylla á kaffibaunir, skúra gólf og þrífa salerni. Jónas vann sig fljótt upp hjá [[Icelandair]] og var farinn að sýna hvað í honum bjó í greiningarvinnu. Hann fékk tækifæri til að sanna sig sem greinandi og árið 2026 er hann orðinn einn færasti greinandi félagsins. Jónas á marga vini, er oft hávær en alltaf góðhjartaður.Þegar hann er ekki að greina gögn fyrir flugfélagið, ræktar hann listræna hlið og skrifar smásögur á þýsku um draumaland JF. e56vc9xlngt15dj0s02inwb2whxrjze 0 190709 1960191 2026-04-16T15:53:53Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Mynd:Bono singing in Indianapolis on Joshua Tree Tour 2017 9-10-17.jpg|thumb|Bono (2017) ]] '''Paul David Hewson''' (f. [[10. maí]] [[1960]] í [[Dyflinn]]i), þekktur sem '''Bono''', er írskur söngvari og aðgerðasinni. Hann er stofnmeðlimur, söngvari og lagasmiður rokksveitarinnar [[U2]]. Bono hefur vakið athygli á og unnið að mannúðarmálum eins og átök gegn [[hungursneyð]]um, afléttingu á skuldum [[þriðji heimurinn|þriðja heimsins]] og...“ 1960191 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bono singing in Indianapolis on Joshua Tree Tour 2017 9-10-17.jpg|thumb|Bono (2017) ]] '''Paul David Hewson''' (f. [[10. maí]] [[1960]] í [[Dyflinn]]i), þekktur sem '''Bono''', er írskur söngvari og aðgerðasinni. Hann er stofnmeðlimur, söngvari og lagasmiður rokksveitarinnar [[U2]]. Bono hefur vakið athygli á og unnið að mannúðarmálum eins og átök gegn [[hungursneyð]]um, afléttingu á skuldum [[þriðji heimurinn|þriðja heimsins]] og baráttuna gegn [[AIDS]]-faraldrinum. Þrátt fyrir að hafa unnið með mörgum listamönnum hefur hann ekki gefið út sólóefni sjálfur. Árið 2022 gaf hann út endurminningabók sína ''Surrender: 40 Songs, One Story''. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/bono-mn0000771269#biography Bono -Biography] Allmusic</ref> Bono á 4 börn með konu sinni, Alison Stewart, en þau kynntust sem táningar. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|tónlist}} {{f|1960}} [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Írskir söngvarar]] [[Flokkur:Írskir aðgerðarsinnar]] 7i0e71fug8vjnbdydkpzabfxurctkqz 1960192 1960191 2026-04-16T15:54:59Z Berserkur 10188 1960192 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bono singing in Indianapolis on Joshua Tree Tour 2017 9-10-17.jpg|thumb|Bono (2017) ]] '''Paul David Hewson''' (f. [[10. maí]] [[1960]] í [[Dyflinn]]i), þekktur sem '''Bono''', er írskur söngvari og aðgerðasinni. Hann er stofnmeðlimur, söngvari og lagasmiður rokksveitarinnar [[U2]]. Bono hefur vakið athygli á og unnið að mannúðarmálum eins og átök gegn [[hungursneyð]]um, afléttingu á skuldum [[þriðji heimurinn|þriðja heimsins]] og baráttuna gegn [[AIDS]]-faraldrinum. Þrátt fyrir að hafa unnið með mörgum listamönnum hefur hann ekki gefið út sólóefni sjálfur. Árið 2022 gaf hann út endurminningabók sína ''Surrender: 40 Songs, One Story''. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/bono-mn0000771269#biography Bono -Biography] Allmusic</ref> Bono á 4 börn með konu sinni, Alison Stewart, en þau kynntust sem táningar. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|tónlist}} {{f|1960}} [[Flokkur:Írskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Írskir söngvarar]] [[Flokkur:Írskir aðgerðasinnar]] pghvtllenbolaovwaj6a42u3yzglz9x 14 190710 1960193 2026-04-16T15:55:17Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Aðgerðasinnar eftir löndum]]“ 1960193 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Aðgerðasinnar eftir löndum]] 39u6dgj7nyalzgji6l3qgtgyel0i8wx 0 190711 1960197 2026-04-16T17:18:55Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Mynd:Type O Negative - Coliseu dos Recreios.jpg|thumb|Peter Steele.]] '''Peter Thomas Ratajczyk''' (f. [[4. janúar]] [[1962]] í Red Hook, [[Brooklyn]], [[New York]], d. [[14. apríl]] [[2010]]), þekktur sem '''Peter Steele''', var bandarískur tónlistarmaður sem var söngvari og bassaleikari [[gotneskt þungarokk|gotnesku þungarokk]]ssveitarinnar [[Type O Negative]]. Áður en hann stofnaði TON var hann í [[harðkjarnapönk|harðkjarna]]-hljómsveitinni...“ 1960197 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Type O Negative - Coliseu dos Recreios.jpg|thumb|Peter Steele.]] '''Peter Thomas Ratajczyk''' (f. [[4. janúar]] [[1962]] í Red Hook, [[Brooklyn]], [[New York]], d. [[14. apríl]] [[2010]]), þekktur sem '''Peter Steele''', var bandarískur tónlistarmaður sem var söngvari og bassaleikari [[gotneskt þungarokk|gotnesku þungarokk]]ssveitarinnar [[Type O Negative]]. Áður en hann stofnaði TON var hann í [[harðkjarnapönk|harðkjarna]]-hljómsveitinni Fallout og [[þrass]]-sveitinni Carnivore. Steele ólst upp í New York og var yngstur 6 systkina en hann átti 5 eldri systur. Hann var meðal annars af rússneskum, pólskum, íslenskum, írskum og skoskum ættum.<ref>[https://www.loudersound.com/features/type-o-negative-the-last-will-and-testament-of-peter-steele Type O Negative’s Peter Steele: The Ultimate Interview] Louder Sound</ref> Textar Steele fjölluðu m.a. um ást, missi og fíkn en með svartan húmor í bland. <ref>[https://www.billboard.com/music/music-news/type-o-negative-frontman-peter-steele-dies-958602/ TYPE O NEGATIVE FRONTMAN PETER STEELE DIES]</ref> [[Black Sabbath]] og [[Bítlarnir]] voru meðal hans helstu áhrifavalda tónlist. Steele gestaði á plötu [[Tony Iommi]] gítarleikara Sabbath árið 2000. ==Tenglar== * [https://www.petersteelerocks.com/peter-in-the-news Peter Steele í fréttum] ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1962|2010}} [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Bandarískir bassaleikarar]] esek7v19yr5sr52nn9y2vygtu0pazvl 0 190712 1960202 2026-04-16T18:37:26Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „{{Infobox basketball biography | name = Dikembe Mutombo | image = Lipofsky-Dikembe Mutombo (cropped).jpg | width = | caption = Mutombo með [[Philadelphia 76ers]] árið 2002 | birth_date = {{fæðingardagur|1966|6|25}} | death_date = {{dánardagur og aldur|2024|9|30|1966|6|25}} | birth_place = [[Kinshasa|Léopoldville]], [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] | death_place = [[Atlanta]], G...“ 1960202 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Dikembe Mutombo | image = Lipofsky-Dikembe Mutombo (cropped).jpg | width = | caption = Mutombo með [[Philadelphia 76ers]] árið 2002 | birth_date = {{fæðingardagur|1966|6|25}} | death_date = {{dánardagur og aldur|2024|9|30|1966|6|25}} | birth_place = [[Kinshasa|Léopoldville]], [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] | death_place = [[Atlanta]], [[Georgía (fylki)|Georgia]], Bandaríkin | nationality = Kongólskur / Bandarískur | height_cm = 218 | weight_kg = 118 | weight_footnote = <ref>{{Cite web|title=Dikembe Mutombo|url=https://stats.nba.com/player/87/|website=NBA Stats|access-date=May 13, 2020}}</ref> | college = Georgetown (1988–1991) | draft_year = 1991 | draft_round = 1 | draft_pick = 4 | draft_team = [[Denver Nuggets]] | career_position = Miðherji | career_number = 55 | career_start = 1991 | career_end = 2009 | years1 = 1991–1996 | team1 = [[Denver Nuggets]] | years2 = 1996–2001 | team2 = [[Atlanta Hawks]] | years3 = 2001–2002 | team3 = [[Philadelphia 76ers]] | years4 = 2002–2003 | team4 = [[Brooklyn Nets|New Jersey Nets]] | years5 = 2003–2004 | team5 = [[New York Knicks]] | years6 = 2004–2009 | team6 = [[Houston Rockets]] | highlights = | stats_league = NBA | stat1label = Stig | stat1value = 11.729 (9,8) | stat2label = Fráköst | stat2value = 12.359 (10,3) | stat3label = Varin skot | stat3value = 3.289 (2,8) | HOF_player = Dikembe-Mutombo }} '''Dikembe Mutombo Mpolondo Mukamba Jean-Jacques Wamutombo''' (25. júní 1966 – 30. september 2024) var kongólskur og bandarískur körfuknattleiksmaður. Hann lék 18 ár í [[NBA]]-deildinni þar sem hann var þekktur sem '''Mount Mutombo''' vegna varnartilburða sinna. Hann er almennt talinn einn af bestu varnarmönnum í sögu deildarinnar.<ref>{{cite web | url=https://clutchpoints.com/25-greatest-defenders-nba-history-ranked | title=25 Greatest Defenders in NBA History, Ranked | website=ClutchPoints | date=August 7, 2023 }}</ref> Mutombo fæddist í [[Kinshasa|Léopoldville]] í [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] og flutti til Bandaríkjanna 21 árs að aldri til að stunda nám við læknisfræði við Georgetown-háskóla. Þar var hann uppgötvaður af [[John Thompson]], þjálfara körfuboltaliðs skólans og endaði Mutombo með að spila þrjú ár í háskólaboltanum. [[Denver Nuggets]] völdu hann í nýliðavali NBA árið 1991 en alls spilaði hann fyrir sex lið á ferlinum. Hann var átta sinnum valinn í stjörnuleik NBA og fjórum sinnum valinn varnarmaður ársins. Hann leiddi deildina tvisvar sinnum í fráköstum og þrisvar í vörðum skotum en hann er í öðru sæti yfir flest varin skot í deildinni frá upphafi, á eftir [[Hakeem Olajuwon]].<ref name="britannica">{{Cite web|author=Augustyn, Adam|url=https://www.britannica.com/biography/Dikembe-Mutombo|title=Dikembe Mutombo|date=2026-02-13|publisher=[[Encyclopedia Britannica]]|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-01-03}}</ref> Utan vallar var Mutombo ekki síður áhrifamikill. Hann talaði níu tungumál og helgaði stóran hluta lífs síns mannúðarstarfi, sérstaklega í heimalandi sínu þar sem hann studdi hin ýmsu heilbrigðis- og menntaverkefni.<ref name="britannica"/> Mutombo lést árið 2024, 58 ára gamall, eftir baráttu við heilakrabbamein.<ref name="britannica"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{f|1966}} {{d|2024}} [[Flokkur:Austur-Kongómenn]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] gerj8x74r464dnrehbkxwiwzcquo5rx 0 190713 1960290 2026-04-17T10:17:05Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Leikari | nafn = Cate Blanchett | mynd = Cate Blanchett-63298 (cropped 2).jpg | mynd_texti = Cate Blanchett á [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|Kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] árið 2024. | fæðingarnafn = Catherine Élise Blanchett | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1969|4|15}} | fæðingarstaður = [[Melbourne]], [[Viktoría (ástralskt fylki)|Viktoríu]], [[Ástralía|Ástralíu]] | þjóðerni...“ 1960290 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Cate Blanchett | mynd = Cate Blanchett-63298 (cropped 2).jpg | mynd_texti = Cate Blanchett á [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|Kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] árið 2024. | fæðingarnafn = Catherine Élise Blanchett | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1969|4|15}} | fæðingarstaður = [[Melbourne]], [[Viktoría (ástralskt fylki)|Viktoríu]], [[Ástralía|Ástralíu]] | þjóðerni = [[Ástralía|Áströlsk]] | ár = 1990– | maki = {{gifting|[[Andrew Upton]]|1997}} | börn = 4 | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aukahlutverki fyrir ''[[Flugkappinn]]'' (2004) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Blue Jasmine]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = }} '''Catherine Élise Blanchett''' (f. 14. maí 1969) er [[Ástralía|ástralskur]] leikari{{efn|Blanchett vill frekar vera kölluð „leikari“ en „leikkona“.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2020/sep/03/cate-blanchett-says-she-would-rather-be-called-an-actor-than-an-actress|title=Cate Blanchett says she would rather be called an actor than an actress|newspaper=[[The Guardian]]|date=2 September 2020|access-date=5 December 2021|archive-date=29 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129172726/https://www.theguardian.com/film/2020/sep/03/cate-blanchett-says-she-would-rather-be-called-an-actor-than-an-actress|url-status=live}}</ref>}} og kvikmyndaframleiðandi. Hún er gjarnan talin meðal bestu leikara sinnar kynslóðar og er þekkt fyrir fjölbreyttan feril sinn í kvikmyndum og á sviði, bæði í sjálfstæðum myndum og stórmyndum. Blanchett hefur unnið fjölda verðlauna, meðal annars tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlaun]], fern [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]] og fern [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], auk þess sem hún hefur verið tilnefnd til þrennra [[Primetime Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlauna]], [[Laurence Olivier-verðlaunin|Laurence Olivier-verðlauna]] og [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]]. Blanchett nam leiklist við [[National Institute of Dramatic Art]] (NIDA), hóf feril sinn í áströlskum leikhúsum árið 1992 og birtist í fyrstu kvikmynd sinni árið 1997. Hún varð fræg á alþjóðavísu eftir að hún lék [[Elísabet 1.|Elísabetu 1. Englandsdrottningu]] í búningadramanu ''[[Elísabet (kvikmynd)|Elísabet]]'' (1998), sem skilaði henni fyrstu tilnefingu hennar til Óskarsverðlauna. Hún vann Óskarsverðlaunin sem besta leikkonan í aukahlutverki fyrir að leika [[Katharine Hepburn]] í ævisögulegu kvikmyndinni ''[[Flugkappinn]]'' (2004) og sem besta leikkonan í aðalhlutverki fyrir hlutverk sitt sem taugaveikluð fyrrum yfirstéttardama í gaman-dramamyndinni ''[[Blue Jasmine]]'' (2013). Blanchett hefur einnig verið tilnefnd til Óskarsverðlauna fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Hugleiðingar um hneyksli]]'' (2006), ''[[I'm Not There]]'' (2007), ''[[Elísabet I - gullöldin]]'' (2007), ''[[Carol (kvikmynd)|Carol]]'' (2015) og ''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' (2022). Hún er þar með sá ástralski leikari sem hefur fengið flestar Óskarsverðlaunatilnefningar. Meðal tekjuhæstu kvikmynda Blanchett má nefna þríleikina um ''[[Hringadróttinssaga (kvikmyndaröð)|Hringadróttinssögu]]'' (2001–2003) og ''[[Hobbitinn (kvikmyndaröð)|Hobbitann]]'' (2012–2014), ''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' (2008), ''[[Forvitnileg saga Benjamins Button]]'' (2008), ''[[Öskubuska (kvikmynd frá 2015)|Öskubuska]]'' (2015), ''[[Þór: Ragnarök]]'' (2017), ''[[Ocean's 8]]'' (2018) og ''[[Don't Look Up]]'' (2021). Blanchett hefur birst í rúmlega tuttugu leikritum. Ásamt eiginmanni sínum, [[Andrew Upton]], var hún listrænn stjórnandi [[Sydney Theatre Company|Leikfélagsins í Sydney]] frá 2008 til 2013. Á þessum tíma birtist Blanchett meðal annars í uppsetningum á ''[[Sporvagninn Girnd|Sporvagninum Girnd]]'', ''[[Vanja frændi|Vanja frænda]]'', ''[[Stór og smár|Stórum og smáum]]'' og ''[[Vinnukonurnar|Vinnukonunum]]''. Hún birtist í fyrsta sinn á [[Broadway]] árið 2017 í uppsetningu á ''[[Platonov]]'' og var tilnefnd til [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]] sem besta leikkonan í leikriti fyrir hlutverkið. Hún lék [[Phyllis Schlafly]] í þáttaröðinni ''[[Mrs. America (sjónvarpsþættir)|Mrs. America]]'' (2020) á [[FX on Hulu]] og blaðakonu í ''[[Disclaimer (sjónvarpsþættir)|Disclaimer]]'' (2024) og hlaut tilnefningar til Primetime Emmy-verðlauna sem besta leikkonan í smáþáttaröð eða kvikmynd fyrir bæði hlutverkin. Blanchett hefur hlotið ýmis heiðursverðlaun. Ríkisstjórn Ástralíu sæmdi hana [[Centenary Medal|aldarafmælisorðunni]] árið 2001 og hún var skipuð förunautur [[Ástralíuorðan|Ástralíuorðunnar]] árið 2017.<ref name="AC">{{cite news |url=https://www.smh.com.au/national/queens-birthday-2017-honours-the-full-list-20170609-gwokjh.html |title=Queen's Birthday 2017 Honours: The full list |date=12 June 2017 |newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614002224/http://www.smh.com.au/national/queens-birthday-2017-honours-the-full-list-20170609-gwokjh.html |archive-date=14 June 2017 |url-status=live }}</ref> Árið 2012 var hún skipuð riddari í [[Ordre des Arts et des Lettres|lista- og bréfaorðunni]] af ríkisstjórn Frakklands. Blanchett var heiðruð af [[Nýlistasafn New York|Nýlistasafni New York]] og hlaut heiðursverðlaun Kvikmyndastofnunar Bretlands árið 2015. Árið 2007 taldi tímaritið ''[[Time]]'' hana meðal 100 áhrifamestu einstaklinga í heimi. Hún var talin meðal hæst launuðu leikkvenna heims árið 2018. Hún hefur einnig hlotið heiðursdoktorsgráður frá [[Háskólinn í Nýju-Suður-Wales|Háskólanum í Nýju-Suður-Wales]], [[Háskólinn í Sydney|Háskólanum í Sydney]] og [[Macquarie-háskóli|Macquarie-háskóla]]. ==Kvikmyndaskrá== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ |- style="background:#ccc; text-align:center;" !scope="col"| Ár !scope="col"| Titill !scope="col"| Hlutverk !scope="col" class="unsortable"| Athugasemdir !scope=col class="unsortable" | {{abbr|Ath.|Athugasemdir}} |- ! scope=row | 1990 | ''[[Kaboria (kvikmynd)|Kaboria]]'' | Bandarísk klappstýra | Egypsk kvikmynd; statisti |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |url=http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film/cate-blanchett-on-madness-motherhood-and-working-with-woody-allen.22155506 |work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]] |title=Cate Blanchett on madness, motherhood and working with Woody Allen |date=20 September 2013 |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129021750/http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film/cate-blanchett-on-madness-motherhood-and-working-with-woody-allen.22155506 |archive-date=29 January 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! scope=row | 1996 | ''[[Parklands]]'' | Rosie |[[Stuttmynd]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Parklands (1996)|url=https://www.moviefone.com/movie/parklands/747/main/|publisher=[[Moviefone]]|access-date=19 May 2017|archive-date=7 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407053330/https://www.moviefone.com/movie/parklands/747/main/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1997 |''[[Paradísarvegur (kvikmynd frá 1997)|Paradísarvegur]]'' (''Paradise Road'') | {{sort|Macarthy|Susan Macarthy}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Paradise Road (1997) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/paradise_road |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210214601/https://www.rottentomatoes.com/m/paradise_road/ |archive-date=10 February 2017 }}</ref> |- | ''[[Lán var að hitta Lizzie]]'' (''Thank God He Met Lizzie'') | Lizzie | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|title=Review:'Thank God He Met Lizzie' |url=https://variety.com/1997/film/reviews/thank-god-he-met-lizzie-1117341175/ |last=Stratton |first=David |date=6 June 1997 |work=Variety |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230160258/http://variety.com/1997/film/reviews/thank-god-he-met-lizzie-1117341175/ |archive-date=30 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Óskar og Lúsinda (kvikmynd)|Óskar og Lúsinda]]'' (''Oscar and Lucinda'') | {{sort|Leplastrier|Lucinda Leplastrier}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Oscar and Lucinda (1997) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/oscar_and_lucinda |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202091706/https://www.rottentomatoes.com/m/oscar_and_lucinda/ |archive-date=2 February 2017 }}</ref> |- ! scope=row | 1998 | ''[[Elísabet (kvikmynd)|Elísabet]]'' (''Elizabeth'') | [[Elísabet 1.]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Elizabeth (1998)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1084153_elizabeth|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=17 May 2017|archive-date=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421090113/https://www.rottentomatoes.com/m/1084153_elizabeth|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" | 1999 | ''[[Efnilegur eiginmaður]]'' (''An Ideal Husband'') | {{sort|Chiltern|Lafði Gertrude Chiltern}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=AnIdeal Husband (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1091577_ideal_husband |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706184358/https://www.rottentomatoes.com/m/1091577_ideal_husband |archive-date=6 July 2017 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Bangers]]'' | Julie-Anne | Stuttmynd; einnig framleiðandi |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Bangers (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/bangers_1999 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502213148/http://www.rottentomatoes.com/m/bangers_1999 |archive-date=2 May 2016 }}</ref> |- | ''[[Flugdólgar]]'' (''Pushing Tin'') | {{sort|Falzone|Connie Falzone}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Pushing Tin (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/pushing_tin |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212072348/https://www.rottentomatoes.com/m/pushing_tin/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Gallokuð augu]]'' (''Eyes Wide Shut'') | Dularfull kona (rödd) | [[Cameo-hlutverk|Ekki nefnd á kreditlista]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Cate Blanchett Lent Her 'Warm and Sensual Voice' to Eyes Wide Shut |date=27 June 2019 |url=https://www.vulture.com/2019/06/cate-blanchett-eyes-wide-shut-cameo.html |publisher=Vulture |access-date=27 June 2019 |archive-date=27 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627171343/https://www.vulture.com/2019/06/cate-blanchett-eyes-wide-shut-cameo.html |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Hinn snjalli hr. Ripley]]'' (''The Talented Mr. Ripley'') | {{sort|Logue|Meredith Logue}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Talented Mr. Ripley (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/talented_mr_ripley/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212074251/https://www.rottentomatoes.com/m/talented_mr_ripley/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2000 | ''[[Hæfileikinn]]'' (''The Gift'') | {{sort|Wilson|Annabelle „Annie“ Wilson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Gift Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-gift |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151202141857/http://www.metacritic.com/movie/the-gift |archive-date=2 December 2015 }}</ref> |- | ''[[Maðurinn sem grét]]'' (''The Man Who Cried'') | Lola | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Man Who Cried (2000) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/man_who_cried/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212075836/https://www.rottentomatoes.com/m/man_who_cried/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2001 | ''[[Skipafréttir (kvikmynd)|Skipafréttir]]'' (''The Shipping News'') | {{sort|Quoyle|Petal Quoyle}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Shipping News Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-shipping-news |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213112508/http://www.metacritic.com/movie/the-shipping-news |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Charlotte Gray (kvikmynd)|Charlotte Gray]]'' | {{sort|Gray|Charlotte Gray}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Charlotte Gray Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/charlotte-gray |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082616/http://www.metacritic.com/movie/charlotte-gray |archive-date=5 March 2016 }}</ref> |- | ''[[Rænt og ruplað]]'' (''Bandits'') | {{sort|Wheeler|Kate Wheeler}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Bandits Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/bandits |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002083108/http://www.metacritic.com/movie/bandits |archive-date=2 October 2016 }}</ref> |- | ''[[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]'' (''The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring'') | rowspan="2"|[[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (2001) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_fellowship_of_the_ring |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204182350/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_fellowship_of_the_ring/ |archive-date=4 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2002 | ''[[Hringadróttinssaga: Tveggja turna tal]]'' (''The Lord of the Rings: The Two Towers'') | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Two Towers (2002) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_two_towers |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204182412/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_two_towers/ |archive-date=4 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Himnaríki (kvikmynd frá 2002)|Himnaríki]]'' (''Heaven'') | Philippa | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Heaven Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/heaven |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130042445/http://www.metacritic.com/movie/heaven |archive-date=30 January 2013 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2003 | ''[[Kaffi og vindlingar]]'' (''Coffee and Cigarettes'') | Hún sjálf / Shelly | Blanchett lék tvö hlutverk. |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|title=Coffee and Cigarettes (2004) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/coffee_and_cigarettes/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=30 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161336/https://www.rottentomatoes.com/m/coffee_and_cigarettes |archive-date=3 February 2017 }}</ref> |- | ''[[Veronica Guerin (kvikmynd)|Veronica Guerin]]'' | {{sort|Guerin|[[Veronica Guerin]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Veronica Guerin Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/veronica-guerin |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105013004/http://www.metacritic.com/movie/veronica-guerin |archive-date=5 November 2015 }}</ref> |- | ''[[Barnsránið]]'' (''The Missing'') | {{sort|Gilkeson|Magdalena „Maggie“ Gilkeson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Missing Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-missing |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213114413/http://www.metacritic.com/movie/the-missing |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Hringadróttinssaga: Hilmir snýr heim]]'' (''The Lord of the Rings: The Return of the King'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Return of the King (2003) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_return_of_the_king |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212070630/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_return_of_the_king/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2004 | ''[[Sjávarlífið]]'' (''The Life Aquatic with Steve Zissou'') | {{sort|Winslett|Jane Winslett-Richardson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Life Aquatic with Steve Zissou Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-life-aquatic-with-steve-zissou |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923042409/http://www.metacritic.com/movie/the-life-aquatic-with-steve-zissou |archive-date=23 September 2016 }}</ref> |- | ''[[Flugkappinn]]'' (''The Aviator'') | {{sort|Hepburn|[[Katharine Hepburn]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Aviator Movie Review |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-aviator-2004 |last=Ebert |first=Roger |work=Chicago Sun-Times |date=23 December 2004 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129155408/http://www.rogerebert.com/reviews/the-aviator-2004 |archive-date=29 January 2017 }}</ref> |- ! scope="row" | 2005 | ''[[Smáfiskar]]'' (''Little Fish'') | {{sort|Heart|Tracy Heart}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Clean and Dry, for Now, in Australia's Heroin Capital |url=https://www.nytimes.com/2006/02/24/movies/clean-and-dry-for-now-in-australias-heroin-capital.html |work=The New York Times |first=Stephen |last=Holden |date=24 February 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706072140/http://www.nytimes.com/2006/02/24/movies/clean-and-dry-for-now-in-australias-heroin-capital.html |archive-date=6 July 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2006 | ''[[Babel (kvikmynd)|Babel]]'' | {{sort|Jones|Susan Jones}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web |title=''Babel'' – Review |url=http://www.radiotimes.com/film/fktgrw/babel/ |last=Collins |first=Andrew |work=[[Radio Times]] |access-date=17 May 2017 |archive-date=25 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025132204/http://www.radiotimes.com/film/fktgrw/babel/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Góði Þjóðverjinn]]'' (''The Good German'') | {{sort|Brandt|Lena Brandt}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title=The Good German |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-good-german-20061121 |last=Travers |first=Peter |magazine=Rolling Stone |date=21 November 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160511230940/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-good-german-20061121 |archive-date=11 May 2016 }}</ref> |- | ''[[Hugleiðingar um hneyksli]]'' (''Notes on a Scandal'') | {{sort|Hart|Sheba Hart}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|title=Review: 'Notes on a Scandal' |url=https://variety.com/2006/film/awards/notes-on-a-scandal-2-1200511602/ |last=Chang |first=Justin |work=Variety |date=8 December 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702191033/http://variety.com/2006/film/awards/notes-on-a-scandal-2-1200511602/ |archive-date=2 July 2017 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2007 | ''[[Hot Fuzz]]'' | Janine | Smáhlutverk, ekki á kreditlista |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|url=https://filmschoolrejects.com/29-things-we-learned-from-the-hot-fuzz-commentary-9fb58657c408#.vix49byu1|title=29 Things We Learned From the 'Hot Fuzz' Commentary|last=Carr|first=Kevin|date=22 August 2013|newspaper=Film School Rejects|access-date=17 May 2017|archive-date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706182749/https://filmschoolrejects.com/29-things-we-learned-from-the-hot-fuzz-commentary-9fb58657c408/#.vix49byu1|url-status=live}}</ref> |- | ''[[In the Company of Actors]]'' | Hún sjálf | [[Heimildarmynd]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=In the Company of Actors (2007) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/in_the_company_of_actors |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706184427/https://www.rottentomatoes.com/m/in_the_company_of_actors |archive-date=6 July 2017 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Elísabet I - gullöldin]]'' (''Elizabeth: The Golden Age'') | [[Elísabet 1.]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071011/REVIEWS/710110302 |title=Reviews: Elizabeth: The Golden Age |first=Roger |last=Ebert |work=Chicago Sun-Times |date=12 October 2007 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930224331/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071011%2FREVIEWS%2F710110302 |archive-date=30 September 2012 }}</ref> |- | ''[[I'm Not There]]'' | Jude Quinn ([[Bob Dylan]]) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=I'm Not There Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/im-not-there |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518123115/http://www.metacritic.com/movie/im-not-there |archive-date=18 May 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2008 | ''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') | {{sort|Spalko|Irina Spalko}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080518/REVIEWS/969461084 |first=Roger |last=Ebert |work=Chicago Sun-Times |date=18 May 2008 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310214431/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20080518%2FREVIEWS%2F969461084 |archive-date=10 March 2013 }}</ref> |- | ''[[Forvitnileg saga Benjamins Button]]'' (''The Curious Case of Benjamin Button'') | {{sort|Fuller|Daisy Fuller}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=A Curious Life, From Old Age to Cradle |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/movies/moviesspecial/02kehr.html |last=Kehr |first=Dave |date=31 October 2008 |work=The New York Times |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811202628/http://www.nytimes.com/2008/11/02/movies/moviesspecial/02kehr.html |archive-date=11 August 2015 }}</ref> |- | ''[[Ponyo]]'' | Gran Mamare (talsetning) | Ensk talsetning |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Ponyo (2009) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/ponyo |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114235555/https://www.rottentomatoes.com/m/ponyo/ |archive-date=14 November 2016 }}</ref> |- ! scope=row | 2010 | ''[[Hrói höttur (kvikmynd frá 2010)|Hrói höttur]]'' (''Robin Hood'') | Lafði Marian | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Robin Hood |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/05/11/2010-05-11_robin_hood_arrow_isnt_on_the_mark.html |first=Joe |last=Neumaier |work=[[New York Daily News]] |date=11 May 2010 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100514154237/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/05/11/2010-05-11_robin_hood_arrow_isnt_on_the_mark.html |archive-date=14 May 2010 }}</ref> |- ! scope=row | 2011 | ''[[Hanna (kvikmynd)|Hanna]]'' | {{sort|Wiegler|Marissa Wiegler}} | |style="text-align: center;"|<ref name="Variety">{{cite journal|url=https://www.variety.com/review/VE1117944916/ |title=Hanna |last1=Chang |first1=Justin |date=30 March 2011 |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108010518/http://www.variety.com/review/VE1117944916/ |archive-date=8 November 2012 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2012 | ''[[Hobbitinn: Óvænt ferðalag]]'' (''The Hobbit: An Unexpected Journey'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/movie/hobbit-an-unexpected-journey/review/397416 |last=McCarthy |first=Todd |title=The Hobbit Review |work=The Hollywood Reporter |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924162907/http://www.hollywoodreporter.com/movie/hobbit-an-unexpected-journey/review/397416 |archive-date=24 September 2015 }}</ref> |- | ''A Cautionary Tail'' | rowspan="3"| Sögumaður (talsetning) | Stuttmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.acautionarytail.com/|title=A Cautionary Tail|access-date=6 July 2020|archive-date=3 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203033952/http://acautionarytail.com/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="6" scope="row" | 2013 | ''[[Girl Rising (kvikmynd)|Girl Rising]]'' | rowspan="2" | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Girl Rising (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/girl_rising |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=18 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114181657/https://www.rottentomatoes.com/m/girl_rising/ |archive-date=14 November 2016 }}</ref> |- | ''[[Journey to the South Pacific]]'' |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Journey to the South Pacific (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/journey_to_the_south_pacific |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=8 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309061409/https://www.rottentomatoes.com/m/journey_to_the_south_pacific |archive-date=9 March 2017 }}</ref> |- | ''[[Blue Jasmine]]'' | Jeanette „Jasmine“ Francis | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Blue Jasmine: Woody Allen's excellent homage to A Streetcar Named Desire |url=http://www.tri-cityherald.com/2013/08/22/2529785/blue-jasmine-woody-allens-excellent.html |work=[[Tri-city Herald]] |date=22 August 2013 |access-date=17 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429161626/http://www.tri-cityherald.com/2013/08/22/2529785/blue-jasmine-woody-allens-excellent.html |archive-date=29 April 2014 }}</ref> |- | ''[[The Turning (kvikmynd frá 2013)|The Turning]]'' | {{sort|Lang|Gail Lang}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Turning (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_turning/ |work=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115000641/https://www.rottentomatoes.com/m/the_turning/ |archive-date=15 November 2016 }}</ref> |- | ''[[The Galapagos Affair]]'' | {{sort|Strauch|Dore Strauch}} (talsetning) | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Galapagos Affair: Satan Came To Eden (2014) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_galapagos_affair_satan_came_to_eden |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425181741/https://www.rottentomatoes.com/m/the_galapagos_affair_satan_came_to_eden/ |archive-date=25 April 2017 }}</ref> |- | ''[[Hobbitinn: Tortíming Smeygins]]'' (''The Hobbit: The Desolation of Smaug'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=The Hobbit: The Desolation of Smaug |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_hobbit_the_desolation_of_smaug |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=6 June 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211002940/https://www.rottentomatoes.com/m/the_hobbit_the_desolation_of_smaug/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2014 | ''[[The Monuments Men]]'' | Claire Simone | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Monuments Men|url=https://www.metacritic.com/movie/the-monuments-men/details |publisher=Metacritic |access-date=7 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315141706/http://www.metacritic.com/movie/the-monuments-men/details |archive-date=15 March 2014 }}</ref> |- | ''[[Að temja drekann sinn 2]]'' (''How to Train Your Dragon 2'') | Valka (talsetning) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title='How to Train Your Dragon 2' Movie Review |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/how-to-train-your-dragon-2-20140612 |first=Peter |last=Travers |magazine=[[Rolling Stone]] |date=28 June 2013 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122081602/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/how-to-train-your-dragon-2-20140612 |archive-date=22 January 2017 }}</ref> |- | ''[[Hobbitinn: Bardagi herjanna fimm]]'' (''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title='The Hobbit: Battle of the Five Armies' Review: Martin Freeman and Company End Trilogy, Provide Fan Service |url=https://www.thewrap.com/the-hobbit-the-battle-of-the-five-armies-review-martin-freeman-ian-mckellen-cate-blanchett/ |last=Kang |first=Inkoo |publisher=[[The Wrap]] |date=1 December 2014 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230030700/http://www.thewrap.com/the-hobbit-the-battle-of-the-five-armies-review-martin-freeman-ian-mckellen-cate-blanchett/ |archive-date=30 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" | 2015 | ''[[Knight of Cups (film)|Knight of Cups]]'' | Nancy | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Knight of Cups (2016) |url=https://www.metacritic.com/movie/knight-of-cups |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006213130/http://www.metacritic.com/movie/knight-of-cups |archive-date=6 October 2016 }}</ref> |- | ''[[Öskubuska (kvikmynd frá 2015)|Öskubuska]]'' (''Cinderella'') | {{sort|Tremaine|Lafði Tremaine}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/disneys-cinderella-berlin-review-773151 |title='Cinderella': Berlin Review |first=David |date=14 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115024849/http://www.hollywoodreporter.com/review/disneys-cinderella-berlin-review-773151 |archive-date=15 November 2015 |url-status=live |author=Rooney |work=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=14 February 2015 }}</ref> |- | ''[[Carol (kvikmynd)|Carol]]'' | {{sort|Aird|Carol Aird}} |Also executive producer |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Carol Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/carol |website=[[Metacritic]] |access-date=11 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160212005727/http://www.metacritic.com/movie/carol |archive-date=12 February 2016 }}</ref> |- | ''[[Truth (kvikmynd frá 2015)|Truth]]'' | {{sort|Mapes|[[Mary Mapes]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Cate Blanchett on Her Embarrassment of Riches With 'Carol' & 'Truth' |url=https://www.metacritic.com/movie/truth-2015 |publisher=Metacritic |access-date=10 July 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213123824/http://www.metacritic.com/movie/truth-2015 |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Manifesto (kvikmynd frá 2015)|Manifesto]]'' | Ýmsar persónur | Blanchett lék 13 hlutverk. |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.indiewire.com/2016/12/cate-blanchett-manifesto-julian-rosefeldt-armory-1201756470/ |title=Cate Blanchett In 'Manifesto': Julian Rosefeldt's Stunning Film Installation is a Masterclass in Performance — Review |last=Dry |first=Jude |date=15 December 2016 |publisher=IndieWire |access-date=15 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216172445/http://www.indiewire.com/2016/12/cate-blanchett-manifesto-julian-rosefeldt-armory-1201756470/ |archive-date=16 December 2016 }}</ref> |- ! scope=row | 2016 | ''[[Voyage of Time]]'' | Sögumaður (talsetning) | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Voyage of Time: Life's Journey (2016) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/voyage_of_time_lifes_journey |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104013021/https://www.rottentomatoes.com/m/voyage_of_time_lifes_journey/ |archive-date=4 November 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2017 | ''Red'' | Móðir | Stuttmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title='RED' Trailer: Cate Blanchett Goes High Art in Creepy Experimental Film Teaser |url=https://www.indiewire.com/2016/11/red-trailer-cate-blanchett-short-film-spider-like-1201746641/ |last=Calvario |first=Liz |date=15 November 2016 |access-date=6 July 2020 |archive-date=18 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218055719/https://www.indiewire.com/2016/11/red-trailer-cate-blanchett-short-film-spider-like-1201746641/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Með söng í hjarta]]'' (''Song to Song'') | Amanda | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Song to Song Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/song-to-song |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317031450/http://www.metacritic.com/movie/song-to-song |archive-date=17 March 2017 }}</ref> |- | ''[[Þór: Ragnarök]]'' (''Thor: Ragnarok'') | [[Hel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title=Thor: Ragnarok: Cate Blanchett, Jeff Goldblum, and more join cast |url=https://www.ew.com/article/2016/05/20/thor-ragnarok-cate-blanchett-jeff-goldblum-tessa-thompson? |first=Anthony |last=Breznican |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=20 May 2016 |access-date=20 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522001832/http://www.ew.com/article/2016/05/20/thor-ragnarok-cate-blanchett-jeff-goldblum-tessa-thompson |archive-date=22 May 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2018 | ''[[Ocean's 8]]'' | Lou | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=First Look: Sandra Bullock, Cate Blanchett, Sarah Paulson, Rihanna Ride Together in 'Ocean's 8' Photo |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/oceans-8-cast-photo-sandra-bullock-cate-blanchett-sarah-paulson-rihanna-team-first-look-969355 |first=Ashley |last=Lee |work=The Hollywood Reporter |date=30 January 2017 |access-date=20 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207085906/http://www.hollywoodreporter.com/news/oceans-8-cast-photo-sandra-bullock-cate-blanchett-sarah-paulson-rihanna-team-first-look-969355 |archive-date=7 February 2017 }}</ref> |- | ''[[The House with a Clock in Its Walls]]'' | {{sort|Zimmerman|Florence Zimmerman}} | | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|last1=D'Alessandro|first1=Anthony|title='The House With A Clock In Its Walls' Sets Alarm For Next September|url=https://deadline.com/2017/09/the-house-with-a-clock-in-its-walls-amblin-september-2018-release-date-1202177293/|website=Deadline|date=26 September 2017|access-date=29 September 2017|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331204655/https://deadline.com/2017/09/the-house-with-a-clock-in-its-walls-amblin-september-2018-release-date-1202177293/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Mowgli: Legend of the Jungle]]'' | Kaa (talsetning) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Jungle Book (2018) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/jungle_book_2018 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210020433/https://www.rottentomatoes.com/m/jungle_book_2018/ |archive-date=10 February 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2019 | ''[[Að telja drekann sinn 3]]'' (''How to Train Your Dragon: The Hidden World'') | Valka (talsetning) | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=''How to Train Your Dragon 3'' Pushed Back to 2017 |url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=122543 |publisher=ComingSoon.net |date=2 September 2014 |access-date=11 March 2019 |archive-date=5 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905213853/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=122543 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Where'd You Go, Bernadette (kvikmynd)|Where'd You Go, Bernadette]]'' | {{sort|Fox|Bernadette Fox}} | | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/cate-blanchett-talks-star-whered-839925|title=Cate Blanchett in Talks to Star in 'Where'd You Go, Bernadette?' Adaptation|publisher=TheHollywoodReporter.com|first=Borys|last=Kit|date=12 November 2015|access-date=10 July 2017|archive-date=15 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115023238/http://www.hollywoodreporter.com/news/cate-blanchett-talks-star-whered-839925|url-status=live}}</ref> |- | ''Sweet Tooth'' | Sögumaður (talsetning) | Stuttmynd | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.aftrs.edu.au/news/2019/sweet-tooth-trailer/|title=FIRST LOOK: SWEET TOOTH (2019) TRAILER|date=8 April 2019|access-date=6 July 2020|archive-date=14 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214134202/https://www.aftrs.edu.au/news/2019/sweet-tooth-trailer/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2021 | |''[[Don't Look Up]]'' | Brie Evantee | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://collider.com/cate-blanchett-jennifer-lawrence-adam-mckay-netflix-dont-look-up/|title=Exclusive: Cate Blanchett to Join Jennifer Lawrence in Adam McKay's Netflix Movie|website=[[Collider (website)|Collider]]|first=Jeff|last=Sneider|date=11 May 2020|access-date=18 November 2020|archive-date=17 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517051653/https://collider.com/cate-blanchett-jennifer-lawrence-adam-mckay-netflix-dont-look-up/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Nightmare Alley (kvikmynd frá 2021)|Nightmare Alley]]'' | Dr. {{sort|Ritter|Lilith Ritter}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/09/rooney-mara-guillermo-del-toro-nightmare-alley-bradley-cooper-cate-blanchett-fox-searchlight-1202710574/|title=Rooney Mara Joins Guillermo Del Toro's 'Nightmare Alley' At Fox Searchlight|first=Mike Jr.|last=Fleming|website=[[Deadline Hollywood]]|date=4 September 2019|access-date=11 November 2021|archive-date=4 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904153502/https://deadline.com/2019/09/rooney-mara-guillermo-del-toro-nightmare-alley-bradley-cooper-cate-blanchett-fox-searchlight-1202710574/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2022 | ''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' | Lydia Tár |Also executive producer | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web |last=Fleming |first=Mike Jr. |date=April 12, 2021 |title=Cate Blanchett, Todd Field Team On 'TAR' For Focus Features |url=https://deadline.com/2021/04/cate-blanchett-todd-field-tar-movie-focus-features-this-fall-in-berlin-1234732687/ |access-date=September 16, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]] |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205809/https://deadline.com/2021/04/cate-blanchett-todd-field-tar-movie-focus-features-this-fall-in-berlin-1234732687/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Gosi Guillermos del Toros]]'' (''Guillermo del Toro's Pinocchio'') | Spazzatura (talsetning) | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2020-08-19|title=Cate Blanchett, Ewan McGregor, Tilda Swinton & More Round Out Cast For Guillermo del Toro Netflix 'Pinocchio' Movie|url=https://deadline.com/2020/08/guillermo-del-toro-netflix-pinocchio-movie-cate-blanchett-ewan-mcgregor-tilda-swinton-more-round-out-cast-1203017507/|access-date=2020-08-22|website=Deadline|language=en|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819163433/https://deadline.com/2020/08/guillermo-del-toro-netflix-pinocchio-movie-cate-blanchett-ewan-mcgregor-tilda-swinton-more-round-out-cast-1203017507/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[The School for Good and Evil (kvikmynd)|The School for Good and Evil]]'' | Sagnaritarinn (talsetning) | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Oganesyan |first=Natalie |date=2022-06-22 |title=Cate Blanchett Cast in 'The School for Good and Evil' |url=https://www.thewrap.com/cate-blanchett-the-school-for-good-and-evil-casti/ |access-date=2022-07-27 |language=en-US |archive-date=7 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007222605/https://www.thewrap.com/cate-blanchett-the-school-for-good-and-evil-casti/ |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2023 | ''[[The New Boy]]'' | Systir Eileen | Einnig framleiðandi | style="text-align:center;"| <ref>{{Cite magazine |last=Jackson |first=Angelique |date=2022-02-10 |title=Cate Blanchett to Star in and Produce ''The New Boy'' from Indigenous Australian Filmmaker Warwick Thornton |url=https://variety.com/2022/film/news/cate-blanchett-warwick-thornton-new-boy-1235176637/ |access-date=2023-04-14 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414185345/https://variety.com/2022/film/news/cate-blanchett-warwick-thornton-new-boy-1235176637/ |url-status=live }}</ref> |- | ''Euphoria'' | Tiger (talsetning) | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2023/jun/03/euphoria-review-cate-blanchett-voices-a-tiger-in-this-visually-beautiful-takedown-of-capitalism-but-wheres-the-fury|title=''Euphoria'' review – Cate Blanchett voices a tiger in this visually beautiful takedown of capitalism, but where's the fury?|author=Tim Byrne|newspaper=[[The Guardian]]|date=3 June 2023|access-date=16 June 2023}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2024 | ''[[Rumours (kvikmynd frá 2024)|Rumours]]'' | Hilda Ortmann | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-guy-maddin-rumors-1235609551/|title=Cate Blanchett Boards Guy Maddin's 'Rumors' Dramedy|website=[[The Hollywood Reporter]]|author=Etan Vlessing|date=5 October 2023|access-date=6 November 2023|archive-date=6 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106135508/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-guy-maddin-rumors-1235609551/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Borderlands (kvikmynd)|Borderlands]]'' | Lilith | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web |last=N'Duka |first=Amanda |date=May 5, 2020 |title=Oscar Winner Cate Blanchett In Talks To Join 'Borderlands' Adaptation At Lionsgate |url=https://deadline.com/2020/05/cate-blanchett-borderlands-lionsgate-1202926685/ |access-date=January 27, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]] |archive-date=August 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815152347/https://deadline.com/2020/05/cate-blanchett-borderlands-lionsgate-1202926685/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2025 | ''[[Black Bag]]'' | Kathryn St. Jean | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Kit |first1=Borys |title=Cate Blanchett, Michael Fassbender Attached to Star in Steven Soderbergh Spy Thriller ''Black Bag'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-michael-fassbender-black-bag-1235793319/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=19 January 2024 |date=January 19, 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119231519/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-michael-fassbender-black-bag-1235793319/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Father Mother Sister Brother]]'' | Timothea | | style="text-align:center;"|<ref>[https://www.worldofreel.com/blog/2024/1/25/wijb5dzccyv4g1hgw3n3jhoc9kiowl Vicky Krieps Cast in Jim Jarmusch’s ‘Father, Mother, Sister, Brother']{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! scope="row" | 2027 | ''[[Að temja drekann sinn 2 (kvikmynd frá 2027)|Að temja drekann sinn 2]]'' (''How to Train Your Dragon 2'') | Valka | Í upptöku | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |last=Kit |first=Borys |date=2026-01-15 |title=‘How to Train Your Dragon 2’: Cate Blanchett Returning as Valka for Universal’s Live-Action Remake (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/how-to-train-your-dragon-2-cate-blanchett-1236474711/ |access-date=2026-03-15 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> |- ! scope=row rowspan="2" | Óvíst | [[Alpha Gang]] | Óvíst | Í eftirframleiðslu | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Keslassy |first1=Elsa |title=Cate Blanchett Joins Zellner Brothers' Alien Invasion Comedy 'Alpha Gang'; CAA Media Finance, MK2 Films to Launch Package at Cannes (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2024/film/global/cate-blanchett-zellner-brothers-alien-invasion-comedy-alpha-gang-caa-media-finance-mk2-films-1235995591/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=8 May 2024 |date=May 8, 2024}}</ref> |- | [[Sweetsick]] | Óvíst | Í tökum; einnig framleiðandi | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=D'Alessandro |first1=Anthony |title=Cate Blanchett Set For Alice Birch's Feature Directorial Debut 'Sweetsick' At Searchlight |url=https://deadline.com/2025/09/cate-blanchett-sweetsick-searchlight-1236511946/ |website=[[Deadline Hollywood|Deadline]] |access-date=1 October 2025 |date=8 September 2025}}</ref> |} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Blanchett, Cate}} {{f|1969}} [[Flokkur:Ástralskir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aukahlutverki]] eliyuxp0qh4whwibwav7v3oof47e03y 1960292 1960290 2026-04-17T10:22:45Z TKSnaevarr 53243 1960292 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Cate Blanchett | mynd = Cate Blanchett-63298 (cropped 2).jpg | mynd_texti = Cate Blanchett á [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|Kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] árið 2024. | fæðingarnafn = Catherine Élise Blanchett | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1969|4|15}} | fæðingarstaður = [[Melbourne]], [[Viktoría (ástralskt fylki)|Viktoríu]], [[Ástralía|Ástralíu]] | þjóðerni = [[Ástralía|Áströlsk]] | ár = 1990– | maki = {{gifting|[[Andrew Upton]]|1997}} | börn = 4 | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aukahlutverki fyrir ''[[Flugkappinn]]'' (2004) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Blue Jasmine]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = }} '''Catherine Élise Blanchett''' (f. 14. maí 1969) er [[Ástralía|ástralskur]] leikari{{efn|Blanchett vill frekar vera kölluð „leikari“ en „leikkona“.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2020/sep/03/cate-blanchett-says-she-would-rather-be-called-an-actor-than-an-actress|title=Cate Blanchett says she would rather be called an actor than an actress|newspaper=[[The Guardian]]|date=2 September 2020|access-date=5 December 2021|archive-date=29 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129172726/https://www.theguardian.com/film/2020/sep/03/cate-blanchett-says-she-would-rather-be-called-an-actor-than-an-actress|url-status=live}}</ref>}} og kvikmyndaframleiðandi. Hún er gjarnan talin meðal bestu leikara sinnar kynslóðar og er þekkt fyrir fjölbreyttan feril sinn í kvikmyndum og á sviði, bæði í sjálfstæðum myndum og stórmyndum. Blanchett hefur unnið fjölda verðlauna, meðal annars tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlaun]], fern [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]] og fern [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], auk þess sem hún hefur verið tilnefnd til þrennra [[Primetime Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlauna]], [[Laurence Olivier-verðlaunin|Laurence Olivier-verðlauna]] og [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]]. Blanchett nam leiklist við [[National Institute of Dramatic Art]] (NIDA), hóf feril sinn í áströlskum leikhúsum árið 1992 og birtist í fyrstu kvikmynd sinni árið 1997. Hún varð fræg á alþjóðavísu eftir að hún lék [[Elísabet 1.|Elísabetu 1. Englandsdrottningu]] í búningadramanu ''[[Elísabet (kvikmynd)|Elísabet]]'' (1998), sem skilaði henni fyrstu tilnefingu hennar til Óskarsverðlauna. Hún vann Óskarsverðlaunin sem besta leikkonan í aukahlutverki fyrir að leika [[Katharine Hepburn]] í ævisögulegu kvikmyndinni ''[[Flugkappinn]]'' (2004) og sem besta leikkonan í aðalhlutverki fyrir hlutverk sitt sem taugaveikluð fyrrum yfirstéttardama í gaman-dramamyndinni ''[[Blue Jasmine]]'' (2013). Blanchett hefur einnig verið tilnefnd til Óskarsverðlauna fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Hugleiðingar um hneyksli]]'' (2006), ''[[I'm Not There]]'' (2007), ''[[Elísabet I - gullöldin]]'' (2007), ''[[Carol (kvikmynd)|Carol]]'' (2015) og ''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' (2022). Hún er þar með sá ástralski leikari sem hefur fengið flestar Óskarsverðlaunatilnefningar. Meðal tekjuhæstu kvikmynda Blanchett má nefna þríleikina um ''[[Hringadróttinssaga (kvikmyndaröð)|Hringadróttinssögu]]'' (2001–2003) og ''[[Hobbitinn (kvikmyndaröð)|Hobbitann]]'' (2012–2014), ''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' (2008), ''[[Forvitnileg saga Benjamins Button]]'' (2008), ''[[Öskubuska (kvikmynd frá 2015)|Öskubuska]]'' (2015), ''[[Þór: Ragnarök]]'' (2017), ''[[Ocean's 8]]'' (2018) og ''[[Don't Look Up]]'' (2021). Blanchett hefur birst í rúmlega tuttugu leikritum. Ásamt eiginmanni sínum, [[Andrew Upton]], var hún listrænn stjórnandi [[Sydney Theatre Company|Leikfélagsins í Sydney]] frá 2008 til 2013. Á þessum tíma birtist Blanchett meðal annars í uppsetningum á ''[[Sporvagninn Girnd|Sporvagninum Girnd]]'', ''[[Vanja frændi|Vanja frænda]]'', ''[[Stór og smár|Stórum og smáum]]'' og ''[[Vinnukonurnar|Vinnukonunum]]''. Hún birtist í fyrsta sinn á [[Broadway]] árið 2017 í uppsetningu á ''[[Platonov]]'' og var tilnefnd til [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]] sem besta leikkonan í leikriti fyrir hlutverkið. Hún lék [[Phyllis Schlafly]] í þáttaröðinni ''[[Mrs. America (sjónvarpsþættir)|Mrs. America]]'' (2020) á [[FX on Hulu]] og blaðakonu í ''[[Disclaimer (sjónvarpsþættir)|Disclaimer]]'' (2024) og hlaut tilnefningar til Primetime Emmy-verðlauna sem besta leikkonan í smáþáttaröð eða kvikmynd fyrir bæði hlutverkin. Blanchett hefur hlotið ýmis heiðursverðlaun. Ríkisstjórn Ástralíu sæmdi hana [[Centenary Medal|aldarafmælisorðunni]] árið 2001 og hún var skipuð förunautur [[Ástralíuorðan|Ástralíuorðunnar]] árið 2017.<ref name="AC">{{cite news |url=https://www.smh.com.au/national/queens-birthday-2017-honours-the-full-list-20170609-gwokjh.html |title=Queen's Birthday 2017 Honours: The full list |date=12 June 2017 |newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614002224/http://www.smh.com.au/national/queens-birthday-2017-honours-the-full-list-20170609-gwokjh.html |archive-date=14 June 2017 |url-status=live }}</ref> Árið 2012 var hún skipuð riddari í [[Ordre des Arts et des Lettres|lista- og bréfaorðunni]] af ríkisstjórn Frakklands. Blanchett var heiðruð af [[Nýlistasafn New York|Nýlistasafni New York]] og hlaut heiðursverðlaun Kvikmyndastofnunar Bretlands árið 2015. Árið 2007 taldi tímaritið ''[[Time]]'' hana meðal 100 áhrifamestu einstaklinga í heimi. Hún var talin meðal hæst launuðu leikkvenna heims árið 2018. Hún hefur einnig hlotið heiðursdoktorsgráður frá [[Háskólinn í Nýju-Suður-Wales|Háskólanum í Nýju-Suður-Wales]], [[Háskólinn í Sydney|Háskólanum í Sydney]] og [[Macquarie-háskóli|Macquarie-háskóla]]. ==Kvikmyndaskrá== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ |- style="background:#ccc; text-align:center;" !scope="col"| Ár !scope="col"| Titill !scope="col"| Hlutverk !scope="col" class="unsortable"| Athugasemdir !scope=col class="unsortable" | {{abbr|Ath.|Athugasemdir}} |- ! scope=row | 1990 | ''[[Kaboria (kvikmynd)|Kaboria]]'' | Bandarísk klappstýra | Egypsk kvikmynd; statisti |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |url=http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film/cate-blanchett-on-madness-motherhood-and-working-with-woody-allen.22155506 |work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]] |title=Cate Blanchett on madness, motherhood and working with Woody Allen |date=20 September 2013 |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129021750/http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film/cate-blanchett-on-madness-motherhood-and-working-with-woody-allen.22155506 |archive-date=29 January 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! scope=row | 1996 | ''[[Parklands]]'' | Rosie |[[Stuttmynd]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Parklands (1996)|url=https://www.moviefone.com/movie/parklands/747/main/|publisher=[[Moviefone]]|access-date=19 May 2017|archive-date=7 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407053330/https://www.moviefone.com/movie/parklands/747/main/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1997 |''[[Paradísarvegur (kvikmynd frá 1997)|Paradísarvegur]]'' (''Paradise Road'') | {{sort|Macarthy|Susan Macarthy}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Paradise Road (1997) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/paradise_road |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210214601/https://www.rottentomatoes.com/m/paradise_road/ |archive-date=10 February 2017 }}</ref> |- | ''[[Lán var að hitta Lizzie]]'' (''Thank God He Met Lizzie'') | Lizzie | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|title=Review:'Thank God He Met Lizzie' |url=https://variety.com/1997/film/reviews/thank-god-he-met-lizzie-1117341175/ |last=Stratton |first=David |date=6 June 1997 |work=Variety |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230160258/http://variety.com/1997/film/reviews/thank-god-he-met-lizzie-1117341175/ |archive-date=30 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Óskar og Lúsinda (kvikmynd)|Óskar og Lúsinda]]'' (''Oscar and Lucinda'') | {{sort|Leplastrier|Lucinda Leplastrier}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Oscar and Lucinda (1997) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/oscar_and_lucinda |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202091706/https://www.rottentomatoes.com/m/oscar_and_lucinda/ |archive-date=2 February 2017 }}</ref> |- ! scope=row | 1998 | ''[[Elísabet (kvikmynd)|Elísabet]]'' (''Elizabeth'') | [[Elísabet 1.]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Elizabeth (1998)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1084153_elizabeth|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=17 May 2017|archive-date=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421090113/https://www.rottentomatoes.com/m/1084153_elizabeth|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" | 1999 | ''[[Efnilegur eiginmaður]]'' (''An Ideal Husband'') | {{sort|Chiltern|Lafði Gertrude Chiltern}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=AnIdeal Husband (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1091577_ideal_husband |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706184358/https://www.rottentomatoes.com/m/1091577_ideal_husband |archive-date=6 July 2017 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Bangers]]'' | Julie-Anne | Stuttmynd; einnig framleiðandi |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Bangers (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/bangers_1999 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502213148/http://www.rottentomatoes.com/m/bangers_1999 |archive-date=2 May 2016 }}</ref> |- | ''[[Flugdólgar]]'' (''Pushing Tin'') | {{sort|Falzone|Connie Falzone}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Pushing Tin (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/pushing_tin |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212072348/https://www.rottentomatoes.com/m/pushing_tin/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Gallokuð augu]]'' (''Eyes Wide Shut'') | Dularfull kona (rödd) | [[Cameo-hlutverk|Ekki nefnd á kreditlista]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Cate Blanchett Lent Her 'Warm and Sensual Voice' to Eyes Wide Shut |date=27 June 2019 |url=https://www.vulture.com/2019/06/cate-blanchett-eyes-wide-shut-cameo.html |publisher=Vulture |access-date=27 June 2019 |archive-date=27 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627171343/https://www.vulture.com/2019/06/cate-blanchett-eyes-wide-shut-cameo.html |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Hinn snjalli hr. Ripley]]'' (''The Talented Mr. Ripley'') | {{sort|Logue|Meredith Logue}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Talented Mr. Ripley (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/talented_mr_ripley/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212074251/https://www.rottentomatoes.com/m/talented_mr_ripley/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2000 | ''[[Hæfileikinn]]'' (''The Gift'') | {{sort|Wilson|Annabelle „Annie“ Wilson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Gift Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-gift |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151202141857/http://www.metacritic.com/movie/the-gift |archive-date=2 December 2015 }}</ref> |- | ''[[Maðurinn sem grét]]'' (''The Man Who Cried'') | Lola | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Man Who Cried (2000) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/man_who_cried/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212075836/https://www.rottentomatoes.com/m/man_who_cried/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2001 | ''[[Skipafréttir (kvikmynd)|Skipafréttir]]'' (''The Shipping News'') | {{sort|Quoyle|Petal Quoyle}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Shipping News Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-shipping-news |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213112508/http://www.metacritic.com/movie/the-shipping-news |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Charlotte Gray (kvikmynd)|Charlotte Gray]]'' | {{sort|Gray|Charlotte Gray}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Charlotte Gray Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/charlotte-gray |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082616/http://www.metacritic.com/movie/charlotte-gray |archive-date=5 March 2016 }}</ref> |- | ''[[Rænt og ruplað]]'' (''Bandits'') | {{sort|Wheeler|Kate Wheeler}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Bandits Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/bandits |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002083108/http://www.metacritic.com/movie/bandits |archive-date=2 October 2016 }}</ref> |- | ''[[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]'' (''The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring'') | rowspan="2"|[[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (2001) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_fellowship_of_the_ring |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204182350/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_fellowship_of_the_ring/ |archive-date=4 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2002 | ''[[Hringadróttinssaga: Tveggja turna tal]]'' (''The Lord of the Rings: The Two Towers'') | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Two Towers (2002) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_two_towers |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204182412/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_two_towers/ |archive-date=4 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Himnaríki (kvikmynd frá 2002)|Himnaríki]]'' (''Heaven'') | Philippa | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Heaven Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/heaven |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130042445/http://www.metacritic.com/movie/heaven |archive-date=30 January 2013 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2003 | ''[[Kaffi og vindlingar]]'' (''Coffee and Cigarettes'') | Hún sjálf / Shelly | Blanchett lék tvö hlutverk. |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|title=Coffee and Cigarettes (2004) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/coffee_and_cigarettes/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=30 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161336/https://www.rottentomatoes.com/m/coffee_and_cigarettes |archive-date=3 February 2017 }}</ref> |- | ''[[Veronica Guerin (kvikmynd)|Veronica Guerin]]'' | {{sort|Guerin|[[Veronica Guerin]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Veronica Guerin Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/veronica-guerin |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105013004/http://www.metacritic.com/movie/veronica-guerin |archive-date=5 November 2015 }}</ref> |- | ''[[Barnsránið]]'' (''The Missing'') | {{sort|Gilkeson|Magdalena „Maggie“ Gilkeson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Missing Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-missing |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213114413/http://www.metacritic.com/movie/the-missing |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Hringadróttinssaga: Hilmir snýr heim]]'' (''The Lord of the Rings: The Return of the King'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Return of the King (2003) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_return_of_the_king |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212070630/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_return_of_the_king/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2004 | ''[[Sjávarlífið]]'' (''The Life Aquatic with Steve Zissou'') | {{sort|Winslett|Jane Winslett-Richardson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Life Aquatic with Steve Zissou Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-life-aquatic-with-steve-zissou |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923042409/http://www.metacritic.com/movie/the-life-aquatic-with-steve-zissou |archive-date=23 September 2016 }}</ref> |- | ''[[Flugkappinn]]'' (''The Aviator'') | {{sort|Hepburn|[[Katharine Hepburn]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Aviator Movie Review |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-aviator-2004 |last=Ebert |first=Roger |work=Chicago Sun-Times |date=23 December 2004 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129155408/http://www.rogerebert.com/reviews/the-aviator-2004 |archive-date=29 January 2017 }}</ref> |- ! scope="row" | 2005 | ''[[Smáfiskar]]'' (''Little Fish'') | {{sort|Heart|Tracy Heart}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Clean and Dry, for Now, in Australia's Heroin Capital |url=https://www.nytimes.com/2006/02/24/movies/clean-and-dry-for-now-in-australias-heroin-capital.html |work=The New York Times |first=Stephen |last=Holden |date=24 February 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706072140/http://www.nytimes.com/2006/02/24/movies/clean-and-dry-for-now-in-australias-heroin-capital.html |archive-date=6 July 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2006 | ''[[Babel (kvikmynd)|Babel]]'' | {{sort|Jones|Susan Jones}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web |title=''Babel'' – Review |url=http://www.radiotimes.com/film/fktgrw/babel/ |last=Collins |first=Andrew |work=[[Radio Times]] |access-date=17 May 2017 |archive-date=25 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025132204/http://www.radiotimes.com/film/fktgrw/babel/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Góði Þjóðverjinn]]'' (''The Good German'') | {{sort|Brandt|Lena Brandt}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title=The Good German |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-good-german-20061121 |last=Travers |first=Peter |magazine=Rolling Stone |date=21 November 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160511230940/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-good-german-20061121 |archive-date=11 May 2016 }}</ref> |- | ''[[Hugleiðingar um hneyksli]]'' (''Notes on a Scandal'') | {{sort|Hart|Sheba Hart}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|title=Review: 'Notes on a Scandal' |url=https://variety.com/2006/film/awards/notes-on-a-scandal-2-1200511602/ |last=Chang |first=Justin |work=Variety |date=8 December 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702191033/http://variety.com/2006/film/awards/notes-on-a-scandal-2-1200511602/ |archive-date=2 July 2017 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2007 | ''[[Hot Fuzz]]'' | Janine | Smáhlutverk, ekki á kreditlista |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|url=https://filmschoolrejects.com/29-things-we-learned-from-the-hot-fuzz-commentary-9fb58657c408#.vix49byu1|title=29 Things We Learned From the 'Hot Fuzz' Commentary|last=Carr|first=Kevin|date=22 August 2013|newspaper=Film School Rejects|access-date=17 May 2017|archive-date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706182749/https://filmschoolrejects.com/29-things-we-learned-from-the-hot-fuzz-commentary-9fb58657c408/#.vix49byu1|url-status=live}}</ref> |- | ''[[In the Company of Actors]]'' | Hún sjálf | [[Heimildarmynd]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=In the Company of Actors (2007) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/in_the_company_of_actors |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706184427/https://www.rottentomatoes.com/m/in_the_company_of_actors |archive-date=6 July 2017 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Elísabet I - gullöldin]]'' (''Elizabeth: The Golden Age'') | [[Elísabet 1.]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071011/REVIEWS/710110302 |title=Reviews: Elizabeth: The Golden Age |first=Roger |last=Ebert |work=Chicago Sun-Times |date=12 October 2007 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930224331/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071011%2FREVIEWS%2F710110302 |archive-date=30 September 2012 }}</ref> |- | ''[[I'm Not There]]'' | Jude Quinn ([[Bob Dylan]]) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=I'm Not There Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/im-not-there |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518123115/http://www.metacritic.com/movie/im-not-there |archive-date=18 May 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2008 | ''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') | {{sort|Spalko|Irina Spalko}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080518/REVIEWS/969461084 |first=Roger |last=Ebert |work=Chicago Sun-Times |date=18 May 2008 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310214431/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20080518%2FREVIEWS%2F969461084 |archive-date=10 March 2013 }}</ref> |- | ''[[Forvitnileg saga Benjamins Button]]'' (''The Curious Case of Benjamin Button'') | {{sort|Fuller|Daisy Fuller}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=A Curious Life, From Old Age to Cradle |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/movies/moviesspecial/02kehr.html |last=Kehr |first=Dave |date=31 October 2008 |work=The New York Times |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811202628/http://www.nytimes.com/2008/11/02/movies/moviesspecial/02kehr.html |archive-date=11 August 2015 }}</ref> |- | ''[[Ponyo]]'' | Gran Mamare (talsetning) | Ensk talsetning |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Ponyo (2009) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/ponyo |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114235555/https://www.rottentomatoes.com/m/ponyo/ |archive-date=14 November 2016 }}</ref> |- ! scope=row | 2010 | ''[[Hrói höttur (kvikmynd frá 2010)|Hrói höttur]]'' (''Robin Hood'') | Lafði Marian | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Robin Hood |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/05/11/2010-05-11_robin_hood_arrow_isnt_on_the_mark.html |first=Joe |last=Neumaier |work=[[New York Daily News]] |date=11 May 2010 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100514154237/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/05/11/2010-05-11_robin_hood_arrow_isnt_on_the_mark.html |archive-date=14 May 2010 }}</ref> |- ! scope=row | 2011 | ''[[Hanna (kvikmynd)|Hanna]]'' | {{sort|Wiegler|Marissa Wiegler}} | |style="text-align: center;"|<ref name="Variety">{{cite journal|url=https://www.variety.com/review/VE1117944916/ |title=Hanna |last1=Chang |first1=Justin |date=30 March 2011 |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108010518/http://www.variety.com/review/VE1117944916/ |archive-date=8 November 2012 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2012 | ''[[Hobbitinn: Óvænt ferðalag]]'' (''The Hobbit: An Unexpected Journey'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/movie/hobbit-an-unexpected-journey/review/397416 |last=McCarthy |first=Todd |title=The Hobbit Review |work=The Hollywood Reporter |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924162907/http://www.hollywoodreporter.com/movie/hobbit-an-unexpected-journey/review/397416 |archive-date=24 September 2015 }}</ref> |- | ''A Cautionary Tail'' | rowspan="3"| Sögumaður (talsetning) | Stuttmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.acautionarytail.com/|title=A Cautionary Tail|access-date=6 July 2020|archive-date=3 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203033952/http://acautionarytail.com/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="6" scope="row" | 2013 | ''[[Girl Rising (kvikmynd)|Girl Rising]]'' | rowspan="2" | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Girl Rising (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/girl_rising |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=18 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114181657/https://www.rottentomatoes.com/m/girl_rising/ |archive-date=14 November 2016 }}</ref> |- | ''[[Journey to the South Pacific]]'' |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Journey to the South Pacific (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/journey_to_the_south_pacific |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=8 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309061409/https://www.rottentomatoes.com/m/journey_to_the_south_pacific |archive-date=9 March 2017 }}</ref> |- | ''[[Blue Jasmine]]'' | Jeanette „Jasmine“ Francis | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Blue Jasmine: Woody Allen's excellent homage to A Streetcar Named Desire |url=http://www.tri-cityherald.com/2013/08/22/2529785/blue-jasmine-woody-allens-excellent.html |work=[[Tri-city Herald]] |date=22 August 2013 |access-date=17 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429161626/http://www.tri-cityherald.com/2013/08/22/2529785/blue-jasmine-woody-allens-excellent.html |archive-date=29 April 2014 }}</ref> |- | ''[[The Turning (kvikmynd frá 2013)|The Turning]]'' | {{sort|Lang|Gail Lang}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Turning (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_turning/ |work=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115000641/https://www.rottentomatoes.com/m/the_turning/ |archive-date=15 November 2016 }}</ref> |- | ''[[The Galapagos Affair]]'' | {{sort|Strauch|Dore Strauch}} (talsetning) | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Galapagos Affair: Satan Came To Eden (2014) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_galapagos_affair_satan_came_to_eden |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425181741/https://www.rottentomatoes.com/m/the_galapagos_affair_satan_came_to_eden/ |archive-date=25 April 2017 }}</ref> |- | ''[[Hobbitinn: Tortíming Smeygins]]'' (''The Hobbit: The Desolation of Smaug'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=The Hobbit: The Desolation of Smaug |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_hobbit_the_desolation_of_smaug |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=6 June 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211002940/https://www.rottentomatoes.com/m/the_hobbit_the_desolation_of_smaug/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2014 | ''[[The Monuments Men]]'' | Claire Simone | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Monuments Men|url=https://www.metacritic.com/movie/the-monuments-men/details |publisher=Metacritic |access-date=7 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315141706/http://www.metacritic.com/movie/the-monuments-men/details |archive-date=15 March 2014 }}</ref> |- | ''[[Að temja drekann sinn 2]]'' (''How to Train Your Dragon 2'') | Valka (talsetning) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title='How to Train Your Dragon 2' Movie Review |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/how-to-train-your-dragon-2-20140612 |first=Peter |last=Travers |magazine=[[Rolling Stone]] |date=28 June 2013 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122081602/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/how-to-train-your-dragon-2-20140612 |archive-date=22 January 2017 }}</ref> |- | ''[[Hobbitinn: Bardagi herjanna fimm]]'' (''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title='The Hobbit: Battle of the Five Armies' Review: Martin Freeman and Company End Trilogy, Provide Fan Service |url=https://www.thewrap.com/the-hobbit-the-battle-of-the-five-armies-review-martin-freeman-ian-mckellen-cate-blanchett/ |last=Kang |first=Inkoo |publisher=[[The Wrap]] |date=1 December 2014 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230030700/http://www.thewrap.com/the-hobbit-the-battle-of-the-five-armies-review-martin-freeman-ian-mckellen-cate-blanchett/ |archive-date=30 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" | 2015 | ''[[Knight of Cups (film)|Knight of Cups]]'' | Nancy | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Knight of Cups (2016) |url=https://www.metacritic.com/movie/knight-of-cups |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006213130/http://www.metacritic.com/movie/knight-of-cups |archive-date=6 October 2016 }}</ref> |- | ''[[Öskubuska (kvikmynd frá 2015)|Öskubuska]]'' (''Cinderella'') | {{sort|Tremaine|Lafði Tremaine}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/disneys-cinderella-berlin-review-773151 |title='Cinderella': Berlin Review |first=David |date=14 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115024849/http://www.hollywoodreporter.com/review/disneys-cinderella-berlin-review-773151 |archive-date=15 November 2015 |url-status=live |author=Rooney |work=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=14 February 2015 }}</ref> |- | ''[[Carol (kvikmynd)|Carol]]'' | {{sort|Aird|Carol Aird}} |Einnig aðalframleiðandi |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Carol Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/carol |website=[[Metacritic]] |access-date=11 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160212005727/http://www.metacritic.com/movie/carol |archive-date=12 February 2016 }}</ref> |- | ''[[Truth (kvikmynd frá 2015)|Truth]]'' | {{sort|Mapes|[[Mary Mapes]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Cate Blanchett on Her Embarrassment of Riches With 'Carol' & 'Truth' |url=https://www.metacritic.com/movie/truth-2015 |publisher=Metacritic |access-date=10 July 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213123824/http://www.metacritic.com/movie/truth-2015 |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Manifesto (kvikmynd frá 2015)|Manifesto]]'' | Ýmsar persónur | Blanchett lék 13 hlutverk. |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.indiewire.com/2016/12/cate-blanchett-manifesto-julian-rosefeldt-armory-1201756470/ |title=Cate Blanchett In 'Manifesto': Julian Rosefeldt's Stunning Film Installation is a Masterclass in Performance — Review |last=Dry |first=Jude |date=15 December 2016 |publisher=IndieWire |access-date=15 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216172445/http://www.indiewire.com/2016/12/cate-blanchett-manifesto-julian-rosefeldt-armory-1201756470/ |archive-date=16 December 2016 }}</ref> |- ! scope=row | 2016 | ''[[Voyage of Time]]'' | Sögumaður (talsetning) | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Voyage of Time: Life's Journey (2016) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/voyage_of_time_lifes_journey |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104013021/https://www.rottentomatoes.com/m/voyage_of_time_lifes_journey/ |archive-date=4 November 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2017 | ''Red'' | Móðir | Stuttmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title='RED' Trailer: Cate Blanchett Goes High Art in Creepy Experimental Film Teaser |url=https://www.indiewire.com/2016/11/red-trailer-cate-blanchett-short-film-spider-like-1201746641/ |last=Calvario |first=Liz |date=15 November 2016 |access-date=6 July 2020 |archive-date=18 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218055719/https://www.indiewire.com/2016/11/red-trailer-cate-blanchett-short-film-spider-like-1201746641/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Með söng í hjarta]]'' (''Song to Song'') | Amanda | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Song to Song Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/song-to-song |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317031450/http://www.metacritic.com/movie/song-to-song |archive-date=17 March 2017 }}</ref> |- | ''[[Þór: Ragnarök]]'' (''Thor: Ragnarok'') | [[Hel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title=Thor: Ragnarok: Cate Blanchett, Jeff Goldblum, and more join cast |url=https://www.ew.com/article/2016/05/20/thor-ragnarok-cate-blanchett-jeff-goldblum-tessa-thompson? |first=Anthony |last=Breznican |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=20 May 2016 |access-date=20 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522001832/http://www.ew.com/article/2016/05/20/thor-ragnarok-cate-blanchett-jeff-goldblum-tessa-thompson |archive-date=22 May 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2018 | ''[[Ocean's 8]]'' | Lou | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=First Look: Sandra Bullock, Cate Blanchett, Sarah Paulson, Rihanna Ride Together in 'Ocean's 8' Photo |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/oceans-8-cast-photo-sandra-bullock-cate-blanchett-sarah-paulson-rihanna-team-first-look-969355 |first=Ashley |last=Lee |work=The Hollywood Reporter |date=30 January 2017 |access-date=20 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207085906/http://www.hollywoodreporter.com/news/oceans-8-cast-photo-sandra-bullock-cate-blanchett-sarah-paulson-rihanna-team-first-look-969355 |archive-date=7 February 2017 }}</ref> |- | ''[[The House with a Clock in Its Walls]]'' | {{sort|Zimmerman|Florence Zimmerman}} | | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|last1=D'Alessandro|first1=Anthony|title='The House With A Clock In Its Walls' Sets Alarm For Next September|url=https://deadline.com/2017/09/the-house-with-a-clock-in-its-walls-amblin-september-2018-release-date-1202177293/|website=Deadline|date=26 September 2017|access-date=29 September 2017|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331204655/https://deadline.com/2017/09/the-house-with-a-clock-in-its-walls-amblin-september-2018-release-date-1202177293/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Mowgli: Legend of the Jungle]]'' | Kaa (talsetning) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Jungle Book (2018) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/jungle_book_2018 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210020433/https://www.rottentomatoes.com/m/jungle_book_2018/ |archive-date=10 February 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2019 | ''[[Að telja drekann sinn 3]]'' (''How to Train Your Dragon: The Hidden World'') | Valka (talsetning) | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=''How to Train Your Dragon 3'' Pushed Back to 2017 |url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=122543 |publisher=ComingSoon.net |date=2 September 2014 |access-date=11 March 2019 |archive-date=5 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905213853/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=122543 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Where'd You Go, Bernadette (kvikmynd)|Where'd You Go, Bernadette]]'' | {{sort|Fox|Bernadette Fox}} | | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/cate-blanchett-talks-star-whered-839925|title=Cate Blanchett in Talks to Star in 'Where'd You Go, Bernadette?' Adaptation|publisher=TheHollywoodReporter.com|first=Borys|last=Kit|date=12 November 2015|access-date=10 July 2017|archive-date=15 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115023238/http://www.hollywoodreporter.com/news/cate-blanchett-talks-star-whered-839925|url-status=live}}</ref> |- | ''Sweet Tooth'' | Sögumaður (talsetning) | Stuttmynd | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.aftrs.edu.au/news/2019/sweet-tooth-trailer/|title=FIRST LOOK: SWEET TOOTH (2019) TRAILER|date=8 April 2019|access-date=6 July 2020|archive-date=14 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214134202/https://www.aftrs.edu.au/news/2019/sweet-tooth-trailer/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2021 | |''[[Don't Look Up]]'' | Brie Evantee | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://collider.com/cate-blanchett-jennifer-lawrence-adam-mckay-netflix-dont-look-up/|title=Exclusive: Cate Blanchett to Join Jennifer Lawrence in Adam McKay's Netflix Movie|website=[[Collider (website)|Collider]]|first=Jeff|last=Sneider|date=11 May 2020|access-date=18 November 2020|archive-date=17 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517051653/https://collider.com/cate-blanchett-jennifer-lawrence-adam-mckay-netflix-dont-look-up/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Nightmare Alley (kvikmynd frá 2021)|Nightmare Alley]]'' | Dr. {{sort|Ritter|Lilith Ritter}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/09/rooney-mara-guillermo-del-toro-nightmare-alley-bradley-cooper-cate-blanchett-fox-searchlight-1202710574/|title=Rooney Mara Joins Guillermo Del Toro's 'Nightmare Alley' At Fox Searchlight|first=Mike Jr.|last=Fleming|website=[[Deadline Hollywood]]|date=4 September 2019|access-date=11 November 2021|archive-date=4 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904153502/https://deadline.com/2019/09/rooney-mara-guillermo-del-toro-nightmare-alley-bradley-cooper-cate-blanchett-fox-searchlight-1202710574/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2022 | ''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' | Lydia Tár |Also executive producer | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web |last=Fleming |first=Mike Jr. |date=April 12, 2021 |title=Cate Blanchett, Todd Field Team On 'TAR' For Focus Features |url=https://deadline.com/2021/04/cate-blanchett-todd-field-tar-movie-focus-features-this-fall-in-berlin-1234732687/ |access-date=September 16, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]] |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205809/https://deadline.com/2021/04/cate-blanchett-todd-field-tar-movie-focus-features-this-fall-in-berlin-1234732687/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Gosi Guillermos del Toros]]'' (''Guillermo del Toro's Pinocchio'') | Spazzatura (talsetning) | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2020-08-19|title=Cate Blanchett, Ewan McGregor, Tilda Swinton & More Round Out Cast For Guillermo del Toro Netflix 'Pinocchio' Movie|url=https://deadline.com/2020/08/guillermo-del-toro-netflix-pinocchio-movie-cate-blanchett-ewan-mcgregor-tilda-swinton-more-round-out-cast-1203017507/|access-date=2020-08-22|website=Deadline|language=en|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819163433/https://deadline.com/2020/08/guillermo-del-toro-netflix-pinocchio-movie-cate-blanchett-ewan-mcgregor-tilda-swinton-more-round-out-cast-1203017507/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[The School for Good and Evil (kvikmynd)|The School for Good and Evil]]'' | Sagnaritarinn (talsetning) | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Oganesyan |first=Natalie |date=2022-06-22 |title=Cate Blanchett Cast in 'The School for Good and Evil' |url=https://www.thewrap.com/cate-blanchett-the-school-for-good-and-evil-casti/ |access-date=2022-07-27 |language=en-US |archive-date=7 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007222605/https://www.thewrap.com/cate-blanchett-the-school-for-good-and-evil-casti/ |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2023 | ''[[The New Boy]]'' | Systir Eileen | Einnig framleiðandi | style="text-align:center;"| <ref>{{Cite magazine |last=Jackson |first=Angelique |date=2022-02-10 |title=Cate Blanchett to Star in and Produce ''The New Boy'' from Indigenous Australian Filmmaker Warwick Thornton |url=https://variety.com/2022/film/news/cate-blanchett-warwick-thornton-new-boy-1235176637/ |access-date=2023-04-14 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414185345/https://variety.com/2022/film/news/cate-blanchett-warwick-thornton-new-boy-1235176637/ |url-status=live }}</ref> |- | ''Euphoria'' | Tiger (talsetning) | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2023/jun/03/euphoria-review-cate-blanchett-voices-a-tiger-in-this-visually-beautiful-takedown-of-capitalism-but-wheres-the-fury|title=''Euphoria'' review – Cate Blanchett voices a tiger in this visually beautiful takedown of capitalism, but where's the fury?|author=Tim Byrne|newspaper=[[The Guardian]]|date=3 June 2023|access-date=16 June 2023}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2024 | ''[[Rumours (kvikmynd frá 2024)|Rumours]]'' | Hilda Ortmann | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-guy-maddin-rumors-1235609551/|title=Cate Blanchett Boards Guy Maddin's 'Rumors' Dramedy|website=[[The Hollywood Reporter]]|author=Etan Vlessing|date=5 October 2023|access-date=6 November 2023|archive-date=6 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106135508/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-guy-maddin-rumors-1235609551/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Borderlands (kvikmynd)|Borderlands]]'' | Lilith | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web |last=N'Duka |first=Amanda |date=May 5, 2020 |title=Oscar Winner Cate Blanchett In Talks To Join 'Borderlands' Adaptation At Lionsgate |url=https://deadline.com/2020/05/cate-blanchett-borderlands-lionsgate-1202926685/ |access-date=January 27, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]] |archive-date=August 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815152347/https://deadline.com/2020/05/cate-blanchett-borderlands-lionsgate-1202926685/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2025 | ''[[Black Bag]]'' | Kathryn St. Jean | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Kit |first1=Borys |title=Cate Blanchett, Michael Fassbender Attached to Star in Steven Soderbergh Spy Thriller ''Black Bag'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-michael-fassbender-black-bag-1235793319/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=19 January 2024 |date=January 19, 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119231519/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-michael-fassbender-black-bag-1235793319/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Father Mother Sister Brother]]'' | Timothea | | style="text-align:center;"|<ref>[https://www.worldofreel.com/blog/2024/1/25/wijb5dzccyv4g1hgw3n3jhoc9kiowl Vicky Krieps Cast in Jim Jarmusch’s ‘Father, Mother, Sister, Brother']{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! scope="row" | 2027 | ''[[Að temja drekann sinn 2 (kvikmynd frá 2027)|Að temja drekann sinn 2]]'' (''How to Train Your Dragon 2'') | Valka | Í tökum | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |last=Kit |first=Borys |date=2026-01-15 |title=‘How to Train Your Dragon 2’: Cate Blanchett Returning as Valka for Universal’s Live-Action Remake (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/how-to-train-your-dragon-2-cate-blanchett-1236474711/ |access-date=2026-03-15 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> |- ! scope=row rowspan="2" | Óvíst | [[Alpha Gang]] | Óvíst | Í eftirframleiðslu | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Keslassy |first1=Elsa |title=Cate Blanchett Joins Zellner Brothers' Alien Invasion Comedy 'Alpha Gang'; CAA Media Finance, MK2 Films to Launch Package at Cannes (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2024/film/global/cate-blanchett-zellner-brothers-alien-invasion-comedy-alpha-gang-caa-media-finance-mk2-films-1235995591/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=8 May 2024 |date=May 8, 2024}}</ref> |- | [[Sweetsick]] | Óvíst | Í tökum; einnig framleiðandi | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=D'Alessandro |first1=Anthony |title=Cate Blanchett Set For Alice Birch's Feature Directorial Debut 'Sweetsick' At Searchlight |url=https://deadline.com/2025/09/cate-blanchett-sweetsick-searchlight-1236511946/ |website=[[Deadline Hollywood|Deadline]] |access-date=1 October 2025 |date=8 September 2025}}</ref> |} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Blanchett, Cate}} {{f|1969}} [[Flokkur:Ástralskir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aukahlutverki]] kg0h6q53smlomow4c3wkgu4grb7t5jh 1960309 1960292 2026-04-17T11:25:18Z TKSnaevarr 53243 1960309 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Cate Blanchett | mynd = Cate Blanchett-63298 (cropped 2).jpg | mynd_texti = Cate Blanchett á [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|Kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] árið 2024. | fæðingarnafn = Catherine Élise Blanchett | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1969|4|15}} | fæðingarstaður = [[Melbourne]], [[Viktoría (ástralskt fylki)|Viktoríu]], [[Ástralía|Ástralíu]] | þjóðerni = [[Ástralía|Áströlsk]] | ár = 1990– | maki = {{gifting|[[Andrew Upton]]|1997}} | börn = 4 | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aukahlutverki fyrir ''[[Flugkappinn]]'' (2004) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Blue Jasmine]]'' (1995)}} | emmy-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = }} '''Catherine Élise Blanchett''' (f. 14. maí 1969) er [[Ástralía|ástralskur]] leikari{{efn|Blanchett vill frekar vera kölluð „leikari“ en „leikkona“.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2020/sep/03/cate-blanchett-says-she-would-rather-be-called-an-actor-than-an-actress|title=Cate Blanchett says she would rather be called an actor than an actress|newspaper=[[The Guardian]]|date=2 September 2020|access-date=5 December 2021|archive-date=29 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129172726/https://www.theguardian.com/film/2020/sep/03/cate-blanchett-says-she-would-rather-be-called-an-actor-than-an-actress|url-status=live}}</ref>}} og kvikmyndaframleiðandi. Hún er gjarnan talin meðal bestu leikara sinnar kynslóðar og er þekkt fyrir fjölbreyttan feril sinn í kvikmyndum og á sviði, bæði í sjálfstæðum myndum og stórmyndum. Blanchett hefur unnið fjölda verðlauna, meðal annars tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlaun]], fern [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]] og fern [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], auk þess sem hún hefur verið tilnefnd til þrennra [[Primetime Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlauna]], [[Laurence Olivier-verðlaunin|Laurence Olivier-verðlauna]] og [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]]. Blanchett nam leiklist við [[National Institute of Dramatic Art]] (NIDA), hóf feril sinn í áströlskum leikhúsum árið 1992 og birtist í fyrstu kvikmynd sinni árið 1997. Hún varð fræg á alþjóðavísu eftir að hún lék [[Elísabet 1.|Elísabetu 1. Englandsdrottningu]] í búningadramanu ''[[Elísabet (kvikmynd)|Elísabet]]'' (1998), sem skilaði henni fyrstu tilnefingu hennar til Óskarsverðlauna. Hún vann Óskarsverðlaunin sem besta leikkonan í aukahlutverki fyrir að leika [[Katharine Hepburn]] í ævisögulegu kvikmyndinni ''[[Flugkappinn]]'' (2004) og sem besta leikkonan í aðalhlutverki fyrir hlutverk sitt sem taugaveikluð fyrrum yfirstéttardama í gaman-dramamyndinni ''[[Blue Jasmine]]'' (2013). Blanchett hefur einnig verið tilnefnd til Óskarsverðlauna fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Hugleiðingar um hneyksli]]'' (2006), ''[[I'm Not There]]'' (2007), ''[[Elísabet I - gullöldin]]'' (2007), ''[[Carol (kvikmynd)|Carol]]'' (2015) og ''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' (2022). Hún er þar með sá ástralski leikari sem hefur fengið flestar Óskarsverðlaunatilnefningar. Meðal tekjuhæstu kvikmynda Blanchett má nefna þríleikina um ''[[Hringadróttinssaga (kvikmyndaröð)|Hringadróttinssögu]]'' (2001–2003) og ''[[Hobbitinn (kvikmyndaröð)|Hobbitann]]'' (2012–2014), ''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' (2008), ''[[Forvitnileg saga Benjamins Button]]'' (2008), ''[[Öskubuska (kvikmynd frá 2015)|Öskubuska]]'' (2015), ''[[Þór: Ragnarök]]'' (2017), ''[[Ocean's 8]]'' (2018) og ''[[Don't Look Up]]'' (2021). Blanchett hefur birst í rúmlega tuttugu leikritum. Ásamt eiginmanni sínum, [[Andrew Upton]], var hún listrænn stjórnandi [[Sydney Theatre Company|Leikfélagsins í Sydney]] frá 2008 til 2013. Á þessum tíma birtist Blanchett meðal annars í uppsetningum á ''[[Sporvagninn Girnd|Sporvagninum Girnd]]'', ''[[Vanja frændi|Vanja frænda]]'', ''[[Stór og smár|Stórum og smáum]]'' og ''[[Vinnukonurnar|Vinnukonunum]]''. Hún birtist í fyrsta sinn á [[Broadway]] árið 2017 í uppsetningu á ''[[Platonov]]'' og var tilnefnd til [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]] sem besta leikkonan í leikriti fyrir hlutverkið. Hún lék [[Phyllis Schlafly]] í þáttaröðinni ''[[Mrs. America (sjónvarpsþættir)|Mrs. America]]'' (2020) á [[FX on Hulu]] og blaðakonu í ''[[Disclaimer (sjónvarpsþættir)|Disclaimer]]'' (2024) og hlaut tilnefningar til Primetime Emmy-verðlauna sem besta leikkonan í smáþáttaröð eða kvikmynd fyrir bæði hlutverkin. Blanchett hefur hlotið ýmis heiðursverðlaun. Ríkisstjórn Ástralíu sæmdi hana [[Centenary Medal|aldarafmælisorðunni]] árið 2001 og hún var skipuð förunautur [[Ástralíuorðan|Ástralíuorðunnar]] árið 2017.<ref name="AC">{{cite news |url=https://www.smh.com.au/national/queens-birthday-2017-honours-the-full-list-20170609-gwokjh.html |title=Queen's Birthday 2017 Honours: The full list |date=12 June 2017 |newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614002224/http://www.smh.com.au/national/queens-birthday-2017-honours-the-full-list-20170609-gwokjh.html |archive-date=14 June 2017 |url-status=live }}</ref> Árið 2012 var hún skipuð riddari í [[Ordre des Arts et des Lettres|lista- og bréfaorðunni]] af ríkisstjórn Frakklands. Blanchett var heiðruð af [[Nýlistasafn New York|Nýlistasafni New York]] og hlaut heiðursverðlaun Kvikmyndastofnunar Bretlands árið 2015. Árið 2007 taldi tímaritið ''[[Time]]'' hana meðal 100 áhrifamestu einstaklinga í heimi. Hún var talin meðal hæst launuðu leikkvenna heims árið 2018. Hún hefur einnig hlotið heiðursdoktorsgráður frá [[Háskólinn í Nýju-Suður-Wales|Háskólanum í Nýju-Suður-Wales]], [[Háskólinn í Sydney|Háskólanum í Sydney]] og [[Macquarie-háskóli|Macquarie-háskóla]]. ==Kvikmyndaskrá== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ |- style="background:#ccc; text-align:center;" !scope="col"| Ár !scope="col"| Titill !scope="col"| Hlutverk !scope="col" class="unsortable"| Athugasemdir !scope=col class="unsortable" | {{abbr|Ath.|Athugasemdir}} |- ! scope=row | 1990 | ''[[Kaboria (kvikmynd)|Kaboria]]'' | Bandarísk klappstýra | Egypsk kvikmynd; statisti |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |url=http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film/cate-blanchett-on-madness-motherhood-and-working-with-woody-allen.22155506 |work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]] |title=Cate Blanchett on madness, motherhood and working with Woody Allen |date=20 September 2013 |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129021750/http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film/cate-blanchett-on-madness-motherhood-and-working-with-woody-allen.22155506 |archive-date=29 January 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! scope=row | 1996 | ''[[Parklands]]'' | Rosie |[[Stuttmynd]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Parklands (1996)|url=https://www.moviefone.com/movie/parklands/747/main/|publisher=[[Moviefone]]|access-date=19 May 2017|archive-date=7 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407053330/https://www.moviefone.com/movie/parklands/747/main/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1997 |''[[Paradísarvegur (kvikmynd frá 1997)|Paradísarvegur]]'' (''Paradise Road'') | {{sort|Macarthy|Susan Macarthy}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Paradise Road (1997) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/paradise_road |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210214601/https://www.rottentomatoes.com/m/paradise_road/ |archive-date=10 February 2017 }}</ref> |- | ''[[Lán var að hitta Lizzie]]'' (''Thank God He Met Lizzie'') | Lizzie | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|title=Review:'Thank God He Met Lizzie' |url=https://variety.com/1997/film/reviews/thank-god-he-met-lizzie-1117341175/ |last=Stratton |first=David |date=6 June 1997 |work=Variety |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230160258/http://variety.com/1997/film/reviews/thank-god-he-met-lizzie-1117341175/ |archive-date=30 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Óskar og Lúsinda (kvikmynd)|Óskar og Lúsinda]]'' (''Oscar and Lucinda'') | {{sort|Leplastrier|Lucinda Leplastrier}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Oscar and Lucinda (1997) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/oscar_and_lucinda |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202091706/https://www.rottentomatoes.com/m/oscar_and_lucinda/ |archive-date=2 February 2017 }}</ref> |- ! scope=row | 1998 | ''[[Elísabet (kvikmynd)|Elísabet]]'' (''Elizabeth'') | [[Elísabet 1.]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Elizabeth (1998)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1084153_elizabeth|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=17 May 2017|archive-date=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421090113/https://www.rottentomatoes.com/m/1084153_elizabeth|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" | 1999 | ''[[Efnilegur eiginmaður]]'' (''An Ideal Husband'') | {{sort|Chiltern|Lafði Gertrude Chiltern}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=AnIdeal Husband (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1091577_ideal_husband |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706184358/https://www.rottentomatoes.com/m/1091577_ideal_husband |archive-date=6 July 2017 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Bangers]]'' | Julie-Anne | Stuttmynd; einnig framleiðandi |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Bangers (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/bangers_1999 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502213148/http://www.rottentomatoes.com/m/bangers_1999 |archive-date=2 May 2016 }}</ref> |- | ''[[Flugdólgar]]'' (''Pushing Tin'') | {{sort|Falzone|Connie Falzone}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Pushing Tin (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/pushing_tin |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212072348/https://www.rottentomatoes.com/m/pushing_tin/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Gallokuð augu]]'' (''Eyes Wide Shut'') | Dularfull kona (rödd) | [[Cameo-hlutverk|Ekki nefnd á kreditlista]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Cate Blanchett Lent Her 'Warm and Sensual Voice' to Eyes Wide Shut |date=27 June 2019 |url=https://www.vulture.com/2019/06/cate-blanchett-eyes-wide-shut-cameo.html |publisher=Vulture |access-date=27 June 2019 |archive-date=27 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627171343/https://www.vulture.com/2019/06/cate-blanchett-eyes-wide-shut-cameo.html |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Hinn snjalli hr. Ripley]]'' (''The Talented Mr. Ripley'') | {{sort|Logue|Meredith Logue}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Talented Mr. Ripley (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/talented_mr_ripley/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212074251/https://www.rottentomatoes.com/m/talented_mr_ripley/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2000 | ''[[Hæfileikinn]]'' (''The Gift'') | {{sort|Wilson|Annabelle „Annie“ Wilson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Gift Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-gift |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151202141857/http://www.metacritic.com/movie/the-gift |archive-date=2 December 2015 }}</ref> |- | ''[[Maðurinn sem grét]]'' (''The Man Who Cried'') | Lola | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Man Who Cried (2000) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/man_who_cried/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212075836/https://www.rottentomatoes.com/m/man_who_cried/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2001 | ''[[Skipafréttir (kvikmynd)|Skipafréttir]]'' (''The Shipping News'') | {{sort|Quoyle|Petal Quoyle}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Shipping News Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-shipping-news |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213112508/http://www.metacritic.com/movie/the-shipping-news |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Charlotte Gray (kvikmynd)|Charlotte Gray]]'' | {{sort|Gray|Charlotte Gray}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Charlotte Gray Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/charlotte-gray |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082616/http://www.metacritic.com/movie/charlotte-gray |archive-date=5 March 2016 }}</ref> |- | ''[[Rænt og ruplað]]'' (''Bandits'') | {{sort|Wheeler|Kate Wheeler}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Bandits Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/bandits |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002083108/http://www.metacritic.com/movie/bandits |archive-date=2 October 2016 }}</ref> |- | ''[[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]'' (''The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring'') | rowspan="2"|[[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (2001) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_fellowship_of_the_ring |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204182350/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_fellowship_of_the_ring/ |archive-date=4 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2002 | ''[[Hringadróttinssaga: Tveggja turna tal]]'' (''The Lord of the Rings: The Two Towers'') | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Two Towers (2002) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_two_towers |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204182412/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_two_towers/ |archive-date=4 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Himnaríki (kvikmynd frá 2002)|Himnaríki]]'' (''Heaven'') | Philippa | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Heaven Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/heaven |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130042445/http://www.metacritic.com/movie/heaven |archive-date=30 January 2013 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2003 | ''[[Kaffi og vindlingar]]'' (''Coffee and Cigarettes'') | Hún sjálf / Shelly | Blanchett lék tvö hlutverk. |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|title=Coffee and Cigarettes (2004) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/coffee_and_cigarettes/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=30 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161336/https://www.rottentomatoes.com/m/coffee_and_cigarettes |archive-date=3 February 2017 }}</ref> |- | ''[[Veronica Guerin (kvikmynd)|Veronica Guerin]]'' | {{sort|Guerin|[[Veronica Guerin]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Veronica Guerin Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/veronica-guerin |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105013004/http://www.metacritic.com/movie/veronica-guerin |archive-date=5 November 2015 }}</ref> |- | ''[[Barnsránið]]'' (''The Missing'') | {{sort|Gilkeson|Magdalena „Maggie“ Gilkeson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Missing Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-missing |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213114413/http://www.metacritic.com/movie/the-missing |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Hringadróttinssaga: Hilmir snýr heim]]'' (''The Lord of the Rings: The Return of the King'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Return of the King (2003) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_return_of_the_king |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212070630/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_return_of_the_king/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2004 | ''[[Sjávarlífið]]'' (''The Life Aquatic with Steve Zissou'') | {{sort|Winslett|Jane Winslett-Richardson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Life Aquatic with Steve Zissou Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-life-aquatic-with-steve-zissou |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923042409/http://www.metacritic.com/movie/the-life-aquatic-with-steve-zissou |archive-date=23 September 2016 }}</ref> |- | ''[[Flugkappinn]]'' (''The Aviator'') | {{sort|Hepburn|[[Katharine Hepburn]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Aviator Movie Review |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-aviator-2004 |last=Ebert |first=Roger |work=Chicago Sun-Times |date=23 December 2004 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129155408/http://www.rogerebert.com/reviews/the-aviator-2004 |archive-date=29 January 2017 }}</ref> |- ! scope="row" | 2005 | ''[[Smáfiskar]]'' (''Little Fish'') | {{sort|Heart|Tracy Heart}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Clean and Dry, for Now, in Australia's Heroin Capital |url=https://www.nytimes.com/2006/02/24/movies/clean-and-dry-for-now-in-australias-heroin-capital.html |work=The New York Times |first=Stephen |last=Holden |date=24 February 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706072140/http://www.nytimes.com/2006/02/24/movies/clean-and-dry-for-now-in-australias-heroin-capital.html |archive-date=6 July 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2006 | ''[[Babel (kvikmynd)|Babel]]'' | {{sort|Jones|Susan Jones}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web |title=''Babel'' – Review |url=http://www.radiotimes.com/film/fktgrw/babel/ |last=Collins |first=Andrew |work=[[Radio Times]] |access-date=17 May 2017 |archive-date=25 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025132204/http://www.radiotimes.com/film/fktgrw/babel/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Góði Þjóðverjinn]]'' (''The Good German'') | {{sort|Brandt|Lena Brandt}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title=The Good German |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-good-german-20061121 |last=Travers |first=Peter |magazine=Rolling Stone |date=21 November 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160511230940/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-good-german-20061121 |archive-date=11 May 2016 }}</ref> |- | ''[[Hugleiðingar um hneyksli]]'' (''Notes on a Scandal'') | {{sort|Hart|Sheba Hart}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|title=Review: 'Notes on a Scandal' |url=https://variety.com/2006/film/awards/notes-on-a-scandal-2-1200511602/ |last=Chang |first=Justin |work=Variety |date=8 December 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702191033/http://variety.com/2006/film/awards/notes-on-a-scandal-2-1200511602/ |archive-date=2 July 2017 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2007 | ''[[Hot Fuzz]]'' | Janine | Smáhlutverk, ekki á kreditlista |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|url=https://filmschoolrejects.com/29-things-we-learned-from-the-hot-fuzz-commentary-9fb58657c408#.vix49byu1|title=29 Things We Learned From the 'Hot Fuzz' Commentary|last=Carr|first=Kevin|date=22 August 2013|newspaper=Film School Rejects|access-date=17 May 2017|archive-date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706182749/https://filmschoolrejects.com/29-things-we-learned-from-the-hot-fuzz-commentary-9fb58657c408/#.vix49byu1|url-status=live}}</ref> |- | ''[[In the Company of Actors]]'' | Hún sjálf | [[Heimildarmynd]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=In the Company of Actors (2007) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/in_the_company_of_actors |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706184427/https://www.rottentomatoes.com/m/in_the_company_of_actors |archive-date=6 July 2017 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Elísabet I - gullöldin]]'' (''Elizabeth: The Golden Age'') | [[Elísabet 1.]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071011/REVIEWS/710110302 |title=Reviews: Elizabeth: The Golden Age |first=Roger |last=Ebert |work=Chicago Sun-Times |date=12 October 2007 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930224331/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071011%2FREVIEWS%2F710110302 |archive-date=30 September 2012 }}</ref> |- | ''[[I'm Not There]]'' | Jude Quinn ([[Bob Dylan]]) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=I'm Not There Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/im-not-there |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518123115/http://www.metacritic.com/movie/im-not-there |archive-date=18 May 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2008 | ''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') | {{sort|Spalko|Irina Spalko}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080518/REVIEWS/969461084 |first=Roger |last=Ebert |work=Chicago Sun-Times |date=18 May 2008 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310214431/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20080518%2FREVIEWS%2F969461084 |archive-date=10 March 2013 }}</ref> |- | ''[[Forvitnileg saga Benjamins Button]]'' (''The Curious Case of Benjamin Button'') | {{sort|Fuller|Daisy Fuller}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=A Curious Life, From Old Age to Cradle |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/movies/moviesspecial/02kehr.html |last=Kehr |first=Dave |date=31 October 2008 |work=The New York Times |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811202628/http://www.nytimes.com/2008/11/02/movies/moviesspecial/02kehr.html |archive-date=11 August 2015 }}</ref> |- | ''[[Ponyo]]'' | Gran Mamare (talsetning) | Ensk talsetning |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Ponyo (2009) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/ponyo |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114235555/https://www.rottentomatoes.com/m/ponyo/ |archive-date=14 November 2016 }}</ref> |- ! scope=row | 2010 | ''[[Hrói höttur (kvikmynd frá 2010)|Hrói höttur]]'' (''Robin Hood'') | Lafði Marian | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Robin Hood |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/05/11/2010-05-11_robin_hood_arrow_isnt_on_the_mark.html |first=Joe |last=Neumaier |work=[[New York Daily News]] |date=11 May 2010 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100514154237/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/05/11/2010-05-11_robin_hood_arrow_isnt_on_the_mark.html |archive-date=14 May 2010 }}</ref> |- ! scope=row | 2011 | ''[[Hanna (kvikmynd)|Hanna]]'' | {{sort|Wiegler|Marissa Wiegler}} | |style="text-align: center;"|<ref name="Variety">{{cite journal|url=https://www.variety.com/review/VE1117944916/ |title=Hanna |last1=Chang |first1=Justin |date=30 March 2011 |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108010518/http://www.variety.com/review/VE1117944916/ |archive-date=8 November 2012 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2012 | ''[[Hobbitinn: Óvænt ferðalag]]'' (''The Hobbit: An Unexpected Journey'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/movie/hobbit-an-unexpected-journey/review/397416 |last=McCarthy |first=Todd |title=The Hobbit Review |work=The Hollywood Reporter |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924162907/http://www.hollywoodreporter.com/movie/hobbit-an-unexpected-journey/review/397416 |archive-date=24 September 2015 }}</ref> |- | ''A Cautionary Tail'' | rowspan="3"| Sögumaður (talsetning) | Stuttmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.acautionarytail.com/|title=A Cautionary Tail|access-date=6 July 2020|archive-date=3 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203033952/http://acautionarytail.com/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="6" scope="row" | 2013 | ''[[Girl Rising (kvikmynd)|Girl Rising]]'' | rowspan="2" | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Girl Rising (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/girl_rising |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=18 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114181657/https://www.rottentomatoes.com/m/girl_rising/ |archive-date=14 November 2016 }}</ref> |- | ''[[Journey to the South Pacific]]'' |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Journey to the South Pacific (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/journey_to_the_south_pacific |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=8 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309061409/https://www.rottentomatoes.com/m/journey_to_the_south_pacific |archive-date=9 March 2017 }}</ref> |- | ''[[Blue Jasmine]]'' | Jeanette „Jasmine“ Francis | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Blue Jasmine: Woody Allen's excellent homage to A Streetcar Named Desire |url=http://www.tri-cityherald.com/2013/08/22/2529785/blue-jasmine-woody-allens-excellent.html |work=[[Tri-city Herald]] |date=22 August 2013 |access-date=17 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429161626/http://www.tri-cityherald.com/2013/08/22/2529785/blue-jasmine-woody-allens-excellent.html |archive-date=29 April 2014 }}</ref> |- | ''[[The Turning (kvikmynd frá 2013)|The Turning]]'' | {{sort|Lang|Gail Lang}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Turning (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_turning/ |work=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115000641/https://www.rottentomatoes.com/m/the_turning/ |archive-date=15 November 2016 }}</ref> |- | ''[[The Galapagos Affair]]'' | {{sort|Strauch|Dore Strauch}} (talsetning) | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Galapagos Affair: Satan Came To Eden (2014) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_galapagos_affair_satan_came_to_eden |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425181741/https://www.rottentomatoes.com/m/the_galapagos_affair_satan_came_to_eden/ |archive-date=25 April 2017 }}</ref> |- | ''[[Hobbitinn: Tortíming Smeygins]]'' (''The Hobbit: The Desolation of Smaug'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=The Hobbit: The Desolation of Smaug |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_hobbit_the_desolation_of_smaug |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=6 June 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211002940/https://www.rottentomatoes.com/m/the_hobbit_the_desolation_of_smaug/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2014 | ''[[The Monuments Men]]'' | Claire Simone | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Monuments Men|url=https://www.metacritic.com/movie/the-monuments-men/details |publisher=Metacritic |access-date=7 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315141706/http://www.metacritic.com/movie/the-monuments-men/details |archive-date=15 March 2014 }}</ref> |- | ''[[Að temja drekann sinn 2]]'' (''How to Train Your Dragon 2'') | Valka (talsetning) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title='How to Train Your Dragon 2' Movie Review |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/how-to-train-your-dragon-2-20140612 |first=Peter |last=Travers |magazine=[[Rolling Stone]] |date=28 June 2013 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122081602/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/how-to-train-your-dragon-2-20140612 |archive-date=22 January 2017 }}</ref> |- | ''[[Hobbitinn: Bardagi herjanna fimm]]'' (''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title='The Hobbit: Battle of the Five Armies' Review: Martin Freeman and Company End Trilogy, Provide Fan Service |url=https://www.thewrap.com/the-hobbit-the-battle-of-the-five-armies-review-martin-freeman-ian-mckellen-cate-blanchett/ |last=Kang |first=Inkoo |publisher=[[The Wrap]] |date=1 December 2014 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230030700/http://www.thewrap.com/the-hobbit-the-battle-of-the-five-armies-review-martin-freeman-ian-mckellen-cate-blanchett/ |archive-date=30 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" | 2015 | ''[[Knight of Cups (film)|Knight of Cups]]'' | Nancy | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Knight of Cups (2016) |url=https://www.metacritic.com/movie/knight-of-cups |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006213130/http://www.metacritic.com/movie/knight-of-cups |archive-date=6 October 2016 }}</ref> |- | ''[[Öskubuska (kvikmynd frá 2015)|Öskubuska]]'' (''Cinderella'') | {{sort|Tremaine|Lafði Tremaine}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/disneys-cinderella-berlin-review-773151 |title='Cinderella': Berlin Review |first=David |date=14 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115024849/http://www.hollywoodreporter.com/review/disneys-cinderella-berlin-review-773151 |archive-date=15 November 2015 |url-status=live |author=Rooney |work=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=14 February 2015 }}</ref> |- | ''[[Carol (kvikmynd)|Carol]]'' | {{sort|Aird|Carol Aird}} |Einnig aðalframleiðandi |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Carol Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/carol |website=[[Metacritic]] |access-date=11 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160212005727/http://www.metacritic.com/movie/carol |archive-date=12 February 2016 }}</ref> |- | ''[[Truth (kvikmynd frá 2015)|Truth]]'' | {{sort|Mapes|[[Mary Mapes]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Cate Blanchett on Her Embarrassment of Riches With 'Carol' & 'Truth' |url=https://www.metacritic.com/movie/truth-2015 |publisher=Metacritic |access-date=10 July 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213123824/http://www.metacritic.com/movie/truth-2015 |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Manifesto (kvikmynd frá 2015)|Manifesto]]'' | Ýmsar persónur | Blanchett lék 13 hlutverk. |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.indiewire.com/2016/12/cate-blanchett-manifesto-julian-rosefeldt-armory-1201756470/ |title=Cate Blanchett In 'Manifesto': Julian Rosefeldt's Stunning Film Installation is a Masterclass in Performance — Review |last=Dry |first=Jude |date=15 December 2016 |publisher=IndieWire |access-date=15 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216172445/http://www.indiewire.com/2016/12/cate-blanchett-manifesto-julian-rosefeldt-armory-1201756470/ |archive-date=16 December 2016 }}</ref> |- ! scope=row | 2016 | ''[[Voyage of Time]]'' | Sögumaður (talsetning) | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Voyage of Time: Life's Journey (2016) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/voyage_of_time_lifes_journey |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104013021/https://www.rottentomatoes.com/m/voyage_of_time_lifes_journey/ |archive-date=4 November 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2017 | ''Red'' | Móðir | Stuttmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title='RED' Trailer: Cate Blanchett Goes High Art in Creepy Experimental Film Teaser |url=https://www.indiewire.com/2016/11/red-trailer-cate-blanchett-short-film-spider-like-1201746641/ |last=Calvario |first=Liz |date=15 November 2016 |access-date=6 July 2020 |archive-date=18 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218055719/https://www.indiewire.com/2016/11/red-trailer-cate-blanchett-short-film-spider-like-1201746641/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Með söng í hjarta]]'' (''Song to Song'') | Amanda | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Song to Song Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/song-to-song |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317031450/http://www.metacritic.com/movie/song-to-song |archive-date=17 March 2017 }}</ref> |- | ''[[Þór: Ragnarök]]'' (''Thor: Ragnarok'') | [[Hel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title=Thor: Ragnarok: Cate Blanchett, Jeff Goldblum, and more join cast |url=https://www.ew.com/article/2016/05/20/thor-ragnarok-cate-blanchett-jeff-goldblum-tessa-thompson? |first=Anthony |last=Breznican |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=20 May 2016 |access-date=20 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522001832/http://www.ew.com/article/2016/05/20/thor-ragnarok-cate-blanchett-jeff-goldblum-tessa-thompson |archive-date=22 May 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2018 | ''[[Ocean's 8]]'' | Lou | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=First Look: Sandra Bullock, Cate Blanchett, Sarah Paulson, Rihanna Ride Together in 'Ocean's 8' Photo |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/oceans-8-cast-photo-sandra-bullock-cate-blanchett-sarah-paulson-rihanna-team-first-look-969355 |first=Ashley |last=Lee |work=The Hollywood Reporter |date=30 January 2017 |access-date=20 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207085906/http://www.hollywoodreporter.com/news/oceans-8-cast-photo-sandra-bullock-cate-blanchett-sarah-paulson-rihanna-team-first-look-969355 |archive-date=7 February 2017 }}</ref> |- | ''[[The House with a Clock in Its Walls]]'' | {{sort|Zimmerman|Florence Zimmerman}} | | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|last1=D'Alessandro|first1=Anthony|title='The House With A Clock In Its Walls' Sets Alarm For Next September|url=https://deadline.com/2017/09/the-house-with-a-clock-in-its-walls-amblin-september-2018-release-date-1202177293/|website=Deadline|date=26 September 2017|access-date=29 September 2017|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331204655/https://deadline.com/2017/09/the-house-with-a-clock-in-its-walls-amblin-september-2018-release-date-1202177293/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Mowgli: Legend of the Jungle]]'' | Kaa (talsetning) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Jungle Book (2018) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/jungle_book_2018 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210020433/https://www.rottentomatoes.com/m/jungle_book_2018/ |archive-date=10 February 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2019 | ''[[Að temja drekann sinn 3]]'' (''How to Train Your Dragon: The Hidden World'') | Valka (talsetning) | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=''How to Train Your Dragon 3'' Pushed Back to 2017 |url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=122543 |publisher=ComingSoon.net |date=2 September 2014 |access-date=11 March 2019 |archive-date=5 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905213853/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=122543 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Where'd You Go, Bernadette (kvikmynd)|Where'd You Go, Bernadette]]'' | {{sort|Fox|Bernadette Fox}} | | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/cate-blanchett-talks-star-whered-839925|title=Cate Blanchett in Talks to Star in 'Where'd You Go, Bernadette?' Adaptation|publisher=TheHollywoodReporter.com|first=Borys|last=Kit|date=12 November 2015|access-date=10 July 2017|archive-date=15 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115023238/http://www.hollywoodreporter.com/news/cate-blanchett-talks-star-whered-839925|url-status=live}}</ref> |- | ''Sweet Tooth'' | Sögumaður (talsetning) | Stuttmynd | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.aftrs.edu.au/news/2019/sweet-tooth-trailer/|title=FIRST LOOK: SWEET TOOTH (2019) TRAILER|date=8 April 2019|access-date=6 July 2020|archive-date=14 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214134202/https://www.aftrs.edu.au/news/2019/sweet-tooth-trailer/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2021 | |''[[Don't Look Up]]'' | Brie Evantee | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://collider.com/cate-blanchett-jennifer-lawrence-adam-mckay-netflix-dont-look-up/|title=Exclusive: Cate Blanchett to Join Jennifer Lawrence in Adam McKay's Netflix Movie|website=[[Collider (website)|Collider]]|first=Jeff|last=Sneider|date=11 May 2020|access-date=18 November 2020|archive-date=17 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517051653/https://collider.com/cate-blanchett-jennifer-lawrence-adam-mckay-netflix-dont-look-up/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Nightmare Alley (kvikmynd frá 2021)|Nightmare Alley]]'' | Dr. {{sort|Ritter|Lilith Ritter}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/09/rooney-mara-guillermo-del-toro-nightmare-alley-bradley-cooper-cate-blanchett-fox-searchlight-1202710574/|title=Rooney Mara Joins Guillermo Del Toro's 'Nightmare Alley' At Fox Searchlight|first=Mike Jr.|last=Fleming|website=[[Deadline Hollywood]]|date=4 September 2019|access-date=11 November 2021|archive-date=4 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904153502/https://deadline.com/2019/09/rooney-mara-guillermo-del-toro-nightmare-alley-bradley-cooper-cate-blanchett-fox-searchlight-1202710574/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2022 | ''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' | Lydia Tár |Also executive producer | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web |last=Fleming |first=Mike Jr. |date=April 12, 2021 |title=Cate Blanchett, Todd Field Team On 'TAR' For Focus Features |url=https://deadline.com/2021/04/cate-blanchett-todd-field-tar-movie-focus-features-this-fall-in-berlin-1234732687/ |access-date=September 16, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]] |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205809/https://deadline.com/2021/04/cate-blanchett-todd-field-tar-movie-focus-features-this-fall-in-berlin-1234732687/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Gosi Guillermos del Toros]]'' (''Guillermo del Toro's Pinocchio'') | Spazzatura (talsetning) | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2020-08-19|title=Cate Blanchett, Ewan McGregor, Tilda Swinton & More Round Out Cast For Guillermo del Toro Netflix 'Pinocchio' Movie|url=https://deadline.com/2020/08/guillermo-del-toro-netflix-pinocchio-movie-cate-blanchett-ewan-mcgregor-tilda-swinton-more-round-out-cast-1203017507/|access-date=2020-08-22|website=Deadline|language=en|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819163433/https://deadline.com/2020/08/guillermo-del-toro-netflix-pinocchio-movie-cate-blanchett-ewan-mcgregor-tilda-swinton-more-round-out-cast-1203017507/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[The School for Good and Evil (kvikmynd)|The School for Good and Evil]]'' | Sagnaritarinn (talsetning) | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Oganesyan |first=Natalie |date=2022-06-22 |title=Cate Blanchett Cast in 'The School for Good and Evil' |url=https://www.thewrap.com/cate-blanchett-the-school-for-good-and-evil-casti/ |access-date=2022-07-27 |language=en-US |archive-date=7 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007222605/https://www.thewrap.com/cate-blanchett-the-school-for-good-and-evil-casti/ |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2023 | ''[[The New Boy]]'' | Systir Eileen | Einnig framleiðandi | style="text-align:center;"| <ref>{{Cite magazine |last=Jackson |first=Angelique |date=2022-02-10 |title=Cate Blanchett to Star in and Produce ''The New Boy'' from Indigenous Australian Filmmaker Warwick Thornton |url=https://variety.com/2022/film/news/cate-blanchett-warwick-thornton-new-boy-1235176637/ |access-date=2023-04-14 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414185345/https://variety.com/2022/film/news/cate-blanchett-warwick-thornton-new-boy-1235176637/ |url-status=live }}</ref> |- | ''Euphoria'' | Tiger (talsetning) | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2023/jun/03/euphoria-review-cate-blanchett-voices-a-tiger-in-this-visually-beautiful-takedown-of-capitalism-but-wheres-the-fury|title=''Euphoria'' review – Cate Blanchett voices a tiger in this visually beautiful takedown of capitalism, but where's the fury?|author=Tim Byrne|newspaper=[[The Guardian]]|date=3 June 2023|access-date=16 June 2023}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2024 | ''[[Rumours (kvikmynd frá 2024)|Rumours]]'' | Hilda Ortmann | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-guy-maddin-rumors-1235609551/|title=Cate Blanchett Boards Guy Maddin's 'Rumors' Dramedy|website=[[The Hollywood Reporter]]|author=Etan Vlessing|date=5 October 2023|access-date=6 November 2023|archive-date=6 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106135508/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-guy-maddin-rumors-1235609551/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Borderlands (kvikmynd)|Borderlands]]'' | Lilith | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web |last=N'Duka |first=Amanda |date=May 5, 2020 |title=Oscar Winner Cate Blanchett In Talks To Join 'Borderlands' Adaptation At Lionsgate |url=https://deadline.com/2020/05/cate-blanchett-borderlands-lionsgate-1202926685/ |access-date=January 27, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]] |archive-date=August 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815152347/https://deadline.com/2020/05/cate-blanchett-borderlands-lionsgate-1202926685/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2025 | ''[[Black Bag]]'' | Kathryn St. Jean | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Kit |first1=Borys |title=Cate Blanchett, Michael Fassbender Attached to Star in Steven Soderbergh Spy Thriller ''Black Bag'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-michael-fassbender-black-bag-1235793319/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=19 January 2024 |date=January 19, 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119231519/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-michael-fassbender-black-bag-1235793319/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Father Mother Sister Brother]]'' | Timothea | | style="text-align:center;"|<ref>[https://www.worldofreel.com/blog/2024/1/25/wijb5dzccyv4g1hgw3n3jhoc9kiowl Vicky Krieps Cast in Jim Jarmusch’s ‘Father, Mother, Sister, Brother']{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! scope="row" | 2027 | ''[[Að temja drekann sinn 2 (kvikmynd frá 2027)|Að temja drekann sinn 2]]'' (''How to Train Your Dragon 2'') | Valka | Í tökum | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |last=Kit |first=Borys |date=2026-01-15 |title=‘How to Train Your Dragon 2’: Cate Blanchett Returning as Valka for Universal’s Live-Action Remake (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/how-to-train-your-dragon-2-cate-blanchett-1236474711/ |access-date=2026-03-15 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> |- ! scope=row rowspan="2" | Óvíst | [[Alpha Gang]] | Óvíst | Í eftirframleiðslu | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Keslassy |first1=Elsa |title=Cate Blanchett Joins Zellner Brothers' Alien Invasion Comedy 'Alpha Gang'; CAA Media Finance, MK2 Films to Launch Package at Cannes (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2024/film/global/cate-blanchett-zellner-brothers-alien-invasion-comedy-alpha-gang-caa-media-finance-mk2-films-1235995591/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=8 May 2024 |date=May 8, 2024}}</ref> |- | [[Sweetsick]] | Óvíst | Í tökum; einnig framleiðandi | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=D'Alessandro |first1=Anthony |title=Cate Blanchett Set For Alice Birch's Feature Directorial Debut 'Sweetsick' At Searchlight |url=https://deadline.com/2025/09/cate-blanchett-sweetsick-searchlight-1236511946/ |website=[[Deadline Hollywood|Deadline]] |access-date=1 October 2025 |date=8 September 2025}}</ref> |} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Blanchett, Cate}} {{f|1969}} [[Flokkur:Ástralskir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aukahlutverki]] t2h5xpueeg92zizi4c4n5kcs9hybh4p 1 190714 1960291 2026-04-17T10:19:07Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill=Cate Blanchett |tungumál=en |id=1349391265 }} {{Þýðing |titill=Cate Blanchett on screen and stage |tungumál=en |id=1345812372 }}“ 1960291 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill=Cate Blanchett |tungumál=en |id=1349391265 }} {{Þýðing |titill=Cate Blanchett on screen and stage |tungumál=en |id=1345812372 }} 4dy1ksh27m4vh8nu4hza4gdau8axonn 0 190715 1960296 2026-04-17T10:43:52Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Time]] 1960296 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Time]] 72vio0e54sf1wqpsswx3dtjxbhf0hxv