Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1130 1961319 1958404 2026-04-27T10:57:15Z ~2026-21592-18 115271 1961319 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Bandaríki Ameríku | nafn_í_eignarfalli = Bandaríkjanna | nafn_á_frummáli = United States of America (USA) | fáni = Flag of the United States.svg | skjaldarmerki = Greater_coat_of_arms_of_the_United_States.svg | kjörorð = In God We Trust | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Vér treystum á Guð | þjóðsöngur = [[The Star-Spangled Banner]] | staðsetningarkort = United States (orthographic projection).svg | höfuðborg = [[Washington, D.C.]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]], [[forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Bandaríkjanna|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Donald Trump]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Bandaríkjanna|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[JD Vance]] | titill_leiðtoga3 = [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings|Þingforseti fulltrúadeildar]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mike Johnson]] | titill_leiðtoga4 = Forseti [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|Hæstaréttar]] | nafn_leiðtoga4 = [[John G. Roberts]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = [[4. júlí]] [[1776]] | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = [[3. september]] [[1783]] | flatarmál = 9.796.520 | stærðarsæti = 3 | hlutfall_vatns = 4,66 | fólksfjöldi = 333,287,557 | mannfjöldaár = 2021 | mannfjöldasæti = 3 | íbúar_á_ferkílómetra = 33,6 | VLF = 25.035 | VLF_ár = 2022 | VLF_sæti = 1 | VLF_á_mann = 75.180 | VLF_á_mann_sæti = 7 | VÞL = {{hækkun}} 0.921 | VÞL_sæti = 21 | VÞL_ár = 2021 | gjaldmiðill = [[Bandaríkjadalur]] | tímabelti = [[UTC]]-4 til -12<br /><small>Sumartími: UTC-4 til -10</small> | tld = us | símakóði = 1 }} Bandaríkin rekja uppruna sinn til [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingarinnar]] frá 4. júlí 1776 þegar þrettán [[Bretland|breskar]] [[Nýlenda|nýlendur]] lýstu yfir eigin frelsi og sjálfstæði frá Breska heimsveldinu. Nýlendurnar höfðu betur í [[Frelsisstríð Bandaríkjanna|Frelsisstríði Bandaríkjanna]] en það var fyrsta nýlendustríðið þar sem nýlendan hafði betur en herraþjóðin. Nýlendurnar samþykktu sameiginlega stjórnarskrá í [[Philadelphia|Philadelphiu]] þann 17. september 1787. Stjórnarskráin gerði nýlendurnar þrettán að einu lýðveldi. Á 20. öldinni tóku Bandaríkin forystu í heiminum hvað varðar [[Efnahagur|efnahagsleg]], [[Stjórnmál|pólitísk]], [[her]]naðarleg og [[menning]]arleg áhrif. Bandaríska hagkerfið er það stærsta í heimi en [[verg landsframleiðsla]] Bandaríkjanna árið 2006 var 13 billjónir [[Bandaríkjadalur|bandaríkjadala]], það er að segja um það bil fjórðungur af vergri landframleiðslu alls heimsins. [[Evrópusambandið]] er stærra hagkerfi en Bandaríkin en er ekki ein þjóð. == Heiti == Á ensku nefnast Bandaríkin ''the United States of America'', skammstafað USA eða U.S.A., eða ''the United States'', skammstafað US eða U.S. Áður fyrr var heitið í fleirtölu, en nú er algengast að fara með það eins og það væri eintöluorð. Á ensku er sömuleiðis algengt að nota orðin ''America'' („Ameríka“) og ''American'' („Ameríkani“) sem samheiti yfir Bandaríkin og Bandaríkjamenn, þótt það geti líka átt við önnur lönd [[Ameríka|Ameríku]].<ref>{{cite book|last1=Wilson|first1=Kenneth G.|title=The Columbia guide to standard American English|url=https://archive.org/details/columbiaguidetos00wils_0|url-access=registration|date=1993|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0-231-06989-2|pages=[https://archive.org/details/columbiaguidetos00wils_0/page/27 27–28]}}</ref> Elsta dæmið um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ (''the United States of America'') er í bréfi sem [[Stephen Moylan]] skrifaði [[Joseph Reed (stjórnmálamaður)|Joseph Reed]] sem var aðstoðarmaður George Washington 2. janúar 1776, þar sem Moylan óskaði eftir því að fá fullt umboð Bandaríkja Ameríku á Spáni til að óska eftir aðstoð í Frelsisstríðinu. <ref>DeLear, Byron (July 4, 2013) [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer.] "Historians have long tried to pinpoint exactly when the name 'United States of America' was first used and by whom&nbsp;... This latest find comes in a letter that Stephen Moylan, Esq., wrote to Col. Joseph Reed from the Continental Army Headquarters in Cambridge, Mass., during the Siege of Boston. The two men lived with Washington in Cambridge, with Reed serving as Washington's favorite military secretary and Moylan fulfilling the role during Reed's absence." ''Christian Science Monitor'' (Boston, MA).</ref><ref>Touba, Mariam (November 5, 2014) [https://blog.nyhistory.org/coined-phrase-united-states-america-may-never-guess/ Who Coined the Phrase 'United States of America'? You May Never Guess] "Here, on January 2, 1776, seven months before the Declaration of Independence and a week before the publication of Paine's ''Common Sense'', Stephen Moylan, an acting secretary to General George Washington, spells it out, 'I should like vastly to go with full and ample powers from the United States of America to Spain' to seek foreign assistance for the cause." ''New-York Historical Society Museum & Library''</ref><ref>Fay, John (July 15, 2016) [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html The forgotten Irishman who named the 'United States of America'] "According to the NY Historical Society, Stephen Moylan was the man responsible for the earliest documented use of the phrase 'United States of America'. But who was Stephen Moylan?" ''IrishCentral.com''</ref> Elsta dæmið um þetta heiti á prenti er í dagblaðinu ''[[The Virginia Gazette]]'' 6. apríl 1776.<ref>{{cite news|newspaper=The Virginia Gazette|title=''"To the inhabitants of Virginia", by A PLANTER''. Dixon and Hunter's. April 6, 1776, Williamsburg, Virginia. Letter is also included in Peter Force's ''American Archives''|url=https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|issue=1287|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219053616/https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|archive-date=December 19, 2014|volume=5}}</ref> Í öðru uppkastinu að [[Sambandsgreinarnar|Sambandsgreinunum]] sem [[John Dickinson]] skrifaði og lauk við ekki síðar en 17. júní 1776 stendur að nafn sambandsins skuli vera Bandaríki Ameríku.{{sfn|Safire|2003|p=199}} Í júní sama ár skrifaði [[Thomas Jefferson]] orðin „Bandaríki Ameríku“ (''The United States of America'') með hástöfum efst á upprunalegt uppkast að [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|Sjálfstæðisyfirlýsingunni]].{{sfn|Safire|2003|p=199}} Ekki er ljóst hvort það var eftir að Dickinson hafði skrifað sitt uppkast, eða áður.{{sfn|Safire|2003|p=199}} Á íslensku heitir ríkið Bandaríkin (fleirtala með greini), en líka er algengt að nota lengra heitið „Bandaríki Norður-Ameríku“ og skammstöfunina BNA eða B.N.A. Orðin „bandarískur“ og „Bandaríkjamaður“ eru dregin af því. Til eru dæmi um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ og samkvæmt ríkjaheitalista Árnastofnunar er það eina samheitið sem gefið er upp við „Bandaríkin“.<ref>{{vefheimild|url=https://www.arnastofnun.is/is/rikjaheiti|titill=Ríkjaheiti|vefsíða=Árnastofnun|skoðað=22.9.2022}}</ref> „Bandaríki Norður-Ameríku“ er hins vegar miklu mun algengari orðmynd á íslensku, hugsanlega vegna þess að hún er þreföld líkt og ''United States of America''. Heitið „Ameríkani“ og óformlega styttingin „Kani“ er stundum notað á íslensku yfir Bandaríkjamenn. == Saga == === Forsaga og frumbyggjar === Fyrstu íbúar [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] komu frá [[Asía|Asíu]] fyrir um það bil 12 þúsund árum yfir [[Bering-landrúin|Bering-landbrúna]], þar sem nú er [[Beringssund]] á milli [[Síbería|Síberíu]] og [[Alaska]]. Áætlað er að á bilinu tvær til níu milljónir [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggja]] (indíána) hafi búið á því svæði sem nú er Bandaríkin, þegar [[Evrópa|Evrópubúar]] komu þangað fyrst. Evrópubúarnir báru með sér sjúkdóma á borð við [[bólusótt]], sem frumbyggjarnir höfðu ekki kynnst áður og höfðu enga mótstöðu gegn; þeim fækkaði því mjög upp frá því. Þróuðustu samfélög þessara frumbyggja var að finna meðal [[Anazasi]]-þjóðarinnar í suðvestri og Woodland-indíánanna, sem byggðu [[Cahokia]], borg sem stóð nálægt þeim stað þar sem nú er [[St. Louis]]; þar bjuggu 40.000 manns þegar mest var í kringum 1200 f.Kr. === Landnám Evrópumanna === [[Landafundir norrænna manna|Norrænir menn]] komu til Norður-Ameríku í kringum árið 1000 e.Kr. en þeir settust ekki að til frambúðar. Það var ekki fyrr en með leiðöngrum [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] árið 1492 sem Evrópumenn fóru að senda þangað könnunarleiðangra og landnema. Á 16. og 17. öld settust [[Spánn|Spánverjar]] að í núverandi [[Suðvesturríki Bandaríkjanna|Suðvesturríkjum Bandaríkjanna]] og [[Flórída]] þar sem þeir stofnuðu borgirnar [[St. Augustine]] 1565 og [[Santa Fe (Nýju-Mexíkó)|Santa Fe]] (í núverandi [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]]) árið 1607. Fyrsta varanlega byggð [[England|Englendinga]] var [[Jamestown]] í [[Virginía|Virginíu]], einnig árið 1607. Á næstu áratugum stofnuðu [[Holland|Hollendingar]] einnig nokkrar landnemabyggðir á austurströndinni, þar á meðal [[Nýja Amsterdam|Nýju Amsterdam]], sem seinna varð að [[New York-borg|New York]]. [[Svíþjóð|Svíar]] höfðu einnig hug á landnámi í Ameríku og stofnuðu [[Fort Christina]] árið 1637 en misstu þá byggð til Hollendinga 1655. Þá hófst umfangsmikið landnám [[Bretland|Breta]] á austurströndinni. Landnemarnir voru að mestu látnir afskiptalausir af móðurlandinu fyrst um sinn eða fram að sigri Breta í [[Stríð Frakka og indjána|Frakka- og indíánastríðinu]] en niðurstaða þess varð sú, að [[Frakkland|Frakkar]] gáfu eftir [[Kanada]] og svæðið í kringum [[Vötnin miklu]]. Þá fóru Bretar að innheimta skatta af 13 nýlendum sínum vestanhafs. Þetta þótti mörgum íbúum nýlendnanna ósanngjarnt þar sem þeim var neitað um að hafa málsvara í [[Breska þingið|breska þinginu]]. Spennan á milli Breta og landnemanna jókst þangað til að út braust stríð, [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]], sem stóð frá 1776 til 1783. === Frá sjálfstæðisbaráttu til borgarastríðs === [[Mynd:Gilbert_Stuart_Williamstown_Portrait_of_George_Washington.jpg|thumb|right|[[George Washington]], fyrsti [[forseti Bandaríkjanna]].]] Árið 1776 klufu hinar þrettán nýlendur sig frá Bretlandi og stofnuðu Bandaríkin, fyrsta [[sambandslýðveldi]] heimsins, með útgáfu [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|Sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna]]. Upphaflega var um að ræða laustengt bandalag sjálfstæðra ríkja. Miklar deilur spruttu á milli þeirra sem vildu halda því þannig og þeirra sem vildu sjá sterkari alríkisstjórn. Hinir síðarnefndu höfðu sigur með [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna]] sem tók gildi árið 1789. Mikill skortur á vinnuafli háði hinu nýja landi frá upphafi og víða nýttu menn sér [[þrælahald]] innfluttra [[Afríka|Afríkubúa]] sem ódýrt vinnuafl, sérstaklega í suðurríkjunum. Um miðja 19. öld hafði myndast djúp gjá á milli norðurs og suðurs hvað varðaði réttindi ríkja og útvíkkun þrælahalds. Norðurríkin voru mótfallin þrælahaldi en suðurríkin álitu það nauðsynlegt og vildu taka það upp á þeim svæðum sem ekki tilheyrðu neinu ríki enn. Ágreiningurinn leiddi að lokum til þess að sjö suðurríki sögðu sig úr Bandaríkjunum og stofnuðu [[Sambandsríki Ameríku]]. Þau ríki sem eftir voru innan Bandaríkjanna gátu ekki sætt sig við það og [[borgarastyrjöld]], hið svokallaða [[Bandaríska borgarastríðið|Þrælastríð]], braust út. Fjögur ríki til viðbótar gengu til liðs við Suðurríkin eftir að stríðið hófst. Meðan á því stóð gaf [[Abraham Lincoln]] út yfirlýsingu þess efnis að gefa skyldi öllum þrælum í Suðurríkjunum frelsi en því var ekki að fullu hrint í framkvæmd fyrr en eftir sigur norðanmanna 1865, upplausn Suðurríkjasambandsins og gildistöku þrettánda viðauka stjórnarskrárinnar. Borgarastríðið útkljáði þá spurningu hvort einstökum ríkjum væri heimilt að segja sig úr Bandaríkjunum og er það einnig álitið vera sá punktur í sögunni þar sem völd alríkisstjórnarinnar urðu víðtækari en völd fylkjanna. === Frá borgarastríði til nútímans === Á [[19. öld]] bættust mörg ný fylki við hin þrettán upphaflegu eftir því sem landið stækkaði til vesturs. Í byrjun 19. aldar börðust Bandaríkjamenn og Kanadabúar við Breta, fyrrverandi nýlenduherra sína, í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]]. Þegar Texas var innlimað í Bandaríkin árið 1845 eftir að hafa verið sjálfstætt ríki í tíu ár, olli það ólgu á meðal ráðamanna í Mexíkó. Í kjölfarið brast á [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna|stríð á milli landanna]] sem stóð yfir frá 1846 til 1848. Þessu stríði lauk formlega með friðarsamningi, sem kenndur er við [[Guadalupe Hidalgo-friðarsamningarnir|Guadalupe Hidalgo]] og urðu mexíkósk stjórnvöld að afsala sér stórum hluta yfirráðasvæðis síns, nánar tiltekið ríkjunum í norðri. Þessi innlimun landsvæða í Bandaríkin, hin svokölluðu Suðvesturríki, eru [[Kalifornía]], [[Nevada]] og [[Utah]] auk stórra landsvæða sem falla undir [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]], [[Colorado]], [[Arizona]] og [[Wyoming]]. Vaxandi fólksfjöldi í austrinu og sívaxandi straumur innflytjenda frá Evrópu hvatti landnema til þess að leita vestur og ryðja hinum amerísku indíánum úr vegi í leiðinni. Á sumum svæðum hafði fjöldi þeirra dregist mjög saman vegna sjúkdóma en á öðrum svæðum voru þeir fluttir til með valdi. Útþensla Bandaríkjanna átti sér ekki aðeins stað á meginlandi Norður-Ameríku heldur komust þau yfir [[Púertó Ríkó]], [[Gvam]] og [[Filippseyjar]] með sigri í [[Spænsk-bandaríska stríðið|Spænsk-bandaríska stríðinu]]. Filipseyjar hlutu sjálfstæði árið [[1946]]. [[Mynd:Macintosh_classic.jpg|thumb|right|[[Einkatölva]]n var fundin upp í Bandaríkjunum.]] Á þessu tímabili urðu Bandaríkin einnig leiðandi [[iðnvæðing|iðnveldi]] í heiminum. En í kjölfar [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] hafði [[England]] verið stærsta iðnveldið. Sú þróun hélt áfram á [[20. öldin]]ni, árið 1914, við upphaf [[fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] var [[efnahagur Bandaríkjanna]] sá stærsti í heiminum og átti enn eftir að vaxa. Þar var gnægt [[náttúruauðlind]]a, [[fjárfesting]] í atvinnulífinu var mikil, [[fólksfjölgun]] var mikil vegna [[Vesturferðir|Vesturferða]], og [[framleiðni]] einnig mikil. Mestur iðnaður var í Norð-Austurhluta Bandaríkjanna en í Suðurhlutanum var landbúnaður meira áberandi. Bandaríkin urðu á þessum tíma vagga nýsköpunar og tækniþróunar; [[sími]]nn, [[sjónvarp]]ið, [[tölva]]n, [[internet]]ið, [[kjarnorka]], [[flugvél]]in og [[geimferðir]] eru allt tækninýjungar sem voru fundnar upp eða verulega endurbættar í Bandaríkjunum. [[Kreppan mikla]] reið yfir Bandaríkin á árunum 1929 til 1941 og var mikið áfall. Að auki tók landið þátt í bæði [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri]] og [[seinni heimsstyrjöldin]]ni með [[Bandamenn|Bandamönnum]] í bæði skiptin. Í seinna stríðinu urðu Bandaríkin fyrsta og eina þjóðin til þess að hafa beitt [[kjarnorkuvopn]]um í stríði. Eftir stríðið stóðu Bandaríkin og [[Sovétríkin]] eftir sem einu [[risaveldi]] heimsins og háðu hið hugmyndafræðilega „[[Kalda stríðið|Kalda stríð]]“ og skiptu heiminum niður í áhrifasvæði. Í [[Víetnamstríðið|Víetnam]] og [[Kóreustríðið|Kóreu]] voru þó háð „heit stríð“ á sömu forsendu — að berjast gegn útbreiðslu [[Kommúnismi|kommúnisma]]. Eftir fall Sovétríkjanna stóðu Bandaríkin eftir sem eina risaveldi heimsins með efnahagslega og hernaðarlega yfirburði. Síðan þá hafa þau verið virk í hernaðarinnrásum og [[Friðargæsla|friðargæslu]] um víða veröld, þar á meðal í [[Kósóvó]], [[Haítí]], [[Sómalía|Sómalíu]] og [[Líbería|Líberíu]] og í [[Persaflóastríðið 1991|Persaflóastríðinu 1991]]. Eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|árásirnar]] á [[World Trade Center]] og [[Pentagon]] þann 11. september árið 2001 var hrundið af stað svokölluðu „[[Stríðið gegn hryðjuverkum|stríði gegn hryðjuverkum]]“ en á grundvelli þess var ráðist inn í [[Afganistan]] og [[Írak]]. == Landfræði == [[Mynd:USA topo en.jpg|thumb|right|Hæðarkort af fylkjum Bandaríkjanna.]] [[Mynd:Aboveground Woody Biomass in the United States 2011.jpg|thumb|Skóglendi í Bandaríkjunum árið 2011]] Bandaríkin eru þriðja eða fjórða stærsta land heims miðað við [[Listi yfir lönd og útliggjandi yfirráðasvæði eftir stærð|heildarflatarmál]]. [[Rússland]] og [[Kanada]] eru stærri en það veltur á skilgreiningu hvort [[Kína]] sé það einnig. 48 fylki Bandaríkjanna eru samtengd en tvö nýjustu fylkin eru staðsett nokkuð langt frá hinum. Það eru [[Alaska]] sem liggur að Kanada í vestri og [[Hawaii]] sem er [[eyjaklasi]] í suðvesturátt af meginlandi Bandaríkjanna. Landsvæði Bandaríkjanna er afar fjölbreytt. Á austurströndinni eru stórar sléttur og [[Laufskógar|sumargrænir skógar]] sem ná langt inn í land. [[Appalachiafjöll]]in skilja austurstöndina frá [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og gresjunum í Miðvestrinu. [[Mississippifljót|Mississippi-]] og [[Missourifljót]] mynda saman fjórða lengsta fljótakerfi heims en þau renna að mestu frá norðri til suðurs í gegn um mitt landið. [[Slétturnar miklu]] teygja sig til vesturs þar til [[Klettafjöll]] taka við. Klettafjöllin eru fjallgarður sem nær suður til Nýju-Mexíkó og stendur hæst í um 4.300 m (14.000 fet) í Colorado. Á vesturströndinni er að finna háa fjallgarða en einnig [[Eyðimörk|eyðimerkur]] á borð við [[Mojave-eyðimörkin]]a. Hæsti tindur Bandaríkjanna (og Norður-Ameríku) er [[Denali]] í Alaska en hann er 6.194 m. Virk [[Eldfjall|eldfjöll]] er að finna í Alaska, Hawaii og Washingtonfylki. Í [[Yellowstone-þjóðgarðurinn|Yellowstone-þjóðgarðinum]] er gríðarstór megineldstöð sem er sú stærsta í Norður-Ameríku. En 59 svæði hafa verið sett í flokk [[Listi yfir þjóðgarða í Bandaríkjunum|þjóðgarða í Bandaríkjunum]] Þriðjungur Bandaríkjanna er [[Skógur|skógi]] vaxinn. Þetta er svipað hlutfall og var árið 1920 en 2/3 þeirra skóga sem voru um 1600.<ref>[https://www.safnet.org/publications/americanforests/StateOfAmericasForests.pdf American forests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322111537/https://safnet.org/publications/americanforests/StateOfAmericasForests.pdf |date=2016-03-22 }} Forest history society. Skoðað 29. apríl, 2016.</ref> == Stjórnmál == {{aðalgrein|Bandarísk stjórnmál}} [[Image:US Capitol west side.JPG|thumb|[[Bandaríska þinghúsið]] þar sem [[Bandaríkjaþing]] kemur saman: [[Öldungadeild Bandaríkjanna]] til vinstri, og [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] til hægri.]] [[Image:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|[[Hvíta húsið]] er aðsetur [[Bandaríkjaforseti|Bandaríkjaforseta]].]] [[Image:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|[[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] er æðsti dómstóll landsins.]] Bandaríkin eru [[sambandsríki]] 50 [[fylki Bandaríkjanna|fylkja]], auk [[Alríkisumdæmið Columbia|alríkisumdæmisins Columbia]], [[yfirráðasvæði Bandaríkjanna|fimm yfirráðasvæða]] og nokkurra óbyggðra [[úteyjar Bandaríkjanna|eyja]].<ref>{{cite web|title=Common Core Document of the United States of America|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm|date=December 30, 2011|publisher=[[United States Department of State|U.S. Department of State]]|access-date=July 10, 2015}}</ref>{{sfn|The New York Times|2007|p=670}}{{sfn|Onuf|2010|p=xvii}} Bandaríkin eru elsta sambandsríki heims. Þau eru [[sambandslýðveldi]] sem býr við [[fulltrúalýðræði]] þar sem vald meirihlutans er takmarkað af vernd réttinda minnihlutans sem er tryggð með [[Bandarísk lög|lögum]].<ref name="Scheb">Scheb, John M.; Scheb, John M. II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. {{ISBN|978-0-7668-2759-2}}.</ref> Í bandaríska sambandskerfinu deilist fullveldi landsins á tvö stjórnsýslustig: alríkisstig og fylkisstig. Innan hvers fylkis eru svo sýslur og sveitastjórnir. Yfirráðasvæði Bandaríkjanna heyra undir alríkisstjórnina. [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna]] er æðsta lagaheimild landsins. Þar er kveðið á um stjórnskipan, ábyrgð alríkisstjórnarinnar og samband hennar við fylkisstjórnirnar. Stjórnarskránni hefur verið breytt 27 sinnum<ref>[[#Feldstein|Feldstein, Fabozzi, 2011]], p. 9</ref> Fyrstu 10 breytingarnar ([[Réttindaskrá Bandaríkjanna]]) og [[Fjórtánda breyting stjórnarskrár Bandaríkjanna|fjórtánda breytingin]] mynda grundvöll einstaklingsréttinda Bandaríkjamanna. Öll lög og reglugerðir heyra undir [[eftirlit dómstóla]], og hægt er að fella öll lög úr gildi ef dómstólar ákveða að þau stangist á við stjórnarskrána. Þessi regla um eftirlit dómstóla er ekki í stjórnarskránni, en var staðfest af hæstarétti í málinu ''[[Marbury gegn Madison]]'' árið 1803.<ref>[[#Schultz|Schultz, 2009]], pp. 164, 453, 503</ref> Bandaríkin hafa búið við [[Bandaríska flokkakerfið|tveggja flokka kerfi]] lengst af í sögu sinni.<ref name="twsNovGe">{{cite news|author1=Etheridge, Eric|author2=Deleith, Asger|title=A Republic or a Democracy?|newspaper=The New York Times blogs|quote=The US system seems essentially a two-party system.&nbsp;...|date=August 19, 2009|url=https://opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/|access-date=November 7, 2010}}</ref> Í bandarískri [[stjórnmálamenning]]u er litið svo á að mið-hægriflokkurinn [[Repúblikanaflokkurinn]] sé [[íhaldsstefna|íhaldssamur]] og mið-vinstriflokkurinn [[Demókrataflokkurinn]] sé [[frjálslyndisstefna|frjálslyndur]].<ref>{{cite book|author1=David Mosler|author2=Robert Catley|title=America and Americans in Australia|date=1998|publisher=Greenwood Publishing Group|page=83|url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83|access-date=April 11, 2016|isbn=978-0-275-96252-4 }}</ref><ref>{{cite book|last=Grigsby|first=Ellen|title=Analyzing Politics: An Introduction to Political Science|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-50112-1|pages=106–107}}</ref> Bandarísk stjórnsýsla féll úr 69. sæti í það 76. á [[spillingarvísitalan|spillingarvísitölu]] [[Transparency International]] árið 2019.<ref>{{cite web |title=Corruption Perceptions Index 2019 |url=https://files.transparency.org/content/download/2428/14734/file/2019_CPI_Report_EN.pdf |access-date=February 7, 2020 |website=transparency.org |publisher=[[Transparency International]] |page=12 & 13 |archive-date=February 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218183558/https://files.transparency.org/content/download/2428/14734/file/2019_CPI_Report_EN.pdf |url-status=dead }}</ref> Árið 2021 voru Bandaríkin í 26. sæti á [[lýðræðisvísitalan|lýðræðisvísitölunni]] og var lýst sem „gölluðu lýðræði.<ref>{{Cite news |last=Francis |first=Ellen |date=February 10, 2022 |title=Global freedoms have hit a 'dismal' record low, with pandemic restrictions making things worse, report says |language=en-US |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/10/global-democracy-index-2021-pandemic/ |access-date=February 18, 2022 |issn=0190-8286}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === {{aðalgrein|Fylki Bandaríkjanna}} Fylki Bandaríkjanna eru: {{div col|colwidth=20em}} * [[Alabama]] * [[Alaska]] * [[Arizona]] * [[Arkansas]] * [[Colorado]] * [[Connecticut]] * [[Delaware]] * [[Flórída]] * [[Georgía (fylki)|Georgía]] * [[Hawaii]] * [[Idaho]] * [[Illinois]] * [[Indiana]] * [[Iowa]] * [[Kalifornía]] * [[Kansas]] * [[Kentucky]] * [[Louisiana]] * [[Maine]] * [[Maryland]] * [[Massachusetts]] * [[Michigan]] * [[Minnesota]] * [[Mississippi (fylki)|Mississippi]] * [[Missouri]] * [[Montana]] * [[Nebraska]] * [[Nevada]] * [[New Hampshire]] * [[New Jersey]] * [[New York-fylki|New York]] * [[Norður-Dakóta]] * [[Norður-Karólína]] * [[Nýja-Mexíkó]] * [[Ohio]] * [[Oklahoma]] * [[Oregon]] * [[Pennsylvanía]] * [[Rhode Island]] * [[Suður-Dakóta]] * [[Suður-Karólína]] * [[Tennessee]] * [[Texas]] * [[Utah]] * [[Vermont]] * [[Vestur-Virginía]] * [[Virginía]] * [[Washington (fylki)|Washington]] * [[Wisconsin]] * [[Wyoming]] {{div col end}} == Efnahagslíf == [[File:US one dollar bill, obverse, series 2009.jpg|thumb|alt=see caption|[[Bandaríkjadalur]] (með mynd af [[George Washington]]) er mest notaði gjaldmiðill í alþjóðaviðskiptum og algengasti [[forðagjaldmiðill]] heims.<ref name="federalreserve.gov"/>]] [[File:Gaming-Wall-Street_BTS_Prodigium-266.jpg|thumb|[[Kauphöllin í New York]] á [[Wall Street]] er stærsta kauphöll heims miðað við [[markaðsverðmæti]] skráðra félaga.<ref name=NYSEhighestcap>{{cite web|url=https://www.forbes.com/advisor/investing/nyse-new-york-stock-exchange/|title=NYSE: What Is The New York Stock Exchange|author= Kat Tretina and Benjamin Curry|work=Forbes|date=April 9, 2021|access-date=July 24, 2022}}</ref>]] Samkvæmt [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] er [[verg landsframleiðsla]] Bandaríkjanna miðað við nafnvirði 22,7 billjón dalir, sem er 24% af [[heimsframleiðslan|heimsframleiðslunni]] að markaðsvirði og 16% heimsframleiðslunnar miðað við [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjöfnuð]].<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org}}</ref><ref name="IMF.WEO.US">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> Milli 1983 og 2008 var raunhagvöxtur í Bandaríkjunum 3,3%, samanborið við 2,3% veginn hagvöxt í hinum [[G7]]-ríkjunum.<ref name="Hagopian">{{cite journal |author=Hagopian |first=Kip |last2=Ohanian |first2=Lee |date=August 1, 2012 |title=The Mismeasure of Inequality |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |url-status=dead |journal=Policy Review |volume= |issue=174 |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |archive-date=December 3, 2013 |access-date=January 23, 2020 |via=}}</ref> Landið er í fimmta sæti yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|lönd eftir landsframleiðslu á mann]] miðað við nafnvirði<ref>{{cite web |title=United Nations Statistics Division—National Accounts |url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |access-date=June 1, 2018 |website=unstats.un.org |archive-date=ágúst 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818021020/https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |url-status=dead }}</ref> og í sjöunda sæti [[lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|með kaupmáttarjöfnuði]].<ref name="IMF.WEO.US" /> Bandaríkin hafa verið stærsta hagkerfi heims að minnsta kosti frá aldamótunum 1900.<ref>{{Cite journal |last=Fordham |first=Benjamin |date=October 2017 |title=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |journal=Studies in American Political Development |volume=31 |issue=2 |pages=170–192 |doi=10.1017/s0898588x17000116 |s2cid=148917255 |issn=0898-588X}}</ref> Bandaríkin eru í fararbroddi á heimsvísu í [[tækni]]þróun og [[nýsköpun]], sérstaklega á sviði [[gervigreind]]ar, [[tölva|tölvutækni]], [[lyfjaþróun]]ar, og þróunar [[læknabúnaður|læknabúnaðar]], [[loftferðabúnaður|loftferðabúnaðar]] og [[hergagn]]a.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |title=United States reference resource |work=[[The World Factbook]] [[Central Intelligence Agency]] |access-date=May 31, 2019 |archive-date=desember 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead }}</ref> Efnahagur landsins býr að miklum [[náttúruauðlind]]um, þróuðum innviðum og mikilli framleiðni.<ref name="Wright, Gavin 2007 p. 185">Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. {{ISBN|0821365452}}.</ref> Bandaríkin búa yfir næstverðmætustu náttúruauðlindum heims, sem voru metnar á 44,98 billjón dali árið 2019, þótt nokkur munur sé milli heimilda.<ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|date=September 12, 2016|last=Anthony|first=Craig|website=[[Investopedia]]}}</ref> Í Bandaríkjunum eru hæstu meðaltekjur heimila og launafólks meðal [[OECD]]-ríkja.<ref>{{cite web|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/|title=Income|work=Better Life Index|publisher=OECD|access-date=28. september, 2019}}</ref> Árið 2013 voru Bandaríkin með sjöttu hæstu miðtekjur heimila, og höfðu þá fallið úr fjórða sæti frá 2010.<ref name="Household Income">{{cite journal|title=Household Income|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en|journal=Society at a Glance 2014: OECD Social Indicators|publisher=OECD Publishing|access-date=May 29, 2014|doi=10.1787/soc_glance-2014-en |date=March 18, 2014|series=Society at a Glance|isbn=9789264200722|doi-access=free|issn=1995-3984 }}</ref><ref name=autogenerated4>{{cite web |title=OECD Better Life Index |url= http://www.oecdbetterlifeindex.org/#/11111111111 |publisher=OECD |access-date=25. nóvember, 2012}}</ref> [[Bandaríkjadalur]] er mest notaði gjaldmiðill í [[alþjóðaviðskipti|alþjóðaviðskiptum]] og er helsti [[forðagjaldmiðill]] heims. Styrkur hans byggist á [[Bandaríkjaher|herstyrk]] Bandaríkjanna, [[olíudalur|olíudalakerfinu]] og [[evrudalur|evrudölum]] sem tengjast því, auk mjög stórs markaðar fyrir bandarísk [[ríkisskuldabréf]].<ref name="federalreserve.gov">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |title=The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere|access-date=August 24, 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=Zaw Thiha Tun|title=How Petrodollars Affect The U.S. Dollar |url=http://www.investopedia.com/articles/forex/072915/how-petrodollars-affect-us-dollar.asp|date=July 29, 2015|access-date=October 14, 2016}}</ref> Nokkur lönd notast við bandaríkjadal sem opinberan gjaldmiðil, og nokkur önnur notast við hann sem [[raungjaldmiðill|raungjaldmiðil]].<ref name="Benjamin J. Cohen 2006, p. 17">Benjamin J. Cohen, ''The Future of Money'', Princeton University Press, 2006; cf. "the dollar is the de facto currency in Cambodia", Charles Agar, ''[[Frommer's]] Vietnam'', 2006, p. 17</ref><ref>{{cite web |url = https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year|title = US GDP Growth Rate by Year |date=March 31, 2014 |access-date=June 18, 2014 |website = multpl.com|publisher = US Bureau of Economic Analysis}}</ref> [[Kauphöllin í New York]] og [[Nasdaq]] eru stærstu kauphallir heims miðað við [[markaðsvirði]] og [[viðskiptamagn]].<ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref><ref name="sfc.hk">[https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf Table A – Market Capitalization of the World's Top Stock Exchanges (As at end of June 2012)]. Securities and Exchange Commission (China).</ref> Helstu viðskiptalönd Bandaríkjanna eru [[Kína]], [[Evrópusambandið]], [[Kanada]], [[Mexíkó]], [[Indland]], [[Japan]], [[Suður-Kórea]], [[Bretland]] og [[Taívan]].<ref name="auto">{{cite web |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1612yr.html|title = Top Trading Partners |date=December 2016 |access-date=July 8, 2017 |publisher=U.S. Census Bureau}}</ref> Bandaríkin eru stærsta innflutningsland heims og annað stærsta útflutningsland heims.<ref>{{cite web |url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf |title=World Trade Statistical Review 2019 |work=[[World Trade Organization]] |page=100 |access-date=May 31, 2019}}</ref> Landið er með [[fríverslunarsamningur|fríverslunarsamninga]] við nokkur erlend ríki. Þar á meðal er [[fríverslunarsamningur Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada]] (USMCA).<ref>{{cite web |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |title=United States free trade agreements |work=[[Office of the United States Trade Representative]] |access-date=May 31, 2019}}</ref> Í skýrslu um samkeppnishæfni á heimsvísu frá 2019 voru Bandaríkin í öðru sæti á eftir [[Singapúr]].<ref name="World Economic Forum">{{cite web |url=https://www3.weforum.org/docs/GCR2013-14/GCR_Rankings_2013-14.pdf |title=Rankings: Global Competitiveness Report 2013–2014 |publisher=World Economic Forum |access-date=June 1, 2014}}</ref> Af 500 fyrirtækjum á [[Fortune Global 500]]-listanum eru 121 með höfuðstöðvar í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|title=Global 500 2016|work=Fortune|access-date=2022-11-01|archive-date=2018-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|url-status=dead}}</ref> Þótt efnahagur Bandaríkjanna hafi þróast frá iðnaði, eru Bandaríkin enn iðnaðarstórveldi.<ref name="Econ">{{cite web|title=USA Economy in Brief|url=https://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312123609/https://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archive-date=March 12, 2008}}</ref> Bandaríkin eru með minna [[velferðarkerfi]] og dreifa minna af tekjum gegnum skattkerfið en flest önnur [[hátekjuland|hátekjulönd]].<ref>{{cite web|author1=Isabelle Joumard|author2=Mauro Pisu|author3=Debbie Bloch|title=Tackling income inequality The role of taxes and transfers|url=https://www.oecd.org/eco/public-finance/TacklingincomeinequalityTheroleoftaxesandtransfers.pdf|publisher=OECD|access-date=May 21, 2015|date=2012}}</ref> Bandaríkin voru þannig í 41. sæti yfir lönd eftir [[launaójöfnuður|launaójöfnuði]] af 156 löndum árið 2017<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html#us |title=''CIA World Factbook'' "Distribution of Family Income" |access-date=June 17, 2018 |archive-date=June 4, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html#us |url-status=dead }}</ref> og voru þar hæst allra þróaðra ríkja.<ref>{{cite news |last=Gray |first=Sarah |date=June 4, 2018 |title=Trump Policies Highlighted in Scathing U.N. Report On U.S. Poverty|url=http://fortune.com/2018/06/04/trump-policies-u-n-report-u-s-poverty/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=September 13, 2018|quote="The United States has the highest rate of income inequality among Western countries", the report states.}}</ref> Þann 2. febrúar 2022 voru [[þjóðarskuldir]] Bandaríkjanna 30 billjónir dala.<ref>{{Cite news |last=Rappeport |first=Alan |date=February 1, 2022 |title=U.S. National Debt Tops $30 Trillion as Borrowing Surged Amid Pandemic |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/01/us/politics/national-debt-30-trillion.html |access-date=February 2, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> == Íbúar == [[Manntalsskrifstofa Bandaríkjanna]] gaf út að íbúar landsins væru 331.449.281 þann 1. apríl 2020.<ref name=2020CENSUS>{{cite web|url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt|title=Census Bureau's 2020 Population Count|work=[[United States Census]]|access-date=April 26, 2021}}</ref> Talan nær ekki yfir óinnfelldu ríkin ([[Púertó Ríkó]], [[Gvam]], [[Bandarísku Jómfrúaeyjar]], [[Bandaríska Samóa]] og [[Norður-Maríanaeyjar]]) og aðrar smáeyjar. Bandaríkin eru þar með [[Lönd eftir mannfjölda|þriðja fjölmennasta ríki heims]], á eftir [[Kína]] og [[Indland]]i.<ref name=":2">{{cite web|title=The World Factbook: United States|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|access-date=November 10, 2018|publisher=Central Intelligence Agency|archive-date=desember 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt íbúafjöldaklukku stofnunarinnar, bættist nýr íbúi við á 100 sekúndna fresti 28. janúar 2021, eða 864 á dag.<ref>{{cite web|title=Population Clock|url=https://www.census.gov/popclock/|website=www.census.gov}}</ref> Árið 2018 voru 52% Bandaríkjamanna yfir 15 ára aldri giftir, 6% voru ekklar eða ekkjur, 10% fráskildir og 32% höfðu aldrei gifst.<ref>{{cite web|title=Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html|access-date=September 11, 2019|website=Historical Marital Status Tables|publisher=U.S. Census Bureau}}</ref> Árið 2020 var [[frjósemishlutfall]] Bandaríkjanna 1,64 börn á konu<ref>{{Cite report|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/vsrr/vsrr012-508.pdf|title=Births: Provisional data for 2020|last1=Hamilton|first1=Brady E.|last2=Martin|first2=Joyce A.|date=May 2021|publisher=National Center for Health Statistics|issue=12|doi=10.15620/cdc:104993|location=Hyattsville, MD|volume=Vital Statistics Rapid Release|last3=Osterman|first3=Michelle J.K.|doi-access=free}}</ref> og hæsta hlutfall barna á heimili með einu foreldri (23%).<ref>{{cite web|title=U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/|access-date=March 17, 2020|website=Pew Research Center|language=en}}</ref> Íbúar Bandaríkjanna eiga sér fjölbreyttan uppruna. 37 skipulagðir upprunahópar voru með yfir milljón sem töldu sig til þeirra samkvæmt könnun árið 2004.<ref name="An2000">{{cite web|title=Ancestry 2000|url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|date=June 2004|publisher=U.S. Census Bureau|url-status=live|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|archive-date=December 4, 2004|access-date=December 2, 2016}}</ref> Stærsta þjóðarbrotið samkvæmt eigin skilgreiningu eru hvítir Bandaríkjamenn af evrópskum uppruna, eða 57,8%.<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2021/08/13/1014710483/2020-census-data-us-race-ethnicity-diversity |title=A Breakdown of 2020 Census Demographic Data |author= |date=August 13, 2021 |website=NPR |publisher= |access-date= |quote=}}</ref> Bandaríkjamenn af rómönskum uppruna teljast vera 18,7% íbúa og þeldökkir Bandaríkjamenn 12,1%. Fjórði stærsti hópurinn eru Bandaríkjamenn af asískum uppruna, 5,9%. Bandaríkjamenn sem telja sig til [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóða Ameríku]] eru um 1%. Þess ber að gæta að í manntalinu hefur verið hægt að haka við fleiri en einn valmöguleika frá árinu 2000 og árið 2020 merktu 4,1% allra svarenda við tvo eða fleiri möguleika (yfir 10% þeirra sem merktu við rómanskan uppruna).<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census |publisher=US Census Bureau |access-date=December 2, 2021}}</ref> Árið 2020 var [[miðaldur]] íbúa Bandaríkjanna 38,5 ár.<ref name=":2" /> Árið 2018 voru næstum 90 milljón innflytjendur og annarrar kynslóðar innflytjendur í Bandaríkjunum, eða 28% allra íbúa landsins.<ref>{{cite news|date=March 14, 2019|title=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States|work=[[Migration Policy Institute]]|url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states}}</ref> Af þeim íbúum sem fæddir voru erlendis, miðað við árið 2017, voru 45% með ríkisborgararétt, 27% með löglega skráða varanlega búsetu, 6% með löglega tímabundna búsetu og 23% ólöglegir innflytjendur.<ref name="KeyFindings">{{cite web|date=June 17, 2019|title=Key findings about U.S. immigrants|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/key-findings-about-u-s-immigrants/|publisher=Pew Research Center|access-date=október 27, 2022|archive-date=febrúar 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227051906/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/key-findings-about-u-s-immigrants/|url-status=dead}}</ref> Bandaríkin hafa um áratugaskeið verið leiðandi í móttöku [[flóttafólk]]s og tekið við fleirum en öll önnur lönd heims samanlagt.<ref name="PewRefugees">{{cite web|title=Key facts about refugees to the U.S.|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/10/07/key-facts-about-refugees-to-the-u-s/|author=Jens Manuel Krogstad|date=October 7, 2019|publisher=Pew Research Center}}</ref> <div style="max-width:100%"> {| class="infobox" style="float:left; text-align:center; font-size:90%" ! align=center style="background:#FF9999;" colspan="8"| Stærstu borgir Bandaríkjanna |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna|Sæti]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Borg ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Fylki ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Íbúafjöldi ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Stórborgarsvæði ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Íbúafjöldi ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Svæði ! align=center style="background:#f5f5f5;" | |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[New York-borg]]''' || [[New York-fylki]] || 8.398.748 || 1 || 18.818.536 || Norðausturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Los Angeles]]''' || [[Kalifornía]] || 3.990.456 || 2 || 12.950.129 || Vesturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Chicago]]''' || [[Illinois]] || 2.705.994 || 3 || 9.505.748 || Miðvesturríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Houston]]''' || [[Texas]] || 2.325.502 || 6 || 5.539.949 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Phoenix (Arizona)|Phoenix]]''' || [[Arizona]] || 1.660.272 || 13 || 4.039.182 || Vesturríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Philadelphia]]''' || [[Pennsylvanía]] || 1.584.138 || 5 || 5.826.742 || Norðausturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[San Antonio]]''' || [[Texas]] || 1.532.233 || 29 || 1.942.217 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[San Diego]]''' || [[Kalifornía]] || 1.425.976 || 17 || 2.941.454 || Vesturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Dallas]]''' || [[Texas]] || 1.345.047 || 4 || 6.003.967 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[San Jose]]''' || [[Kalifornía]] || 1.030.119 || 30 || 1.787.123|| Vesturströndin |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | ''List of United States cities by population'' 2018 (Enska Wikipedia) |- |} {| style="float:right" | {{location map+ |Bandaríkin |float=center |width=350|caption= 10 stærstu borgir Bandaríkjanna|places= {{location map~ |Bandaríkin |lat=40.716667 |long=-74 |label=<small>[[New York-borg|New York]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=34.05 |long=-118.25 |label= [[Los Angeles]] |position=top}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=41.836944 |long=-87.684444 |label= [[Chicago]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=29.762778 |long=-95.383056 |label= [[Houston]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=33.448457 |long=-112.073844 |label= [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=39.953333 |long=-75.17 |label= [[Philadelphia]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=29.416667 |long=-98.5 |label= [[San Antonio]] |position=left}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=32.715 |long=-117.1625 |label= [[San Diego]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=32.782778 |long=-96.803889 |label= [[Dallas]] |position=top}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=37.335278 |long=-121.891944 |label= [[San Jose]]</small>|position=top}}}} |} </div> {{-}} === Tungumál === {|class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 200px;" |- style="background:#f5f5f5;" !colspan="2"|Tungumál (2007)<ref name="USCB Lang">{{cite web | url = http://www.census.gov/compendia/statab/2010/tables/10s0053.pdf | publisher = U.S. Census Bureau | work = Statistical Abstract of the United States 2010 | title = Table 53—Languages Spoken at Home by Language: 2007 |accessdate=21. september 2009}}</ref> |- |[[Enska]] (''einungis'')||style="text-align: center;"|225,5 milljónir |- |[[Spænska]], þar með talin [[spænsk kreólamál]]||style="text-align: center;"|34,5 milljónir |- |[[Kínverska]]||style="text-align: center;"|2,5 milljónir |- |[[Franska]], þar með talin [[frönsk kreólamál]]||style="text-align: center;"|2,0 milljónir |- |[[Tagalog tungumál]]||style="text-align: center;"|1,5 milljónir |- |[[Víetnamska]]||style="text-align: center;"|1,2 milljónir |- |[[Þýska]]||style="text-align: center;"|1,1 milljónir |- |[[Kóreska]]||style="text-align: center;"|1,1 milljónir |} [[Enska]] er í raun opinbert tungumál Bandaríkjanna, enda þótt ekkert opinbert mál sé skilgreint í alríkislögum. Samt gera sum lög, þar á meðal lög um veitingu ríkisborgararéttar, ráð fyrir ensku sem tungumáli landsins. Árið 2007 töluðu um 226 milljónir eða 80% landsmanna fimm ára og eldri einungis ensku heima hjá sér. Um 12% landsmanna tala [[Spænska|spænsku]] heima hjá sér en spænska er næstalgengasta tungumálið í Bandaríkjunum og algengasta annað mál sem kennt er í skólum.<ref>{{cite web | url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf | title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning | date = haust 2002 | publisher = MLA |accessdate=16. október 2006 | archive-date = 2008-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf |url-status=dead }}</ref> Sumir Bandaríkjamenn vilja að enska verði gerð að opinberu máli landsins með lögum, eins og er raunin í 28 ríkjum.<ref>{{cite web | author = Jody Feder | url = https://www.ilw.com/immigrationdaily/news/2007,0515-crs.pdf | title = English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress | date = 25. janúar 2007 | publisher = Ilw.com (Congressional Research Service) |accessdate=19. júní 2007}}</ref> Á [[Hawaii]] eru bæði [[hawaiska]] og enska skilgreind sem opinber tungumál í lögum ríkisins.<ref>{{cite web | url = http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html | title = The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4 | publisher = Hawaii Legislative Reference Bureau | date = 7. nóvember 1978 |accessdate=19. júní 2007 | archive-date = 2013-07-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |url-status=dead }}</ref> Í [[Nýja-Mexíkó]] er ekkert opinbert tungumál skilgreint en lög kveða á um notkun bæði ensku og spænsku. Í [[Louisiana]] er því eins farið með ensku og frönsku.<ref>{{cite book | author = Susan J. Dicker | title = Languages in America: A Pluralist View | url = https://archive.org/details/languagesinameri00dick | year = 2003 | pages = [https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location = Clevedon, UK | publisher = Multilingual Matters}}</ref> Í sumum öðrum ríkjum, svo sem [[Kalifornía|Kaliforníu]] kveða lög á um að ákveðin opinber skjöl verði að vera tiltæk á spænsku auk ensku, þar á meðal skjöl er varða dómstóla.<ref>{{cite web | url = http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30 | title = California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6) | publisher = Legislative Counsel, State of California |accessdate=17. desember 2007 | archive-date = 2010-07-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100722010302/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30 |url-status=dead }} {{cite web | url = http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm | title = California Judicial Council Forms | publisher = Judicial Council, State of California |accessdate=17. desember 2007 }}</ref> Sum svæði viðurkenna stöðu tungumála innfæddra auk ensku: [[Samóamál]] og [[kamorrómál]] eru viðurkennd á Bandarísku Samóaeyjum og í Guam; Spænska er opinbert mál á [[Púertó Ríkó]]. === Menntun === [[Mynd:Columbia University - Low Memorial Library-D.JPG|thumb|left|Low Memorial-bókasafnið í [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]]]] Bæði fylki og sveitarfélög reka opinbera skóla í Bandaríkjunum en [[menntamálaráðuneyti Bandaríkjanna]] setur skólahaldi reglur og styrkir starfsemina. Í flestum fylkjum er skólaskylda frá sex eða sjö ára aldri til átján ára aldurs en þá lýkur menntaskóla (e. ''high school'') eftir tólfta bekk. Í sumum fylkjum geta nemendur lokið menntaskóla sextán eða sautján ára gamlir. Um 12% barna ganga í einkaskóla og rétt rúmlega 2% barna hljóta menntun sína heima fyrir. Um 84,6% Bandaríkjamanna hafa lokið stúdentsprófi um 25 ára aldur. Fjölmargir [[Háskóli|háskólar]] eru starfræktir í Bandaríkjunum, bæði ríkisreknir og einkareknir, auk [[alþýðuháskóli|alþýðuháskóla]]. Um 52,6% Bandaríkjamanna hafa stundað nám á háskólastigi og 27,2% ljúka [[B.A.-gráða|B.A.-gráðu]] (eða annarri sambærilegri gráðu í grunnnámi). Um 9,6% Bandaríkjamanna hafa lokið framhaldsnámi á háskólastigi. Margir af [[Akademísk röðun háskóla|fremstu háskólum heims]] eru í Bandaríkjunum, þar á meðal [[Harvard-háskóli|Harvard]], [[Princeton-háskóli|Princeton]], [[Yale-háskóli|Yale]], [[Stanford-háskóli|Stanford]], [[Columbia-háskóli|Columbia]], [[Cornell-háskóli|Cornell]], [[Brown-háskóli|Brown]], [[Pennsylvaníuháskóli]], [[Chicago-háskóli]], [[Tækniháskólinn í Massachusetts|MIT]], og [[Tækniháskólinn í Kaliforníu|Caltech]]. [[Læsi]] í Bandaríkjunum er talið vera 99%. [[Sameinuðu þjóðirnar]] gefa Bandaríkjunum einkunnina 0,97 á menntakvarða og eru Bandaríkin því í tólfta sæti.<ref>{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|accessdate=14. janúar 2008|url=https://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf}}</ref> == Menning == [[File:Liberty02.jpg|thumb|upright|[[Frelsisstyttan]] var gjöf frá [[Frakkland]]i og hefur orðið að táknmynd fyrir [[ameríski draumurinn|ameríska drauminn]].<ref>{{cite web| title = Statue of Liberty| website=World Heritage| publisher=UNESCO| url = https://whc.unesco.org/en/list/307| access-date = January 4, 2022}}</ref>]] Bandaríkin eru [[fjölmenning]]arríki sem byggist á miklum fjölda ólíkra upprunahópa, hefða og gilda.<ref name="DD">{{cite book|last1=Adams|first1=J.Q.|last2=Strother-Adams|first2=Pearlie|title=Dealing with diversity : the anthology|url=https://archive.org/details/dealingwithdiver0000adam|date=2001|publisher=Kendall/Hunt Pub|location=Chicago|isbn=978-0-7872-8145-8}}</ref><ref name="Society in Focus">{{cite book|last1=Thompson|first1=William E.|last2=Hickey|first2=Joseph V.|title=Society in focus : an introduction to sociology|date=2004|publisher=Pearson/Allyn and Bacon|location=Boston|isbn=978-0-205-41365-2|edition=5th}}</ref> Menningarleg áhrif Bandaríkjanna eru auk þess mikil á heimsvísu.<ref>[[United States#BBC18may|BBC, April 2008: Country Profile: United States of America]]</ref><ref>{{Cite journal|last1=Fergie|first1=Dexter|date=March 24, 2022|title=How American Culture Ate the World|magazine=The New Republic|url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review|access-date=July 3, 2022|issn=0028-6583}}</ref> Frumbyggjamenning í Bandaríkjunum telur meðal annars menningu [[Frumþjóðirnar|Frumþjóðanna]], [[Hawaii-búar|Hawaii-búa]] og [[frumbyggjar Alaska|frumbyggja Alaska]], en þess utan eru núverandi íbúar Bandaríkjanna eða forfeður þeirra nær allir innflytjendur eða fluttir þangað sem þrælar síðustu fimm aldirnar.<ref>{{cite book|last1=Fiorina|first1=Morris P.|author-link1=Morris P. Fiorina|last2=Peterson|first2=Paul E.|title=The New American democracy|date=2010|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-205-78016-7|page=97|edition=7th}}</ref> Bandarísk meginstraumsmenning er því [[vestræn menning]] sem byggist að mestu leyti á menningu evrópskra innflytjenda með menningaráhrifum meðal annars frá afrískum þrælum.<ref name="DD" /><ref>{{cite book|last1=Holloway|first1=Joseph E.|title=Africanisms in American culture|date=2005|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|isbn=978-0-253-21749-3|pages=18–38|edition=2nd}}<br />{{cite book|last1=Johnson|first1=Fern L.|title=Speaking culturally : language diversity in the United States|url=https://archive.org/details/speakingcultural0000john|publisher=Sage Publications|isbn=978-0-8039-5912-5|page=[https://archive.org/details/speakingcultural0000john/page/116 116]|year=2000 }}</ref> Síðustu tvær aldir hefur aðflutningur fólks frá [[Asía|Asíu]] og sérstaklega [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]], bæst við blöndu bandarískrar menningar sem er stundum lýst sem [[bræðslupottur|bræðslupotti]] eða ósamstæðri [[salatskál (myndhverfing)|salatskál]].<ref name="DD" /> Þrátt fyrir aðlögun innflytjenda að bandarískri meginstraumsmenningu er mikill félagslegur ójöfnuður sem byggist meðal annars á uppruna, kynþætti<ref>{{cite book|last=Bonilla-Silva|first=Eduardo|url=https://books.google.com/books?id=6IG7QgAACAAJ&q=racism+without+racists|title=Racism without Racists: Color-blind Racism and the Persistence of Racial Inequality in the United States|publisher=Rowman & Littlefield|year=2003|isbn=978-0-7425-1633-5|location=Lanham|pages=2–29}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> og auðlegð.<ref>{{cite news|date=June 4, 2018|title="Contempt for the poor in US drives cruel policies," says UN expert|work=[[OHCHR]]|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=23172&LangID=E|access-date=June 5, 2018}}</ref> Bandarískt samfélag er stundum talið einkennast af sterku [[vinnusiðferði]],<ref>{{cite journal|last=Porter|first=Gayle|title=Work Ethic and Ethical Work: Distortions in the American Dream|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-business-ethics_2010-11_96_4/page/535|volume=96|number=4|date=November 2010|pages=535–550|journal=[[Journal of Business Ethics]]|jstor=29789736|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1007/s10551-010-0481-6 |s2cid=143991044 }}</ref> samkeppnishæfni,<ref>{{cite journal|last=Stephens|first=R.H.|title=The Role Of Competition In American Life|date=September 1952|volume=24|number=3|journal=[[The Australian Quarterly]]|publisher=[[Australian Institute of Policy and Science]]|pages=9–14|jstor=41317686}}</ref> og einstaklingshyggju.<ref>{{cite journal|last1=Grabb|first1=Edward|last2=Baer|first2=Douglas|last3=Curtis|first3=James|title=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence|jstor=3341789|doi=10.2307/3341789|volume=24|number=4|year=1999|pages=511–533|journal=[[Canadian Journal of Sociology]]|publisher=[[University of Alberta]] |issn=0318-6431}}</ref> „[[Bandaríska trúarjátningin]]“ leggur áherslu á frelsi, jafnrétti, einkaeign, lýðræði, réttarríki og takmörkuð afskipti stjórnvalda.<ref>{{cite book|last=Huntington|first=Samuel P.|author-link=Samuel P. Huntington|title=Who are We?: The Challenges to America's National Identity|year=2004|publisher=Simon & Schuster|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6xiYiybkE8kC&q=core|chapter=Chapters 2–4|isbn=978-0-684-87053-3|access-date=October 25, 2015|url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}.</ref> Miðað við aðrar þjóðir gefa Bandaríkjamenn mjög mikið til góðgerðamála. Samkvæmt könnun [[Charities Aid Foundation]] frá 2016 gáfu Bandaríkjamenn 1,44% af landsframleiðslu til góðgerðamála, mun meira en nokkrir aðrir.<ref>{{cite web|url=https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-policy-and-campaigns/gross-domestic-philanthropy-feb-2016.pdf|date=January 2016|publisher=[[Charities Aid Foundation]]|title=GROSS DOMESTIC PHILANTHROPY: An international analysis of GDP, tax and giving|access-date=July 18, 2022}}</ref> [[Ameríski draumurinn]], trúin á [[félagslegur hreyfanleiki|félagslegan hreyfanleika]], er lykill að aðdráttarafli landsins fyrir innflytjendur.<ref>{{cite web|url=https://www.gallup.com/poll/161435/100-million-worldwide-dream-life.aspx|title=More Than 100 Million Worldwide Dream of a Life in the U.S. More than 25% in Liberia, Sierra Leone, Dominican Republic want to move to the U.S.|last=Clifton|first=Jon|date=March 21, 2013|publisher=Gallup|access-date=January 10, 2014}}</ref> Hvort þessi trú byggist á staðreyndum er umdeilt.<ref name="socialmobility">*{{cite web|url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf|title=A Family Affair: Intergenerational Social Mobility across OECD Countries|publisher=OECD|website=Economic Policy Reforms: Going for Growth|year=2010|access-date=September 20, 2010}} * {{cite web|url=https://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author1=Blanden, Jo|author2=Gregg, Paul|author3=Machin, Stephen|publisher=Centre for Economic Performance|date=April 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623094610/https://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|archive-date=June 23, 2006}} * {{cite web|last1=Gould|first1=Elise|title=U.S. lags behind peer countries in mobility|url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/|website=[[Economic Policy Institute]]|access-date=July 15, 2013|date=October 10, 2012}} * {{cite journal|last=Winship|first=Scott|title=Overstating the Costs of Inequality|journal=National Affairs|date=Spring 2013|url=https://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Articles/2013/03/overstating%20inequality%20costs%20winship/overstating%20inequality%20costs%20winship.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024141452/https://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Articles/2013/03/overstating%20inequality%20costs%20winship/overstating%20inequality%20costs%20winship.pdf|archive-date=October 24, 2013|access-date=January 10, 2014 }}</ref><ref name="CAP">{{cite web|title=Understanding Mobility in America|url=https://www.americanprogress.org/issues/economy/news/2006/04/26/1917/understanding-mobility-in-america/|website=Center for American Progress|date=April 26, 2006}}</ref><ref name="Schneider">{{cite web|last=Schneider|first=Donald|title=A Guide to Understanding International Comparisons of Economic Mobility|url=https://www.heritage.org/research/reports/2013/07/a-guide-to-understanding-international-comparisons-of-economic-mobility|publisher=The Heritage Foundation|access-date=August 22, 2013|date=July 29, 2013}}</ref> Algeng skoðun í Bandaríkjunum er að landið sé [[stéttlaust samfélag]],<ref>{{cite book|last=Gutfeld|first=Amon|year=2002|title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience|publisher=Sussex Academic Press|location=Brighton and Portland|page=65|isbn=978-1-903900-08-6}}</ref> en fræðimenn hafa bent á markverðan mun á stéttum í landinu, sem hefur áhrif á félagsmótun, tungumál og gildi.<ref>{{cite book|last=Zweig|first=Michael|year=2004|title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=978-0-8014-8899-3}} {{cite web|url=https://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&_pageLabel=RecordDetails&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&objectId=0900000b800472a5|title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech|publisher=Education Resource Information Center|access-date=January 27, 2007}}</ref> Bandaríkjamenn eiga til að leggja mikla áherslu á efnahagslegan árangur, en telja líka jákvætt að vera [[meðalmaður]].<ref>{{cite book|last=O'Keefe|first=Kevin|year=2005|title=The Average American|publisher=PublicAffairs|location=New York|isbn=978-1-58648-270-1|url=https://archive.org/details/averageamericant00okee }}</ref> === Bandarískar bókmenntir === [[Mynd:Walt Whitman - George Collins Cox.jpg|thumb|right|Bandaríski rithöfundurinn og skáldið Walt Whitman árið 1887.]] Á [[18. öldin|18. öld]] og snemma á [[19. öldin]]ni voru bandarískar bókmenntir undir miklum áhrifum frá evrópskum bókmenntum. Rithöfundar á borð við [[Nathaniel Hawthorne]], [[Edgar Allan Poe]] og [[Henry David Thoreau]] skópu sérstakt yfirbragð og tón bandarískra bókmennta um miðja 19. öld. Rithöfundurinn [[Mark Twain]] og skáldið [[Walt Whitman]] voru áhrifamiklir á síðari hluta 19. aldar. [[Emily Dickinson]] er nú álitin mikilvægt skáld enda þótt hún væri flestum ókunn í lifanda lífi. Nokkur ritverk eru öðrum fremur talin einkenna bandaríska menningu en það eru saga [[Herman Melville|Hermans Melville]], ''[[Moby-Dick]]'' (1851), ''[[Ævintýri Stikilsberja-Finns]]'' (1885) eftir Mark Twain og ''[[Hinn mikli Gatsby]]'' (1925) eftir [[F. Scott Fitzgerald]]. Ellefu bandarískir borgarar hafa hlotið [[bókmenntaverðlaun Nóbels]], síðast [[Toni Morrison]] árið 1993. [[William Faulkner]] og [[Ernest Hemingway]] eru gjarnan taldir meðal áhrifamestu höfunda 20. aldar. Vinsælar bókmenntagreinar eins og [[Vestri|vestrar]] og [[krimmi|krimmar]] urðu til í Bandaríkjunum. === Bandarísk heimspeki === [[Mynd:Hilary Putnam.jpg|thumb|right|Bandaríski heimspekingurinn [[Hilary Putnam]]]] Henry David Thoreau og [[Ralph Waldo Emerson]] voru frumkvöðlar bandarískrar heimspeki á [[Heimspeki 19. aldar|19. öld]]. Á síðari hluta 19. aldar og í upphafi þeirrar [[Heimspeki 20. aldar|20.]] varð [[gagnhyggja]] til hjá heimspekingum á borð við [[Charles Sanders Peirce]], [[William James]] og [[John Dewey]]. Á 20. öld voru bandarískir heimspekingar áfram undir miklum áhrifum frá gagnhyggjunni en urðu einnig fyrir miklum áhrifum frá [[rökgreiningarheimspeki]]nni frá Evrópu, ekki síst á fjórða áratug aldarinnar þegar margir af helstu heimspekingum Evrópu flúðu [[Seinni heimsstyrjöldin|stríðið]]. Meðal merkra bandarískra heimspekinga 20. aldar má nefna [[Willard Van Orman Quine|W.V.O. Quine]], [[Hilary Putnam]], [[Wilfrid Sellars]], [[Nelson Goodman]], [[Donald Davidson]], [[Richard Rorty]], [[Saul Kripke]] og [[John Searle]]. Bandaríski málvísindamaðurinn [[Noam Chomsky]] hefur einnig látið að sér kveða. Segja má að [[John Rawls]] hafi einn síns liðs vakið [[stjórnmálaheimspeki]] af værum blundi þegar bók hans ''[[Kenning um réttlæti]]'' kom út árið 1971. Í kjölfarið fylgdi [[Robert Nozick]] og fjöldi annarra stjórnmálaheimspekinga. === Bandarísk matarmenning === Deep-dish [[pizza]] var fundin upp í [[Chicago]], [[Illinois]] og dreifðist þaðan um heiminn. Hún er til í ýmsum formum, sem dæmi má nefna afbrigði frá [[Alaska]] þar sem elgskjöt er haft sem álegg. Ítölsk pylsa er algengt álegg á pizzur í Bandaríkjunum. [[BBQ-sósa]] er önnur vel þekkt bandarísk uppfinning og er í miklu uppáhaldi hjá fólki víðs vegar um heiminn. BBQ-sósa er mjög vinsæl með [[Grillmatur|grillmat]] en mikið er borðað af honum í Suðurríkjum Bandaríkjanna. [[Coca Cola]] var fundið upp árið 1886 af [[dr. John Stith Pemberton]], lyfjafræðingi frá Atlanta í Georgíu. Matreiðsluaðferðir Bandaríkjanna eru sambland hefða frá ýmsum stöðum, meðal annars frá Frakklandi, Afríku og frumbyggjum. [[Grasker]] einkenna mið- og norðurríki Bandaríkjanna, skelfiskur við Mexíkóflóa og nautasteikur eru helst þekktar í Texas.<ref>{{cite web|url=http://www.noatun.is/Heimsins-eldhus/Bandarisk-matargerd|title=Bandarísk matargerð|work=Nóatún|accessdate=18. september 2010|archive-date=2010-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100423043714/http://www.noatun.is/Heimsins-eldhus/Bandarisk-matargerd|url-status=dead}}</ref> Til viðbótar við þessa flóru eiga borgir Bandaríkjanna heilu hverfin sem bjóða upp á matarmenningu frá ýmsum heimshornum. Stórum matarskömmtum og [[skyndibiti|skyndibitamenningu]] hefur oft verið kennt um offitu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=http://www.bb.is/Pages/26?NewsID=18186|title=Bandaríkjamenn velja skyndibitann fram yfir hollustuna|work=Bæjarins Besta, fréttavefur|accessdate=18. september 2010|archive-date=2011-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204215751/http://bb.is/Pages/26?NewsID=18186|url-status=dead}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tengt efni == * [[Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna]] == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = en|titill = United States|mánuðurskoðað = 18. september|árskoðað = 2010}} == Tenglar == {{Commonscat|United States|Bandaríkjunum}} === Heimasíður Bandaríkjastjórnar === * [http://www.usa.gov USA.gov], opinber heimasíða bandaríska stjórnkerfisins * [https://www.house.gov/ United States House of Representatives], opinber heimasíða fulltrúadeildar Bandaríkjaþings * [http://www.senate.gov/ United States Senate], opinber heimasíða öldungaráðsdeildar Bandaríkjaþings * [https://www.supremecourtus.gov/ Supreme Court of the United States], opinber heimasíða hæstaréttar Bandaríkjanna * [http://www.whitehouse.gov/ The White House], opinber heimasíða Hvíta hússins === Upplýsingasíður === * [http://tonto.eia.doe.gov/state/ Energy Information Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211021248/http://tonto.eia.doe.gov/state/ |date=2010-02-11 }}, opinber upplýsingasíða um orkunotkun Bandaríkjanna * [http://usinfo.state.gov/infousa/index.html InfoUSA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112032831/http://usinfo.state.gov/infousa/index.html |date=2008-11-12 }}, alhliða upplýsingasíða um Bandaríkin * [http://www.census.gov/ United States Census Bureau] * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ United States Department of Agriculture: State Fact Sheets] * [https://www.teacheroz.com/states.htm The 50 States of the U.S.A.] === Ýmsir tenglar === * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3872378 „Bandaríki Norður-Ameríku“; grein í ''Tímanum'' 1976] * {{Vísindavefurinn|3028|Hvað heita öll fylki Bandaríkjanna?}} * {{Vísindavefurinn|2581|Hvað eru Bandaríkin stór að flatarmáli?}} * {{Vísindavefurinn|1055|Hve margir hafa forsetar Bandaríkjanna verið og hvað hétu þeir?}} * {{Vísindavefurinn|4383|Hvert er vald varaforseta Bandaríkjanna, innan bandaríska stjórnsýslukerfisins?}} * {{Vísindavefurinn|4858|Ef maður fæðist í Bandaríkjunum fær maður þá sjálfkrafa bandarískan ríkisborgararétt?}} * {{Vísindavefurinn|54689|Hversu margir búa í Bandaríkjunum?}} * {{Vísindavefurinn|1336|Af hverju eru Bandaríki Norður-Ameríku svona máttug?}} * {{Vísindavefurinn|2848|Hvað getið þið sagt mér um frelsisstríð Bandaríkjanna?}} * {{Vísindavefurinn|2467|Hvað borguðu Bandaríkjamenn fyrir Alaska þegar þeir keyptu það?}} {{Norður-Ameríka}} {{Bandaríkin}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Bandaríkin| ]] [[Flokkur:Stofnað 1776]] [[Flokkur:Norður-Ameríkulönd]] m34ag6tu6hy1pqr47gf7g0ncq03zk8a 1961320 1961319 2026-04-27T10:57:29Z Quinlan83 79337 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-21592-18|~2026-21592-18]] ([[User talk:~2026-21592-18|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1958404 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Bandaríki Ameríku | nafn_í_eignarfalli = Bandaríkjanna | nafn_á_frummáli = United States of America (USA) | fáni = Flag of the United States.svg | skjaldarmerki = Greater_coat_of_arms_of_the_United_States.svg | kjörorð = In God We Trust | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Vér treystum á Guð | þjóðsöngur = [[The Star-Spangled Banner]] | staðsetningarkort = United States (orthographic projection).svg | höfuðborg = [[Washington, D.C.]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]], [[forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Bandaríkjanna|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Donald Trump]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Bandaríkjanna|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[JD Vance]] | titill_leiðtoga3 = [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings|Þingforseti fulltrúadeildar]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mike Johnson]] | titill_leiðtoga4 = Forseti [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|Hæstaréttar]] | nafn_leiðtoga4 = [[John G. Roberts]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = [[4. júlí]] [[1776]] | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = [[3. september]] [[1783]] | flatarmál = 9.796.520 | stærðarsæti = 3 | hlutfall_vatns = 4,66 | fólksfjöldi = 333,287,557 | mannfjöldaár = 2021 | mannfjöldasæti = 3 | íbúar_á_ferkílómetra = 33,6 | VLF = 25.035 | VLF_ár = 2022 | VLF_sæti = 1 | VLF_á_mann = 75.180 | VLF_á_mann_sæti = 7 | VÞL = {{hækkun}} 0.921 | VÞL_sæti = 21 | VÞL_ár = 2021 | gjaldmiðill = [[Bandaríkjadalur]] | tímabelti = [[UTC]]-4 til -12<br /><small>Sumartími: UTC-4 til -10</small> | tld = us | símakóði = 1 }} '''Bandaríkin''' (eða '''Bandaríki Norður-Ameríku''', [[Skammstöfun|skammstafað]] '''BNA''') eru [[sambandslýðveldi]] sem er næststærsta [[ríki]] [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] að [[flatarmál]]i (9,83 milljónir km²) og jafnframt það fjölmennasta með yfir 333 milljónir íbúa (árið 2021). Þau eru ennfremur fjórða stærsta land heims og það þriðja fjölmennasta. Þau teygja sig milli [[Atlantshaf]]s og [[Kyrrahaf]]s og eiga landamæri að [[Kanada]] í norðri og [[Mexíkó]] í suðri. Bandaríkin samanstanda af [[Fylki Bandaríkjanna|50 fylkjum]] sem njóta nokkurs sjálfræðis í eigin efnum og hafa eigin löggjöf sem þó má ekki stangast á við [[stjórnarskrá Bandaríkjanna]]. Auk sambandsríkjanna hafa Bandaríkin lögsögu yfir ýmsum hjálendum víða um heim. Bandaríkin rekja uppruna sinn til [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingarinnar]] frá 4. júlí 1776 þegar þrettán [[Bretland|breskar]] [[Nýlenda|nýlendur]] lýstu yfir eigin frelsi og sjálfstæði frá Breska heimsveldinu. Nýlendurnar höfðu betur í [[Frelsisstríð Bandaríkjanna|Frelsisstríði Bandaríkjanna]] en það var fyrsta nýlendustríðið þar sem nýlendan hafði betur en herraþjóðin. Nýlendurnar samþykktu sameiginlega stjórnarskrá í [[Philadelphia|Philadelphiu]] þann 17. september 1787. Stjórnarskráin gerði nýlendurnar þrettán að einu lýðveldi. Á 20. öldinni tóku Bandaríkin forystu í heiminum hvað varðar [[Efnahagur|efnahagsleg]], [[Stjórnmál|pólitísk]], [[her]]naðarleg og [[menning]]arleg áhrif. Bandaríska hagkerfið er það stærsta í heimi en [[verg landsframleiðsla]] Bandaríkjanna árið 2006 var 13 billjónir [[Bandaríkjadalur|bandaríkjadala]], það er að segja um það bil fjórðungur af vergri landframleiðslu alls heimsins. [[Evrópusambandið]] er stærra hagkerfi en Bandaríkin en er ekki ein þjóð. == Heiti == Á ensku nefnast Bandaríkin ''the United States of America'', skammstafað USA eða U.S.A., eða ''the United States'', skammstafað US eða U.S. Áður fyrr var heitið í fleirtölu, en nú er algengast að fara með það eins og það væri eintöluorð. Á ensku er sömuleiðis algengt að nota orðin ''America'' („Ameríka“) og ''American'' („Ameríkani“) sem samheiti yfir Bandaríkin og Bandaríkjamenn, þótt það geti líka átt við önnur lönd [[Ameríka|Ameríku]].<ref>{{cite book|last1=Wilson|first1=Kenneth G.|title=The Columbia guide to standard American English|url=https://archive.org/details/columbiaguidetos00wils_0|url-access=registration|date=1993|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0-231-06989-2|pages=[https://archive.org/details/columbiaguidetos00wils_0/page/27 27–28]}}</ref> Elsta dæmið um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ (''the United States of America'') er í bréfi sem [[Stephen Moylan]] skrifaði [[Joseph Reed (stjórnmálamaður)|Joseph Reed]] sem var aðstoðarmaður George Washington 2. janúar 1776, þar sem Moylan óskaði eftir því að fá fullt umboð Bandaríkja Ameríku á Spáni til að óska eftir aðstoð í Frelsisstríðinu. <ref>DeLear, Byron (July 4, 2013) [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer.] "Historians have long tried to pinpoint exactly when the name 'United States of America' was first used and by whom&nbsp;... This latest find comes in a letter that Stephen Moylan, Esq., wrote to Col. Joseph Reed from the Continental Army Headquarters in Cambridge, Mass., during the Siege of Boston. The two men lived with Washington in Cambridge, with Reed serving as Washington's favorite military secretary and Moylan fulfilling the role during Reed's absence." ''Christian Science Monitor'' (Boston, MA).</ref><ref>Touba, Mariam (November 5, 2014) [https://blog.nyhistory.org/coined-phrase-united-states-america-may-never-guess/ Who Coined the Phrase 'United States of America'? You May Never Guess] "Here, on January 2, 1776, seven months before the Declaration of Independence and a week before the publication of Paine's ''Common Sense'', Stephen Moylan, an acting secretary to General George Washington, spells it out, 'I should like vastly to go with full and ample powers from the United States of America to Spain' to seek foreign assistance for the cause." ''New-York Historical Society Museum & Library''</ref><ref>Fay, John (July 15, 2016) [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html The forgotten Irishman who named the 'United States of America'] "According to the NY Historical Society, Stephen Moylan was the man responsible for the earliest documented use of the phrase 'United States of America'. But who was Stephen Moylan?" ''IrishCentral.com''</ref> Elsta dæmið um þetta heiti á prenti er í dagblaðinu ''[[The Virginia Gazette]]'' 6. apríl 1776.<ref>{{cite news|newspaper=The Virginia Gazette|title=''"To the inhabitants of Virginia", by A PLANTER''. Dixon and Hunter's. April 6, 1776, Williamsburg, Virginia. Letter is also included in Peter Force's ''American Archives''|url=https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|issue=1287|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219053616/https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|archive-date=December 19, 2014|volume=5}}</ref> Í öðru uppkastinu að [[Sambandsgreinarnar|Sambandsgreinunum]] sem [[John Dickinson]] skrifaði og lauk við ekki síðar en 17. júní 1776 stendur að nafn sambandsins skuli vera Bandaríki Ameríku.{{sfn|Safire|2003|p=199}} Í júní sama ár skrifaði [[Thomas Jefferson]] orðin „Bandaríki Ameríku“ (''The United States of America'') með hástöfum efst á upprunalegt uppkast að [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|Sjálfstæðisyfirlýsingunni]].{{sfn|Safire|2003|p=199}} Ekki er ljóst hvort það var eftir að Dickinson hafði skrifað sitt uppkast, eða áður.{{sfn|Safire|2003|p=199}} Á íslensku heitir ríkið Bandaríkin (fleirtala með greini), en líka er algengt að nota lengra heitið „Bandaríki Norður-Ameríku“ og skammstöfunina BNA eða B.N.A. Orðin „bandarískur“ og „Bandaríkjamaður“ eru dregin af því. Til eru dæmi um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ og samkvæmt ríkjaheitalista Árnastofnunar er það eina samheitið sem gefið er upp við „Bandaríkin“.<ref>{{vefheimild|url=https://www.arnastofnun.is/is/rikjaheiti|titill=Ríkjaheiti|vefsíða=Árnastofnun|skoðað=22.9.2022}}</ref> „Bandaríki Norður-Ameríku“ er hins vegar miklu mun algengari orðmynd á íslensku, hugsanlega vegna þess að hún er þreföld líkt og ''United States of America''. Heitið „Ameríkani“ og óformlega styttingin „Kani“ er stundum notað á íslensku yfir Bandaríkjamenn. == Saga == === Forsaga og frumbyggjar === Fyrstu íbúar [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] komu frá [[Asía|Asíu]] fyrir um það bil 12 þúsund árum yfir [[Bering-landrúin|Bering-landbrúna]], þar sem nú er [[Beringssund]] á milli [[Síbería|Síberíu]] og [[Alaska]]. Áætlað er að á bilinu tvær til níu milljónir [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggja]] (indíána) hafi búið á því svæði sem nú er Bandaríkin, þegar [[Evrópa|Evrópubúar]] komu þangað fyrst. Evrópubúarnir báru með sér sjúkdóma á borð við [[bólusótt]], sem frumbyggjarnir höfðu ekki kynnst áður og höfðu enga mótstöðu gegn; þeim fækkaði því mjög upp frá því. Þróuðustu samfélög þessara frumbyggja var að finna meðal [[Anazasi]]-þjóðarinnar í suðvestri og Woodland-indíánanna, sem byggðu [[Cahokia]], borg sem stóð nálægt þeim stað þar sem nú er [[St. Louis]]; þar bjuggu 40.000 manns þegar mest var í kringum 1200 f.Kr. === Landnám Evrópumanna === [[Landafundir norrænna manna|Norrænir menn]] komu til Norður-Ameríku í kringum árið 1000 e.Kr. en þeir settust ekki að til frambúðar. Það var ekki fyrr en með leiðöngrum [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] árið 1492 sem Evrópumenn fóru að senda þangað könnunarleiðangra og landnema. Á 16. og 17. öld settust [[Spánn|Spánverjar]] að í núverandi [[Suðvesturríki Bandaríkjanna|Suðvesturríkjum Bandaríkjanna]] og [[Flórída]] þar sem þeir stofnuðu borgirnar [[St. Augustine]] 1565 og [[Santa Fe (Nýju-Mexíkó)|Santa Fe]] (í núverandi [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]]) árið 1607. Fyrsta varanlega byggð [[England|Englendinga]] var [[Jamestown]] í [[Virginía|Virginíu]], einnig árið 1607. Á næstu áratugum stofnuðu [[Holland|Hollendingar]] einnig nokkrar landnemabyggðir á austurströndinni, þar á meðal [[Nýja Amsterdam|Nýju Amsterdam]], sem seinna varð að [[New York-borg|New York]]. [[Svíþjóð|Svíar]] höfðu einnig hug á landnámi í Ameríku og stofnuðu [[Fort Christina]] árið 1637 en misstu þá byggð til Hollendinga 1655. Þá hófst umfangsmikið landnám [[Bretland|Breta]] á austurströndinni. Landnemarnir voru að mestu látnir afskiptalausir af móðurlandinu fyrst um sinn eða fram að sigri Breta í [[Stríð Frakka og indjána|Frakka- og indíánastríðinu]] en niðurstaða þess varð sú, að [[Frakkland|Frakkar]] gáfu eftir [[Kanada]] og svæðið í kringum [[Vötnin miklu]]. Þá fóru Bretar að innheimta skatta af 13 nýlendum sínum vestanhafs. Þetta þótti mörgum íbúum nýlendnanna ósanngjarnt þar sem þeim var neitað um að hafa málsvara í [[Breska þingið|breska þinginu]]. Spennan á milli Breta og landnemanna jókst þangað til að út braust stríð, [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]], sem stóð frá 1776 til 1783. === Frá sjálfstæðisbaráttu til borgarastríðs === [[Mynd:Gilbert_Stuart_Williamstown_Portrait_of_George_Washington.jpg|thumb|right|[[George Washington]], fyrsti [[forseti Bandaríkjanna]].]] Árið 1776 klufu hinar þrettán nýlendur sig frá Bretlandi og stofnuðu Bandaríkin, fyrsta [[sambandslýðveldi]] heimsins, með útgáfu [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|Sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna]]. Upphaflega var um að ræða laustengt bandalag sjálfstæðra ríkja. Miklar deilur spruttu á milli þeirra sem vildu halda því þannig og þeirra sem vildu sjá sterkari alríkisstjórn. Hinir síðarnefndu höfðu sigur með [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna]] sem tók gildi árið 1789. Mikill skortur á vinnuafli háði hinu nýja landi frá upphafi og víða nýttu menn sér [[þrælahald]] innfluttra [[Afríka|Afríkubúa]] sem ódýrt vinnuafl, sérstaklega í suðurríkjunum. Um miðja 19. öld hafði myndast djúp gjá á milli norðurs og suðurs hvað varðaði réttindi ríkja og útvíkkun þrælahalds. Norðurríkin voru mótfallin þrælahaldi en suðurríkin álitu það nauðsynlegt og vildu taka það upp á þeim svæðum sem ekki tilheyrðu neinu ríki enn. Ágreiningurinn leiddi að lokum til þess að sjö suðurríki sögðu sig úr Bandaríkjunum og stofnuðu [[Sambandsríki Ameríku]]. Þau ríki sem eftir voru innan Bandaríkjanna gátu ekki sætt sig við það og [[borgarastyrjöld]], hið svokallaða [[Bandaríska borgarastríðið|Þrælastríð]], braust út. Fjögur ríki til viðbótar gengu til liðs við Suðurríkin eftir að stríðið hófst. Meðan á því stóð gaf [[Abraham Lincoln]] út yfirlýsingu þess efnis að gefa skyldi öllum þrælum í Suðurríkjunum frelsi en því var ekki að fullu hrint í framkvæmd fyrr en eftir sigur norðanmanna 1865, upplausn Suðurríkjasambandsins og gildistöku þrettánda viðauka stjórnarskrárinnar. Borgarastríðið útkljáði þá spurningu hvort einstökum ríkjum væri heimilt að segja sig úr Bandaríkjunum og er það einnig álitið vera sá punktur í sögunni þar sem völd alríkisstjórnarinnar urðu víðtækari en völd fylkjanna. === Frá borgarastríði til nútímans === Á [[19. öld]] bættust mörg ný fylki við hin þrettán upphaflegu eftir því sem landið stækkaði til vesturs. Í byrjun 19. aldar börðust Bandaríkjamenn og Kanadabúar við Breta, fyrrverandi nýlenduherra sína, í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]]. Þegar Texas var innlimað í Bandaríkin árið 1845 eftir að hafa verið sjálfstætt ríki í tíu ár, olli það ólgu á meðal ráðamanna í Mexíkó. Í kjölfarið brast á [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna|stríð á milli landanna]] sem stóð yfir frá 1846 til 1848. Þessu stríði lauk formlega með friðarsamningi, sem kenndur er við [[Guadalupe Hidalgo-friðarsamningarnir|Guadalupe Hidalgo]] og urðu mexíkósk stjórnvöld að afsala sér stórum hluta yfirráðasvæðis síns, nánar tiltekið ríkjunum í norðri. Þessi innlimun landsvæða í Bandaríkin, hin svokölluðu Suðvesturríki, eru [[Kalifornía]], [[Nevada]] og [[Utah]] auk stórra landsvæða sem falla undir [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]], [[Colorado]], [[Arizona]] og [[Wyoming]]. Vaxandi fólksfjöldi í austrinu og sívaxandi straumur innflytjenda frá Evrópu hvatti landnema til þess að leita vestur og ryðja hinum amerísku indíánum úr vegi í leiðinni. Á sumum svæðum hafði fjöldi þeirra dregist mjög saman vegna sjúkdóma en á öðrum svæðum voru þeir fluttir til með valdi. Útþensla Bandaríkjanna átti sér ekki aðeins stað á meginlandi Norður-Ameríku heldur komust þau yfir [[Púertó Ríkó]], [[Gvam]] og [[Filippseyjar]] með sigri í [[Spænsk-bandaríska stríðið|Spænsk-bandaríska stríðinu]]. Filipseyjar hlutu sjálfstæði árið [[1946]]. [[Mynd:Macintosh_classic.jpg|thumb|right|[[Einkatölva]]n var fundin upp í Bandaríkjunum.]] Á þessu tímabili urðu Bandaríkin einnig leiðandi [[iðnvæðing|iðnveldi]] í heiminum. En í kjölfar [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] hafði [[England]] verið stærsta iðnveldið. Sú þróun hélt áfram á [[20. öldin]]ni, árið 1914, við upphaf [[fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] var [[efnahagur Bandaríkjanna]] sá stærsti í heiminum og átti enn eftir að vaxa. Þar var gnægt [[náttúruauðlind]]a, [[fjárfesting]] í atvinnulífinu var mikil, [[fólksfjölgun]] var mikil vegna [[Vesturferðir|Vesturferða]], og [[framleiðni]] einnig mikil. Mestur iðnaður var í Norð-Austurhluta Bandaríkjanna en í Suðurhlutanum var landbúnaður meira áberandi. Bandaríkin urðu á þessum tíma vagga nýsköpunar og tækniþróunar; [[sími]]nn, [[sjónvarp]]ið, [[tölva]]n, [[internet]]ið, [[kjarnorka]], [[flugvél]]in og [[geimferðir]] eru allt tækninýjungar sem voru fundnar upp eða verulega endurbættar í Bandaríkjunum. [[Kreppan mikla]] reið yfir Bandaríkin á árunum 1929 til 1941 og var mikið áfall. Að auki tók landið þátt í bæði [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri]] og [[seinni heimsstyrjöldin]]ni með [[Bandamenn|Bandamönnum]] í bæði skiptin. Í seinna stríðinu urðu Bandaríkin fyrsta og eina þjóðin til þess að hafa beitt [[kjarnorkuvopn]]um í stríði. Eftir stríðið stóðu Bandaríkin og [[Sovétríkin]] eftir sem einu [[risaveldi]] heimsins og háðu hið hugmyndafræðilega „[[Kalda stríðið|Kalda stríð]]“ og skiptu heiminum niður í áhrifasvæði. Í [[Víetnamstríðið|Víetnam]] og [[Kóreustríðið|Kóreu]] voru þó háð „heit stríð“ á sömu forsendu — að berjast gegn útbreiðslu [[Kommúnismi|kommúnisma]]. Eftir fall Sovétríkjanna stóðu Bandaríkin eftir sem eina risaveldi heimsins með efnahagslega og hernaðarlega yfirburði. Síðan þá hafa þau verið virk í hernaðarinnrásum og [[Friðargæsla|friðargæslu]] um víða veröld, þar á meðal í [[Kósóvó]], [[Haítí]], [[Sómalía|Sómalíu]] og [[Líbería|Líberíu]] og í [[Persaflóastríðið 1991|Persaflóastríðinu 1991]]. Eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|árásirnar]] á [[World Trade Center]] og [[Pentagon]] þann 11. september árið 2001 var hrundið af stað svokölluðu „[[Stríðið gegn hryðjuverkum|stríði gegn hryðjuverkum]]“ en á grundvelli þess var ráðist inn í [[Afganistan]] og [[Írak]]. == Landfræði == [[Mynd:USA topo en.jpg|thumb|right|Hæðarkort af fylkjum Bandaríkjanna.]] [[Mynd:Aboveground Woody Biomass in the United States 2011.jpg|thumb|Skóglendi í Bandaríkjunum árið 2011]] Bandaríkin eru þriðja eða fjórða stærsta land heims miðað við [[Listi yfir lönd og útliggjandi yfirráðasvæði eftir stærð|heildarflatarmál]]. [[Rússland]] og [[Kanada]] eru stærri en það veltur á skilgreiningu hvort [[Kína]] sé það einnig. 48 fylki Bandaríkjanna eru samtengd en tvö nýjustu fylkin eru staðsett nokkuð langt frá hinum. Það eru [[Alaska]] sem liggur að Kanada í vestri og [[Hawaii]] sem er [[eyjaklasi]] í suðvesturátt af meginlandi Bandaríkjanna. Landsvæði Bandaríkjanna er afar fjölbreytt. Á austurströndinni eru stórar sléttur og [[Laufskógar|sumargrænir skógar]] sem ná langt inn í land. [[Appalachiafjöll]]in skilja austurstöndina frá [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og gresjunum í Miðvestrinu. [[Mississippifljót|Mississippi-]] og [[Missourifljót]] mynda saman fjórða lengsta fljótakerfi heims en þau renna að mestu frá norðri til suðurs í gegn um mitt landið. [[Slétturnar miklu]] teygja sig til vesturs þar til [[Klettafjöll]] taka við. Klettafjöllin eru fjallgarður sem nær suður til Nýju-Mexíkó og stendur hæst í um 4.300 m (14.000 fet) í Colorado. Á vesturströndinni er að finna háa fjallgarða en einnig [[Eyðimörk|eyðimerkur]] á borð við [[Mojave-eyðimörkin]]a. Hæsti tindur Bandaríkjanna (og Norður-Ameríku) er [[Denali]] í Alaska en hann er 6.194 m. Virk [[Eldfjall|eldfjöll]] er að finna í Alaska, Hawaii og Washingtonfylki. Í [[Yellowstone-þjóðgarðurinn|Yellowstone-þjóðgarðinum]] er gríðarstór megineldstöð sem er sú stærsta í Norður-Ameríku. En 59 svæði hafa verið sett í flokk [[Listi yfir þjóðgarða í Bandaríkjunum|þjóðgarða í Bandaríkjunum]] Þriðjungur Bandaríkjanna er [[Skógur|skógi]] vaxinn. Þetta er svipað hlutfall og var árið 1920 en 2/3 þeirra skóga sem voru um 1600.<ref>[https://www.safnet.org/publications/americanforests/StateOfAmericasForests.pdf American forests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322111537/https://safnet.org/publications/americanforests/StateOfAmericasForests.pdf |date=2016-03-22 }} Forest history society. Skoðað 29. apríl, 2016.</ref> == Stjórnmál == {{aðalgrein|Bandarísk stjórnmál}} [[Image:US Capitol west side.JPG|thumb|[[Bandaríska þinghúsið]] þar sem [[Bandaríkjaþing]] kemur saman: [[Öldungadeild Bandaríkjanna]] til vinstri, og [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] til hægri.]] [[Image:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|[[Hvíta húsið]] er aðsetur [[Bandaríkjaforseti|Bandaríkjaforseta]].]] [[Image:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|[[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] er æðsti dómstóll landsins.]] Bandaríkin eru [[sambandsríki]] 50 [[fylki Bandaríkjanna|fylkja]], auk [[Alríkisumdæmið Columbia|alríkisumdæmisins Columbia]], [[yfirráðasvæði Bandaríkjanna|fimm yfirráðasvæða]] og nokkurra óbyggðra [[úteyjar Bandaríkjanna|eyja]].<ref>{{cite web|title=Common Core Document of the United States of America|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm|date=December 30, 2011|publisher=[[United States Department of State|U.S. Department of State]]|access-date=July 10, 2015}}</ref>{{sfn|The New York Times|2007|p=670}}{{sfn|Onuf|2010|p=xvii}} Bandaríkin eru elsta sambandsríki heims. Þau eru [[sambandslýðveldi]] sem býr við [[fulltrúalýðræði]] þar sem vald meirihlutans er takmarkað af vernd réttinda minnihlutans sem er tryggð með [[Bandarísk lög|lögum]].<ref name="Scheb">Scheb, John M.; Scheb, John M. II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. {{ISBN|978-0-7668-2759-2}}.</ref> Í bandaríska sambandskerfinu deilist fullveldi landsins á tvö stjórnsýslustig: alríkisstig og fylkisstig. Innan hvers fylkis eru svo sýslur og sveitastjórnir. Yfirráðasvæði Bandaríkjanna heyra undir alríkisstjórnina. [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna]] er æðsta lagaheimild landsins. Þar er kveðið á um stjórnskipan, ábyrgð alríkisstjórnarinnar og samband hennar við fylkisstjórnirnar. Stjórnarskránni hefur verið breytt 27 sinnum<ref>[[#Feldstein|Feldstein, Fabozzi, 2011]], p. 9</ref> Fyrstu 10 breytingarnar ([[Réttindaskrá Bandaríkjanna]]) og [[Fjórtánda breyting stjórnarskrár Bandaríkjanna|fjórtánda breytingin]] mynda grundvöll einstaklingsréttinda Bandaríkjamanna. Öll lög og reglugerðir heyra undir [[eftirlit dómstóla]], og hægt er að fella öll lög úr gildi ef dómstólar ákveða að þau stangist á við stjórnarskrána. Þessi regla um eftirlit dómstóla er ekki í stjórnarskránni, en var staðfest af hæstarétti í málinu ''[[Marbury gegn Madison]]'' árið 1803.<ref>[[#Schultz|Schultz, 2009]], pp. 164, 453, 503</ref> Bandaríkin hafa búið við [[Bandaríska flokkakerfið|tveggja flokka kerfi]] lengst af í sögu sinni.<ref name="twsNovGe">{{cite news|author1=Etheridge, Eric|author2=Deleith, Asger|title=A Republic or a Democracy?|newspaper=The New York Times blogs|quote=The US system seems essentially a two-party system.&nbsp;...|date=August 19, 2009|url=https://opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/|access-date=November 7, 2010}}</ref> Í bandarískri [[stjórnmálamenning]]u er litið svo á að mið-hægriflokkurinn [[Repúblikanaflokkurinn]] sé [[íhaldsstefna|íhaldssamur]] og mið-vinstriflokkurinn [[Demókrataflokkurinn]] sé [[frjálslyndisstefna|frjálslyndur]].<ref>{{cite book|author1=David Mosler|author2=Robert Catley|title=America and Americans in Australia|date=1998|publisher=Greenwood Publishing Group|page=83|url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83|access-date=April 11, 2016|isbn=978-0-275-96252-4 }}</ref><ref>{{cite book|last=Grigsby|first=Ellen|title=Analyzing Politics: An Introduction to Political Science|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-50112-1|pages=106–107}}</ref> Bandarísk stjórnsýsla féll úr 69. sæti í það 76. á [[spillingarvísitalan|spillingarvísitölu]] [[Transparency International]] árið 2019.<ref>{{cite web |title=Corruption Perceptions Index 2019 |url=https://files.transparency.org/content/download/2428/14734/file/2019_CPI_Report_EN.pdf |access-date=February 7, 2020 |website=transparency.org |publisher=[[Transparency International]] |page=12 & 13 |archive-date=February 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218183558/https://files.transparency.org/content/download/2428/14734/file/2019_CPI_Report_EN.pdf |url-status=dead }}</ref> Árið 2021 voru Bandaríkin í 26. sæti á [[lýðræðisvísitalan|lýðræðisvísitölunni]] og var lýst sem „gölluðu lýðræði.<ref>{{Cite news |last=Francis |first=Ellen |date=February 10, 2022 |title=Global freedoms have hit a 'dismal' record low, with pandemic restrictions making things worse, report says |language=en-US |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/10/global-democracy-index-2021-pandemic/ |access-date=February 18, 2022 |issn=0190-8286}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === {{aðalgrein|Fylki Bandaríkjanna}} Fylki Bandaríkjanna eru: {{div col|colwidth=20em}} * [[Alabama]] * [[Alaska]] * [[Arizona]] * [[Arkansas]] * [[Colorado]] * [[Connecticut]] * [[Delaware]] * [[Flórída]] * [[Georgía (fylki)|Georgía]] * [[Hawaii]] * [[Idaho]] * [[Illinois]] * [[Indiana]] * [[Iowa]] * [[Kalifornía]] * [[Kansas]] * [[Kentucky]] * [[Louisiana]] * [[Maine]] * [[Maryland]] * [[Massachusetts]] * [[Michigan]] * [[Minnesota]] * [[Mississippi (fylki)|Mississippi]] * [[Missouri]] * [[Montana]] * [[Nebraska]] * [[Nevada]] * [[New Hampshire]] * [[New Jersey]] * [[New York-fylki|New York]] * [[Norður-Dakóta]] * [[Norður-Karólína]] * [[Nýja-Mexíkó]] * [[Ohio]] * [[Oklahoma]] * [[Oregon]] * [[Pennsylvanía]] * [[Rhode Island]] * [[Suður-Dakóta]] * [[Suður-Karólína]] * [[Tennessee]] * [[Texas]] * [[Utah]] * [[Vermont]] * [[Vestur-Virginía]] * [[Virginía]] * [[Washington (fylki)|Washington]] * [[Wisconsin]] * [[Wyoming]] {{div col end}} == Efnahagslíf == [[File:US one dollar bill, obverse, series 2009.jpg|thumb|alt=see caption|[[Bandaríkjadalur]] (með mynd af [[George Washington]]) er mest notaði gjaldmiðill í alþjóðaviðskiptum og algengasti [[forðagjaldmiðill]] heims.<ref name="federalreserve.gov"/>]] [[File:Gaming-Wall-Street_BTS_Prodigium-266.jpg|thumb|[[Kauphöllin í New York]] á [[Wall Street]] er stærsta kauphöll heims miðað við [[markaðsverðmæti]] skráðra félaga.<ref name=NYSEhighestcap>{{cite web|url=https://www.forbes.com/advisor/investing/nyse-new-york-stock-exchange/|title=NYSE: What Is The New York Stock Exchange|author= Kat Tretina and Benjamin Curry|work=Forbes|date=April 9, 2021|access-date=July 24, 2022}}</ref>]] Samkvæmt [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] er [[verg landsframleiðsla]] Bandaríkjanna miðað við nafnvirði 22,7 billjón dalir, sem er 24% af [[heimsframleiðslan|heimsframleiðslunni]] að markaðsvirði og 16% heimsframleiðslunnar miðað við [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjöfnuð]].<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org}}</ref><ref name="IMF.WEO.US">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> Milli 1983 og 2008 var raunhagvöxtur í Bandaríkjunum 3,3%, samanborið við 2,3% veginn hagvöxt í hinum [[G7]]-ríkjunum.<ref name="Hagopian">{{cite journal |author=Hagopian |first=Kip |last2=Ohanian |first2=Lee |date=August 1, 2012 |title=The Mismeasure of Inequality |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |url-status=dead |journal=Policy Review |volume= |issue=174 |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |archive-date=December 3, 2013 |access-date=January 23, 2020 |via=}}</ref> Landið er í fimmta sæti yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|lönd eftir landsframleiðslu á mann]] miðað við nafnvirði<ref>{{cite web |title=United Nations Statistics Division—National Accounts |url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |access-date=June 1, 2018 |website=unstats.un.org |archive-date=ágúst 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818021020/https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |url-status=dead }}</ref> og í sjöunda sæti [[lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|með kaupmáttarjöfnuði]].<ref name="IMF.WEO.US" /> Bandaríkin hafa verið stærsta hagkerfi heims að minnsta kosti frá aldamótunum 1900.<ref>{{Cite journal |last=Fordham |first=Benjamin |date=October 2017 |title=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |journal=Studies in American Political Development |volume=31 |issue=2 |pages=170–192 |doi=10.1017/s0898588x17000116 |s2cid=148917255 |issn=0898-588X}}</ref> Bandaríkin eru í fararbroddi á heimsvísu í [[tækni]]þróun og [[nýsköpun]], sérstaklega á sviði [[gervigreind]]ar, [[tölva|tölvutækni]], [[lyfjaþróun]]ar, og þróunar [[læknabúnaður|læknabúnaðar]], [[loftferðabúnaður|loftferðabúnaðar]] og [[hergagn]]a.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |title=United States reference resource |work=[[The World Factbook]] [[Central Intelligence Agency]] |access-date=May 31, 2019 |archive-date=desember 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead }}</ref> Efnahagur landsins býr að miklum [[náttúruauðlind]]um, þróuðum innviðum og mikilli framleiðni.<ref name="Wright, Gavin 2007 p. 185">Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. {{ISBN|0821365452}}.</ref> Bandaríkin búa yfir næstverðmætustu náttúruauðlindum heims, sem voru metnar á 44,98 billjón dali árið 2019, þótt nokkur munur sé milli heimilda.<ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|date=September 12, 2016|last=Anthony|first=Craig|website=[[Investopedia]]}}</ref> Í Bandaríkjunum eru hæstu meðaltekjur heimila og launafólks meðal [[OECD]]-ríkja.<ref>{{cite web|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/|title=Income|work=Better Life Index|publisher=OECD|access-date=28. september, 2019}}</ref> Árið 2013 voru Bandaríkin með sjöttu hæstu miðtekjur heimila, og höfðu þá fallið úr fjórða sæti frá 2010.<ref name="Household Income">{{cite journal|title=Household Income|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en|journal=Society at a Glance 2014: OECD Social Indicators|publisher=OECD Publishing|access-date=May 29, 2014|doi=10.1787/soc_glance-2014-en |date=March 18, 2014|series=Society at a Glance|isbn=9789264200722|doi-access=free|issn=1995-3984 }}</ref><ref name=autogenerated4>{{cite web |title=OECD Better Life Index |url= http://www.oecdbetterlifeindex.org/#/11111111111 |publisher=OECD |access-date=25. nóvember, 2012}}</ref> [[Bandaríkjadalur]] er mest notaði gjaldmiðill í [[alþjóðaviðskipti|alþjóðaviðskiptum]] og er helsti [[forðagjaldmiðill]] heims. Styrkur hans byggist á [[Bandaríkjaher|herstyrk]] Bandaríkjanna, [[olíudalur|olíudalakerfinu]] og [[evrudalur|evrudölum]] sem tengjast því, auk mjög stórs markaðar fyrir bandarísk [[ríkisskuldabréf]].<ref name="federalreserve.gov">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |title=The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere|access-date=August 24, 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=Zaw Thiha Tun|title=How Petrodollars Affect The U.S. Dollar |url=http://www.investopedia.com/articles/forex/072915/how-petrodollars-affect-us-dollar.asp|date=July 29, 2015|access-date=October 14, 2016}}</ref> Nokkur lönd notast við bandaríkjadal sem opinberan gjaldmiðil, og nokkur önnur notast við hann sem [[raungjaldmiðill|raungjaldmiðil]].<ref name="Benjamin J. Cohen 2006, p. 17">Benjamin J. Cohen, ''The Future of Money'', Princeton University Press, 2006; cf. "the dollar is the de facto currency in Cambodia", Charles Agar, ''[[Frommer's]] Vietnam'', 2006, p. 17</ref><ref>{{cite web |url = https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year|title = US GDP Growth Rate by Year |date=March 31, 2014 |access-date=June 18, 2014 |website = multpl.com|publisher = US Bureau of Economic Analysis}}</ref> [[Kauphöllin í New York]] og [[Nasdaq]] eru stærstu kauphallir heims miðað við [[markaðsvirði]] og [[viðskiptamagn]].<ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref><ref name="sfc.hk">[https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf Table A – Market Capitalization of the World's Top Stock Exchanges (As at end of June 2012)]. Securities and Exchange Commission (China).</ref> Helstu viðskiptalönd Bandaríkjanna eru [[Kína]], [[Evrópusambandið]], [[Kanada]], [[Mexíkó]], [[Indland]], [[Japan]], [[Suður-Kórea]], [[Bretland]] og [[Taívan]].<ref name="auto">{{cite web |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1612yr.html|title = Top Trading Partners |date=December 2016 |access-date=July 8, 2017 |publisher=U.S. Census Bureau}}</ref> Bandaríkin eru stærsta innflutningsland heims og annað stærsta útflutningsland heims.<ref>{{cite web |url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf |title=World Trade Statistical Review 2019 |work=[[World Trade Organization]] |page=100 |access-date=May 31, 2019}}</ref> Landið er með [[fríverslunarsamningur|fríverslunarsamninga]] við nokkur erlend ríki. Þar á meðal er [[fríverslunarsamningur Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada]] (USMCA).<ref>{{cite web |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |title=United States free trade agreements |work=[[Office of the United States Trade Representative]] |access-date=May 31, 2019}}</ref> Í skýrslu um samkeppnishæfni á heimsvísu frá 2019 voru Bandaríkin í öðru sæti á eftir [[Singapúr]].<ref name="World Economic Forum">{{cite web |url=https://www3.weforum.org/docs/GCR2013-14/GCR_Rankings_2013-14.pdf |title=Rankings: Global Competitiveness Report 2013–2014 |publisher=World Economic Forum |access-date=June 1, 2014}}</ref> Af 500 fyrirtækjum á [[Fortune Global 500]]-listanum eru 121 með höfuðstöðvar í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|title=Global 500 2016|work=Fortune|access-date=2022-11-01|archive-date=2018-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|url-status=dead}}</ref> Þótt efnahagur Bandaríkjanna hafi þróast frá iðnaði, eru Bandaríkin enn iðnaðarstórveldi.<ref name="Econ">{{cite web|title=USA Economy in Brief|url=https://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312123609/https://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archive-date=March 12, 2008}}</ref> Bandaríkin eru með minna [[velferðarkerfi]] og dreifa minna af tekjum gegnum skattkerfið en flest önnur [[hátekjuland|hátekjulönd]].<ref>{{cite web|author1=Isabelle Joumard|author2=Mauro Pisu|author3=Debbie Bloch|title=Tackling income inequality The role of taxes and transfers|url=https://www.oecd.org/eco/public-finance/TacklingincomeinequalityTheroleoftaxesandtransfers.pdf|publisher=OECD|access-date=May 21, 2015|date=2012}}</ref> Bandaríkin voru þannig í 41. sæti yfir lönd eftir [[launaójöfnuður|launaójöfnuði]] af 156 löndum árið 2017<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html#us |title=''CIA World Factbook'' "Distribution of Family Income" |access-date=June 17, 2018 |archive-date=June 4, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html#us |url-status=dead }}</ref> og voru þar hæst allra þróaðra ríkja.<ref>{{cite news |last=Gray |first=Sarah |date=June 4, 2018 |title=Trump Policies Highlighted in Scathing U.N. Report On U.S. Poverty|url=http://fortune.com/2018/06/04/trump-policies-u-n-report-u-s-poverty/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=September 13, 2018|quote="The United States has the highest rate of income inequality among Western countries", the report states.}}</ref> Þann 2. febrúar 2022 voru [[þjóðarskuldir]] Bandaríkjanna 30 billjónir dala.<ref>{{Cite news |last=Rappeport |first=Alan |date=February 1, 2022 |title=U.S. National Debt Tops $30 Trillion as Borrowing Surged Amid Pandemic |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/01/us/politics/national-debt-30-trillion.html |access-date=February 2, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> == Íbúar == [[Manntalsskrifstofa Bandaríkjanna]] gaf út að íbúar landsins væru 331.449.281 þann 1. apríl 2020.<ref name=2020CENSUS>{{cite web|url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt|title=Census Bureau's 2020 Population Count|work=[[United States Census]]|access-date=April 26, 2021}}</ref> Talan nær ekki yfir óinnfelldu ríkin ([[Púertó Ríkó]], [[Gvam]], [[Bandarísku Jómfrúaeyjar]], [[Bandaríska Samóa]] og [[Norður-Maríanaeyjar]]) og aðrar smáeyjar. Bandaríkin eru þar með [[Lönd eftir mannfjölda|þriðja fjölmennasta ríki heims]], á eftir [[Kína]] og [[Indland]]i.<ref name=":2">{{cite web|title=The World Factbook: United States|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|access-date=November 10, 2018|publisher=Central Intelligence Agency|archive-date=desember 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt íbúafjöldaklukku stofnunarinnar, bættist nýr íbúi við á 100 sekúndna fresti 28. janúar 2021, eða 864 á dag.<ref>{{cite web|title=Population Clock|url=https://www.census.gov/popclock/|website=www.census.gov}}</ref> Árið 2018 voru 52% Bandaríkjamanna yfir 15 ára aldri giftir, 6% voru ekklar eða ekkjur, 10% fráskildir og 32% höfðu aldrei gifst.<ref>{{cite web|title=Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html|access-date=September 11, 2019|website=Historical Marital Status Tables|publisher=U.S. Census Bureau}}</ref> Árið 2020 var [[frjósemishlutfall]] Bandaríkjanna 1,64 börn á konu<ref>{{Cite report|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/vsrr/vsrr012-508.pdf|title=Births: Provisional data for 2020|last1=Hamilton|first1=Brady E.|last2=Martin|first2=Joyce A.|date=May 2021|publisher=National Center for Health Statistics|issue=12|doi=10.15620/cdc:104993|location=Hyattsville, MD|volume=Vital Statistics Rapid Release|last3=Osterman|first3=Michelle J.K.|doi-access=free}}</ref> og hæsta hlutfall barna á heimili með einu foreldri (23%).<ref>{{cite web|title=U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/|access-date=March 17, 2020|website=Pew Research Center|language=en}}</ref> Íbúar Bandaríkjanna eiga sér fjölbreyttan uppruna. 37 skipulagðir upprunahópar voru með yfir milljón sem töldu sig til þeirra samkvæmt könnun árið 2004.<ref name="An2000">{{cite web|title=Ancestry 2000|url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|date=June 2004|publisher=U.S. Census Bureau|url-status=live|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|archive-date=December 4, 2004|access-date=December 2, 2016}}</ref> Stærsta þjóðarbrotið samkvæmt eigin skilgreiningu eru hvítir Bandaríkjamenn af evrópskum uppruna, eða 57,8%.<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2021/08/13/1014710483/2020-census-data-us-race-ethnicity-diversity |title=A Breakdown of 2020 Census Demographic Data |author= |date=August 13, 2021 |website=NPR |publisher= |access-date= |quote=}}</ref> Bandaríkjamenn af rómönskum uppruna teljast vera 18,7% íbúa og þeldökkir Bandaríkjamenn 12,1%. Fjórði stærsti hópurinn eru Bandaríkjamenn af asískum uppruna, 5,9%. Bandaríkjamenn sem telja sig til [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóða Ameríku]] eru um 1%. Þess ber að gæta að í manntalinu hefur verið hægt að haka við fleiri en einn valmöguleika frá árinu 2000 og árið 2020 merktu 4,1% allra svarenda við tvo eða fleiri möguleika (yfir 10% þeirra sem merktu við rómanskan uppruna).<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census |publisher=US Census Bureau |access-date=December 2, 2021}}</ref> Árið 2020 var [[miðaldur]] íbúa Bandaríkjanna 38,5 ár.<ref name=":2" /> Árið 2018 voru næstum 90 milljón innflytjendur og annarrar kynslóðar innflytjendur í Bandaríkjunum, eða 28% allra íbúa landsins.<ref>{{cite news|date=March 14, 2019|title=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States|work=[[Migration Policy Institute]]|url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states}}</ref> Af þeim íbúum sem fæddir voru erlendis, miðað við árið 2017, voru 45% með ríkisborgararétt, 27% með löglega skráða varanlega búsetu, 6% með löglega tímabundna búsetu og 23% ólöglegir innflytjendur.<ref name="KeyFindings">{{cite web|date=June 17, 2019|title=Key findings about U.S. immigrants|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/key-findings-about-u-s-immigrants/|publisher=Pew Research Center|access-date=október 27, 2022|archive-date=febrúar 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227051906/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/key-findings-about-u-s-immigrants/|url-status=dead}}</ref> Bandaríkin hafa um áratugaskeið verið leiðandi í móttöku [[flóttafólk]]s og tekið við fleirum en öll önnur lönd heims samanlagt.<ref name="PewRefugees">{{cite web|title=Key facts about refugees to the U.S.|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/10/07/key-facts-about-refugees-to-the-u-s/|author=Jens Manuel Krogstad|date=October 7, 2019|publisher=Pew Research Center}}</ref> <div style="max-width:100%"> {| class="infobox" style="float:left; text-align:center; font-size:90%" ! align=center style="background:#FF9999;" colspan="8"| Stærstu borgir Bandaríkjanna |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna|Sæti]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Borg ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Fylki ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Íbúafjöldi ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Stórborgarsvæði ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Íbúafjöldi ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Svæði ! align=center style="background:#f5f5f5;" | |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[New York-borg]]''' || [[New York-fylki]] || 8.398.748 || 1 || 18.818.536 || Norðausturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Los Angeles]]''' || [[Kalifornía]] || 3.990.456 || 2 || 12.950.129 || Vesturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Chicago]]''' || [[Illinois]] || 2.705.994 || 3 || 9.505.748 || Miðvesturríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Houston]]''' || [[Texas]] || 2.325.502 || 6 || 5.539.949 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Phoenix (Arizona)|Phoenix]]''' || [[Arizona]] || 1.660.272 || 13 || 4.039.182 || Vesturríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Philadelphia]]''' || [[Pennsylvanía]] || 1.584.138 || 5 || 5.826.742 || Norðausturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[San Antonio]]''' || [[Texas]] || 1.532.233 || 29 || 1.942.217 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[San Diego]]''' || [[Kalifornía]] || 1.425.976 || 17 || 2.941.454 || Vesturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Dallas]]''' || [[Texas]] || 1.345.047 || 4 || 6.003.967 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[San Jose]]''' || [[Kalifornía]] || 1.030.119 || 30 || 1.787.123|| Vesturströndin |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | ''List of United States cities by population'' 2018 (Enska Wikipedia) |- |} {| style="float:right" | {{location map+ |Bandaríkin |float=center |width=350|caption= 10 stærstu borgir Bandaríkjanna|places= {{location map~ |Bandaríkin |lat=40.716667 |long=-74 |label=<small>[[New York-borg|New York]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=34.05 |long=-118.25 |label= [[Los Angeles]] |position=top}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=41.836944 |long=-87.684444 |label= [[Chicago]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=29.762778 |long=-95.383056 |label= [[Houston]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=33.448457 |long=-112.073844 |label= [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=39.953333 |long=-75.17 |label= [[Philadelphia]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=29.416667 |long=-98.5 |label= [[San Antonio]] |position=left}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=32.715 |long=-117.1625 |label= [[San Diego]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=32.782778 |long=-96.803889 |label= [[Dallas]] |position=top}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=37.335278 |long=-121.891944 |label= [[San Jose]]</small>|position=top}}}} |} </div> {{-}} === Tungumál === {|class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 200px;" |- style="background:#f5f5f5;" !colspan="2"|Tungumál (2007)<ref name="USCB Lang">{{cite web | url = http://www.census.gov/compendia/statab/2010/tables/10s0053.pdf | publisher = U.S. Census Bureau | work = Statistical Abstract of the United States 2010 | title = Table 53—Languages Spoken at Home by Language: 2007 |accessdate=21. september 2009}}</ref> |- |[[Enska]] (''einungis'')||style="text-align: center;"|225,5 milljónir |- |[[Spænska]], þar með talin [[spænsk kreólamál]]||style="text-align: center;"|34,5 milljónir |- |[[Kínverska]]||style="text-align: center;"|2,5 milljónir |- |[[Franska]], þar með talin [[frönsk kreólamál]]||style="text-align: center;"|2,0 milljónir |- |[[Tagalog tungumál]]||style="text-align: center;"|1,5 milljónir |- |[[Víetnamska]]||style="text-align: center;"|1,2 milljónir |- |[[Þýska]]||style="text-align: center;"|1,1 milljónir |- |[[Kóreska]]||style="text-align: center;"|1,1 milljónir |} [[Enska]] er í raun opinbert tungumál Bandaríkjanna, enda þótt ekkert opinbert mál sé skilgreint í alríkislögum. Samt gera sum lög, þar á meðal lög um veitingu ríkisborgararéttar, ráð fyrir ensku sem tungumáli landsins. Árið 2007 töluðu um 226 milljónir eða 80% landsmanna fimm ára og eldri einungis ensku heima hjá sér. Um 12% landsmanna tala [[Spænska|spænsku]] heima hjá sér en spænska er næstalgengasta tungumálið í Bandaríkjunum og algengasta annað mál sem kennt er í skólum.<ref>{{cite web | url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf | title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning | date = haust 2002 | publisher = MLA |accessdate=16. október 2006 | archive-date = 2008-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf |url-status=dead }}</ref> Sumir Bandaríkjamenn vilja að enska verði gerð að opinberu máli landsins með lögum, eins og er raunin í 28 ríkjum.<ref>{{cite web | author = Jody Feder | url = https://www.ilw.com/immigrationdaily/news/2007,0515-crs.pdf | title = English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress | date = 25. janúar 2007 | publisher = Ilw.com (Congressional Research Service) |accessdate=19. júní 2007}}</ref> Á [[Hawaii]] eru bæði [[hawaiska]] og enska skilgreind sem opinber tungumál í lögum ríkisins.<ref>{{cite web | url = http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html | title = The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4 | publisher = Hawaii Legislative Reference Bureau | date = 7. nóvember 1978 |accessdate=19. júní 2007 | archive-date = 2013-07-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |url-status=dead }}</ref> Í [[Nýja-Mexíkó]] er ekkert opinbert tungumál skilgreint en lög kveða á um notkun bæði ensku og spænsku. Í [[Louisiana]] er því eins farið með ensku og frönsku.<ref>{{cite book | author = Susan J. Dicker | title = Languages in America: A Pluralist View | url = https://archive.org/details/languagesinameri00dick | year = 2003 | pages = [https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location = Clevedon, UK | publisher = Multilingual Matters}}</ref> Í sumum öðrum ríkjum, svo sem [[Kalifornía|Kaliforníu]] kveða lög á um að ákveðin opinber skjöl verði að vera tiltæk á spænsku auk ensku, þar á meðal skjöl er varða dómstóla.<ref>{{cite web | url = http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30 | title = California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6) | publisher = Legislative Counsel, State of California |accessdate=17. desember 2007 | archive-date = 2010-07-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100722010302/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30 |url-status=dead }} {{cite web | url = http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm | title = California Judicial Council Forms | publisher = Judicial Council, State of California |accessdate=17. desember 2007 }}</ref> Sum svæði viðurkenna stöðu tungumála innfæddra auk ensku: [[Samóamál]] og [[kamorrómál]] eru viðurkennd á Bandarísku Samóaeyjum og í Guam; Spænska er opinbert mál á [[Púertó Ríkó]]. === Menntun === [[Mynd:Columbia University - Low Memorial Library-D.JPG|thumb|left|Low Memorial-bókasafnið í [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]]]] Bæði fylki og sveitarfélög reka opinbera skóla í Bandaríkjunum en [[menntamálaráðuneyti Bandaríkjanna]] setur skólahaldi reglur og styrkir starfsemina. Í flestum fylkjum er skólaskylda frá sex eða sjö ára aldri til átján ára aldurs en þá lýkur menntaskóla (e. ''high school'') eftir tólfta bekk. Í sumum fylkjum geta nemendur lokið menntaskóla sextán eða sautján ára gamlir. Um 12% barna ganga í einkaskóla og rétt rúmlega 2% barna hljóta menntun sína heima fyrir. Um 84,6% Bandaríkjamanna hafa lokið stúdentsprófi um 25 ára aldur. Fjölmargir [[Háskóli|háskólar]] eru starfræktir í Bandaríkjunum, bæði ríkisreknir og einkareknir, auk [[alþýðuháskóli|alþýðuháskóla]]. Um 52,6% Bandaríkjamanna hafa stundað nám á háskólastigi og 27,2% ljúka [[B.A.-gráða|B.A.-gráðu]] (eða annarri sambærilegri gráðu í grunnnámi). Um 9,6% Bandaríkjamanna hafa lokið framhaldsnámi á háskólastigi. Margir af [[Akademísk röðun háskóla|fremstu háskólum heims]] eru í Bandaríkjunum, þar á meðal [[Harvard-háskóli|Harvard]], [[Princeton-háskóli|Princeton]], [[Yale-háskóli|Yale]], [[Stanford-háskóli|Stanford]], [[Columbia-háskóli|Columbia]], [[Cornell-háskóli|Cornell]], [[Brown-háskóli|Brown]], [[Pennsylvaníuháskóli]], [[Chicago-háskóli]], [[Tækniháskólinn í Massachusetts|MIT]], og [[Tækniháskólinn í Kaliforníu|Caltech]]. [[Læsi]] í Bandaríkjunum er talið vera 99%. [[Sameinuðu þjóðirnar]] gefa Bandaríkjunum einkunnina 0,97 á menntakvarða og eru Bandaríkin því í tólfta sæti.<ref>{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|accessdate=14. janúar 2008|url=https://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf}}</ref> == Menning == [[File:Liberty02.jpg|thumb|upright|[[Frelsisstyttan]] var gjöf frá [[Frakkland]]i og hefur orðið að táknmynd fyrir [[ameríski draumurinn|ameríska drauminn]].<ref>{{cite web| title = Statue of Liberty| website=World Heritage| publisher=UNESCO| url = https://whc.unesco.org/en/list/307| access-date = January 4, 2022}}</ref>]] Bandaríkin eru [[fjölmenning]]arríki sem byggist á miklum fjölda ólíkra upprunahópa, hefða og gilda.<ref name="DD">{{cite book|last1=Adams|first1=J.Q.|last2=Strother-Adams|first2=Pearlie|title=Dealing with diversity : the anthology|url=https://archive.org/details/dealingwithdiver0000adam|date=2001|publisher=Kendall/Hunt Pub|location=Chicago|isbn=978-0-7872-8145-8}}</ref><ref name="Society in Focus">{{cite book|last1=Thompson|first1=William E.|last2=Hickey|first2=Joseph V.|title=Society in focus : an introduction to sociology|date=2004|publisher=Pearson/Allyn and Bacon|location=Boston|isbn=978-0-205-41365-2|edition=5th}}</ref> Menningarleg áhrif Bandaríkjanna eru auk þess mikil á heimsvísu.<ref>[[United States#BBC18may|BBC, April 2008: Country Profile: United States of America]]</ref><ref>{{Cite journal|last1=Fergie|first1=Dexter|date=March 24, 2022|title=How American Culture Ate the World|magazine=The New Republic|url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review|access-date=July 3, 2022|issn=0028-6583}}</ref> Frumbyggjamenning í Bandaríkjunum telur meðal annars menningu [[Frumþjóðirnar|Frumþjóðanna]], [[Hawaii-búar|Hawaii-búa]] og [[frumbyggjar Alaska|frumbyggja Alaska]], en þess utan eru núverandi íbúar Bandaríkjanna eða forfeður þeirra nær allir innflytjendur eða fluttir þangað sem þrælar síðustu fimm aldirnar.<ref>{{cite book|last1=Fiorina|first1=Morris P.|author-link1=Morris P. Fiorina|last2=Peterson|first2=Paul E.|title=The New American democracy|date=2010|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-205-78016-7|page=97|edition=7th}}</ref> Bandarísk meginstraumsmenning er því [[vestræn menning]] sem byggist að mestu leyti á menningu evrópskra innflytjenda með menningaráhrifum meðal annars frá afrískum þrælum.<ref name="DD" /><ref>{{cite book|last1=Holloway|first1=Joseph E.|title=Africanisms in American culture|date=2005|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|isbn=978-0-253-21749-3|pages=18–38|edition=2nd}}<br />{{cite book|last1=Johnson|first1=Fern L.|title=Speaking culturally : language diversity in the United States|url=https://archive.org/details/speakingcultural0000john|publisher=Sage Publications|isbn=978-0-8039-5912-5|page=[https://archive.org/details/speakingcultural0000john/page/116 116]|year=2000 }}</ref> Síðustu tvær aldir hefur aðflutningur fólks frá [[Asía|Asíu]] og sérstaklega [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]], bæst við blöndu bandarískrar menningar sem er stundum lýst sem [[bræðslupottur|bræðslupotti]] eða ósamstæðri [[salatskál (myndhverfing)|salatskál]].<ref name="DD" /> Þrátt fyrir aðlögun innflytjenda að bandarískri meginstraumsmenningu er mikill félagslegur ójöfnuður sem byggist meðal annars á uppruna, kynþætti<ref>{{cite book|last=Bonilla-Silva|first=Eduardo|url=https://books.google.com/books?id=6IG7QgAACAAJ&q=racism+without+racists|title=Racism without Racists: Color-blind Racism and the Persistence of Racial Inequality in the United States|publisher=Rowman & Littlefield|year=2003|isbn=978-0-7425-1633-5|location=Lanham|pages=2–29}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> og auðlegð.<ref>{{cite news|date=June 4, 2018|title="Contempt for the poor in US drives cruel policies," says UN expert|work=[[OHCHR]]|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=23172&LangID=E|access-date=June 5, 2018}}</ref> Bandarískt samfélag er stundum talið einkennast af sterku [[vinnusiðferði]],<ref>{{cite journal|last=Porter|first=Gayle|title=Work Ethic and Ethical Work: Distortions in the American Dream|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-business-ethics_2010-11_96_4/page/535|volume=96|number=4|date=November 2010|pages=535–550|journal=[[Journal of Business Ethics]]|jstor=29789736|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1007/s10551-010-0481-6 |s2cid=143991044 }}</ref> samkeppnishæfni,<ref>{{cite journal|last=Stephens|first=R.H.|title=The Role Of Competition In American Life|date=September 1952|volume=24|number=3|journal=[[The Australian Quarterly]]|publisher=[[Australian Institute of Policy and Science]]|pages=9–14|jstor=41317686}}</ref> og einstaklingshyggju.<ref>{{cite journal|last1=Grabb|first1=Edward|last2=Baer|first2=Douglas|last3=Curtis|first3=James|title=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence|jstor=3341789|doi=10.2307/3341789|volume=24|number=4|year=1999|pages=511–533|journal=[[Canadian Journal of Sociology]]|publisher=[[University of Alberta]] |issn=0318-6431}}</ref> „[[Bandaríska trúarjátningin]]“ leggur áherslu á frelsi, jafnrétti, einkaeign, lýðræði, réttarríki og takmörkuð afskipti stjórnvalda.<ref>{{cite book|last=Huntington|first=Samuel P.|author-link=Samuel P. Huntington|title=Who are We?: The Challenges to America's National Identity|year=2004|publisher=Simon & Schuster|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6xiYiybkE8kC&q=core|chapter=Chapters 2–4|isbn=978-0-684-87053-3|access-date=October 25, 2015|url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}.</ref> Miðað við aðrar þjóðir gefa Bandaríkjamenn mjög mikið til góðgerðamála. Samkvæmt könnun [[Charities Aid Foundation]] frá 2016 gáfu Bandaríkjamenn 1,44% af landsframleiðslu til góðgerðamála, mun meira en nokkrir aðrir.<ref>{{cite web|url=https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-policy-and-campaigns/gross-domestic-philanthropy-feb-2016.pdf|date=January 2016|publisher=[[Charities Aid Foundation]]|title=GROSS DOMESTIC PHILANTHROPY: An international analysis of GDP, tax and giving|access-date=July 18, 2022}}</ref> [[Ameríski draumurinn]], trúin á [[félagslegur hreyfanleiki|félagslegan hreyfanleika]], er lykill að aðdráttarafli landsins fyrir innflytjendur.<ref>{{cite web|url=https://www.gallup.com/poll/161435/100-million-worldwide-dream-life.aspx|title=More Than 100 Million Worldwide Dream of a Life in the U.S. More than 25% in Liberia, Sierra Leone, Dominican Republic want to move to the U.S.|last=Clifton|first=Jon|date=March 21, 2013|publisher=Gallup|access-date=January 10, 2014}}</ref> Hvort þessi trú byggist á staðreyndum er umdeilt.<ref name="socialmobility">*{{cite web|url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf|title=A Family Affair: Intergenerational Social Mobility across OECD Countries|publisher=OECD|website=Economic Policy Reforms: Going for Growth|year=2010|access-date=September 20, 2010}} * {{cite web|url=https://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author1=Blanden, Jo|author2=Gregg, Paul|author3=Machin, Stephen|publisher=Centre for Economic Performance|date=April 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623094610/https://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|archive-date=June 23, 2006}} * {{cite web|last1=Gould|first1=Elise|title=U.S. lags behind peer countries in mobility|url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/|website=[[Economic Policy Institute]]|access-date=July 15, 2013|date=October 10, 2012}} * {{cite journal|last=Winship|first=Scott|title=Overstating the Costs of Inequality|journal=National Affairs|date=Spring 2013|url=https://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Articles/2013/03/overstating%20inequality%20costs%20winship/overstating%20inequality%20costs%20winship.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024141452/https://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Articles/2013/03/overstating%20inequality%20costs%20winship/overstating%20inequality%20costs%20winship.pdf|archive-date=October 24, 2013|access-date=January 10, 2014 }}</ref><ref name="CAP">{{cite web|title=Understanding Mobility in America|url=https://www.americanprogress.org/issues/economy/news/2006/04/26/1917/understanding-mobility-in-america/|website=Center for American Progress|date=April 26, 2006}}</ref><ref name="Schneider">{{cite web|last=Schneider|first=Donald|title=A Guide to Understanding International Comparisons of Economic Mobility|url=https://www.heritage.org/research/reports/2013/07/a-guide-to-understanding-international-comparisons-of-economic-mobility|publisher=The Heritage Foundation|access-date=August 22, 2013|date=July 29, 2013}}</ref> Algeng skoðun í Bandaríkjunum er að landið sé [[stéttlaust samfélag]],<ref>{{cite book|last=Gutfeld|first=Amon|year=2002|title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience|publisher=Sussex Academic Press|location=Brighton and Portland|page=65|isbn=978-1-903900-08-6}}</ref> en fræðimenn hafa bent á markverðan mun á stéttum í landinu, sem hefur áhrif á félagsmótun, tungumál og gildi.<ref>{{cite book|last=Zweig|first=Michael|year=2004|title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=978-0-8014-8899-3}} {{cite web|url=https://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&_pageLabel=RecordDetails&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&objectId=0900000b800472a5|title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech|publisher=Education Resource Information Center|access-date=January 27, 2007}}</ref> Bandaríkjamenn eiga til að leggja mikla áherslu á efnahagslegan árangur, en telja líka jákvætt að vera [[meðalmaður]].<ref>{{cite book|last=O'Keefe|first=Kevin|year=2005|title=The Average American|publisher=PublicAffairs|location=New York|isbn=978-1-58648-270-1|url=https://archive.org/details/averageamericant00okee }}</ref> === Bandarískar bókmenntir === [[Mynd:Walt Whitman - George Collins Cox.jpg|thumb|right|Bandaríski rithöfundurinn og skáldið Walt Whitman árið 1887.]] Á [[18. öldin|18. öld]] og snemma á [[19. öldin]]ni voru bandarískar bókmenntir undir miklum áhrifum frá evrópskum bókmenntum. Rithöfundar á borð við [[Nathaniel Hawthorne]], [[Edgar Allan Poe]] og [[Henry David Thoreau]] skópu sérstakt yfirbragð og tón bandarískra bókmennta um miðja 19. öld. Rithöfundurinn [[Mark Twain]] og skáldið [[Walt Whitman]] voru áhrifamiklir á síðari hluta 19. aldar. [[Emily Dickinson]] er nú álitin mikilvægt skáld enda þótt hún væri flestum ókunn í lifanda lífi. Nokkur ritverk eru öðrum fremur talin einkenna bandaríska menningu en það eru saga [[Herman Melville|Hermans Melville]], ''[[Moby-Dick]]'' (1851), ''[[Ævintýri Stikilsberja-Finns]]'' (1885) eftir Mark Twain og ''[[Hinn mikli Gatsby]]'' (1925) eftir [[F. Scott Fitzgerald]]. Ellefu bandarískir borgarar hafa hlotið [[bókmenntaverðlaun Nóbels]], síðast [[Toni Morrison]] árið 1993. [[William Faulkner]] og [[Ernest Hemingway]] eru gjarnan taldir meðal áhrifamestu höfunda 20. aldar. Vinsælar bókmenntagreinar eins og [[Vestri|vestrar]] og [[krimmi|krimmar]] urðu til í Bandaríkjunum. === Bandarísk heimspeki === [[Mynd:Hilary Putnam.jpg|thumb|right|Bandaríski heimspekingurinn [[Hilary Putnam]]]] Henry David Thoreau og [[Ralph Waldo Emerson]] voru frumkvöðlar bandarískrar heimspeki á [[Heimspeki 19. aldar|19. öld]]. Á síðari hluta 19. aldar og í upphafi þeirrar [[Heimspeki 20. aldar|20.]] varð [[gagnhyggja]] til hjá heimspekingum á borð við [[Charles Sanders Peirce]], [[William James]] og [[John Dewey]]. Á 20. öld voru bandarískir heimspekingar áfram undir miklum áhrifum frá gagnhyggjunni en urðu einnig fyrir miklum áhrifum frá [[rökgreiningarheimspeki]]nni frá Evrópu, ekki síst á fjórða áratug aldarinnar þegar margir af helstu heimspekingum Evrópu flúðu [[Seinni heimsstyrjöldin|stríðið]]. Meðal merkra bandarískra heimspekinga 20. aldar má nefna [[Willard Van Orman Quine|W.V.O. Quine]], [[Hilary Putnam]], [[Wilfrid Sellars]], [[Nelson Goodman]], [[Donald Davidson]], [[Richard Rorty]], [[Saul Kripke]] og [[John Searle]]. Bandaríski málvísindamaðurinn [[Noam Chomsky]] hefur einnig látið að sér kveða. Segja má að [[John Rawls]] hafi einn síns liðs vakið [[stjórnmálaheimspeki]] af værum blundi þegar bók hans ''[[Kenning um réttlæti]]'' kom út árið 1971. Í kjölfarið fylgdi [[Robert Nozick]] og fjöldi annarra stjórnmálaheimspekinga. === Bandarísk matarmenning === Deep-dish [[pizza]] var fundin upp í [[Chicago]], [[Illinois]] og dreifðist þaðan um heiminn. Hún er til í ýmsum formum, sem dæmi má nefna afbrigði frá [[Alaska]] þar sem elgskjöt er haft sem álegg. Ítölsk pylsa er algengt álegg á pizzur í Bandaríkjunum. [[BBQ-sósa]] er önnur vel þekkt bandarísk uppfinning og er í miklu uppáhaldi hjá fólki víðs vegar um heiminn. BBQ-sósa er mjög vinsæl með [[Grillmatur|grillmat]] en mikið er borðað af honum í Suðurríkjum Bandaríkjanna. [[Coca Cola]] var fundið upp árið 1886 af [[dr. John Stith Pemberton]], lyfjafræðingi frá Atlanta í Georgíu. Matreiðsluaðferðir Bandaríkjanna eru sambland hefða frá ýmsum stöðum, meðal annars frá Frakklandi, Afríku og frumbyggjum. [[Grasker]] einkenna mið- og norðurríki Bandaríkjanna, skelfiskur við Mexíkóflóa og nautasteikur eru helst þekktar í Texas.<ref>{{cite web|url=http://www.noatun.is/Heimsins-eldhus/Bandarisk-matargerd|title=Bandarísk matargerð|work=Nóatún|accessdate=18. september 2010|archive-date=2010-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100423043714/http://www.noatun.is/Heimsins-eldhus/Bandarisk-matargerd|url-status=dead}}</ref> Til viðbótar við þessa flóru eiga borgir Bandaríkjanna heilu hverfin sem bjóða upp á matarmenningu frá ýmsum heimshornum. Stórum matarskömmtum og [[skyndibiti|skyndibitamenningu]] hefur oft verið kennt um offitu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=http://www.bb.is/Pages/26?NewsID=18186|title=Bandaríkjamenn velja skyndibitann fram yfir hollustuna|work=Bæjarins Besta, fréttavefur|accessdate=18. september 2010|archive-date=2011-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204215751/http://bb.is/Pages/26?NewsID=18186|url-status=dead}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tengt efni == * [[Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna]] == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = en|titill = United States|mánuðurskoðað = 18. september|árskoðað = 2010}} == Tenglar == {{Commonscat|United States|Bandaríkjunum}} === Heimasíður Bandaríkjastjórnar === * [http://www.usa.gov USA.gov], opinber heimasíða bandaríska stjórnkerfisins * [https://www.house.gov/ United States House of Representatives], opinber heimasíða fulltrúadeildar Bandaríkjaþings * [http://www.senate.gov/ United States Senate], opinber heimasíða öldungaráðsdeildar Bandaríkjaþings * [https://www.supremecourtus.gov/ Supreme Court of the United States], opinber heimasíða hæstaréttar Bandaríkjanna * [http://www.whitehouse.gov/ The White House], opinber heimasíða Hvíta hússins === Upplýsingasíður === * [http://tonto.eia.doe.gov/state/ Energy Information Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211021248/http://tonto.eia.doe.gov/state/ |date=2010-02-11 }}, opinber upplýsingasíða um orkunotkun Bandaríkjanna * [http://usinfo.state.gov/infousa/index.html InfoUSA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112032831/http://usinfo.state.gov/infousa/index.html |date=2008-11-12 }}, alhliða upplýsingasíða um Bandaríkin * [http://www.census.gov/ United States Census Bureau] * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ United States Department of Agriculture: State Fact Sheets] * [https://www.teacheroz.com/states.htm The 50 States of the U.S.A.] === Ýmsir tenglar === * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3872378 „Bandaríki Norður-Ameríku“; grein í ''Tímanum'' 1976] * {{Vísindavefurinn|3028|Hvað heita öll fylki Bandaríkjanna?}} * {{Vísindavefurinn|2581|Hvað eru Bandaríkin stór að flatarmáli?}} * {{Vísindavefurinn|1055|Hve margir hafa forsetar Bandaríkjanna verið og hvað hétu þeir?}} * {{Vísindavefurinn|4383|Hvert er vald varaforseta Bandaríkjanna, innan bandaríska stjórnsýslukerfisins?}} * {{Vísindavefurinn|4858|Ef maður fæðist í Bandaríkjunum fær maður þá sjálfkrafa bandarískan ríkisborgararétt?}} * {{Vísindavefurinn|54689|Hversu margir búa í Bandaríkjunum?}} * {{Vísindavefurinn|1336|Af hverju eru Bandaríki Norður-Ameríku svona máttug?}} * {{Vísindavefurinn|2848|Hvað getið þið sagt mér um frelsisstríð Bandaríkjanna?}} * {{Vísindavefurinn|2467|Hvað borguðu Bandaríkjamenn fyrir Alaska þegar þeir keyptu það?}} {{Norður-Ameríka}} {{Bandaríkin}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Bandaríkin| ]] [[Flokkur:Stofnað 1776]] [[Flokkur:Norður-Ameríkulönd]] gl1l2qcoyx3vrf80pkesz5g0bn8cq5v 0 13411 1961328 1958912 2026-04-27T11:38:55Z Gurkubondinn 11672 ætti ekki að vera í [[:Flokkur:Forsetar Íslands]], er þegar í [[:Flokkur:Forsetabústaðir]] 1961328 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til landnámsaldar, samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896. <ref>[https://timarit.is/page/4326827?iabr=on#page/n1/mode/2up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 Grímur Thomsen.] Jón Þorkelsson (yngri) Andvari 1. janúar 1898, bls. 10&ndash;11.</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1761]] til [[1766]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns. Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * [http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ Um Bessastaði á vefsíðu forseta Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |date=2007-03-12 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1821735 ''Uppbygging á Bessastöðum''; grein í Morgunblaðinu 1995] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3677917 ''Bessastaðir á Álftanesi''; grein í Morgunblaðinu 2005] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3310270 ''Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1993] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1516400 ''Reimleikar á Bessastöðum''; grein í Morgunblaðinu 1979] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2201747 ''Bessastaðir''; grein í Lögbergi 1941] * [https://timarit.is/page/4843003?iabr=on#page/n13/mode/2up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 ''Bessastaðir'' Útvarpserindi eftir Tryggva Gíslason birt í Eimreiðinni 1. maí 1968.] {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] g3hk3bg2f596x6sc6yr6h4swr6yjidy 0 23334 1961288 1960054 2026-04-26T19:39:45Z TKSnaevarr 53243 1961288 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Charles de Gaulle | mynd = De Gaulle-OWI.jpg | myndatexti1 = Charles de Gaulle í kringum árið 1942. | titill= [[Forseti Frakklands]] | stjórnartíð_start = 8. janúar 1959 | stjórnartíð_end = 28. apríl 1969 | forveri = [[René Coty]] | eftirmaður = [[Georges Pompidou]] | forsætisráðherra = [[Michel Debré]]<br>[[Georges Pompidou]]<br>[[Maurice Couve de Murville]] | titill2= [[Forsætisráðherra Frakklands]] | stjórnartíð_start2 = 1. júní 1958 | stjórnartíð_end2 = 8. janúar 1959 | forseti2 = [[René Coty]] | forveri2 = [[Pierre Pflimlin]] | eftirmaður2 = [[Michel Debré]] | titill3= Formaður bráðabirgðastjórnar Frakklands | stjórnartíð_start3 = 20. ágúst 1944 | stjórnartíð_end3 = 3. júlí 1946 | forveri3 = [[Philippe Pétain]]<br>{{small|(sem þjóðhöfðingi)}}<br>[[Pierre Laval]]<br>{{small|(sem forsætisráðherra)}} | eftirmaður3 = [[Félix Gouin]] | fæðingarnafn = Charles André Joseph Marie de Gaulle | fæddur = {{fæðingardagur|1890|11|22}} | fæðingarstaður = [[Lille]], [[Frakkland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1970|11|9|1890|11|22}} | dánarstaður = [[Colombey-les-Deux-Églises]], Frakklandi | stjórnmálaflokkur = [[Lýðveldissambandið]] (1967–1969)<br>[[Nýja lýðveldisbandalagið]] (1958–1967)<br>[[Samfylking frönsku þjóðarinnar]] (1947–1955) | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] | maki = {{gifting|[[Yvonne de Gaulle|Yvonne Vendroux]]|1921}} | börn = 3 | háskóli = École spéciale militaire de Saint-Cyr |undirskrift = Charles de Gaulle Signature 2.svg }} '''Charles André Joseph Marie de Gaulle ''' ([[22. nóvember]] [[1890]] – [[9. nóvember]] [[1970]]), sem í heimalandi sínu, [[Frakkland]]i, var iðulega kallaður ''général de Gaulle'', var hershöfðingi og [[stjórnmál]]amaður. Hann leiddi [[Frjálsir Frakkar|hið frjálsa Frakkland]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni og var í forystu frönsku ríkistjórnarinnar frá 1944 til 1946. Leitað var til hans um myndun ríkisstjórnar árið 1958. Hann vann að gerð nýrrar stjórnarskrár, stjórnarskrá [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldisins]], og varð fyrsti [[forseti Frakklands|forseti]] þess frá 1958 til 1969. Stjórnmálaleg hugmyndafræði hans er þekkt sem [[gaullismi]] og hefur verið áberandi í [[frönsk stjórnmál|frönskum stjórnmálum]]. == Fyrstu sporin == De Gaulle fæddist í [[Lille]] í frönskum hluta [[Flæmingjaland]]s. Faðir hans, [[Henri De Gaulle]], sem var háskólaprófessor í [[heimspeki]] og [[bókmenntir|bókmenntum]] var af góðum ættum. Fjölskylda hans voru trúaðir [[kaþólska|kaþólikkar]]. Á yngri árum menntaðist Charles í [[París]] og [[Belgía|Belgíu]] en hann útskrifaðist frá þekktum frönskum herskóla [[École Spéciale Militaire de Saint-Cyr|Saint-Cyr]] árið 1912.<ref name=samvinnan>{{Tímarit.is|4291775|Menn sem settu svip á öldina: Charles de Gaulle|blað=[[Samvinnan]]|blaðsíða=12-18|útgáfudagsetning=1. júní 1968}}</ref> Hann særðist alvarlega í [[Orrustan við Verdun|orrustunni við Verdun]] 1916, var skilinn eftir meðal fallinna félaga og var tekinn höndum af [[Þýskaland|Þjóðverjum]]. Hann gerði fimm misheppnaðar tilraunir til að flýja úr fangabúðunum.<ref name=samvinnan/> Að lokinni [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni gerðist hann sjálfboðaliði í franskri herdeild sem fór til [[Pólland]]s til að berjast við [[Sovétríkin|Sovétmenn]] í [[Stríð Sovétríkjanna og Póllands|stríði ríkjanna frá 1919 til 1920]]. Honum hlotnaðist virðingarmesta viðurkenning pólska hersins, [[Virtuti Militari]] og gerðist major í pólska hernum. De Gaulle bauðst frekari frami innan pólska hersins en hann ákvað heldur að snúa heim, hugfanginn af notkun [[skriðdreki|skriðdreka]] í hernaði. Hann skrifaði um hugmyndir sínar um heri framtíðarinnar en skoðanir hans féllu ekki í kramið hjá yfirmönnum franska hersins.<ref>{{Tímarit.is|7999547|De Gaulle|blað=[[Úrval]]|útgáfudagsetning=1. júlí 1965|blaðsíða=15–20|höfundur=Edward Ashcroft}}</ref> == Seinni heimsstyrjöldin == [[File:Winston Churchill with General de Gaulle during an inspection of French troops at Marrakesh in Morocco, January 1944. TR1505.jpg|thumb|left|De Gaulle ásamt [[Winston Churchill]] í [[Marrakess]] árið 1944.]] Þegar [[Þriðja ríkið|Þjóðverjar]] [[Orrustan um Frakkland|sóttu fram]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni og höfðu komist hjá [[Sedan]] þann 15. maí 1940 fram hjá helstu varnarlínu Frakka, var de Gaulle gerður að yfirmanni innan hersins. Þann 28. maí hindraði de Gaulle framrás Þjóðverja og þáverandi forsætisráðherra Frakklands [[Paul Reynaud]] gerði de Gaulle að hershöfðingja. Þann 16. júní kom hann til [[Bordeaux]] frá [[London]] eftir að hafa reynt að semja við [[Winston Churchill]], forsætisráðherra Bretlands, og [[Bretland|bresk]] stjórnvöld um samstarf í baráttunni gegn Þjóðverjum. Þar frétti hann að [[Philippe Pétain]] leiddi nú stjórn Frakka og leitaði eftir því við Þjóðverja að koma á vopnahléi. Samdægurs ákvað hann að hann myndi ekki líða þá niðurlægingu Frakka að gefast upp fyrir Þjóðverjum. Hann sneri því aftur til London stofnaði og stýrði hreyfingunni [[Frjálst Frakkland]] á meðan á stríðinu stóð frá London fram í maí 1943 þegar hann flutti aðsetur sitt til [[Alsír]]. Við frelsun [[París]]ar 25. ágúst 1944 kom hann sér fyrir á nýjan leik í skrifstofu stríðsráðuneytisins til að framlengja sögu [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldisins]] og lýsa yfir ólögmæti [[Vichy-stjórnin|Vichy-stjórnarinnar]]. Frá því starfaði hann sem forseti en sagði af sér 20. janúar 1946 vegna ósættis um drög að stjórnarskrá fyrir [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldið]]. == Fjórða lýðveldið == Í apríl 1947 stofnaði de Gaulle [[Samfylking frönsku þjóðarinnar|Samfylkingu frönsku þjóðarinnar]] (fr. ''Rassemblement du Peuple Français'' eða RPF) til að hafa áhrif á frönsk stjórnmál en án árangurs.<ref>{{Cite book|title=Lönd og lýðir: Frakkland|author=Magnús G. Jónsson|publisher=Bókaútgáfa Menningarsjóðs|year=1967|page=47|place=Reykjavík}}</ref> De Gaulle lét af afskiptum sínum af stjórnmálum 1953 en RPF starfaði áfram til 1955. Stjórnmálaástandið í Frakklandi var óstöðugt á tíma [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldisins]]. Ófarir í [[Fyrri Indókínastyrjöldin|fyrri Indókínastyrjöldinni]] og vanhæfni til að leysa vandamál sem komu upp vegna [[Alsírstríðið|Alsírstríðsins]] hristu upp í stjórnmálum Frakklands. Í maí 1958 greip hópur herforingja í [[Alsír]] til örþrifaráða til að koma í veg fyrir að sambandi Frakklands og Alsír yrði slitið. [[Jacques Soustelle]], fyrrverandi landstjóri Frakka í Alsír, sneri aftur til Parísar til að vinna að endurkomu de Gaulle á stjórnarsviðið, enda var de Gaulle af mörgum álitinn hæfasti maðurinn til að halda ríkinu saman á ólgutímum. Þann 13. maí 1958 hrundu Soustelle og bandamenn hans í Alsír af stað valdaráni þar sem þeir kröfðust þess að de Gaulle yrði skipaður forsætisráðherra og að hann fengi sérstök völd til að koma í veg fyrir að Alsír yrði „yfirgefið“. Franska herliðið í Alsír gerði sig líklegt til að halda til Frakklands og taka völdin þar, en þingmenn ákváðu að bjóða de Gaulle að mynda ríkisstjórn, sem hann þáði.<ref>{{Vefheimild|titill=Í þá tíð… Valdarán í Alsír og endurkoma DeGaulle|útgefandi=[[Kjarninn]]|dags=13. maí 2017|skoðað=23. maí 2024|höfundur=Þorgils Jónsson|url=https://kjarninn.is/folk/2017-05-13-i-tha-tid-valdaran-i-alsir-og-endurkoma-degaulle/}}</ref> Að kommúnistum og [[François Mitterrand]] slepptum sættust stjórnmálaleiðtogar á að styðja endurkomu de Gaulle í stjórnmálin. De Gaulle sagði stjórnarskrá fjórða lýðveldisins ástæðu veikrar stöðu Frakklands. Frá 1. júní 1958 varð de Gaulle leiðtogi og fékk neyðarvald til hálfs árs frá franska þinginu að eigin beiðni. Í þjóðaratkvæðagreiðslu 28. september 1958 samþykktu 79,2% kjósenda nýja stjórnarskrá fimmta lýðveldisins. Nýlendur Frakka að [[Gínea|Gíneu]] undanskilinni samþykktu stjórnarskránna fremur en að þiggja sjálfstæði samstundis. Gínea varð því fyrsta fransk-afríska [[nýlenda]]n til að hljóta sjálfstæði. Hins vegar var Alsír ekki nýlenda heldur hluti Frakklands. == Fimmta lýðveldið == [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F015892-0010, Bonn, Konrad Adenauer und Charles de Gaulle.jpg|thumb|right|De Gaulle ásamt [[Konrad Adenauer]] kanslara [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalands]] árið 1958.]] Í nóvember 1958 hlutu de Gaulle og stuðningsmenn hans (upphaflega sem ''Union pour la Nouvelle République-Union Démocratique du Travail'', síðan sem ''Union des Démocrates pour la Vème République'' og loks ''Union des Démocrates pour la République'' (Samband lýðræðissinna í lýðveldinu)) rúman meirihluta þingsæta og 78% þingmanna kusu de Gaulle forseta. Hann sór embættiseið í janúar 1959. Hann tók á efnahagsmálum með [[myntbreyting]]u, þar sem nýi [[franskur franki|frankinn]] jafngilti 100 gömlum. Hann stóð andspænis bæði [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] í viðleitni sinni til að styrkja stöðu frjáls Frakklands með eigin [[kjarnorkuvopn]]um. Hann var stuðningsmaður frjálsrar [[Evrópa|Evrópu]] og kom á fót fransk-þýsku samstarfi sem hornstein [[Efnahagsbandalag Evrópu|Efnahagsbandalagi Evrópu]] (síðar [[Evrópusambandið]]) með fyrstu opinberu heimsókn fransks þjóðhöfðingja til Þýskalands frá tímum [[Napóleon Bónaparte|Napóleons]]. Í janúar 1963 beitti hann neitunarvaldi til að koma í veg fyrir aðild Bretlands að [[Efnahagsbandalag Evrópu|Efnahagsbandalagi Evrópu]] með tilvísun til trúar sinnar á því að Bretar sættu sig ekki við reglur bandalagsins og að Bretar kysu heldur að starfa með bandamönnum sínum í vestri, Bandaríkjunum og [[Breska samveldið|Samveldislöndunum]]. De Gaulle sættist á hugmyndina um sjálfstæði Alsír þar sem hann taldi að, þótt stríðið í Alsír væri sigranlegt þá væri það ekki verjandi á alþjóðavettvangi. Hann kom á vopnahléi í Alsír í mars 1962 og þjóðaratkvæðagreiðsla þar leiddi til sjálfstæðis í júlí sama ár. De Gaulle reyndi í september 1962 að breyta stjórnarskrá Frakklands á þá lund að forseti væri kjörinn í [[bein kosning|beinni kosningu]] en þingið hafnaði því. Við svo búið leysti de Gaulle þingið upp og boðaði til kosninga þar sem [[Gaullismi|Gaullistar]] juku meirihluta sinn á þingi. [[Georges Pompidou]] tók við embætti forsætisráðherra við afsögn [[Michel Debré]] vegna loka Alsírs-málsins. Að Alsír-málinu loknu einbeitti de Gaulle sér að umbótum og þróun fransks efnahags og að styrkja sjálfstæða utanríkisstefnu og stöðu Frakklands í alþjóðasamfélaginu. Í janúar 1964 viðurkenndi de Gaulle opinberlega [[Alþýðulýðveldið Kína]] í andstöðu við vilja bandarískra stjórnvalda. Frá 1964 fram yfir 1990 var [[landsframleiðsla]] Frakka meiri en landsframleiðsla Breta. Árið 1965 sendu Frakkar gervitungl á sporbraut umhverfis jörðina og voru þeir þriðja þjóðin til þess á eftir Sovétmönnum og Bandaríkjamönnum. Í desember sigraði de Gaulle [[François Mitterrand]] í seinni umferð forsetakosninga. Í febrúar 1966 drógu Frakkar sig út úr sameiginlegri herstjórn [[NATO]]. Í september 1966 mótmælti de Gaulle þátttöku Bandaríkjamanna í [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]]. Hann sagði heimkvaðningu Bandaríkjamanna einu leiðina til friðar. Í júní 1967 fordæmdi hann hernám [[Ísrael]]smanna á [[Vesturbakkinn|Vesturbakkanum]] og á [[Gazaströndin]]ni. Frá 1967 til 1970 studdi de Gaulle stjórnvöld í [[Bíafra]] í baráttu þeirra við að fá sjálfstæði frá [[Nígería|Nigeríu]]. Í desember 1967 neitaði hann Bretum um aðild að Efnahagsbandalaginu öðru sinni. 1968 sprengdu Frakkar kjarnorkusprengju í eyðimörkinni í Alsír og urðu þar með fjórða kjarnorkuveldið. ===Stúdentauppreisnin 1968 og afsögn de Gaulle=== {{aðalgrein|Stúdentauppreisnin í París 1968}} [[Mynd:De Gaule 13a 19670624 3543 2383.jpg|thumb|left|Charles de Gaulle í heimsókn í [[Québec]] árið 1967.]] Námsmenn risu upp og mótmæltu kröftuglega í maí 1968. Mótmælin breiddust brátt út um Frakkland og ógnuðu verulega stjórn de Gaulle. Þann 25. maí hélt de Gaulle sjónvarpsræðu um mótmælin þar sem hann sagði þau sýna fram á að þjóðfélagbreytinga væri þörf og að þær skyldu felast í aukinni þátttöku manna í stjórn landsins. De Gaulle boðaði til [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um tillögur sínar sem skyldu fara fram í júní og sagðist myndu segja af sér ef þeim yrði hafnað.<ref>{{cite book|title=Maí 68 : frásögn|author=Einar Már Jónsson|isbn=9789979630852|year=2008|publisher=Ormstunga|place=Reykjavík|p=83-84}}</ref> Þann 29. maí hvarf de Gaulle óvænt úr landi og fór á fund franskra hershöfðingja í herstöð í [[Vestur-Þýskaland]]i, þar sem hann fullvissaði sig um að hann ætti stuðning [[Frakklandsher|franska hersins]] vísan ef til byltingar eða borgarastyrjaldar kæmi. Daginn eftir sneri hann aftur til Frakklands og flutti sjónvarpsávarp þar sem hann tilkynnti að í stað þjóðaratkvæðagreiðslunnar hygðist hann rjúfa þing og kalla til þingkosninga. De Gaulle varaði við því að í kosningunum myndi valið standa milli [[Gaullismi|gaullisma]] og [[Kommúnismi|kommúnisma]] og að lýðræði í Frakklandi væri hætta búin.<ref name=leifur1998>{{Tímarit.is|1923165|Barátta '68-kynslóðarinnar fyrir bættum heimi|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=20. desember 1998|blaðsíða=34-35|höfundur=Leifur Reynisson}}</ref> Í kjölfar ávarps de Gaulle skipulögðu gaullistar og franskir hægrimenn vel heppnaða fjöldagöngu upp [[Champs-Élysées]] að [[Sigurboginn|Sigurboganum]] þar sem fjöldi fólks sýndi de Gaulle stuðning.{{sfn|Einar Már Jónsson|2008|p=91}} Þingkosningar voru haldnar í tveimur umferðum 23. og 30. júní og í þeim unnu gaullistar stórsigur. Í kosningunum sögðu Gaullistar hinn möguleikann vera byltingu, jafnvel borgarastríð. Flokkur de Gaulle bætti við sig 97 þingsætum en andstæðingar hans töpuðu 118 sætum, helmingi þeirra sem þeir höfðu haft fyrir.{{sfn|Einar Már Jónsson|2008|p=98}} De Gaulle og stuðningsmenn hans túlkuðu sigurinn sem afgerandi traustsyfirlýsingu Frakka á stjórnina og höfnun á boðskap uppreisnarmanna. Eftir sigurinn stokkaði de Gaulle upp stjórn sína, meðal annars með því að skipta út forsætisráðherranum [[Georges Pompidou]] fyrir nýjan mann, [[Maurice Couve de Murville]].{{sfn|Einar Már Jónsson|2008|p=100}}<ref>{{Tímarit.is|1416187|De Gaulle: Hann var Frakkland|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=1-4|útgáfudagsetning=11. nóvember 1970}}</ref> Árið 1969 féllu hugmyndir de Gaulle um endurskipulagningu Öldungadeildar franska þingsins í grýttan jarðveg. Því sagði de Gaulle af sér 28. apríl 1969 og Georges Pompidou tók við forsetaembættinu. == Einkalíf og andlát == 7. apríl 1921 kvæntist de Gaulle Yvonne Vendroux og átti hann með henni þrjú börn: Philippe f. 1921, Elísabetu f. 1924 og Önnu f. 1928. Hann lést skyndilega á Colombey-les-deux-Églises þar sem hann ritaði minningar sínar. Síðasta ósk hans var sú að verða grafinn í Colombey, og að engir stjórnmálamenn myndu fylgja honum til grafar, einungis félagar hans úr seinna stríði. Þjóðhöfðingjar sóttu minningarathöfn í [[Notre Dame]] á meðan útförinni stóð. Hann var það fátækur við andlátið að fjölskyldan neyddist til að selja sveitasetrið, sem nú hýsir Charles de Gaulle-Safnið. == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Charles de Gaulle | mánuðurskoðað = 31. janúar | árskoðað = 2006}} {{Wikivitnun}} ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1890|1970}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=Forseti bráðabirgðastjórnar Frakklands |frá=[[20. ágúst]] [[1944]] |til=[[3. júlí]] [[1946]] |fyrir=[[Philippe Pétain]]<br>{{small|(sem þjóðhöfðingi)}}<br>[[Pierre Laval]]<br>{{small|(sem forsætisráðherra)}} |eftir=[[Félix Gouin]] }} {{Erfðatafla |titill=[[Forsætisráðherra Frakklands]] |frá=[[1. júní]] [[1958]] |til=[[8. janúar]] [[1959]] |fyrir=[[Pierre Pflimlin]] |eftir=[[Michel Debré]] }} {{Erfðatafla |titill=[[Forseti Frakklands]] |frá=[[8. janúar]] [[1959]] |til=[[28. apríl]] [[1969]] |fyrir=[[René Coty]] |eftir=[[Georges Pompidou]] }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Gaulle, Charles de}} {{Forsetar Frakklands}} {{Forsætisráðherrar Frakklands}} [[Flokkur:Forsetar Frakklands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Frakklands]] [[Flokkur:Franskir andspyrnumenn]] [[Flokkur:Franskir hershöfðingjar]] [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] geujaelittgrmdpblsn94fthi83b1y3 0 23746 1961310 1876807 2026-04-27T01:12:14Z Berserkur 10188 1961310 wikitext text/x-wiki {{Fjall}}[[Mynd:Vestrahorn.JPG|thumb|right|Eyðibýlið Horn undir Vestrahorni]] [[Mynd:Cap Vestrahorn from Vikurfjall Ring Road.JPG|thumb|Vestrahorn umlukið skýjum.]] {{CommonsCat|Vestrahorn}} '''Vestrahorn''' eða '''Horn''' er [[fjall]] á Suð-Austurlandi á nesinu milli [[Skarðsfjörður|Skarðsfjarðar]] og [[Papafjörður|Papafjarðar]]. Fjallið stendur milli [[Hornsvík]]ur og [[Papós]]s við opið úthaf um 10 km fyrir austan [[Höfn í Hornafirði]]. Það er eitt af fáum fjöllum á Íslandi sem eru úr [[gabbró]]. Gabbró hefur stundum verið kallað ''horngrýti'' í hálfkæringi, vegna þess að það finnst við Vestrahorn og [[Eystrahorn]]. Erfið og ógreiðfær gönguleið liggur milli fjalls og fjöru við Vestrahorn. Við rætur fjallsins og í fjörunni er mikið af gabbróhnullungum, þeir stærstu að stærð á við fimm hæða fjölbýlishús. Vestan við Vestrahorn gengur [[Stokksnes]] í sjó fram. Þar var eftirlitsstöð [[varnarlið]]s [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] til ársins 2000. Mikið er um sel á skerjunum fyrir utan ströndina við Stokksnes. Vestrahorn tilheyrir fjalllendinu utan [[Skarðsdalur|Skarðsdals]] en það fjalllendi er á [[náttúruminjaskrá]]. Það er fagurt fjallendi með margvíslegum bergtegundum og í Vesturhorni finnst bæði [[granófýr]] og gabbró. == Jarðfræði fjallsins == Einu sinni var talið að gabbróið í Vestrahorni væri elsta berg á Íslandi. Síðar hefur komið í ljós að gabbróið er [[innskotsberg]] inn í eldra [[basaltberg]]i. Austast við Vestrahorn eru [[basaltlag|basaltlög]], aðallega úr [[þóleiít]]i sem er elsta bergið við Hornafjörð, um 8 milljón ára gamalt. Innan um basaltið liggja innskotslög og stórir innskotahnúðar úr gabbró og granófýri, meðalgrófu og grófkristölluðu [[djúpberg]]i. Grófkorna djúpbergið er innskotaberg og yngra en þóleítbasaltið sem umlykur það. Gabbró-granófýrið er um 6,6 milljón ára gamalt. == Sögulegir atburðir við Vestrahorn == Vestrahorn er á mörkum á landnámi [[landnámsmenn|landnámsmannanna]] [[Þorsteinn leggur Bjarnarsson|Þorsteins leggs]] og [[Hrolllaugur Rögnvaldsson|Hrollaugs Rögnvaldssonar]]. Hrolllaugur var sonur jarlsins á [[Mæri]] í Noregi og bróðir [[Göngu-Hrólfur|Göngu-Hrólfs]]. Hann kom fyrst til hafnar í [[Reykjavík]] en fann [[öndvegissúlur]] sínar reknar á land við Vestrahorn og settist þar að. Þann [[6. mars]] [[1873]] strönduðu nokkrar franskar skútur við Vestrahorn í aftakaveðri. Mynd af Vestrahorni er á [[frímerki]] frá [[1991]]. Teiknari er Þröstur Haraldsson. == Heimildir == * {{Vefheimild|url=http://www.vegag.is/vefur2.nsf/Files/Almannaskard-jardfraediskyrsla/$file/Vegg%C3%B6ng%20undir%20Almannaskar%C3%B0%20-%20Jar%C3%B0fr%C3%A6%C3%B0isk%C3%BDrsla.pdf|titill=Veggöng undir Almannaskarð|mánuðurskoðað=20. febrúar|árskoðað=2006}} [[Flokkur:Fjöll á Íslandi]] [[Flokkur:Austur-Skaftafellssýsla]] 4u9qhspkbe950f2w5cjmnh51bksknkh 0 25391 1961274 1956754 2026-04-26T17:50:38Z Salvor 70 breyta vísun í heimildir 1961274 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Hann gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu [[lundapysja]][http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[[National Geographic]] </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár lundategundir eru til í heiminum. Lundi er sú tegund sem lifir hér við land[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Útlit og einkenni == Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] séu um 1,1 milljón pör[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]][https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]][http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða [[Lundapysja|pysjurnar]] að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast [[Lundapysja|pysjurnar]] oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga [[Lundapysja|pysjunum]]. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá [[Lundapysja|pysjurnar]] gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldin verið mjög lítill[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Heimildaskrá == * Puffins.is (e.d.). Lundi. Sótt þann 29. Október 2013 af http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is * National Geography (e.d.). Atlantic Puffin. Sótt þann 29. október 2013 af http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ * Heimaslóð (e.d.). Lundi. Sótt þann 29. október 2013 af https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing. == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 99em8miputolrk9rbliophd0e1fawvk 1961276 1961274 2026-04-26T17:54:03Z Salvor 70 1961276 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Hann gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu [[lundapysja]][http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ National Geography (e.d.). Atlantic Puffin]. Sótt þann 29. október 2013 </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár lundategundir eru til í heiminum. Lundi er sú tegund sem lifir hér við land[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Útlit og einkenni == Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] séu um 1,1 milljón pör[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]][https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]][http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða [[Lundapysja|pysjurnar]] að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast [[Lundapysja|pysjurnar]] oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga [[Lundapysja|pysjunum]]. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá [[Lundapysja|pysjurnar]] gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldin verið mjög lítill[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Heimildaskrá == * Puffins.is (e.d.). Lundi. Sótt þann 29. Október 2013 af http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is * National Geography (e.d.). Atlantic Puffin. Sótt þann 29. október 2013 af http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ * Heimaslóð (e.d.). Lundi. Sótt þann 29. október 2013 af https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing. == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 55mjk0op11ks0oj7r2f9o26o9k4afxr 1961277 1961276 2026-04-26T17:57:56Z Salvor 70 1961277 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Hann gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu [[lundapysja]]. Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ National Geography (e.d.). Atlantic Puffin]. Sótt þann 29. október 2013 </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár lundategundir eru til í heiminum. Lundi er sú tegund sem lifir hér við land[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Útlit og einkenni == Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] séu um 1,1 milljón pör[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]][https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]][http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða [[Lundapysja|pysjurnar]] að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast [[Lundapysja|pysjurnar]] oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga [[Lundapysja|pysjunum]]. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá [[Lundapysja|pysjurnar]] gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldin verið mjög lítill[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Tilvísanir {{reflist}} == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 1a8tk9srh9i4now3sx6ruczbjdqynu8 1961278 1961277 2026-04-26T17:58:21Z Salvor 70 /* Lundapysjur á Heimaey */ 1961278 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Hann gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu [[lundapysja]]. Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ National Geography (e.d.). Atlantic Puffin]. Sótt þann 29. október 2013 </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár lundategundir eru til í heiminum. Lundi er sú tegund sem lifir hér við land[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Útlit og einkenni == Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] séu um 1,1 milljón pör[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]][https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]][http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða [[Lundapysja|pysjurnar]] að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast [[Lundapysja|pysjurnar]] oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga [[Lundapysja|pysjunum]]. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá [[Lundapysja|pysjurnar]] gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldin verið mjög lítill[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Tilvísanir== {{reflist}} == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 8bd7gixn21puz6pegy30g7o29kt1vf5 1961279 1961278 2026-04-26T18:01:17Z Salvor 70 laga vísun í heimild 1961279 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Hann gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu lundapysja.<ref>[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing Lundi (heimaslod.is)]</ref> Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ National Geography (e.d.). Atlantic Puffin]. Sótt þann 29. október 2013 </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár lundategundir eru til í heiminum. Lundi er sú tegund sem lifir hér við land[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Útlit og einkenni == Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] séu um 1,1 milljón pör[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]][https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]][http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða [[Lundapysja|pysjurnar]] að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast [[Lundapysja|pysjurnar]] oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga [[Lundapysja|pysjunum]]. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá [[Lundapysja|pysjurnar]] gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldin verið mjög lítill[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Tilvísanir== {{reflist}} == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] 7i6m689h0foug90bindc2cyvsuo8q6a 1961280 1961279 2026-04-26T18:14:20Z Salvor 70 1961280 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Hann gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu lundapysja.<ref>[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing Lundi (heimaslod.is)]</ref> Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ National Geography (e.d.). Atlantic Puffin]. Sótt þann 29. október 2013 </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár [[Lundar|lundategundir]] (Fratercula) eru til í heiminum. Lundi (Fratercula arctica) er sú tegund sem lifir hér við Ísland. == Útlit og einkenni == Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í Vestmannaeyjum séu um 1,1 milljón pör. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í Vestmannaeyjum. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]]. <ref>[https://www.borgarfjordureystri.is/en/puffins Meet the puffins] (vefur um Borgarfjörð eystri)</ref> == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða [[Lundapysja|pysjurnar]] að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast [[Lundapysja|pysjurnar]] oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga [[Lundapysja|pysjunum]]. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá [[Lundapysja|pysjurnar]] gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldin verið mjög lítill[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Tilvísanir== {{reflist}} == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] kwepsyo4238jo9l7yaj4202m8ngled4 1961281 1961280 2026-04-26T18:14:54Z Salvor 70 /* Lundaveiði */ 1961281 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Hann gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu lundapysja.<ref>[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing Lundi (heimaslod.is)]</ref> Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ National Geography (e.d.). Atlantic Puffin]. Sótt þann 29. október 2013 </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár [[Lundar|lundategundir]] (Fratercula) eru til í heiminum. Lundi (Fratercula arctica) er sú tegund sem lifir hér við Ísland. == Útlit og einkenni == Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í Vestmannaeyjum séu um 1,1 milljón pör. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í Vestmannaeyjum. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]]. <ref>[https://www.borgarfjordureystri.is/en/puffins Meet the puffins] (vefur um Borgarfjörð eystri)</ref> == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða [[Lundapysja|pysjurnar]] að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast [[Lundapysja|pysjurnar]] oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga [[Lundapysja|pysjunum]]. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá [[Lundapysja|pysjurnar]] gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldin verið mjög lítill[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Tilvísanir== {{reflist}} == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] c1t7lvgxag8ibrddzg4350ut0i4cv4h 1961282 1961281 2026-04-26T18:16:24Z Salvor 70 /* Lundapysjur á Heimaey */ 1961282 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Hann gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu lundapysja.<ref>[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing Lundi (heimaslod.is)]</ref> Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ National Geography (e.d.). Atlantic Puffin]. Sótt þann 29. október 2013 </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár [[Lundar|lundategundir]] (Fratercula) eru til í heiminum. Lundi (Fratercula arctica) er sú tegund sem lifir hér við Ísland. == Útlit og einkenni == Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í Vestmannaeyjum séu um 1,1 milljón pör. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í Vestmannaeyjum. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]]. <ref>[https://www.borgarfjordureystri.is/en/puffins Meet the puffins] (vefur um Borgarfjörð eystri)</ref> == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða pysjurnar að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast pysjurnar oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga [[Lundapysja|pysjunum]]. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá pysjurnar gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldinn verið mjög lítill. == Tilvísanir== {{reflist}} == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] fgk9szzmipabvfltz1sj04g5jsjt8vw 1961283 1961282 2026-04-26T18:16:43Z Salvor 70 /* Lundapysjur á Heimaey */ 1961283 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Hann gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu lundapysja.<ref>[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing Lundi (heimaslod.is)]</ref> Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ National Geography (e.d.). Atlantic Puffin]. Sótt þann 29. október 2013 </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár [[Lundar|lundategundir]] (Fratercula) eru til í heiminum. Lundi (Fratercula arctica) er sú tegund sem lifir hér við Ísland. == Útlit og einkenni == Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í Vestmannaeyjum séu um 1,1 milljón pör. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í Vestmannaeyjum. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]]. <ref>[https://www.borgarfjordureystri.is/en/puffins Meet the puffins] (vefur um Borgarfjörð eystri)</ref> == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða pysjurnar að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast pysjurnar oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga pysjunum. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá pysjurnar gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldinn verið mjög lítill. == Tilvísanir== {{reflist}} == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] ceemje2yca6x035ev3ykfaq70dqdzez 1961284 1961283 2026-04-26T18:41:00Z Salvor 70 1961284 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Lundi | image = Lundi2.jpg | image_width = 250px | image_caption = Lundi (''Fratercula arctica'') | image2 = Atlantic Puffin (Fratercula arctica) (W1CDR0001416 BD3).ogg | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Svartfuglar]] (''Alcidae'') | genus = [[Lundar]] (''Fratercula'') | species = '''''F. arctica''''' | binomial = ''Fratercula arctica'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} [[File:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] '''Lundi''' ([[fræðiheiti]]: ''Fratercula arctica'') er fugl af [[svartfuglar|svartfuglaætt]], og af [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[lundar|lunda]]. Lundinn er algengastur við strendur [[Ísland]]s og er talið að 60% af öllum stofninum verpi við Ísland.<ref>[http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/atlantic-puffin/ National Geography (e.d.). Atlantic Puffin]. Sótt þann 29. október 2013 </ref> Fuglinn verpir í stórum þyrpingum í holur sem þeir grafa í jarðveginn. [[Svartfuglar|Svartfuglum]] á norðurhveli jarðar svipar nokkuð til [[Mörgæs|mörgæsa]] á suðurhveli, að líkamsbyggingu og litasamsetningu. Þrjár [[Lundar|lundategundir]] (Fratercula) eru til í heiminum. Lundi (Fratercula arctica) er sú tegund sem lifir hér við Ísland. == Útlit og einkenni == Lundinn gengur undir ýmsum gæluheitum og er stundum kallaður „litli munkur í norðri“ eða „litli bróðir í norðri“. Algengt er að lundinn sé kallaður prófastur sökum útlits og hátta. Lundaunginn er kallaður kofa en í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] gengur hann undir heitinu lundapysja.<ref>[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing Lundi (heimaslod.is)]</ref> Helsta einkenni lundans er hið fjölskrúðuga klumbunef hans. Það er rákótt með rauðum, bláum og gulum lit. Fuglinn er svartur á bakinu en með hvíta bringu og er grár umhverfis augun[https://www.heimaslod.is/index.php/Lundi#L.C3.BDsing.]. == Lífsferill == Lundi er algengastur fugla á Íslandi og telur um 10 milljónir. Talið er að í Vestmannaeyjum séu um 1,1 milljón pör. Á [[Borgarfjörður Eystri|Borgarfirði Eystra]] er talið að um 8.000 – 10.000 pör verpi[http://www.puffins.is/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=1&Itemid=8&lang=is]. Um miðjan apríl fara fyrstu lundarnir að sjást við landið en í byrjun maí eru þeir nánast allir komnir „heim“ fyrir alvöru. Það eru oftast kynþroska fuglar sem fyrstir koma, þá eru liðnir sjö mánuðir síðan þeir yfirgáfu „byggðina“ síðast. Allan þann tíma hefur fuglinn haldið sig á hafi úti langt fyrir sunnan og suðaustan land, einnig eru eldri fuglar við suðurodda [[Grænland]]s. Yngri fuglinn þvælist víðar er m.a við strendur Nýfundnalands. Lundinn er algengastur svartfugla hér á landi. Hann stendur uppréttur og á auðvelt með gang. Fuglinn vegur um hálft kíló og er um 20 cm á hæð að meðaltali. Hann getur kafað niður á allt að 60m dýpi og er góður flugfugl með allt að 400 vængslætti á mínútu og getur náð allt að 88km hraða á klukkustund. Lundinn er langlífur fugl sem getur orðið áratuga gamall. Við náttúrulegar aðstæður er talið að meðalaldur lundans sé á bilinu 20 til 25 ár. Elsti lundinn sem vitað er um var 38 ára, hann var merktur í Vestmannaeyjum. === Varp === Lundinn verður kynþroska um 4 til 5 ára aldur. Varptími þeirra er frá seinni hluta maí fram í fyrrihluta júní. Lundinn verpir einungis einu eggi sem er um 60g að þyngd. Hann verpir í holu sem hann grefur sér og getur hún verið um hálfs metra löng. Útungun tekur um 40 daga. Unginn heldur sig í holunni í um 45 daga eftir klak og heldur þá á haf út. þar eyðir hann næstu 3 til 5 árum við fiskveiðar og velur sér maka. Talið er að lundi makist til lífstíðar. === Fæða === Lundinn lifir einkum á fiski ([[síli]], [[loðna]], [[seiði]]), [[Áta|átu]] og [[Smokkfiskur|smokkfisk]] en hann étur einnig [[krabbadýr]]. <ref>[https://www.borgarfjordureystri.is/en/puffins Meet the puffins] (vefur um Borgarfjörð eystri)</ref> == Lundaveiði == Í dag eru lundar veiddir með [[Lundaháfur|háfum]]. Sú aðferð er ættuð frá [[Færeyjar|Færeyjum]]. Háfur er langt prik (háfskaft) sem skiptist í tvo V-laga sprota (spækur) við endann, og net strengt milli spækanna. Setið er fyrir fuglinum þar til uppflog verður, þ.e að aragrúi fugla flýgur stöðugt í hring út yfir sjóinn og svífur á móti vindi yfir bjargbrúnir, þá eru þeir veiddir hver á fætur öðrum með því að sveifla háfnum upp undir þá. Lundaveiðar eru að mestu stundaðar í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og [[Grímsey]]. Minna í Eyjum síðustu ár þar sem að stofninn þar er í mikilli lægð. == Lundapysjur á Heimaey == Þó svo að flestir ungar lunda fari beint á sjóinn eftir að hafa yfirgefið holur sínar, þá taka ungar lundanna í Vestmannaeyjum örlitla hjáleið. Þetta gerist þegar skyggja fer í ágúst, en þá fara ungarnir eða pysjurnar að yfirgefa holur sínar og leita til sjávar. Þar sem að lundabyggð í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er mjög nálægt íbúasvæði þá freistast pysjurnar oft á ljósunum sem að kaupstaðurinn gefur frá sér. Þá fljúga þær á veikum vængjunum á vit ljósanna. Það sem mætir pysjunum eru þó harðar götur og dimmir húsagaðar. Þá hefur upphafist sú hefð í Eyjum að börn jafnt sem fullorðnir flykkjast út á götur í þeim hug að bjarga pysjunum. Farið er út um nótt með pappakassa og safnað saman pysjum sem villst hafa af réttri leið. Um nóttina fá pysjurnar gistingu í mannheimum en daginn eftir er farið með þær niður í fjöru og þeim sleppt út á sjóinn. Þessi hefð hefur þó dalað mikið, þar sem að lundastofninn í Eyjum er í mikill lægð og síðustu ár hefur pysjufjöldinn verið mjög lítill. == Tilvísanir== {{reflist}} == Tengt efni == * [[Lundar]] {{commons|Fratercula_arctica|lunda}} {{wikiorðabók|lundi|lundi}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Lundar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] rujmlkkzakdi7g4eq89t43lyqvppmen 0 27958 1961325 1961069 2026-04-27T11:19:39Z ~2026-23019-87 115546 /* Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í knattspyrnu */ 1961325 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Valur | Mynd = [[Mynd:Valur.svg|250x250dp]] | Gælunafn = Valsarar, Hlíðarendapiltar | Stofnað = [[11. maí]] [[1911]] | Knattspyrnustjóri = [[Hermann Hreiðarsson]] (kk); [[Matthías Guðmundsson]] (kvk) | Leikvöllur = [[N1 völlurinn]] | Stærð = 1201 sæti, 2225 alls | Stjórnarformaður = [[Hafrún Kristjánsdóttir]] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _valur17h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _levanger17a | pattern_so1 = _valur17h | leftarm1 = FF0100 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _valur17a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _levanger17h | pattern_so2 = _valur17a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 | núverandi = Besta deild karla 2026 | Stytt nafn = Valur | Staðsetning = Hlíðarenda, Reykjavík }} '''Valur''' er [[Ísland|íslenskt]] [[íþróttafélag]] sem hefur aðstöðu að [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]]. Valur teflir fram liðum í [[Knattspyrna|knattspyrnu]], [[Handbolti|handknattleik]] og [[Körfuknattleikur|körfuknattleik]] og leika allir meistaraflokkar Vals í efstu deild bæði í karla- og kvennaflokki. Valur er eina íslenska íþróttafélagið sem unnið hefur Evrópukeppni í boltaíþrótt,<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-26}}</ref> en árið 2024 vann karlalið félagsins í handknattleik evrópubikar EHF. Kvennalið félagsins í handbolta lék afrekið svo eftir ári síðar, 2025. <ref>{{Vefheimild|url=https://handbolti.is/valur-er-evropubikarmeistari/|titill=Valur er Evrópubikarmeistari!|útgefandi=handbolti.is|mánuður=17 maí|ár=2025|mánuðurskoðað=21 maí|árskoðað=2025}}</ref> Félagið var stofnað þann [[11. maí]] árið [[1911]] af drengjum í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]], að hluta til fyrir tilstilli séra [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðriks Friðrikssonar]]. Í fyrstu var Valur aðeins deild innan K.F.U.M. en síðar rofnuðu tengslin við K.F.U.M. Þrátt fyrir það minnast Valsmenn ávallt tengslanna við K.F.U.M. en einkunnarorð félagsins „Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði“ eru fengin úr ræðu séra Friðriks sem hann hélt við vígslu fyrsta knattspyrnuvallar félagsins. Valur tók þátt í [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótinu í knattspyrnu karla]] í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1915|1915]] og varð Íslandsmeistari í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]]. Alls hefur meistaraflokkur karla unnið Íslandsmótið í knattspyrnu karla 23 sinnum, síðast árið 2020. Kvennalið Vals vann Íslandmeistaratitil í fyrsta sinn árið 1978 en alls hefur meistaraflokkur kvenna unnið [[Besta deild kvenna|Íslandsmótið í knattspyrnu]] 14 sinnum, síðast árið 2023. Árið [[Handknattleiksárið 1939-40|1940]] vann Valur fyrsta Íslandsmótið í handknattleik karla en félagið hefur ávallt átt góðu gengi að fagna í handknattleik bæði í karla og kvennaflokki. Valur varð [[Úrvalsdeild kvenna í handknattleik|Íslandsmeistari í handbolta kvenna]] í fyrsta sinn árið 1962. Árið 2024 vann karlalið Vals í handknattleik Evrópubikarinn og varð þar með fyrst íslenskra liða í boltaíþrótt til þess að vinna Evróputitil. Ári síðar vann kvennalið Vals í handknattleik Evrópubikartitil, fyrst íslenskra kvennaliða, með sigri á Porrino frá Spáni. Árið 1970 var körfuknattleiksdeild Vals stofnuð við sameiningu félagsins við K.F.R. Valur varð [[Úrvalsdeild karla í körfuknattleik|Íslandsmeistari í körfuknattleik karla]] í fyrsta sinn tíu árum seinna eða árið 1980. Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. Fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals í körfuknattleik kvenna vannst árið 2019 en sama ár varð liðið einnig bikarmeistari. Valur lék til úrslita í Evrópukeppni meistaraliða í handbolta karla, tímabilið [[Handknattleiksárið 1979-80|1979-80]], og er eina íslenska liðið sem náð hefur þessum áfanga. Enn fremur er Valur sigursælasta boltaíþróttafélag Íslands með 140 Íslandsmeistaratitla og bikarmeistaratitla í þremur vinsælustu boltaíþróttum landsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Árið 2019 var ár kvennaflokka Vals, en þá unnu allar kvennadeildir félagsins Íslandsmótið. Meistaraflokkar í handknattleik og körfuknattleik gerðu gott betur og unnu einnig bikarmeistaratitla en ekkert lið hafði áður afrekað að verða Íslandsmeistari í þessum þremur íþróttum á sama tíma, hvorki í karla- né kvennaflokki.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/sport/valur-islandsmeistari-sogulegt-a-hlidarenda/|title=Valur Ís­lands­meistari: Sögu­legt á Hlíðar­enda|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Kvennalið Vals endurtók afrekið árið 2023.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/462624/valsbla_i__2023_web.pdf|titill=Valsblaðið 2023|höfundur=Guðni Olgeirsson|útgefandi=Knattspyrnufélagið Valur|mánuður=desember|ár=2023|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2024}}</ref> == Saga félagsins == === 1911-1920: Stofnun og fyrstu árin === ==== Stofnun ==== Árið 1911 var knattspyrnan enn á bernskuskeiði sem íþrótt á Íslandi. Knattspyrnan barst hingað laust fyrir aldamót, og eins og alls staðar hreif hún hugi ungra manna. Árið 1908 var stofnuð unglingadeild innan K.F.U.M. í Reykjavík og var séra Friðrik Friðriksson leiðtogi deildarinnar og naut óskoraðrar virðingar. Drengirnir sóttu ekki einungis fundi í K.F.U.M. hjá séra Friðriki, stofnað var taflfélag, hljómsveit var starfrækt og margt fleira. Á þessum tíma fæddist hugmynd hjá K.F.U.M. drengjunum að stofna knattspyrnufélag en nokkur slík félög höfðu þá verið stofnuð í Reykjavík. Filippus Guðmundsson, einn af stofnendum Vals, skýrði svo frá tildrögum stofnunar félagsins í riti sem gefið var út í tilefni af 25 ára afmæli Vals: <blockquote>„Það var upphaf þessa félagsskapar, að nokkrir drengir úr UD í K.F.U.M. tóku að leika sér að því, að spyrna knetti í portinu bak við hús félagsins við Amtmannsstíg. Voru þeir sí og æ að mölva rúður í gluggum hússins með knettinum og fór mestallur tíminn í að aura saman í nýjar rúður og setja þær í gluggana. [...] Þessir leikir piltanna í UD voru upphaflega einungis óskipuleg dægrastytting. Þar var engin sérstök hlutverkaskipting, enda var lítið svigrúm í portinu bak við félagshúsið. Reyndi því hver og einn að spyrna knettinum af sem mestum ákafa eitthvað út í loftið, og aðalárangurinn voru rúðuspellin, sem áður er getið. En brátt rak að því, að portið varð drengjunum og þröngur leikvangur. Þá var haldið út á Melana, þangað, sem reykvískir knattspyrnumenn hafa jafnan síðan farið til þess að stunda íþrótt sína og sækja sér aukinn dug.“<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994573|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> </blockquote>Séra Friðrik hafði í upphafi lítið álit á knattspyrnu og var tregur til að gefa samþykki sitt fyrir stofnun félagsins. Virtist honum sem leikur drengjanna í portinu hefði lítinn tilgang annan en hlaup og spörk út í loftið. Hann lét þó undan þar sem hann sá að drengirnir höfðu gott af því að hlaupa úti eftir kyrrstöðu og inniveru. Síðar meir átti honum eftir að snúast hugur og varð hann fljótt helsti hvatamaður félagsins.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658420|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Guðbjörn Guðmundsson, segir þannig frá stofnun félagsins í sama riti: <blockquote>„Um það leyti, sem áhugi fyrir knattspyrnu var að vakna meðal unglinga í Reykjavík og þar með drengja í K.F.U.M., var Ólafur Rosenkranz, leikfimiskennari í Menntaskólanum, en vann jafnframt á skrifstofu Ísafoldarprentsmiðju. Eitt sinn bar það við, að við Ólafur vorum að taka til í herbergi einu í prentsmiðjunni, en í þessu herbergi var þá geymt skrifborð Jóns Sigurðssonar forseta. Þegar við vorum að laga til í kringum borðið og undir því, kom alt í einu fótknöttur veltandi undan borðinu. Átti Ólafur knöttinn, og var hann að vísu allslitinn, en þó sæmilegur. Guðbjörn var nú ekki seinn á sér, en falaði þegar knöttinn af afi [sic]. Varð það úr, að Ólafur seldi honum knöttinn fyrir 2 kr.“<ref name=":4" /></blockquote>Skýrði Guðbjörn þannig frá að utan um þennan knött, sem valt fram undan skrifborði [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]], hafi fyrstu áhugamenn um knattspyrnu í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]] safnast og að til hans megi rekja vísinn til þess að Valur varð til.<ref name=":4" /> Það var síðan 11. maí 1911 sem haldinn var fundur á lesstofu KFUM þar sem sex piltar stofnuðu Fótboltafélag KFUM en nafni félagsins var þegar sama ár breytt í Val.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Einn af stofnendum Vals, Filippus Guðmundsson, átti hugmyndina að nafni félagsins. Sagan segir að þegar þessir stofnendur félagins voru að vinna við að laga knattspyrnuvöll sinn á Melunum í Reykjavík hafi fálki sveimað yfir höfðum þeirra og þar fengu þeir þá hugmynd að kalla félagð Val. Nafnið var borið undir séra Friðrik sem samþykkti það strax.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659908|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í fyrstu áttu Valsmenn engan leikvang til þess að stunda æfingar á. Æfðu liðsmenn því hvar sem þeir fundu nýtilega bletti. Æfingar fóru ýmist fram á Ráðagerðisflötum, á Kóngsmel uppi á Öskjuhlíð, meðfram Rauðarárlæknum og suður í Fífuhvammi eða hvar sem unnt var að spyrna knetti. Æfingar fóru einkum fram á sunnudögum. Liðsmenn leituðu nú til séra Friðriks sem fór þegar á fund [[Páll Einarsson|Páls Einarssonar]], sem þá var [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. Fundi þeirra lauk með því að Valsmenn fengu úthlutað svæði eitt vestur á Melunum sem þeir ruddu og útbjuggu til knattspyrnuæfinga.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Séra Friðrik vann hörðum höndum að því að moka mold, raka saman möl og aka henni burt í hjólbörum með öðrum félagsmönnum og að lokinni vinnu lauk hann hverjum degi með guðsorði, söng og bæn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994582|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Við vígslu fyrsta Valsvallarins á [[Melarnir|Melunum]] haustið 1911 hélt séra Friðrik ræðu þar sem hann hvatti piltana til að halda áfram á þeirri braut sem þeir höfðu lagt út á og áminnti þá jafnframt um heiðarleika í leik og starfi og að friður, kærleikur, samheldni, fegurð og atorka ætti að ríkja í starfinu og aldrei ætti að þrífast neitt ósæmilegt og ljótt, sbr. m.a. eftirfarandi kafla úr ræðunni: <blockquote>„Þér ungu menn, sem standið nú í röðum reiðubúnir að ganga inn á hið nýja svæði til leiks, sýnið að þér getið leikið með kappi og fjöri og þó sem göfugir, ungir menn, sem fullkomlega hafið vald yfir yður. - Náið þessu valdi, hvað sem það kostar. Náið valdi yfir limum yðar; æfið augun að sjá fljótt, hvað gjöra skal, æfið fæturna, til þess að þeir gefi mátulegt spark eftir því, sem augað reiknar út, að með þurfi; æfið hendurnar til þess að fálma ekki út í bláinn, til þess að gjöra einmitt þær hreyfingar, sem við eiga; látið hendur og handleggi verða svo sjaldan sem unt er fyrir knettinum; æfið tungu yðar, svo að engin óþorfa orð heyrist. Leggið alla stund á að leggja fegurð inn í leik yðar, látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði. [...] Verið þar á svæðinu, sem yður ber að vera, hverjum samkvæmt skyldu sinni og varist blindan ákáfa og fum. Allur þjösnaskapur veri langt frá yður. Kærið yður ekki um að vinna með röngu eða ódrengilegu bragði. Þeir sterkari boli aldrei hinum yngri og linari frá réttum leik. Segið ávallt satt og venjið yður á að segja til, ef yður verður eitthvað á og játa það. Hælist aldrei yfir þeim, sem tapa, og gleðjist líka yfir velleiknu sparki hjá mótleiksmönnum yðar. Látið aldrei ófagurt pex eða þráttanir skemma leikinn. Verið fljótir að hlýða þeim, sem leik stjórna, einnig þó að þeir séu yngri. [...] Munið ávallt eftir því, að leikur vor er ekki aðeins stundargaman, heldur á hann að vera til þess að gjöra oss betri, göfugri, heiðarlegri og karlmannlegri með hverri æfing. Og samlíf vort á leiksviðinu og utan þess á að efla kristindóm vorn og vera guði til dýrðar.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref></blockquote> ==== Fyrstu árin ==== Í Valsblaðinu 1961 segir frá því að séra Friðrik hafi eitt sinn farið í heimsókn til Valsmanna þar sem þeir voru við æfingar á Melunum. Í fyrstu sýndist honum sem það sem ætti sér stað inn á vellinu svipaði til þess sem gerðist í portinu í K.F.U.M. en hann gekk þá til drengjanna og bað þá að sýna sér hvernig liðið raðaði sér upp á vellinum. Þeir gerðu það nákvæmlega og er séra Friðrik virti fyrir sér þessar tvær fylkingar (sókn og vörn) segist hann hafa séð fyrir sér hinar rómversku herfylkingar skipulegar og markvissar og samstundis skynjað leikinn og þá geysilegu þýðingu íþróttarinnar sem uppeldismeðals ef réttilega væri á haldið.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658421|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Valsmenn urðu þó skömmu síðar að hverfa af brott af þessum velli því loftskeytastöð var reist á blettinum. Ruddu Valsmenn sér þá nýjan völl norðar á Melunum en þeir þurftu einnig að yfirgefa hann skömmu seinna þegar járnbraut, sem lögð var vegna grjótflutninga til Reykjavíkurhafnar, sem þá var í smíðum, var lögð yfir hann. Enn fluttu Valsmenn völl sinn norðar á Melana en sá völlur var nokkru síðar tekinn af félaginu og gerður að allsherjar íþróttavelli fyrir Reykjavík, [[Melavöllurinn]]. Áður hafði verið íþróttavöllur norðar á Melunum, en girðingin í kringum hann skemmdist mjög af völdum óveðurs árið 1925 og var þá horfið á það ráð að flytja íþróttavöllinn þangað sem völlur Valsmanna var.<ref name=":5" /> Mikill áhuga var meðal Valsmanna á knattpyrnu strax frá upphafi og oftast mættu of margir á æfingar þrátt fyrir að félagsmenn væru ekki nema 28 talsins og var [[Loftur Guðmundsson]], fyrsti formaður félagsins, „einkar áhugasamur um viðgang þess“. Fjölmargir óskuðu eftir inngöngu í félagið en Valsmenn höfðu gert samþykkt um það að félagsmenn skyldu ekki vera fleiri en 28. Varð þetta til þess að annað knattspyrnufélag var stofnað innan vébanda K.F.U.M. sem fékk nafnið Hvatur en til stóð að þessi félög myndu heyja kappleiki sín á milli í stað þess að keppa við önnur knattspyrnufélög utan K.F.U.M. Félagið Hvatur sameinaðist þó Val fljótlega, þar sem menn töldu ráðlegra að sameina starfskrafta félaganna. Við lok fyrsta starfsárs félagsins gaf séra Friðrik út rit sem hann nefndi „Úti og inni“ og tileinkaði knattspyrnufélögunum í K.F.U.M. Val og Hvata „sem með siðprýði, áhuga og félagslyndi gjörðuð mér gleði og K.F.U.M. sóma á leikvellinum og annarsstaðar“.<ref name=":5" /> Fyrstu þrjú starfsár Vals háði félagið ekki opinbera keppni við önnur félög. Séra Friðrik stjórnaði æfingum þegar hann hafði tök á því og liðið háði mánaðarlega kappleiki við Hvat. Haustið 1914 léku Valsmenn sinn fyrsta opinbera keppnisleik við [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]. Valsmenn voru á þessum tíma bundnir af ákvörðun um að leika ekki við lið utan K.F.U.M. Séra Friðrik var á þessum tíma staddur erlendis og því ekki til taks til þess að veita leyfi, leituðu Valsmenn þá til séra Bjarna Jónssonar, sem tók vel í erindið og veitti leyfi til leiksins. Leiknum lauk með 3-2 sigri Fram, sem þótti nokkuð vel af sér vikið þar sem Framarar höfðu á þessum tíma yfir að ráða öflugu knattspyrnuliði. Árið 1915 tók Valur í fyrsta sinn þátt í Íslandsmótinu í knattspyrnu en auk þeirra kepptu [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] og [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] í mótinu. Ári síðar, á fimm ára afmæli Vals 1916, fékk Valur inngöngu í [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasamband Íslands]]. 1913 var [[Skátafélagið Væringjar|Væringjafélagið]] stofnað fyrir drengi í K.F.U.M. fram til 15 ára aldurs sem gengju þá í Val. Árið 1919 vann þessi hópur ungra Valsmanna svokallað Haustmót og var það fyrsti mótssigur félagsins. Á þessum árum voru knattspyrnumót í Reykjavík haldin af knattspyrnufélögunum sjálfum og höfðu félögin oft ærnar tekjur af mótshaldinu. Fyrstu árin stóð Valur ekki að slíku móti en breyting varð þar á árið 1917 þegar [[Egill Jacobsen]], kaupmaður gaf félaginu 30. júní verðlaunagripinn Íslandshornið, en til stóð að árlega yrði keppt um þann grip og Valur halda mótið. Framarar voru í upphafi afar mótfallnir nafngiftinni þar sem þeir töldu að nafnið á gripnum væri svo líkt Íslandsbikarnum, sem Fram hafði gefið út og haft tekjur af. Kváðu Framarar nafnið móðgun við sig af hálfu ÍSÍ sem höfðu í samstarfi við Egil ákveðið nafnið á gripnum. Í gerðarbókum Vals sagði m.a. svo um þetta mál: „Út af þessu höfðum vér [...], ákveðið að taka ekki þátt í Knattspyrnumóti Íslands hjá Fram á þessu ári, nema þeir gæfu tryggingu fyrir að þeir tækju þátt í Íslandshornsmótinu þar sem það væri svo mikið fjárhagslegt tjón fyrir okkur.“ Með bréfi til Vals skömmu síðar tilkynntu Framarar um þátttöku sína í mótinu en tóku þó fram að eigi mætti skilja svo að félagið væri nú ánægt með nafnið á horninu eða fyrri framkomu ÍSÍ.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658432|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Fram vann gripinn til eignar árið 1919 en þá gaf Egill félaginu 200 krónur fyrir nýjum verðlaunagrip. Fleiri urðu mótin á vegum Vals þó ekki á þessum árum þar sem meistaraflokkur félagsins hætti keppni um þetta leyti.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994577|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref> === 1920-1930: Óviss framtíð === Í kringum 1920 var félagið við það að leysast upp sökum þess hve fáir sóttu æfingar hjá meistaraflokki. Meistaraflokkur Vals var þá alveg hættur að taka þátt í knattspyrnumótum og enginn 3. flokkur var til í félaginu. Var m.a. um það rætt í félaginu að sameinast [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingi]] eða leysa félagið alveg upp. [[Axel Gunnarsson]], kaupmaður, var kjörinn formaður Vals og lagðist mjög gegn því. Á þessum tíma var ekkert fé til í sjóðum félagsins og lagði Axel því sjálfur til fé fyrir boltakaupum og öðru því sem félagið þarfnaðist. Var Axel lengi vel helsti fjárhagslegur bakhjarl félagsins og sat í stjórn þess í 10 ár samfleytt lengst af sem formaður.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994583|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Upp úr 1922 var mikil deyfð yfir starfi Væringjafélagsins<ref>{{cite book |title=Skátafélagið Væringjar 25 ára |date=1938 |publisher=Skátafélagið Væringjar |url=https://timarit.is/page/4804641 |access-date=23. júlí 2022 |page=33}}</ref> og gengu þá fjölmargir Væringjar í Val. Um þetta leyti upphófst mikil liðssöfnun og árið 1922 voru félagsmenn orðnir 350 talsins en þar af hafði Jón Sigurðsson, síðar borgarlæknir, safnað 100 manns. Tók meistaraflokkur félagsins í kjölfarið þátt í knattspyrnumótum að nýju árið 1923. Í Valsblaðinu 1961 eru Axel Gunnarsson og Jón Sigurðsson nefndir forystukempur endurreisnarinnar í Val sem átti sér stað á þessum tíma. Á 15 ára afmæli félagsins árið 1926 var ákveðið að gera merki fyrir félagið og var þar um að ræða mynd af skildi og á honum var mynd af val, vængjum þöndum, með knött í klónum. Efst í grunni merkisins var sól sem sendi geisla sína, rauða og bláa yfir félagsmerkið. Félagsmerki Vals var samþykkt á aðalfundi félagsins 1926. Hugmyndina að merkinu átti Ámundi Sigurðsson, en [[Tryggvi Magnússon]] listmálari teiknaði.<ref name=":2" /> Ákvæði um merki félagsins er að finna í 3. gr. samþykkta Knattspyrnufélagsins Vals. Þar segir svo um merki félagsins: „Merki félagsins er skjöldur, en grunnur hans sól, sem sendir frá sér rauða og bláa geisla og í miðjum fleti skjaldarins er fljúgandi valur með knött í klónum. Á knöttinn skal letra nafnið VALUR.“ Sama ár var einnig ákveðið að taka upp nýjan búning, en allt frá því að Valur eignaðist fyrst félagsbúning hafði hann verið hvít peysa með bláum langröndum, hvítar buxur og bláir sokkar. Þessum búningi þótti svipa um of til búnings KR og var þá tekin upp græn peysa og svartar buxur til bráðabirgða en sá búningur var notaður allt til ársins 1926.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658439|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Nú var ákveðið að búningur félagsins skyldi vera rauð peysa, hvítar buxur og bláir sokkar. Þetta hefur síðan verið búningur félagsins en ekki hefur verið föst regla í sokkalit, en þeir hafa þó yfirleitt verið rauðir eða hvítir. Árið 1928 komu til landsins [[Skotland|skoskir]] knattspyrnumenn frá Glasgow University Club á vegum allra félaganna í Reykjavík og léku m.a. við meistaraflokk Vals. Leiknum lauk með 6-1 sigri Skotanna en Skotarnir höfðu mikla yfirburði yfir íslensku liðin. Í skýrslu um heimsókn þessa í skjölum Vals kemur fram að heimsókn þessi hafi einkum verið hugsuð svo liðin gætu lært af Skotunum og séð „hvar við stæðum í íþróttinni“. Jón Sigurðsson, formaður Vals, þakkaði Skotunum kærlega fyrir frábæran leik og glæsilega kennslustund.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658445|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Sama ár léku Valsmenn við [[Færeyjar|færeyskt]] knattspyrnulið sem var statt hér á landi og lauk leiknum með 4-1 sigri Valsmanna. === 1930-1939: Fyrstu titlarnir. Handknattleikur ryður sér rúms === Valur vann sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]], nítján árum eftir að félagið var stofnað með markatölunni 16:2. Innan Vals þótti mikið liggja við að sigra þetta ár og héldu liðsmenn m.a. fund á [[Hótel Borg]] skömmu fyrir mótið þar sem Jón Sigurðsson og Aðalsteinn Hallsson hvöttu menn til dáða og báðu þá að „duga eða drepast“ eins og það er orðað í fundargerðinni. Tókust menn í hendur og strengdu þess heit að gera allt sem í þeirra valdi stæði til að sigra og það gekk eftir. Langþráður draumur var orðinn að veruleika. Eitt fyrsta verk nýkrýndra Íslandsmeistara var að heimsækja séra Friðrik. Séra Friðrik sagði við nýbakaða meistarana að vissulega væri sigur góður en ekki mætti ofmetnast eða sýna dramblæti, en alla tíð gaf séra Friðrik Valsmönnum ýmis heilræði, m.a. um drengilegan leik og háttprýði. Frá þessum tíma hefur varðveist dagbók Agnars Breiðfjörð þar sem hann rekur æfingasókn veturinn 1930-31. Í dagbókinni getur hann þess að Valssöngurinn hafi oftast verið sunginn í lok æfinga, sbr. t.a.m. eftirfarandi færslu frá 18. janúar 1931: „Þessi sunnudagur rann upp með hörkufrosti og norðannæðingi, og var útlit fyrir fannkomu, þrátt fyrir þessa hryssingslegu framkomu náttúrunnar, mættu á þessa æfingu 10 áhugamenn. - Án efa hefur ekki áður verið leikin knattspyrna í slíku veðri sem þessu (í það minnsta ekki á Íslandi). Æfingin var á velli KR-inga og fór allvel fram. Valssöngurinn var sunginn.“ Ári síðar héldu Valsmenn í sína fyrstu utanlandsför. Kepptu Valsmenn við lið frá [[Færeyjar|Færeyjum]] og [[Danmörk|Danmörku]] alls sex leiki. Aðalfararstjóri var séra Friðrik Friðriksson og auk hans var í fararstjórninni Jón Sigurðsson formaður félagsins. Einar Björnsson segir m.a. svo frá ferðinni í 25 ára afmælisriti Vals: <blockquote>„Þetta var í fyrsta sinn, sem íslenzkt knattspyrnufélag réðist í það, á eigin ábyrgð að senda flokk knattspyrnumanna til meginlands Evrópu og í fyrsta skipti sem íslenzkir knattspyrnumenn tóku þar land. Lagt var af stað héðan 16. júní með e. s. Lýru og leiðin lá um Færeyjar, Noreg og Svíþjóð. Ferðin til Færeyja gekk eins og í sögu, en í Þórshöfn var dvalið í rúma 4 tíma og kappleikur háður við „Havnar Boltfélag“, og lauk með sigri Vals 3:0. Leikurinn var drengilegur og fjörugur og blaðaummæli ágæt. [...] Í Kaupmannahöfn og annarsstaðar í Danmörku voru Valsmenn gestir KFUM. Móttökur hinna dönsku félaga okkar voru með afbrigðum góðar, bæði í Kaupmannahöfn og annarsstaðar sem við fórum um. Var allt gert til þess að gjöra oss ferðina sem ánægjulegasta og gagnlegasta. [...] Fyrsta kappleik sinn í Danmörku léku Valur í Kaupmannahöfn 24. júlí við KFUM Boldklub og sigruðu Danir með 3:1. Rétt er að geta þess að þetta var í fyrsta sinn sem Valsmenn kepptu á grasvelli og munu þau viðbrigði, að koma á grasvöll af malarvelli, ekki hvað sízt hafa átt sinn drýgsta þátt í ósigrinum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658455|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> </blockquote> ==== Dýrkeyptur Íslandsmeistaratitill 1933 ==== Félagið varð næst Íslandsmeistari í knattspyrnu [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1933|1933]] og síðan óslitið fjögur ár í röð 1935-1938. Sigur Vals árið 1933 var dýru verði keyptur því í úrslitaleik Vals gegn KR 15. júní hlaut markvörður Vals, [[Jón Karel Kristbjörnsson]], svo slæma áverka að hann lést tveim dögum síðar 17. júní.<ref>{{Cite web|url=https://lemurinn.is/2013/05/04/valur-kr-upp-a-lif-og-dauda/|title=Valur-KR upp á líf og dauða|date=2013-05-04|website=Lemúrinn|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1358357/|title=Spark í spegli tímans|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-02-06|url-access=subscription}}</ref> Í Valsblaðinu 1961 sagði m.a. svo frá þessum afdrifaríka leik:<blockquote>„Þetta ár verður lengi minnisstætt, fyrir þá sök, að í úrslitaleik milli  Vals og KR skeði það að markmaður liðsins, Jón Karel Kristbjörnsson, slasaðist svo illa að hann lézt af þeim völdum 2 dögum síðar. Mun hann hafa rifnað innvortis og fengið lífhimnubólgu, sem leiddi hann  til dauða. Var mikill mannskaði að Jóni, sem var mjög efnilegur maður, góður markvörður og hafði verið meðal þeirra sem haldið höfðu hvað lengst hópinn og leikið í aðalliðinu undanfarin ár, og í yngri flokkunum. Þegar slysið vildi til stóðu leikar þannig, að jafntefli var 2:2, en er Jón féll á völlinn náði framherji KR knettinum og sendi hann í mannlaust markið. 3:2 fyrir KR. Varamarkvörðurinn, Hermann Hermannsson, er tekinn í markið. En við þetta áfall, að markvörðurinn verður að hætta, þjappast liðið svo saman, að sjaldan hefði betur til tekizt, og á næstu 40 mín. skorar Valur 4 mörk, og vann leikinn 6:3.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658463|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Valur sá um útför Jóns og reisti legstein á leiði Jóns í [[Hólavallagarður|Hólavallakirkjugarði]] en minnisvarðinn var afhjúpaður við athöfn sem fram fór 19. desember 1934. Á legsteininum er að finna stórt Valsmerki. Séra [[Bjarni Jónsson (vígslubiskup)|Bjarni Jónsson]] framkvæmdi athöfnina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Árlega, fyrir fyrsta leik á Íslandsmótinu í knattspyrnu, leggja leikmenn meistaraflokks Vals í knattspyrnu karla blóm að leiði Jóns Karels.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478079|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> ==== Nýr völlur við rætur Öskjuhlíðar ==== Þegar æfingavöllur Vals á Melunum var tekinn af félaginu 1926 undu félagsmenn því illa og unnu forystumenn félagsins ötullega að því að félaginu yrði bætt það tjón með nýju landi. Eftir langa mæðu fékk félagið loks úthutað svæði við rætur [[Öskjuhlíð|Öskjuhlíðar]] sem nefndist Haukaland en fram að því hafði félagið ekki átt sér neinn sérstakan leikvöll.<ref name=":5" /> Svæðið var stórgrýtt og illt yfirferðar en með samtakamætti ruddu menn svæðið og athafnasvæði knattspyrnumanna í Val jókst smám saman og haustið 1935 útbjuggu Valsmenn völl á svæðinu í sjálfboðavinnu og var það mikið og erfitt verk. Völlurinn var vígður á 25 ára afmælisári Vals árið 1936 en mikil áhersla var lögð á að klára að ryðja völlinn í tæka fyrir afmæli Vals. Á almennum fundi félagsins kom fram tillaga um að hver starfandi félagsmaður legði fram 5 krónur á mánuði, sem yrðu greiddar til atvinnulausra manna innan félagsins sem störfuðu að vallargerðinni og að félagssjóður myndi leggja jafnháa upphæð á móti. Var tillagan í kjölfarið samþykkt og kom til framkvæmda þó ekki liggi fyrir hve margir nutu þessara atvinnubótarvinnu. Völlurinn var vígður með skrúðgöngu frá húsi K.F.U.M. og voru þar samankomnir um 150 Valsmenn sem gengu þaðan inn Laugaveg og þaðan upp Barónsstíg að vellinum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658475|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Þetta nýja svæði átti eftir að valda straumhvörfum hjá félaginu, ekki síst meðal yngstu knattspyrnumannanna, en um þessar mundir var farið að efna til keppni milli 3. og 4. flokks og var oftast keppt á Valssvæðinu að frumkvæði Vals. Átti það mikla unglingastarf sem kom í kjölfar hins nýja vallar eftir að bera ríkulegan ávöxt fyrir Val. ==== Upphaf handknattleiks í Val ==== Á vetraræfingum sem knattspyrnumenn í Val stunduðu á árunum eftir 1930 var ýmist æfð leikfimi eða knattleikni með tuskuknöttum. Þessar æfingar þóttu heldur einhæfar og gripu menn til þess ráðs að enda æfingar á handknattleik. Æfingar fóru ýmist fram í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskóla]] eða ÍR húsinu og voru pústrar tíðir líkt og segir í Valsblaðinu 1961. Þótti sumum hasinn svo mikill að málið var tekið upp á stjórnarfundi Vals. Í fundargerði um þetta segir:<blockquote>„Nokkur ágreiningur hafði komið upp um það, hvort hafa skyldi handknattleiksæfingar á æfingakvöldum félagsins, þar sem allir þeir, er æfingar sæktu gætu ekki tekið þátt í þeim. Urðu um þetta nokkrar umræður. Mæltu tveir stjórnarmenn, fyrir sitt leyti, á móti handknattleiksæfingum. Formaður hélt því fram, að það yrði ekki vel séð af nokkrum félagsmönnum ef þær yrðu lagðar alveg niður. Kom þá fram hjá tvímenningunum tillaga um að handknattleiksæfingar yrðu einu sinni í viku og þá síðasta „kortérið“. Var það samþykkt.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658490|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Í fyrstu fóru menn eftir samþykkt stjórnar en ekki leið á löngu þar til allar æfingar enduðu með handknattleik. Leiknum óx stöðugt fiskur um hrygg innan félagsins og vildu menn nú reyna sig á öðrum liðum. Léku Valsmenn þá við nemendur í [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraskólanum]], [[Knattspyrnufélagið Haukar|Hauka]] og [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann]], sem á þessum tíma var nokkurs konar vagga handknattleiks á Íslandi, en þjálfari liðsins var Valdimar Sveinbjörnsson. Í upphafi voru leikir Vals og Menntaskólans ójafnir en fljótlega fór að draga saman með liðunum. Í Valsblaðinu 1961 segir m.a. frá aðstöðunni til hanknattleiksiðkunar á þessum árum. Segir þar m.a. frá leik Vals og Hauka sem fram fór á ísuðu gólfi í fimleikahúsinu við barnaskólann í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Salurinn hafði verið þveginn seint kvöldið fyrir leikinn í miklu frosti og þegar keppendur komu í salinn um morguninn, var mikill hluti hans með íslagi á gólfinu. Ekki kom til greina að fresta leiknum og því fór hann fram við þessar krefjandi aðstæður. Þar greinir einnig frá æfingaleik Vals við sjóliða af þýska herskipinu Metheor, sem fram fór í Austurbæjarbarnaskólanum, segir m.a. svo frá viðureigninni í Valsblaðinu: <blockquote>„Var Valsmönnum sagt, að á skipi þessu væru mjög góðir handknattleiksmenn, sem hefðu tekið þátt í mótum heima í Þýzkalandi og væru taldir þar góðir leikmenn. Yrði því um að ræða handknattleikssýningu og ekkert annað. Þjóðverjarnir vildu hafa vítateiginn strikaðan þvert yfir salinn og þegar knötturinn fór aftur fyrir það strik átti mark hann. Þeir notuðu líka niðurstungu, og léku oft á Valsmenn með því, því það kunnu þeir ekki. Aftur á móti mun salurinn hafa hamlað þeim nokkuð, enda vanari stærri sölum og leik úti. Þjóðverjar voru þá með beztu handknattleiksþjóðum í heimi. Það kom ekki lítið á óvart að leikurinn varð mjög jafn og mátti vart á milli sjá. Áhorfendur höfðu komið til að horfa á svo að svalir salsins voru þétt skipaðar. Upphófst nú mikill þjóðarmetnaður meðal áhorfenda og tóku þeir að æpa af miklum móð á Valsmenn, og segja má að Aðalsteinn Hallsson, hafi gengið berserksgang á áhorfendapöllunum, hvetjandi með öllum tiltækum orðum móðurmálsins. Leiknum lauk með aðeins eins marks mun eða 21:20 fyrir Þjóðverja. Var ekki laust við að handknattleikur nyti meira álits og viðurkenningar innan félagsins eftir þetta. Þetta var líka fyrsti leikur, sem íslenzkt lið leikur við erlenda handknattleiksmenn.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658493|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> </blockquote>Sá handknattleikur sem leikinn var á þessum fyrstu árum íþróttarinnar hér á landi var nokkuð frábrugðin þeim sem þekkist í dag. Salirnir í Austurbæjarskóla, MR og í ÍR-húsinu voru litlir og gólfflöturinn leyfði ekki útlínur. Var knötturinn því alltaf í leik nema þegar mark var skorað. Heimilt var að taka knöttinn „af batta“ með því að kasta honum í vegg, markteigurinn var aðeins 2 m út frá miðju markinu og markið sjálft ekki nema 1,70 m. Ekki mátti halda knettinum lengur en í tvær sekúndur og ekki mátti stinga niður. Knötturinn var tuskuknöttur sem menn gátu með naumindum haldið á í annarri hendi eða kastað. Almennt léku menn „maður á mann“ og fimm menn voru í hvoru liði.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658494|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> ==== Tengsl við KFUM rofna ==== Á þessum árum rofnuðu smám saman þau sterku tengsl sem í upphafi höfðu verið milli Vals og KFUM, en enn þann dag í dag eru Valsmenn minnugir uppruna félagsins og minnast með virðingu og hlýju tengsla sinna við KFUM og séra Friðrik Friðriksson. Á níræðisafmæli séra Friðriks árið 1958 tilkynnti Knattspyrnufélagið Valur að félagið myndi reisa brjóstmynd af séra Friðriki Friðrikssyni á Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1316224|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Brjóstmyndin var afhjúpuð á 93. afmælisdegi séra Friðriks þann 25. maí 1961 en séra Friðrik lést 9. mars sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2247303|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Á steinsúluna eru rituð þau fleygu orð: Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði, einkunnarorð sem eiga að vera leiðarljós og takmark allra Valsmanna í leik og starfi. [[Friðrikskapella]] að Hlíðarenda var vígð árið 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|titill=Biskup vígði Friðrikskapellu|höfundur=|útgefandi=Morgunblaðið| dags = 28. maí 1993| skoðað-dags = 20. janúar 2021|safnár=}}</ref> === 1939-1960: Flutningur að Hlíðarenda === Árið 1939 markar merk spor í sögu Vals með kaupum á jörðinni [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]] við Öskjuhlíð. Á gamlársdag 1914 gaf bæjarstjórn [[Reykjavík|Reykjavíkur]] úr erfðafestubréf fyrir 5,5 hekturum lands til [[Jón Kristjánsson|Jóns Kristjánssonar]], lagaprófessors, sem gaf jörðinni nafnið Hlíðarendi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/993637|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Jón lést langt fyrir aldur fram í [[Spænska veikin|spænsku veikinni]] sem gekk yfir landið [[1918]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4912342?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/J%C3%B3n%20Kristj%C3%A1nsson%20pr%C3%B3fessor|title=Árbók Háskóla Íslands - Árbók 1918-1919 (01.01.1919) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Skömmu fyrir andlát sitt seldi Jón landið Sveini Pálssyni en síðar sama ár lést Sveinn einnig úr spænsku veikinni. Árið 1919 flutti [[Guðjón Guðlaugsson]] Alþingismaður til Reykjavíkur og keypti Hlíðarenda af dánarbúi Sveins. Guðjón bjó að Hlíðarenda til æviloka, en hann lést 6. mars 1939.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=173|title=Guðjón Guðlaugsson|website=Alþingi|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Frú Jóney Guðmundsdóttir, ekkja Guðjóns Guðlaugssonar Alþingismanns, bauð félaginu landið til kaups vorið 1939 og úr varð að félagið undirritaði kaupsamning um landið 10. maí 1939. Það var ósk Jóneyjar að selja landið Knattspyrnufélaginu Val fremur en til „[...] kaupsýslumanna sem sóttust enn fremur eftir því að eignast Hlíðarenda“ en það var hennar trú að Valur myndi hlúa að staðnum, rækta hann og prýða frekar en eigandi er ræki þar bú. Kaupverðið var 30.000 kr. en þar af nam útborgun kr. 5.000. Jörðin var 5,09 ha. að stærð, að mestu ræktað tún. Landinu fylgdi íbúðarhús, stórt fjós og hlaða. Til þess að fjármagna kaupin gaf félagið út 50 króna skuldabréf en fjármögnun stóð svo tæpt að ekki tókst að greiða stimpilgjöldin fyrr en nokkru síðar.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1501141/|title=Hugsað til hundrað ára|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658240?iabr=on#page/n3/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 12. Tölublað (01.05.1959) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref> Í samtali við Frímann Helgason sem birtist í 30. tbl. Valsblaðsins árið 1972 lýsti Hólmgeir Jónsson kaupunum og skuldabréfaútgáfunni með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Mér er einna minnistæðast þegar Ólafur Sigurðsson skýrði frá því að hann ætlaði að leggja það til að Valur keypti Hlíðarenda. Ég var þá féhirðir í stjórninni og mér var kunnugt um að ekkert fé var til. Hann hafði ráð við því og lét að því liggja að við gæfum bara út 50 kr. skuldabréf. Nú, svo var þetta ákveðið, og farið að selja bréfin og gekk það allt vel, en heildarupphæðin var 5,000 krónur. Síðan varð ég fyrsti gjaldkeri Hlíðarendanefndar, og ég minnist ekki að hafa leyst inn nema tvö eða þrjú bréf. Síðan kom svo stríðið og verðgildi peninga rýrnaði, 50 krónur urðu lítils virði og munu fáir hafa krafizt greiðslu fyrir bréf sín.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659310?iabr=on#page/n41/mode/2up/search/S%C3%AD%C3%B0an%20kom%20svo%20str%C3%AD%C3%B0i%C3%B0%20og%20ver%C3%B0gildi%20peninganna%20r%C3%BDrna%C3%B0i,%2050%20kr%C3%B3nur%20ur%C3%B0u%20l%C3%ADtils%20vir%C3%B0i%20og%20munu%20f%C3%A1ir%20hafa%20krafizt%20grei%C3%B0slu%20fyrir%20br%C3%A9f%20s%C3%ADn|title=Valsblaðið - 30. Tölublað (11.05.1972) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Ólafur Sigurðsson, þáverandi formaður Vals og bróðir Jóns Sigurðssonar, átti mikinn þátt í kaupunum á landinu og skrifaði m.a. svo um kaupin í 3. tbl. Valsblaðsins árið 1941: <blockquote>„Þó að kaupin hafi verið gerð er takmarkinu ekki náð. Þau eru aðeins upphafið. Upphaf þess starfs sem á að tryggja félaginu fagran og fullkominn samastað, þar sem unnt verði að einbeita allri orku félagsins að hinum eiginlegu verkefnum þess, íþróttaiðkunum sakir fullkominna ytri skilyrða og efnahagslegs sjálfstæðis [...] Við verðum að gera til hans meiri kröfur en nokkurn tíma hafa verið gerðar hér á landi í þessum efnum, svo miklar að þær standist kröfur tímans um næstu 100 ár a.m.k.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658049?iabr=on#page/n4/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 3. Tölublað (01.04.1941) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Með kaupunum var langþráðu markmiði náð, Valur átti sitt eigið land í alfaraleið skammt frá gamla Valsvellinum og þar með lauk 28 ára hrakningasögu félagsins. Forystumenn félagsins höfðu háleitar hugsjónir um uppbyggingu að Hlíðarenda og horfðu til framtíðar, sáu fyrir sér draumsýnir um íþróttasvæði og íþróttamiðstöð en gerðu sér jafnframt grein fyrir því að langt yrði í land að draumur þeirra um framtíðarsvæði Vals rættist, en þeir höfðu tekið fyrsta skrefið. Ekki var til fé til framkvæmda á jörðinni fyrst um sinn og var landið því leigt út til Geirs í Hlíð til 5 ára til að létta undir með félaginu. Einum hektara var þó haldið eftir til að nýta undir æfingar en [[Reykjavíkurflugvöllur]] var farinn að þrengja mjög að æfingasvæðinu sem þá var í notkun. Miklar deilur áttu sér stað innan félagsins sem utan um kaupin og var áskorun m.a. send til bæjarstjórnar um að taka 1.000 kr. árlega af félaginu "er færi svo gáleysislega með fé sitt". Þessar óánægjuraddir þögnuðu árið 1944 þegar Hlíðarendanefnd skilaði 100.000 kr. hagnaði af bílahappdrætti og hlutaveltu. Arkitektarnemarnir [[Gísli Halldórsson (arkitekt)|Gísli Halldórsson]] og [[Sigvaldi Thordarson]] voru fengnir til þess að skipuleggja Hlíðarenda til framtíðar árið 1943 og skiluðu þeir af sér uppdrátti dagsettan í apríl sama ár. Á uppdrættinum mátti sjá fullburða leikvang með grasi, áhorfendastúkum og hlaupabraut, stóran malarvöll, knattspyrnuvöll drengja, utanhúss handboltavöll á grasi, tennisvelli, íþróttahús, félagsheimili, búningaaðstöðu, íbúð umsjónarmanns og sundlaug. Ekkert varð úr þessum áformum og ári síðar gerðu þeir annan uppdrátt þar sem útihús á svæðinu, fjósi og hlöðu var breytt í félagsaðstöðu, fundarherbergi og búningsklefa. Nýr malarvöllur var vígður 1949 og 1953 var grasvöllur tekinn í notkun að Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|title=Valsblaðið 2019|last=22911024|website=Issuu|language=en|access-date=2021-01-26|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518061423/https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|url-status=dead}}</ref> ==== Fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik ==== Haustið 1939 fór stjórn [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasambands Íslands]] þess á leit við Val að standa fyrir Íslandsmóti í handknattleik. Beiðnin var samþykkt á stjórnarfundi hjá Val í byrjun desember sama ár og fór svo að Valur og Víkingur önnuðust mótshaldið. Val hafði skömmu áður áskotnast veglegur bikar af Vátryggingafélaginu Nye danske og í tilefni af þessu nýja móti gaf Valur bikarinn til keppni í meistaraflokki. Alls tóku sex lið þátt í [[Handknattleiksárið 1939-40|mótinu]]: Valur, [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]], [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR,]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]], [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Háskóli Íslands|Háskólinn]] en Valsmenn stóðu uppi sem sigurvegarar. Voru Valsmenn þar með orðnir fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik. Valsblaðið 1961 greinir frá undirbúningi Valsmanna fyrir leikinn gegn Háskólanum, sem þótti afar sterkur andstæðingur. Enginn sérstakur þjálfari stýrði Valsliðinu á þessum tíma og því brugðu menn á það ráð að koma saman á skrifstofu Sveins Zoega, sem þá starfaði hjá Sparisjóði Reykjavíkur, til þess að ræða málin fyrir mikilvægan leik gegn Háskólanum. Var þar samþykkt að hver og einn skyldi gagnrýna aðra liðsmenn og segja þeim hvað það væri sem þeir mættu bæta í sínum leik. Skyldu leikmenn jafnframt hlusta á gagnrýnina og máttu ekki svara fyrir sig. Valsmenn vörðu Íslandsmeistaratitilinn [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]] og [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]] og aftur [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]]. Valsmenn hafa ávallt átt velgengni að fagna í handknattleik þegar á heildina er litið þótt stundum hafi starfið dalað um tíma. ==== Skíðamenn Vals fá þak yfir höfuðið ==== Árið 1941 á 30 ára afmæli félagsins var tekin til notkunar skíðaskáli sem félagið leigði af ÍR. Mikill skíðaáhugi var hér á landi um og eftir 1930 og voru þá fjölmargir skíðaskálar byggðir. Fjölmargir félagsmenn Vals stunduðu skíðaíþróttina af kappi og börðust fyrir því að félagið eignaðist sinn eigin skíðaskála. Var málið mikið rætt innan félagsins en menn höfðu m.a. áhyggjur af því að Valsmenn færu að dreifast með öðrum félögum í skíðaferðir. Ýmsir möguleikar voru kannaðir en hagkvæmasta boðið kom frá ÍR um leigu á „Valgerðarstöðum“, litlu sumarhúsi, rétt við [[Kolviðarhóll|Kolviðarhól]] á [[Hellisheiði]]. Gerður var leigusamningur til fimm ára og hófust sjálboðaliðar þegar handa við að lagfæra og breyta húsinu. Var það von manna að þegar leigutíminn væri á enda yrði búið að reisa nýjan og vandaðan skála fyrir skíðadeildina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658498|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> Fljótlega kom í ljós að skíðaskálinn væri of lítill. Hófst mikil fjársöfnun og eftir áramótin 1942-43 hafði nægt fé safnast til þess að unnt væri að hefjast handa við að teikna húsið. Andreas Bergmann teiknaði skálann sem var reistur innan um klettaborgir framar í [[Sleggjubeinsdalur|Sleggjubeinsdal]] og var samningur gerður við ÍR um landið. Þegar um vorið hófust framkvæmdir og var öll vinna, nema hellulögn á þaki, framkvæmd af Valsmönnum í sjálfboðavinnu. Vinna fór að mestu fram um helgar og gekk vel því húsið var vígt 11. desember 1943. ==== Íþróttahús að Hlíðarenda ==== Snemma á árinu 1953 var sú ákvörðun tekin, að hefjast handa um byggingu íþróttahúss að Hlíðarenda. Opinberir aðilar vildu ekki fallast á fyrirætlanir Vals um að hafa húsið stærra en 16x32 m auk gangs og búningsherbergja og varð það því raunin. Framkvæmdir hófust 1954 en [[Skarphéðinn Jóhannsson]] teiknaði húsið og hafði eftirlit með byggingu þess. Nokkrar tafir urðu á framkvæmdum þar sem styrkir bárust ekki sem skyldi. Var þá brugðið á það ráð að leigja [[Hitaveitu Reykjavíkur]] húsið sem geymsluhús, þar til félagið gæti hafist handa um innréttingu þess. Árið 1958 gátu framkvæmdir hafist að nýju þar félaginu hafði tekist að safna saman nokkru fé með lántökum, styrkjum, fyrirframgreiðslum upp í leigu o.s.frv. Straumhvörf urðu í starfi félagsins með tilkomu íþróttahúss að Hlíðarenda sem tekið var í notkun 1958 en húsið var fullgert 1960. Þetta íþróttahús var mikil lyftistöng fyrir Val, bæði fyrir íþróttaiðkun og allt félagsstarf. Um framkvæmdirnar að Hlíðarenda sagði m.a. svo í Valsblaðinu árið 1961 sem gefið var út í tilefni af 50 ára afmæli félagsins:<blockquote>„Þeir sem fylgst hafa með framkvæmdum á Hlíðarenda, frá því farið var að vinna að byggingum þar, munu sammála um að þar hafi gerzt kraftaverk. Það verður því ekki hjá því komizt, að geta þeirra sem þar hafa verið í fararbroddi, og tekið á sínar herðar forustustarfið. Margir hafa lagt þar hönd að, og unnið gott starf, en það er hér, eins og yfirleitt vill oftast verða, að meginþunginn hvílir á tiltölulega fáum. Allt frá byrjun, eða frá því að Hlíðarendakaupin voru gerð 1939 hafa aðeins 3 menn gegnt formennsku Hlíðarendanefndar. Fyrst Ólafur Sigurðsson til ársins 1948, en í nefndinni var hann til dauðadags. Var áhugi hans fyrir Hlíðarenda mjög mikill og lagði starfinu þar jafnan það lið, sem aðstaða hans og tími frekast leyfði. Við tók af honum Jóhannes Bergsteinsson, og hefur hann unnið staðnum af geysilegum dugnaði, bæði hvað snertir tillögur um fyrirkomulag og eins sem góður fagmaður að sjálfri vinnunni. Núverandi formaður Hlíðarendanefndar, er Úlfar Þórðarson, og hefur hann fórnað tíma og kröftum að fá dæmi munu um slíkt. Er það mikið lán fyrir Val, að hafa slíka forustumenn í nefnd, sem hafði jafn þýðingarmikil verkefni með höndum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658507|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref></blockquote>Árið 1971 var hafist handa við undirbúning að nýjum grasvelli í fullri stærð og bættum aðbúnaði áhorfenda. Valur varð fyrsta Reykjavíkurfélagið til þess að ná því marki að leika heimaleiki á eigin grasvelli en hann var vígður 1981.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659885|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1377779/|title=Vængjum þöndum í heila öld|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26|url-access=subscription}}</ref> Á 9. áratugnum héldu framkvæmdir áfram og árið 1987 var tekið í notkun annað íþróttahús ásamt vallarhúsi og félagsheimili.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1664000|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Íþróttahúsið sem byggt var árið 1987 vék síðar fyrir nýrri íþróttahöll sem vígð var árið 2007. Samhliða því tóku Valsmenn í notkun nýjan keppnisleikvang, yfirbyggða stúku og félags- og skrifstofuaðstöðu.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1162089/|title=&quot;Mannvirkin skapa grunn til framtíðar&quot;|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref> Þann 3. október 2015 vígðu Valsmenn nýjan keppnisvöll þar sem undirlagið var úr gervigrasi og leikur félagið nú heimaleiki sína á gervigrasi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478070|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> ==== Konur í Val ==== Á fyrstu árum félagsins á meðan tengslin voru hvað mest við K.F.U.M. áttu eðli málsins samkvæmt einungis piltar aðild að Val. Á fyrstu starfsáratugum Vals var einnig lítið um að stúlkur stunduðu íþróttir, slíkt þótti jafnvel ekki kvenlegt. Helst var að stúlkur stunduðu [[Fimleikar|fimleika]] eða [[sund]], knattleikir þóttu ekki við þeirra hæfi. Tíðarandinn breyttist mjög á stríðsárunum. Í árskýrslu stjórnar Vals árið 1947 segir m.a. svo: „Helga Helgasyni falið að gera tilraunir að koma upp kvennadeild í handknattleik“ en ekki er þess getið hvernig tilraunin tókst.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658519|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref> Aftur á móti hófu stúlkur fljótlega upp frá þessu að æfa handknattleik með Val og að því kom að handknattleiksdeild kvenna var stofnuð hjá félaginu 1948. Um aðdraganda og stofnun kvennadeildarinnar í Val segir Helgi Helgason m.a. svo í 50 ára afmælisriti Valsblaðsins 1961: <blockquote>„Eftir að farið var að efna til reglulegra ferða í hinn nýbyggða skíðaskála félagsins - um hverja helgi -, varð þess ekki langt að bíða, að með í ferðir okkar fóru að koma nokkrar ungar stúlkur, sem þá gjarnan voru þarna, til að byrja með, í fylgd með feðrum sínum, „gömlum“ og góðum félögum Vals. Með tilkomu þessara ungu stúlkna, sem að vísu voru ekki margar fyrst í stað, mátti fljótlega greina það, að í skálanum myndaðist allt annar andi, en þar hafði ríkt á meðan þar var karlkynið eitt ráðandi. Menn urðu tillitssamari hverjir við aðra, hjálpsamari og glaðværin sönn og óþvinguð í nærveru hins kynsins. Já, „stemmningin“ varð öll önnur en verið hafði, á þessu ltila - en oft mannmarga - fjallaheimili okkar. [...] Í samtölum, sem ég átti við „Skála-stúlkurnar“, fóru þær ekki í neinar grafgötur með það, að allar, upp til hópa langaði þær til að geta orðið enn virkari þátttakendur í félagslífi Vals en þær raunverulega voru og um það voru þær einnig sammála, að handkanttleikur fyrir þær væri það, sem vantaði.“</blockquote>Skömmu síðar birtust auglýsingar í dagblöðum landsins þar sem stúlkur voru hvattar til að mæta á handknattleiksæfingar á miðvikudagskvöldum á Miðtúnsvelli. Vel var mætt á fyrstu æfinguna og um þær stúlkur sem sóttu fyrstu æfinguna ritaði Helgi Helgason m.a. svo: „Þessi nöfn munu verða skráð óafmáanlegu letri í annála félagsins, til að geta borið um það hverjar þær voru, sem fyrstar urðu til að brjóta þá leið, sem svo margar ungar stúlkur Vals hafa síðan farið, og eiga eftir að fara á ókomnum árum, sjálfum sér og félaginu til velfarnaðar.“ Æ síðan hafa kvennaflokkar í knattspyrnu og handknattleik staðið fyrir sínu, ekki aðeins á íþróttavöllunum, heldur einnig í hinu félagslega starfi og sú ákvörðun að veita konum aðgang að félaginu varð til þess að styrkja Val mikið félagslega. Það var ekki fyrr en eftir stofnun kvennadeilda sem hægt var að tala um Val sem alhliða íþrótta- og æskulýðsfélag. Það var fyrst árið 1962 sem þær hrepptu Íslandsmeistaratitilinn og um langan tíma var kvennalið Vals ósigrandi í handknattleik. [[Sigríður Sigurðardóttir|Sigríður Sigurðardóttir,]] handknattleikskona úr Val, var kjörin [[íþróttamaður ársins]] [[1964]], fyrst kvenna. Á 8. áratugnum náði kvennaknattspyrna að skjóta rótum hjá Val og félagið hampaði sínum fyrsta Íslandsmeistaratitli í kvennaknattspyrnu árið 1978. Á [[1981-1990|9. áratugnum]] átti Valur sigursælasta lið landsins í kvennaknattspyrnu. ==== Deildaskipting ==== Árið 1959 var gerð veigamikil skipulagsbreyting hjá félaginu er tekin var upp deildaskipting. Ákveðið var að skipta Val í þrjár deildir: Handknattleiksdeild, knattspyrnudeild og skíðadeild og kjósa sérstakar stjórnir þessara deilda. Áttu deildirnar að starfa nokkuð sjálfstætt og taka ákvarðanir um eigin mál en aðalstjórn félagsins átti að fara með æðsta vald í félaginu milli aðalfunda. Nokkuð skiptar skoðanir voru innan félagsins um fyrirhugaða deildaskiptingu en í Valsblaðinu 1961 þar sem farið var yfir 50 ára sögu félagsins þótti fyrirkomulagið hafa gefist vel. Það hafi skapað fjölbreytni í starfið og gefið fleiri félögum tækifæri til að láta að sér kveða við félagsstörfin.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658541|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> Í kjölfarið voru kjörnar sérstakar stjórnir fyrir hverja deild en þær skyldu svo lúta stjórn aðalstjórn félagsins sem færi með æðsta vald í málefnum Knattspyrnufélagsins Vals. === 1960-1980: Körfubolti í Val. Badmintondeild. === ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar Vals má rekja aftur til 25. desember 1951 þegar níu drengir, allir fyrrum nemendur úr [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] að einum frátöldum, stofnuðu körfuboltalið sem þeir gáfu nafnið „Gosi“. Um tilgang félagsins sagði m.a. svo í tíu ára afmælisriti þess:<blockquote>„Þá fýsti að halda hópinn, er skólaveru lyki, og í því skyni stofnuðu þeir félagið. Háleitara var markmiðið ekki í fyrstu, enda vart við því að búast, að svo alvörulitlir piltar, sem völdu félagi sínu þetta skrítna heiti, væru upptendraðir hugsjónaeldmóði eða ætluðu að betrumbæta æskuna í heild með því að útbreiða þennan undarlega knattleik.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659162?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/Gosi|title=Valsblaðið - 29. Tölublað (24.12.1970) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-20}}</ref> </blockquote>Gosi var eitt stofnliða efstu deildar í körfuknattleik þrátt fyrir að félagið hafi ekki fengið formlega aðild að Íþróttabandalagi Reykjavíkur fyrst um sinn. Félagið keppti engu að síður sem gestalið á fyrsta Íslandsmótinu í körfuknattleik árið 1952. Guðmundur Árnason var einn af stofnendum Gosa en hann telur að Gosi sé fyrsta íþróttafélagið hér á landi sem hefur eingöngu verið stofnað í þeim tilgangi að leika körfuknattleik. Liðsmenn Gosa pöntuðu búninga og körfuknattleiksskó frá Bandaríkjunum og fengu starfsmenn frá bandaríska sendiráðinu til þess að kenna þeim körfubolta. Guðmundur Georgsson var formaður félagsins flestöll fyrstu árin. Þrátt fyrir að félagið hafi í upphafi verið stofnað af drengjum úr MR bauðst almennum iðkendum fljótlega að ganga til liðs við félagið en einn þeirra var Ólafur Thorlacius, sem síðar varð spilandi þjálfari, bæði hjá K.F.R. og síðar hjá Val. 22. desember 1957 breytti Gosi nafni sínu í K.F.R., eða Körfuknattleiksfélag Reykjavíkur. Ólafur Thorlacius minntist þess að stofendur félagsins hafi ekki talið Gosanafnið nægilega virðulegt auk þess sem erfitt hafi verið að afla fjár af þeim sökum. Undir nafni K.F.R. var leikið til ársins 1970. Samhliða nafnabreytingunni var tilkynnt um ráðningu [[Eðvald Hinriksson|Eðvalds Hinrikssonar]] (Mikson) sem aðalþjálfara félagsins, en hann var einn af frumkvöðlum körfuknattleiks á Íslandi. Undir það síðasta gekk örðulega að halda úti starfi yngri flokka hjá K.F.R. þar sem félagið átti í erfiðleikum með æfingaaðstöðu auk þess sem félagið átti ekki félagsaðstöðu. 3. október 1970 rann K.F.R. saman við Knattspyrnufélagið Val og hóf að keppa í körfuknattleik undir merkjum félagsins. Á stofnfundinum var kjörin stjórn sem var svo skipuð: [[Sigurður Már Helgason]] formaður, Rafn Haraldsson varaformaður, Auðunn Ágústsson bréfritari og Örn Harðarson ritari.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/489157535/Valsbla%C3%B0i%C3%B0-2020-WEB-pdf|title=Valsblaðið 2020 WEB.pdf|website=Scribd|language=en|access-date=2021-01-26}}</ref> Skömmu eftir stofnfundinn sendi aðalstjórn Vals frá sér fréttatilkynningu þar sem m.a. segir: <blockquote>„Að undanförnu hafa farið fram umræður milli Knattspyrnufélagsins Vals og stjórnar Körfuknattleiksfélags Reykjavíkur, um þá ósk K.F.R. að gerast deild í Val. Mál þetta var ítarlega rætt bæði innan stjórnar Vals, í fulltrúaráðinu og síðan lagt fyrir auka-aðalfund, þar sem það var endanlega samþykkt. Hinn 3. október 1970 var svo stofnfundur körfuknattleiksdeildar Vals haldinn að félagsheimilinu að Hlíðarenda. Þar gerði formaður Vals, Þórður Þorkelsson glögga grein fyrir málinu og gangi þess. Auk Þórðar tóku til máls Sigurður Helgason og Guðmundur Georgsson frá K.F.R. og lýstu ánægju sinni yfir þessum málavöxtum. Ýmsir fleiri töluðu þarna og töldu ræðumenn allir, að vel hefði tekist til í sambandi við mál þetta þar sem fyrr eða síðar myndi þessi íþróttagrein verða tekin á stefnuskrá Vals, hefði því verið mjög misráðið ef lausn máls þessa hefði orðið með öðrum hætti en raun varð á.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1415184|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið ræddi árið 1970 við Sigurð Má Helgason fyrsta formann körfuknattleiksdeildar Vals en þar skýrði hann m.a. svo frá stofnun deildarinnar í Val: <blockquote>„Ýmsar ástæður lágu til þess að við fórum að leita fyrir okkur hjá Val, hvort þar væri hljómgrunnur fyrir því að við kæmum sem félagar og þá deild í Val. Var fyrir ári síðan byrjað að leita hófanna um þetta. Útlitið hjá okkur var ekki sem best. Við höfðum hvergi félagssvæði, til stóð að rífa Hálogaland, en þar höfðum við þó svolítinn geymslukassa fyrir knetti, en það hús var okkar aðalvígi. Það var úr vöndu að ráða, átti að gefast upp, eða að leita að nýjum grunni til að starfa á. Það var almenn skoðun okkar að halda saman áfram, og leita að nýjum leiðum, og þá kom þessi hugmynd upp. Þetta var ekki sárasaklaust, en þetta var stórt félag með mikla félagslega aðstöðu sem okkur hefur alltaf vantað, þó þetta hafi einhvern veginn bjargast. Ég taldi hins vegar að við legðum það mikið með okkur til Vals að við stæðum á svipuðu stigi og Valur, sem sagt, við legðum til fólk, en þeir aðstöðuna. Fyrir okkur vakti að þetta gæti orðið til eflingar íþróttinni, og að við gætum haldið áfram að vera félagar, þó nafnið væri annað. Stofnfundurinn var svo haldinn í Félagsheimili Vals 3. okt. eins og fyrr var getið, og þar sá körfuknattleiksdeild Vals dagsins ljós, en við kvöddum okkar kæra KFR þann sama dag og geymum að sjálfsögðu margar góðar minningar frá því félagi. [...] Við munum gera okkar besta, og takist okkur að nýta aðstöðuna hjá Val vona ég að „Ljóti andarunginn“ geti orðið að fallegum fugli er fram líða stundir.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659165|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið 2020 hafði samband við Sigurð Má Helgason í tilefni af 50 ára afmæli körfuknattleiksdeildar Vals. Þar lýsti hann upphafsárunum í Val m.a. með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Við vorum afar sjálfstæð eining hjá félaginu fyrstu árin og lítil sem engin tengsl voru á milli deilda á þeim tíma en ég sat fundi í aðalstjórn. Rekstur körfuknattleiksdeildarinnar var alveg sjálfstæður, við sáum um ráðningu þjálfara yngri flokka, fjáröflun og allt utanumhald. Við vorum með hugsjónafólk í þjálfun sem vann hljóðlaust. Mikil sjálfboðavinna var hjá þjálfurum á þessum árum sem keyrðu af hugsjón um allt land í leiki en foreldrastarf þekktist ekki. Einnig vorum við fyrsta deildin til að flytja inn erlenda körfuboltaþjálfara sem var mikil lyftistöng og hafði góð áhrif á útbreiðslu körfuknattleiks á Íslandi.“<ref name=":3" /> </blockquote> Á [[1961-1970|7. áratugnum]] var stofnuð [[Badminton|badmintondeild]] hjá Val en deildin náði aldrei að eflast verulega. Einnig átti skíðaíþróttin erfitt uppdráttar hjá félaginu, fyrst og fremst vegna þess að önnur íþróttafélög buðu upp á betri aðstöðu, en félagið átti þó stóran skíðaskála sem reistur var 1943 í Sleggjubeinsdal og var mikið notaður í félagsstarfinu. ==== Sprengja í iðkun ==== Gífurleg breyting varð á öllu íþróttalífi Íslendinga á áttunda áratugnum og segja má að íþróttavakning hafi átt sér stað. Valur fór ekki varhluta af þessari íþróttavakningu. Mjög mikil sókn var á öllum vígstöðvum hjá félaginu, enda vel í stakk búið til þess að taka á móti fjölda fólks og búa unglingum æskilega aðstöðu til æfinga og leikja. Allt frá stofnun félagsins árið 1911 hafði Valur verið stórt nafn í íslenskum íþróttaheimi en sennilega hefur stjarna félagsins aldrei risið eins hátt og á [[1971-1980|áttunda átatugnum]]. Valur varð þá að stórveldi í nær öllum íþróttagreinum sem stundaðar voru innan félagsins, bæði í meistaraflokkum og yngri flokkum. Ungilngastarfið hjá félaginu tók stökk fram á við og öll skipulagning félagsstarfsins þótti til mikillar fyrirmyndar. Barna- og unglingastarf hjá Val hefur í gegnum tíðina verið mjög öflugt og hefur þetta öfluga starf orðið til þess að Valur hefur lengst af tvímælalaust verið eitt sterkasta íþróttafélag á Íslandi og markið hefur ávallt verið sett hátt. Af félagsins hálfu hefur jafnan verið lögð áhersla á að fá hæft fólk til þess að leiðbeina hinum ungu og er ekki síður mikilvægt að búa börnum og unglingum góða aðstöðu. Árangur unglingaliða félagsins sýnir hversu starfið hefur verið öflugt en ótaldir eru þeir Íslandsmeistaratitlar og aðrir titlar sem ungt Valsfólk af báðum kynjum hefur fært félagi sínu á undanförnum áratugum og það sem er einkar ánægjulegt fyrir félagið er að flest það fólk sem skarað hefur fram úr í íþróttum hjá Val hefur alist upp hjá félaginu og hefur það verið einkennandi fyrir starfið. Segja má að skipulag unglingastarfsins hafi í stórum dráttum haldist hið sama í áratugi. Aldursflokkaskipting hefur þó verið mismunandi. Lengi vel höfðu þeir yngstu fá verkefni við sitt hæfi, aðeins var keppt í 2. og 3. flokki, síðar bættust 4. -6. flokkur við og á síðustu árum 7. flokkur hjá piltum og 6. flokkur hjá stúlkum. Þegar árið 1938 var stofnað til unglingaleiðtogaembættis innan aðalstjórnar félagsins sem sýnir hversu félagið hefur snemma látið sig unglingastarfið sérstaklega varða enda var félagið upphaflega stofnað sem unglingafélag í tengslum við æskulýðsstarf KFUM. Síðar tóku við unglinganefndir sem önnuðust skipulag unglingamálanna en mesta breytingin varða árið 1959 er deildarskiptingin var tekin upp og hverri deild fyrir sig var valin ákveðin stjórn. === 1980-1991: Bygging nýs íþróttahúss. Valur vængjum þöndum. Sumarbúðir í borg. Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross. === ==== Uppbygging að Hlíðarenda ==== Jón G. Zoega, sem var formaður knattspyrnudeildar Vals þegar framkvæmdir við nýtt íþróttahús hófust, lýsti aðdraganda að byggingu þess í Valsblaðinu 1991 svo: <blockquote>„Það var stjórn knattspyrnudeildar Vals árið 1980 átti hugmyndina að því að byggja nýtt íþróttahús. Við vorum í verulegum vandræðum með vetraræfingar knattspyrnumanna innanhúss því þeir voru látnir sitja á hakanum af skiljanlegum ástæðum við nýtingu eina íþróttahúss félagsins. Handboltinn og körfuboltinn eru inniíþróttir og þess vegna áttu þessar greinar flesta tíma í húsinu. Engin áform voru uppi hjá aðalstjórn félagsins og ekkert í gangi sem benti til þess að íþróttahús yrði reist á næstu árum. Við í stjórn knattspyrnudeildar fórum þá að velta fyrir okkur möguleikum á því að koma okkur upp aðstöðu fyrir knattspyrnumenn á þann hátt að þeir gætu sparkað innanhúss þótt ekki væri um glæsilegt íþróttahús að ræða. Fyrst beindust sjónir manna að flugskýlunum sem voru í næsta nágrenni við Hlíðarenda. Eftir frumkönnun kom í ljós að við fengum ekki inni í neinu flugskýli. Þá beindust augu manna að því að kaupa stóran bragga af varnarliðinu og reisa hann á Hlíðarenda. Á sama tíma var ljóst að sýningarskáli, sem hafði verið nokkur ár við Laugardalshöllinni og var í eigu Kaupstefnunnar hf., var til sölu. Við ákváðum að ganga til samstarfs við Kaupstefnuna um kaup á skemmunni sem var óeinangruð og súlulaus. Knattspyrnudeildin keypti skemmuna fyrir sinn eigin reikning - lét rífa hana í Laugardalnum og flytja hana að Hlíðarenda. Í stjórn knattspyrnudeildar á þessum tíma var Þorvaldur Mawby, sem var framkvæmdastjóri eins stærsta byggingafélags landsins, Byggung hf., og hafði hann gríðarlega þekkingu á byggingamálum og góð sambönd sem nýttust knattspyrnudeildinni. [...] Knattspyrnudeildin réðst í það að grafa grunn, steypa sökkulinn og reisa skemmuna ofan á hann. [...] Knattspyrnudeildin seldi þriggja herbergja íbúð til þess að standa undir grunngreftrinum, sökklinum og veggjunum en átti fyrir skemmunni í sjóði sínum. Þegar þessu lauk tók aðalstjórn félagsins við af okkur og lauk byggingu íþróttahússins á nokkrum árum undir styrkri stjórn Péturs Sveinbjarnarsonar, þáverandi formanns Vals.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997821|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref></blockquote>Fyrsta skóflustungan að húsinu var tekin 10. maí 1981 og húsið fullklárað og vígt árið 1987. Skíðaskáli skíðadeildar Vals var endurreistur á árunum 1980-1981 en Sigurður Guðmundsson stýrði þeim framkvæmdum. Þá var félagsheimilið og íbúðarhúsið að Hlíðarenda endurbyggt en ástand húsanna var orðið svo slæmt að þau voru varla hæf til notkunar. Aðalstjórn tók þá ákvörðun að endurbyggja húsin en til skoðunar kom að rífa þau. Árið 1983 lék Valur fyrstu opinberu heimaleikina í knattspyrnu að Hlíðarenda. Valur varð þar með fyrsta reykvíska félagið til þess að leika deildarleik í efstu deild á eigin félagssvæði en á níunda áratugnum var Valur fyrsta liðið í Reykjavík til þess að leika alla sína heimaleiki á eigin heimavelli. Árið 1988 var tréstúka byggð við knattspyrnuvöll félagsins en hún fauk í miklu óveðri sem geysaði í febrúar 1991. Stúkan var endurreist fyrir keppnistímabilið 1991. Árið 1988 gekk félagið einnig til samninga við Reykjavíkurborg vegna lagningar nýs Bústaðavegar. Félagið lét af hendi u.þ.b. hálfan hektara úr erfðafestulandi sínu gegn afhendingu á flugvallarveginum gamla. Hafði félagið í kjölfarið til umráða samfelldu svæði í vesturátt og að loknum samningum við Reykjavíkurborg var landsvæði Vals 85.500 fermetrar. ==== Valur vængjum þöndum. 70 ára afmælisrit Vals ==== Árið 1981 í tilefni 70 ára afmælis Knattspyrnufélagsins Vals gaf félagið út veglegt afmælisrit, Valur vængjum þöndum. Höfundar ritsins voru Jón Birgir Pétursson og Steinar J. Lúðvíksson en ritstjóri Ólafur Gústafsson. Ritið fjallar ítarlega um sögu félagsins allt frá stofnun fram til ársins 1981 en ritið er alls 250 blaðsíður. ==== Sumarbúðir í borg ==== Vorið 1988 bauð Knattspyrnufélagið Valur í fyrsta sinn upp á íþróttanámskeið fyrir börn undir nafninu "Sumarbúðir í borg". Sumarbúðir í borg eru enn starfræktar fyrir börn á aldrinum 6-11 ára. Lögð er áhersla á fjölbreytta íþróttaiðkun þar sem unnið er með skyn- og hreyfiþroska barna í gegnum fjölbreytta leiki en helsta markmið námskeiðsins er að veita börnunum fjölbreytt íþróttauppeldi og byggja upp hjá þeim heilbrigðar og hollar lífsvenjur í öruggu, jákvæðu og skemmtilegu umhverfi. ==== Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross ==== Í mars 1984 gerði knattspyrnudeild Vals samning við Ian Ross, Skota sem áður hafði m.a. leikið með Aston Villa og Liverpool en hafði einnig mikla reynslu sem þjálfari, þess efnis að Ross myndi taka við þjálfun meistaraflokks karla í knattspyrnu. Ross var fljótur að sanna sig sem þjálfari en liðið hafnaði í öðru sæti á hans fyrsta tímabili. Ross stýrði liðinu til sigurs á Íslandsmótinu í knattspyrnu ári síðar og endurtók leikinn árið 1987. === 1991-2001. Fjárhagsörðugleikar. Friðrikskapella reist. Fall í fyrsta sinn. Frábær árangur í handknattleik karla. === ==== Friðrikskapella ==== Á afmælisdag séra Friðriks 25. maí 1990 var fyrsta skóflustungan tekin að kapellu séra Friðriks, svonefndri [[Friðrikskapella|Friðrikskapellu]]. Fyrstu skólfustunguna að Friðrikskapellu tók [[Davíð Oddsson]], í borgarstjóratíð sinni. Hr. [[Ólafur Skúlason]], þáverandi [[Biskup Íslands|biskup Íslands]], vígði Friðrikskapellu 25. maí 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu Friðriks Friðrikssonar. Kapellan tekur 150 manns í sæti en kostnaður við hana nam 21,3 milljónum króna að frátöldum efnisgjöfum og sjálfboðavinnu. Framkvæmdirnar voru fjármagnaðar með föstum framlögum 80 styrktarmanna og framlögum fyrirtækja og styrkja frá Reykjavíkurborg, ríkissjóði Íslands og jöfnunarsjóði kirkna. Friðrikskapella var reist af samtökum um byggingu Friðrikskapellu sem stofnuð voru árið 1989. Stofnendur samtakanna voru vinir séra Friðriks og félagsmenn í samtökum sem séra Friðrik stofnaði: KFUM og KFUK, knattspyrnufélaginu Val, karlakórnum Fóstbræðrum og skátahreyfingunni (skátafélagið Væringjar). Formaður samtaka um byggingu Friðrikskapellu var [[Gylfi Þ. Gíslason]] og formaður framkvæmdanefndar Pétur Sveinbjarnarson. Arkitekt kapellunnar er Nikulás Úlfar Másson.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|title=Biskup vígði Friðrikskapellu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> ==== Valsmenn hf. ==== Hinn 1. desember 1999 var fjárfestingarhlutafélagið Valsmenn hf. stofnað að Hlíðarenda. Rúmlega 200 manns mættu á stofnfundinn en tilgangur félagsins var að vera sjálfstæður fjárhagslegur bakhjarl fyrir Knattspyrnufélagið Val. Markmið félagsins var að gera Val aftur að þeirri fjöldahreyfingu sem félagið var. Í Valsblaðinu 1999 var haft eftir Brynjari Harðarsyni, stjórnarformanni Valsmanna hf. að "Stofnun félagsins [hefði] verið í uppsiglingu í langan tíma og [kæmi] til af gríðarlegum þrengingum íþróttahreyfingarinnar. Hreyfingin [standi] á krossgötum áhugamennsku og atvinnumennsku og þjóðfélagsaðstæður [hafi] gjörbreyst. Starf sem áður byggðist á þróttmiklu starfi áhugasamra félagsmanna byggist nú fyrst og fremst á aðgangi að fjármagni. Íþróttir og viðskipti [væru] alltaf að færast nær hvort öðru." Jafnframt kemur fram að yfir 40 milljónir hafi safnast.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998521#page/n53/mode/2up/|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Í fyrstu stjórn Vals­manna hf. sátu Brynjar Harð­ar­son, fyrr­ver­andi hand­bolta­leik­maður hjá Val og íslenska lands­lið­inu sem var for­mað­ur, Helgi Magn­ús­son, Elías Her­geirs­son, Frið­rik Soph­us­son, fyrr­ver­andi ráð­herra, Stefán Gunn­ars­son, Kjartan G. Gunn­ars­son og Örn Gúst­afs­son. Fyrsti skráði fram­kvæmda­stjór­inn var lög­mað­ur­inn Brynjar Níels­son, síðar þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks. Brynjar Harð­ar­son tók þó fljót­lega við öllum rekstri félags­ins sem snérist um að fjár­festa hluta­féð. Það var meðal ann­ars gert með kaupum á stóru aug­lýs­inga­skilti sem sett var upp við Hlíð­ar­enda og kaupum á verð­bréf­um. <ref>{{Citeweb|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fall í fyrsta sinn ==== Á árunum 1990-1992 hafði karla­lið Vals í knatt­spyrnu unnið þrjá bik­ar­meist­aratitla í röð og tekið þátt í Evr­ópu­keppni. Hand­boltalið Vals var líka það besta á Íslandi á tíunda ára­tugnum og vann hvern Íslands­meistar­tit­il­inn á fætur öðr­um. Félagið var hins vegar illa statt fjárhagslega og skuldir söfn­uð­ust upp ár frá ári og voru að sliga allan rekst­ur. Knatt­spyrnu­deildin var í verstum mál­um, enda fjár­frek­ust. Sú staða fór að end­ur­spegl­ast í frammi­stöð­unni á vell­inum og árið 1999 féll Valur úr efstu deild knatt­spyrnu karla í fyrsta sinn í sögu sinni.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Aðspurður að því hvort hann væri búinn að jafna sig eftir fall Vals niður í 1. deild í Valsblaðinu 1999 svaraði Ellert Sölvason (ávallt kallaður Lolli): "Já ég er búinn að því en það tók dálítinn tíma. Ég horfði á beina útsendingu frá leik Fram og Víkings og við vorum rúmar tvær mínútur frá því að bjarga okkur frá falli. Mér leið afskaplega illa. En maður verður að kunna að tapa þótt maður vilji helst alltaf sigra. Núna liggur leiðin bara upp á við hjá okkur. Stelpurnar hafa staðið sig vel, bæði í handbolta og fótbolta og ég hef mikla trú á meistaraflokki karla í báðum greinum. Valshjartað mun koma þeim aftur á toppinn. Það er ekki spurning..."<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998523#page/n55/mode/2up|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Viðræður við Ungmennafélagið Fjölni í Grafarvogi ==== Í skýrslu aðalstjórnar Vals sem birtist í Valsblaðinu 2000 kemur fram að eftir miklar umræður hafi stjórn ákveðið að skoða nýja möguleika, "...m.a. í ljósi þess að hægt gekk að fá borgaryfirvöld til að styrkja verulega uppbyggingu á Hlíðarendasvæðinu." Hafi stjórn því ákveðið að kanna möguleika á samstarfi við Ungmennafélagið Fjölni [[Fjölnir]] sem hugsanlega gæti leitt til sameiningar félaganna síðar. Fram kemur að fjölmargar ástæður hafi legið að baki þessari ákvörðun og að um hana hafi orðið "fjörugar" umræður á aðalfundi félagsins. Fram kemur að viðræður á milli félaganna hafi gengið vel og verið ánægjulegar og komnar það langt að formenn félaganna hafi undirritað viljayfirlýsingu en hins vegar hefði báðum félögum verið ljóst að ekkert yrði úr samstarfi ef ekki kæmi til öflugur stuðningur borgaryfirvalda. Verulega hafi hægt á málinu í kjölfar aðkomu borgaryfirvalda og að lokum hafi félögin ákveðið að falla frá áformunum en leituðu þess í stað að borgaryfirvöld styddu félögin strax, hvort um sig, í þeirri uppbyggingu sem þyrfti að fara fram innan á þeirra svæðum og tryggja hag þeirra. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998543#page/n11/mode/2up|title=Skýrsla aðalstjórnar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fjárhagasörðugleikar ==== Í viðtali við Reyni Vigni, þáverandi formann Vals, sem birtist í Valsblaðinu 2001, fjallaði hann nokkuð um fjárhagsstöðu félagsins. "Því er ekki að leyna að stór hluti af starfi aðalstjórnar fer í fjármál. Afkoma deildanna á þessum árum hefur ekki verið góð, reyndar talsvert tap öll árin og aðalstjórn hefur þurft að grípa inn í til þess að halda deildunum á floti. Það hefur verið dapurt að sjá ekki hagnað af rekstri deildanna. Á sama tíma hefur eignunum verið stýrt ágætlega og við náð að byggja heilmikið upp á svæðinu." <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998659#page/n59/mode/2up|title=Ný sýn að Hlíðarenda?|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum tíma skuldaði félagið um 200 milljónir króna auk þess sem aðstaða félagsins var afar bágborin og ljóst að ráðast þurfti í umtalsverða fjárfestingu til þess að bæta aðstöðu félagsins á svæðinu. Félaginu hafði að vísu tekist árið 1995 að endurfjármagna skuldir þess en um þá endurfjármögnun fjallaði Reynir Vignir í fyrrnefndu viðtali með svofelldum hætti: "Ég varð reyndar enn glaðari vorið '95 þegar það tókst með góðu átaki og hjálp [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]] og [[Landsbankinn|Landsbankans]] að endurfjármagna félagið algjörlega, breyta öllum skuldum í langtímalán. Það gerði okkur kleift að breyta starfseminni strax. Þegar ég stóð með veðbókarvottorð í höndunum, með tveimur veðréttum í staðinn fyrir 30-40 áður og öll vatnaskil gerð upp, þá var ég hvað stoltastur á fyrsta árinu." ==== Frábær árangur í handknattleik karla ==== Á tíunda áratug tuttugustu aldar hélt karlalið Vals í handknattleik uppi heiðri félagsins. Liðið varð Íslandsmeistari árin 1991, 1993, 1994, 1995, 1996 og 1998 auk þess sem liðið varð bikarmeistari árin 1990, 1993 og 1998. Árið 1998 mættust Valur og Fram í sögulegum bikarúrslitaleik í Laugardalshöll. Í stöðunni 19-15 fyrir Fram þegar fimm mínútur lifðu af leiknum, þá reiknuðu flestir með sigri Fram. Valsmönnum tókst hins vegar að snúa taflinu við og urðu lokasekúndur leiksins eftirminnilegar. Þegar þrjár sekúndur voru eftir fengu Valsmenn aukakast í stöðunni 20-19 fyrir Fram. Valsmönnum tókst að koma boltanum inn að vítateig og skora og liðið hafði síðan betur í framlengingunni. Nokkrir eftirmálar urðu eftir bikarúrslitaleik Vals og Fram árið 1998. Framarar kærðu úrslitin og gerðu margvíslegar athugasemdir við aukakast Valsmanna. Í fyrsta lagi byggði kæran á því að Valsmenn hefðu verið með sjö útileikmenn þegar aukakastið var tekið en enginn þeirra í öðrum lit, í öðru lagi á því að Freyr Brynjarsson, sem skoraði jöfnunarmarkið umdeilda, hefði verið fyrir innan punktalínu þegar aukakastið var tekið og loks á því að leiktími væri liðinn þegar markið var skorað samkvæmt klukkunni í húsinu. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1898141?iabr=on#page/n7/|title=Ekki búið fyrr en...|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Dómstóll HSÍ komst að þeirri niðurstöðu í upphafi að leikurinn skyldi leikinn að nýju. Við þá niðurstöðu sættu Valsmenn sig ekki og að loknum miklum málaferlum var niðurstaðan sú að úrslit leiksins skyldu standa óbreytt en þegar yfir lauk höfðu fallið 8 dómar eða úrskurðir í málinu.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998437#page/n21/mode/2up|title=Sigrar innan vallar og utan. Ársskýrsla handknattleiksdeildar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum árum léku margir af fremstu handknattleiksmönnum Íslands með Val svo sem Ólafur Stefánsson, Dagur Sigurðsson, Guðmundur Hrafnkelsson, Geir Sveinsson, Valdimar Grímsson o.fl. == Rígar == === Rígurinn við KR === Valur á í langvinnum ríg við Knattspyrnufélag Reykjavíkur. Liðin eru bæði gamalgróin lið frá Reykjavík og ekki langt á milli heimavalla liðanna. Bæði lið eru auk þess sigursæl sögulega séð og byggir rígurinn því á velgengni þeirra beggja. KR hefur unnið Íslandsmeistaratitilinn í knattspyrnu karla 27 sinnum og Valur 23 sinnum og í meistaraflokki kvenna hefur Valur unnið Íslandsmeistaratitilinn 14 sinnum og KR 6 sinnum. Rígurinn nær ekki bara til knattspyrnu í efstu deild karla heldur einnig til körfubolta hjá báðum kynjum. == Knattspyrna == ===Karlar=== ====Á Íslandi==== Karlalið Vals hefur sigrað efstu deild [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótsins]] 23 sinnum og unnið [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|bikarkeppni KSÍ]] 11 sinnum, aðeins nágrannaliðið [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] hefur borið oftar sigur úr býtum en Valur. Valur á einnig met yfir lengsta veru í efstu deild íslandsmótsins, en félagið var sleitulaust í efstu deild frá 1915-<nowiki/>[[Landssímadeild karla í knattspyrnu 1999|1999]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/frettir/1999/09/18/valur_fallinn_i_fyrsta_sinn/|title=Valur fallinn í fyrsta sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> og nær því þeim merka áfanga, eitt íslenskra liða, að hafa verið í efstu deild í 75 ár. Önnur stórlið sem hafa afrekað þetta eru [[Mílanó]] liðin [[AC Milan|AC]] og [[F.C. Internazionale Milano|Inter]], [[Juventus FC|Juventus]], [[FC Barcelona|Barcelona]] og [[Real Madrid]], svo fátt eitt sé nefnt. Í gegnum tíðina hefur félagið alið af sér fjöldann allan af atvinnu og landsliðsmönnum í knattspyrnu, þar með talinn fyrsta atvinnumann Íslendinga í knattspyrnu [[Albert Guðmundsson]] auk þess sem margir bestu knattspyrnumenn Íslands hafa leikið með félaginu. Þannig hafa t.a.m. [[Hermann Gunnarsson]], [[Ingi Björn Albertsson]], [[Atli Eðvaldsson]], [[Sigurður Dagsson]], [[Arnór Guðjohnssen]], [[Eiður Smári Guðjohnsen]], [[Guðni Bergsson]], [[Arnór Smárason]], [[Aron Jóhannsson]], [[Gylfi Þór Sigurðsson]], [[Hannes Þór Halldórsson]], [[Hólmar Örn Eyjólfsson]], [[Birkir Már Sævarsson]], [[Bjarni Ólafur Eiríksson]] og [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] allir leikið fyrir Val. Núverandi þjálfari liðsins er [[Hermann Hreiðarsson]]<ref>{{vefheimild |höfundur=Almarr Ormarsson |titill= Hermann Hreiðarsson tekur við Val - Rúv |url=https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2025-11-02-hermann-hreidarsson-tekur-vid-val-457905|ritverk=ruv.is |dags=2. nóvember 2025 |tungumál=is}}</ref> og honum til aðstoðar eru [[Chris Brazell]] og [[Vignir Snær Stefánsson]]. Styrktrarþjálfari liðsins er [[Kirian Elvira Acosta]], markmannsþjálfari er [[Emil Alexander Larsen]], sjúkraþjálfari er [[Einar Óli Þorvarðarson]] og liðsstjórar eru [[Halldór Eyþórsson]] og [[Örn Erlingsson]]. ==== Í Evrópukeppnum ==== Karlalið Vals í knattspyrnu keppti sína fyrstu Evrópuleiki í undankeppni Evrópukeppni Bikarhafa tímabilið 1966-1967, þar mættu þeir [[Standard Liège|Standard Liége]] frá [[Belgía|Belgíu]], eftir jafntefli í heimaleiknum tapaði Valur stórt á útivelli og samanlagt 9-2.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658812?iabr=on#page/n11/mode/2up/search/Valur%20Standard%20Liege|title=Valsblaðið - 25. Tölublað (24.12.1966) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Tveimur árum síðar drógust Valsarar gegn [[Benfica]] frá [[Portúgal]], heimaleikur Vals fór fram á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvellinum]]. Áhorfendamet var slegið þegar 18.243 greiddu sig inn á völlinn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1396908?iabr=on#page/n25/mode/2up/search/Valur%20Benfica|title=Morgunblaðið - 204. tölublað (19.09.1968) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Flestum á óvart gerðu liðin markalaust jafntefli í leiknum, En Benfica hafði í maí, sama ár, leikið til úrslita í Evrópukeppni félagsliða gegn [[Manchester United]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/62445--valur-vs-benfica/|title=Valur-Benfica 1968 History {{!}} UEFA Champions League|last=UEFA.com|website=UEFA.com|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/29/newsid_4464000/4464446.stm|title=1968: Manchester Utd win European Cup|date=1968-05-29|access-date=2021-01-24|language=en-GB}}</ref> Í liði Benfica í leiknum gegn Val voru nokkrir portúgalskir landsliðsmenn, t.d. Simoes, Torres, Augustino og að ógleymdum svarta pardusinum, [[Eusébio]]. Tveimur árum fyrr höfðu þessir menn hreppt bronsverðlaun með [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|portúgalska landsliðinu]] á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|HM í Englandi 1966]], fyrrnefndur Eusébio var markakóngur mótsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/13-01-2018/b-saga-heimsmeistaramotsins-b-hm-a-englandi-1966|title=Saga Heimsmeistaramótsins - HM á Englandi 1966|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> Alls hefur Valur tekið þátt í Evrópukeppnum 20 sinnum, með ágætum árangri. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- | 1966–67 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[Standard Liège]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''2–9'' |- | rowspan="2" | 1967–68 | rowspan="2" |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[Jeunesse Esch]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 3–3 | style="text-align:center;" |''4–4''[[Away goals rule|(ú)]] |- | Önnur umferð |[[Vasas SC|Vasas]] | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" | 1–5 | style="text-align:center;" |''1–11'' |- | 1968–69 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[S.L. Benfica|Benfica]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''1–8'' |- | 1974–75 |[[UEFA bikarinn]] | Fyrsta umferð |[[Portadown F.C.|Portadown]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1975–76 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Glasgow Celtic]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–9'' |- | 1977–78 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Glentoran F.C.|Glentoran]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1978–79 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[1. FC Magdeburg]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1979–80 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð | [[Hamburger SV|Hamburg]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1981–82 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–5 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 1985–86 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[FC Nantes|Nantes]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1986–87 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Juventus F.C.|Juventus]] | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–11'' |- | 1987–88 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Wismut Aue]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–1''[[Away goals rule|(ú)]] |- | 1988–89 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[AS Monaco FC|Monaco]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1989–90 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Berliner FC Dynamo|Dynamo Berlin]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1991–92 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[FC Sion|Sion]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1992–93 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Boavista F.C.|Boavista]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | rowspan="2" | 1993–94 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[MYPA|MyPa]] | style="text-align:center;" | 3–1 | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" |''4–1'' |- |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Aberdeen F.C.|Aberdeen]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 2006–07 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–3 | style="text-align:center;" |''1–3'' |- | 2008–09 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[FC BATE Borisov|BATE Borisov]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | 2016–17 | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 1–4 | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" |''1–10'' |- | rowspan="2" | 2017–18 | rowspan="2" | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[FK Ventspils|Ventspils]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–0'' |- | Önnur umferð |[[NK Domžale|Domžale]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 2–3 | style="text-align:center;" |''3–5'' |- | rowspan="3" | 2018–19 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[Rosenborg]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 1−3 | style="text-align:center;" |''2–3'' |- | rowspan="2" | Evrópudeildin | Önnur umferð |[[FC Santa Coloma]] | style="text-align:center;" | 3–0 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''3–1''' |- | Þriðja umferð |[[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''2–2 (ú)''' |- | rowspan="2" | 2019–20 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[NK Maribor|Maribor]] | style="text-align:center;" | 0−3 | style="text-align:center;" | 0−2 | style="text-align:center;" |'''0−5''' |- |[[Evrópudeildin]] | Önnur umferð |[[PFC Ludogorets Razgrad]] | style="text-align:center;" | 1−1 | style="text-align:center;" | 0−4 | style="text-align:center;" |'''1−5''' |} [[Mynd:Benfica pendant in the Valur display cabinet (14504343571).jpg|thumb|Minjagripur frá leiknum við Benfica 1968.]] <br /> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 24. apríl 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Ögmundur Kristinsson]] |no2=2|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Ólafur Flóki Stephensen]] |no3=3|nat3=ISL|pos3=DF|name3=[[Hörður Ingi Gunnarsson]] |no4=4|nat4=NOR|pos4=DF|name4=[[Markus Lund Nakkim]] |no5=5|nat5=ISL|pos5=MF|name5=[[Birkir Heimisson]] |no6=6|nat6=ISL|pos6=MF|name6=[[Bjarni Mark Antonsson]] |no7=7|nat7=ISL|pos7=DF|name7=[[Ingimar Torbjörnsson Stöle]] |no8=8|nat8=ISL|pos8=FW|name8=[[Jónatan Ingi Jónsson]] |no9=9|nat9=DNK|pos9=FW|name9=[[Patrick Pedersen]] |no10=10|nat10=ISL|pos10=MF|name10=[[Kristinn Freyr Sigurðsson]] |no11=11|nat11=ISL|pos11=MF|name11=[[Kristófer Dagur Arnarsson]] |no12=12|nat12=ISL|pos12=FW|name12=[[Tryggvi Hrafn Haraldsson]] |no13=13|nat13=ISL|pos13=MF|name13=[[Kristján Oddur Kristjánsson]] |no14=14|nat14=SWE|pos14=MF|name14=[[Albin Skoglund]] |no15=15|nat15=ISL|pos15=DF|name15=[[Hólmar Örn Eyjólfsson]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=FW|name16=[[Lúkas Logi Heimisson]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=GK|name17=[[Frederik August Albrecht Schram]] |no18=19|nat18=ISL|pos18=FW|name18=[[Dagur Orri Garðarsson]] |no19=20|nat19=ISL|pos19=DF|name19=[[Orri Sigurður Ómarsson]] |no20=21|nat20=ISL|pos20=DF|name20=[[Jakob Franz Pálsson]] |no21=23|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Adam Ægir Pálsson]] |no22=24|nat22=NED|pos22=DF|name22=[[Myles A. Veldman]] |no23=25|nat23=ISL|pos23=GK|name23=[[Stefán Þór Ágústsson]] |no24=26|nat24=ISL|pos24=DF|name24=[[Emil Nönnu Sigurbjörnsson]] |no25=27|nat25=ISL|pos25=FW|name25=[[Pétur Eiríksson]] |no26=28|nat26=ISL|pos26=MF|name26=[[Samúel Kári Friðjónsson]] |no27=45|nat27=ISL|pos27=MF|name27=[[Þórður Sveinn Einarsson]] |no28=66|nat28=ISL|pos28=FW|name28=[[Loki Kristjánsson]] |no29=95|nat29=ISL|pos29=GK|name29=[[Tómas Blöndal-Peterson]] |no30=97|nat30=ISL|pos30=FW|name30=[[Birkir Jakob Jónsson]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=16|nat=ISL|pos=DF|name=[[Stefán Gísli Stefánsson]]|other=lánaður til [[Njarðvík|Njarðvíkur]] út tímabilið 2026}} {{Fs player|no=33|nat=ISL|pos=DF|name=[[Andi Hoti]]|other=lánaður til [[Afturelding|Aftureldingar]] út tímabilið 2026}} {{Fs end}} [[Mynd:Valur-fram.jpeg|thumb|Valur varð Íslandsmeistari í knattspyrnu karla 2007, það tímabil lék liðið heimaleiki sína á Laugardalsvelli, enda stóð endurnýjun yfir á Hlíðarendasvæðinu. Helgi Sigurðsson sést hér í forgrunni og fyrir aftan er Pálmi Rafn Pálmason.]] ==== Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ''Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina'' ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |'''1915''' |3 |'''1936''' |'''1''' |'''1957''' |3 |'''1978''' |'''1''' |'''1999''' |9 |'''2020''' |'''1''' |- |'''1916''' |3 |'''1937''' |'''1''' |'''1958''' |3 |'''1979''' |3 |'''2000''' |''2. sæti í 1. deild'' |'''2021''' |5 |- |'''1917''' |3 |'''1938''' |'''1''' |'''1959''' |4 |'''1980''' |'''1''' |'''2001''' |9 |'''2022''' |6 |- |'''1918''' |3 |'''1939''' |'''4''' |'''1960''' |4 |'''1981''' |5 |'''2002''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2023''' |2 |- |'''1919''' |4 |'''1940''' |'''1''' |'''1961''' |3 |'''1982''' |5 |'''2003''' |10 |'''2024''' |3 |- |'''1920''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1941''' |2 |'''1962''' |2 |'''1983''' |5 |'''2004''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2025''' |2 |- |'''1921''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1942''' |'''1''' |'''1963''' |3 |'''1984''' |2 |'''2005''' |2* | | |- |'''1922''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1943''' |''1'' |''1964'' |4 |''1985'' |''1'' |''2006'' |3 | | |- |''1923'' |3 |''1944'' |''1'' |''1965'' |5* |''1986'' |2 |''2007'' |''1'' | | |- |''1924'' |4 |''1945'' |''1'' |''1966'' |''1'' |''1987'' |''1'' |''2008'' |5 | | |- |''1925'' |4 |''1946'' |3 |''1967'' |''1'' |''1988'' |2* |'''2009''' |8 | | |- |''1926'' |5 |''1947'' |2 |''1968'' |3 |''1989'' |5 |''2010'' |7 | | |- |''1927'' |2 |''1948'' |3 |''1969'' |5 |''1990'' |4* |''2011'' |5 | | |- |''1928'' |2 |''1949'' |3 |''1970'' |5 |''1991'' |4* |''2012'' |8 | | |- |''1929'' |2 |''1950'' |5 |''1971'' |5 |''1992'' |4* |''2013'' |5 | | |- |''1930'' |''1'' |''1951'' |2 |''1972'' |5 |''1993'' |6 |'''2014''' |5 | | |- |''1931'' |2 |''1952'' |4 |''1973'' |2 |''1994'' |4 |''2015'' |5* | | |- |''1932'' |2 |''1953'' |2 |''1974'' |3* |''1995'' |7 |''2016'' |5* | | |- |''1933'' |''1'' |''1954'' |4 |''1975'' |3 |''1996'' |5 |''2017'' |''1'' | | |- |''1934'' |2 |''1955'' |3 |''1976'' |''1*'' |''1997'' |8 |''2018'' |''1'' | | |- |''1935'' |'''1''' |'''1956''' |'''1''' |'''1977''' |2* |'''1998''' |8 |'''2019''' |6 | | |} ''<small>Stjörnumerkt ár vannst bikarkeppni karla í knattspyrnu.</small>'' <br /> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni efstu deildar í knattspyrnu karla allar götur frá 1917, þess ber þó að geta að engin gögn eru til um markahæstu leikmenn íslandsmótsins frá 1920 og til og með 1934. Eftirtaldir Valsmenn hafa hreppt hnossið:<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|title=Markahæstu leikmenn í landsdeildum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213092757/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Timabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1935 |Magnús Bergsteinsson |3 |- |1936 |Óskar Jónsson |5 |- |1937 |Óskar Jónsson |3 |- |1938 |Magnús Bergsteinsson* |3 |- |1940 |Sigurpáll Jónsson* |4 |- |1942 |Ellert Sölvason |6 |- | rowspan="3" |1944 |Sveinn Sveinsson |2 |- |Sveinn Helgason |2 |- |Jóhann Eyjólfsson |2 |- | rowspan="2" |1947 |[[Albert Guðmundsson]] |3 |- |Einar Halldórsson |3 |- |1950 |Halldór Halldórsson |3 |- |1967 |[[Hermann Gunnarsson]] |12 |- |1968 |Reynir Jónsson* |8 |- |1973 |[[Hermann Gunnarsson]] |17 |- |1976 |[[Ingi Björn Albertsson]] |16 |- |1980 |Matthías Hallgrímsson |13 |- |'''1983''' |'''Ingi Björn Albertsson''' |'''14''' |- |1988 |Sigurjón Kristjánsson |13 |- |2015 |Patrick Pedersen |13 |- |2018 |Patrick Pedersen |18 |- |2025 |Patrick Pedersen |18 |} <small>Stjörnumerktir leikmenn deildu titlinum með öðrum. Tímabilið 1983 varð Ingi Björn Albertsson fyrsti leikmaður í efstu deild karla til þess að skora 100 mörk í efstu deild. Hann náði þessum áfanga í leik gegn KR þann 18. júní. Ingi er einn sex leikmanna til að skora yfir 100 mörk í efstu deild og næst markahæsti leikmaðurinn í sögu efstu deildar í knattspyrnu. Patrick Pedersen hefur jafnframt skorað yfir 100 mörk í efstu deild.</small> ==== Þjálfarar meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== {{col-begin}} {{col-2}} *{{ISL}} [[Guðmundur H. Pétursson]] (1930) *{{ISL}} [[Reidar Sörensen]] (1933–35) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1935–37) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] & {{SKO}} [[Robert Jack]] (1937–38) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1938) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1939) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1948) *{{ISL}} [[Hermann Hermannsson]] (1955) *{{ISL}} [[Óli B. Jónsson]] (1967–68) *{{USSR}} [[Yuri Illichev]] (1973–74), (1976–77) *{{HUN}} [[Nemes Gyula]] (1978–79) *{{GER}} [[Volker Hofferbert]] (1980) *{{GER}} [[Klaus-Jürgen Hilpert]] (1982) *{{GER}} [[Claus Peter]] (1982–83) *{{SKO}} [[Ian Ross]] (1984–87) *{{ISL}} [[Hörður Helgason]] (1988–89) *{{ISL}} [[Guðmundur Þorbjörnsson]] (1989) *{{ISL}} [[Ingi Björn Albertsson]] (1990–91) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1992–93) *{{ISL}} [[Sigurður Dagsson]] (1996) {{col-2}} *{{ISL}} [[Sigurður Grétarsson]] (1996) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1997–99) *{{ISL}} {{BIH}} [[Ejub Purišević]] (2000–01) *{{ISL}} [[Þorlákur Árnason]] (2002–03) *{{ISL}} [[Njáll Eiðsson]] (2004) *{{ISL}} [[Willum Þór Þórsson]] (okt. 2004 – júlí 2009) *{{ISL}} [[Atli Eðvaldsson]] (júli- sept. 2009) *{{ISL}} [[Gunnlaugur Jónsson]] (sept. 2009 – sept. 2010) *{{ISL}} [[Kristján Guðmundsson]] (sept. 2010 – okt. 2012) *{{ISL}} [[Magnús Gylfason]] (okt. 2012 –okt. 2014) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (okt. 2014-okt. 2019) *{{ISL}} [[Heimir Guðjónsson]] (okt. 2019- júlí 2022) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (júlí 2022-október 2022) *{{ISL}} [[Arnar Grétarsson]] (nóvember 2022-ágúst 2024) *{{SRB}}[[Srdjan Tufegdzic]] (ágúst 2024-október 2025) *{{ISL}}[[Hermann Hreiðarsson]] (nóvember 2025-?){{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Sömu sögu er að segja af kvennaliði Vals og karlaliði, þ.e. kvennadeild Vals í knattspyrnu er einnig sú næst sigursælasta á landinu m.t.t. sigra á Íslandsmóti. Fyrsti sigur liðsins í Íslandsmótinu kom [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]] og eru þeir orðnir þrettán talsins<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/fotbolti/titlar.aspx|title=Fótbolti - Titlar - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref>, sá síðasti vannst sumarið 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19401/2019/09/21/valur-islandsmeistari-kvenna-i-knattspyrnu.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í knattspyrnu|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/valur-islandsmeistari-kvenna-i-fotbolta|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í fótbolta|date=2019-09-21|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Fyrsti bikartitillinn kom í hús árið 1984 og hefur ekkert annað lið unnið bikarkeppnina jafn oft og Valskonur, en þær hafa sigrað keppnina alls 15 sinnum.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> Frá [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] til [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]], undir stjórn [[Elísabet Gunnarsdóttir|Elísabetar Gunnarsdóttur]] og með [[Margrét Lára Viðarsdóttir|Margréti Láru Viðarsdóttur]] í fararbroddi sigraði liðið [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Íslandsmótið]] fjórum sinnum af fimm mögulegum skiptum. Árin 2009-2011 þjálfaði [[Freyr Alexandersson]] liðið með góðum árangri, en þegar Freyr hætti þjálfun liðsins tóku mögur ár við - í samanburði við mikinn árangur áranna á undar. [[Pétur Pétursson]] tók við liðinu 2017 og þjálfaði liðið til 2024, en undir stjórn Péturs vann liðið fjóra Íslandsmeistaratitla. Núverandi þjálfari liðsins er Matthías Guðmundsson. ==== Í Evrópukeppnum ==== Valur hefur náð fínum árangri í meistaradeild Evrópu í knattspyrnu, en besti árangur félagsins í meistaradeild kvenna í knattspyrnu náðist tímabilið 2005-06, þegar liðið komst í 8-liða úrslit, þá undir stjórn fyrrnefndar Elísabetar. Tímabilin 2005-06, 2007-08 og 2008-09 var Margrét Lára Viðarsdóttir markahæsti leikmaður keppninnar. {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | '''Úrslit''' |- | rowspan="7" |2005-06 | rowspan="7" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Røa Idrettslag |4-1 |''n/a'' |'''4-1''' |- |United Jakobstad |2-1 |''n/a'' |'''2-1''' |- |Pärnu FC |8-1 |''n/a'' |'''8-1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Djurgården/Älvsjö<br /> |1-2 |''n/a'' |'''1-2''' |- |ZFK Masinac Classic Niš |3-0 |''n/a'' |'''3-0''' |- |Alma KTZH<br /> |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |Átta liða úrslit |Turbine Potsdam |1-8 |11-1 |'''2-19''' |- | rowspan="6" |2007-08 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Honka |2–1<br /> |''n/a'' |'''2–1''' |- |KÍ Klaksvík |6–0<br /> |''n/a'' |'''6–0''' |- |ADO Den Haag |5–1<br /> |''n/a'' |'''5–1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Frankfurt |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- |Rapide Wezema |4–0<br /> |''n/a'' |'''4-0''' |- |Everton |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- | rowspan="6" |2008-09 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Cardiff City LFC |8–1 |''n/a'' |'''8–1''' |- |FC FK Slovan Duslo Šaľa |6–2 |''n/a'' |'''6–2''' |- |Maccabi Holon |9-0 |''n/a'' |'''9-0''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Umeå IK |1-5 |''n/a'' |'''1-5''' |- |ASD CF Bardolino |2–3 |''n/a'' |'''2–3''' |- |Alma KTZH |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |2009-10 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Torres |1-2 |1-4 |''2-6'' |- |2010-11 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Rayo Vallecano |1-1 |0-3 |''1-4'' |- |2011-12 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Glasgow City |0-3 |1-1 |''1-4'' |} ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 27. apríl 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Tinna Brá Magnúsdóttir]] |no2=2|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Sigrún Ísfold Valsdóttir]] |no3=3|nat3=ISL|pos3=DF|name3=[[Sóley Edda Ingadóttir]] |no4=4|nat4=ISL|pos4=DF|name4=[[Helga Rut Einarsdóttir]] |no5=5|nat5=ISL|pos5=DF|name5=[[Bryndís Eiríksdóttir]] |no6=6|nat6=ISL|pos6=MF|name6=[[Kimberley Dóra Hjálmarsdóttir]] |no7=7|nat7=ISL|pos7=MF|name7=[[Ísabella Sara Tryggvadóttir]] |no8=8|nat8=ISL|pos8=MF|name8=[[Arnfríður Auður Arnarsdóttir]] |no9=9|nat9=ISL|pos9=FW|name9=[[Sonja Björg Sigurðardóttir]] |no10=10|nat10=ISL|pos10=DF|name10=[[Berglind Rós Ágústsdóttir]] |no11=11|nat11=ISL|pos11=DF|name11=[[Anna Rakel Pétursdóttir]] |no12=12|nat12=ISL|pos12=GK|name12=[[Esther Júlía Gústavsdóttir]] |no13=13|nat13=ISL|pos13=FW|name13=[[Nadía Atladóttir]] |no14=15|nat14=ISL|pos14=MF|name14=[[Hrafnhildur Salka Pálmadóttir]] |no15=16|nat15=ISL|pos15=MF|name15=[[Margrét Brynja Kristinsdóttir]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=DF|name16=[[Auður Björg Ármannsdóttir]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=DF|name17=[[Málfríður Anna Eiríksdóttir]] |no18=21|nat18=ISL|pos18=DF|name18=[[Lillý Rut Hlynsdóttir]] |no19=25|nat19=ISL|pos19=MF|name19=[[Glódís María Gunnarsdóttir]] |no20=26|nat20=ISL|pos20=FW|name20=[[Ása Kristrín Tryggvadóttir]] |no21=28|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Kolbrá Una Kristinsdóttir]] |no22=32|nat22=ISL|pos22=FW|name22=[[Ágústa María Valtýsdóttir]] |no23=34|nat23=ISL|pos23=FW|name23=[[Karítas Barkardóttir]] |no24=77|nat24=ISL|pos24=FW|name24=[[Eyrún Vala Harðardóttir]] |no25=|nat25=FIN|pos25=GK|name25=[[Vera Varis]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=|nat=ISL|pos=MF|name=[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir]]|other=lánuð til [[PEC Zwolle]] til 1. maí 2026}} {{Fs end}} ==== Gengi meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Timabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |''1977'' |3 |''1987'' |2* |''1997'' |3 |''2007'' |''1'' |''2017'' |3 |- |''1978'' |''1'' |''1988'' |''1*'' |''1998'' |2 |''2008'' |''1'' |''2018'' |3 |- |''1979'' |2 |''1989'' |''1'' |''1999'' |3 |''2009'' |'''1*''' |''2019'' |''1'' |- |''1980'' |2 |''1990'' |3* |''2000'' |5 |''2010'' |''1*'' |''2020'' |2 |- |''1981'' |3 |''1991'' |2 |''2001'' |4* |''2011'' |2* |''2021'' |''1'' |- |''1982'' |2 |''1992'' |3 |''2002'' |3 |''2012'' |4 |''2022'' |''1'' |- |''1983'' |2 |''1993'' |4 |''2003'' |3* |''2013'' |2 |''2023'' |'''1''' |- |'''1984''' |''Riðlakeppni*'' |'''1994''' |3 |''2004'' |''1'' |''2014'' |7 |2024 |2 |- |''1985'' |3* |''1995'' |2* |''2005'' |2 |''2015'' |7 |2025 |6 |- |''1986'' |''1*'' |''1996'' |4 |''2006'' |''1*'' |''2016'' |3 | colspan="2" | |}<small>Sumarið 2008 skoraði Valsliðið 91 mark á Íslandsmótinu og bætti eigið met frá árinu áður um 3 mörk.</small> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni tímabilsins í efstu deild kvenna frá árinu 1981. Eftirfarandi Valskonur hafa hreppt gullskóinn:<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+Gullskórinn ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1986 |Kristín Arnþórsdóttir |22 |- |1987 |Ingibjörg Jónsdóttir |16 |- |1988 |Bryndís Valsdóttir |12 |- |1989 |Guðrún Sæmundsdóttir |12 |- |1999 |Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir |20 |- |2005 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |23 |- |2006 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |34 |- |''2007'' |[[Margrét Lára Viðarsdóttir|''Margrét Lára Viðarsdóttir'']] |''38'' |- |2008 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |32 |- |2009 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2010 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2012 |[[Elín Metta Jensen]] |18 |- |2023 |Bryndís Arna Níelsdóttir |14+1 |} <br /><small>Tímabilið 2007 skoraði Margrét Lára Viðarsdóttir 38 mörk í aðeins 16 leikjum, eða 2,4 mörk að meðaltali í hverjum leik. Hvorki fyrr né síðar hefur leikmaður í efstu deild karla eða kvenna skorað fleiri mörk á sama tímabili.</small> <small>Tímabilið 2023 skoraði Bryndís Arna Níelsdóttir 14 mörk í fyrri hluta deildarinnar og eitt mark í efri hluta deildarinnar.</small> == Handknattleikur == === Karlar === ==== Á Íslandi ==== Handknattleiksdeild Vals á sér langa sögu innan handboltans á Íslandi, félagið hefur skipað sér með þeim sigursælustu í íþróttinni hérlendis og er hefur ekkert lið unnið Íslandsmótið né bikarkeppnina í handbolta jafn oft og Valur karlamegin, Karlalið Vals tók þátt í fyrsta Íslandsmótinu í handbolta, tímabilið [[Handknattleiksárið 1939-40|1939-40]] og stóð uppi sem sigurvegari, eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlinum. Þegar hefðbundnu deildafyrirkomulagi var komið á tímabilið [[Handknattleiksárið 1947-48|1947-1948]] voru Valsarar vitaskuld með og gott betur en allar götur síðan hefur Valur átt lið í efstu deild karla í handknattleik. Með Val hafa margir fræknir handknattleiksmenn leikið, ber þar helst að nefna silfurverðlaunahafa Íslands á [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikunum í Peking]] árið 2008, þá [[Snorri Steinn Guðjónsson|Snorra Stein Guðjónsson]] og [[Ólafur Indriði Stefánsson|Ólaf Stefánsson]]. Að auki má nefna [[Guðmundur Hrafnkelsson|Guðmund Hrafnkelsson]], [[Valdimar Grímsson]], [[Roland Valur Eradze|Roland Val Eradze]] og [[Dagur Sigurðsson|Dag Sigurðsson]]. Núverandi þjálfari liðsins er Ágúst Þór Jóhannsson og honum til aðstoðar er Róbert Gunnarsson. Jóhann Ingi Guðmundsson er markmannsþjálfari liðsins og Aron Óskar Þorleifsson sjúkraþjálfari. ==== Í Evrópukeppnum ==== Í byrjun áttunda áratugar síðasta aldar varð til hin svokallaða „mulningsvél“ en höfundur hennar er talinn vera Reynir Ólafsson sem tók við þjálfun karlaliðs Vals árið 1970. Hann mun strax hafist handa við að bæta varnarleik liðsins sem þótti ekki góður. Reyni tókst vel að gera þær lagfæringar sem þurfti og fljótlega þótti Valsvörnin óárennileg og fékk fyrir vikið fyrrgreint viðurnefni. „Mulningsvélin“ náði þó ekki að skila Íslandsbikarnum heim á Hlíðarenda fyrr en 1973 en það ár varð kvennalið Vals einnig Íslandsmeistari og því um stórt ár að ræða hjá handknattleiksfólki Vals. „Mulningsvélin“ varð síðan Íslandsmeistari þrjú ár í röð 1977, 1978 og 1979, þótt nokkuð hafi verið farið að kvarnast úr hópnum undir það síðasta. Stærsta afrek „Mulningsvélarinnar“ var án efa að komst í úrslit í Evrópukeppni meistaraliða árið 1980. Frækilegir sigrar unnust á leiðinni í úrslit, m.a. voru spænsku meistararnir í Atlético Madrid lagðir að velli í undanúrslitum. Eftir þriggja marka tap ytra í fyrri leiknum, 24:21, vann Valur heimaleikinn sem fram fór í Laugardalshöll snemma árs 1980, 18:15, í einum eftirminnilegasta handboltaleik sem þar hefur farið fram. Stefán Gunnarsson skoraði 18. og síðasta markið og Ólafur Benediktsson fór á kostum í markinu og átti ekki hvað sístan þátt í að Valsliðið náði að tryggja sér þriggja marka sigur sem nægði til að komast í úrslit. Þegar kom að úrslitaleiknum við þýska liðið Grosswallstadt ákvað Valur að selja heimaleikjaréttinn af fjárhagsástæðum. Úrslitaleikurinn var háður í Ólympíuhöllinni í München og tapaðist, 21:12. Valsmenn komust nærri því að leika afrek sitt eftir tímabilið 2016-17 og komast í úrslitaleik í Evrópukeppni, en þá duttu þeir út í undanúrslitum áskorendabikars Evrópu í handknattleik. Árið 2024 sigruðu Valsmenn Evrópubikarkeppni í handknattleik og urðu þar með fyrsta íslenska liðið í boltaíþrótt til þess að sigra Evrópukeppni. {| class="wikitable" |+Árangur Karlaliðs Vals í Evrópukeppnum ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- |[[Handknattleiksárið 1973-74|1973-74]] |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Vfl Gummersbach |10-11 |8-16 |''18-27'' |- | rowspan="2" |1976-77 | rowspan="2" |Evrópukeppni Bikarhafa |32-liða úrslit |HC Red Boys Differdange |25-11 |29-12 |''54-23'' |- |16-liða úrslit |WKS Slask Wroclaw |20-22 |18-22 |''38-44'' |- | rowspan="2" |1977-78 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |Kyndil |23-15 |30-16 |''53-31'' |- |16-liða úrslit |Honvéd Budapest |23-35 |25-22 |''48-57'' |- | rowspan="2" |1978-79 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |IL Refstad |14-12 |14-16 |''28-28(ú)'' |- |16-liða úrslit |Dinamo Bucharest |19-25 |20-20 |''39-45'' |- | rowspan="4" |1979-80 | rowspan="4" |Evrópukeppni Meistaraliða |16-liða úrslit |Brentwood |32-19 |38-14 |''70-33'' |- |8-liða úrslit |IK Drott |18-19 |18-16 |''36-35'' |- |Undanúrslit |[[Atlético Madrid]] |18-15 |21-14 |'''36-32''' |- |Úrslit |Grosswallstadt | colspan="3" | ''12-21'' |- |1984-85 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Ystad |20-17 |19-23 |''39-40'' |- | rowspan="2" |1985-86 | rowspan="2" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Kolbotn |22-20 |18-20 |''40-40(ú)'' |- |16-liða úrslit |Lugi |16-22 |15-15 |''31-37'' |- |1986-87 |IHF-Bikarinn |1. Umferð |Urædd |14-16 |20-25 |''34-41'' |- | rowspan="3" |1988-89 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |27-26 |24-17 |''51-43'' |- |16-liða úrslit |ZMC Amicitia Zurich |16-15 |25-22 |''41-38'' |- |8-liða úrslit |SC Magdeburg |22-16 |15-21 |''37-37(ú)'' |- | rowspan="2" |1989-90 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |29-14 |26-27 |''55-41'' |- |16-liða úrslit |Rába ETO Györ |21-31 |23-29 |''44-60'' |- |1990-91 |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Sandefjord |22-20 |21-25 |''43-45'' |- | rowspan="3" |1991-92 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |IK Drott |27-24 |28-27 |''55-51'' |- |16-liða úrslit |Hapoel Rishon Lezion |25-20 |27-28 |''52-48'' |- |8-liða úrslit |FC Barcelona |19-23 |15-27 |''34-50'' |- | rowspan="3" |1992-93 | rowspan="3" |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Stavanger |24-22 |34-25 |''58-47'' |- |16-liða úrslit |Klaipeda |28-24 |21-22 |''49-46'' |- |8-liða úrslit |TUSSEM Essen |27-25 |14-23 |''41-48'' |- | rowspan="2" |1993-94 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Tatra Koprivnice |22-18 |23-23 |''45-41'' |- |16-liða úrslit |HK Sandefjord |25-22 |21-24 |''46-46(ú)'' |- |1994-95 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kolding |22-26 |27-27 |''49-53'' |- | rowspan="2" |1995-96 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |CSKA Moskva |23-23 |21-20 |''44-43'' |- |16-liða úrslit |ABC Braga |25-23 |25-29 |''50-52'' |- |1996-97 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Shakhtar Donetsk |20-19 |16-27 |''36-46'' |- |2004-05 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Grasshopper Zurich |28-28 |21-23 |''49-51'' |- | rowspan="3" |2005-06 | rowspan="3" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |HC Tbilisi |51-15 |47-13 |''98-28'' |- |2. Umferð |Sjunda |28-31 |33-27 |'''61-58''' |- |3. Umferð |Skövde |24-22 |28-35 |'''52-57''' |- | rowspan="7" |2007-08 | rowspan="7" |Meistaradeildin |Forkeppni |Viking Malt |28-19 |33-24 |'''61-43''' |- | rowspan="6" |Riðlakeppni |Celje Lasko | |24-34 | rowspan="6" |4. sæti í riðli |- |Vfl Gummersbach |24-33 | |- |MKB Veszprém | |28-41 |- |Celje Lasko |29-28 | |- |Vfl Gummersbach | |22-34 |- |MKB Veszprém |24-31 | |- | rowspan="4" |2016-17 | rowspan="4" |Áskorendabikar EHF |32-liða úrslit |Haslum Handballklubb |31–24<br /> |25–25<br /> |'''56-49''' |- |16-liða úrslit |RK Partizan 1949 |21–21<br /> |24–24<br /> |'''45-45''' |- |8-liða úrslit |RK Sloga Požega |30–27<br /> |29–26<br /> |'''59-53''' |- |Undanúrslit |AHC Potaissa Turda<br /> |30–22<br /> |23–32<br /> |'''53-54''' |- | rowspan="7" |2023-24 | rowspan="7" |Evrópubikarkeppni EHF |1. umferð |Granytas Karis |27–24<br /> |33–28<br /> |'''60-52''' |- |2. umferð |Pölva Serviti |32–29<br /> |39–28<br /> |'''71-57''' |- |3. umferð |HC Motor Zaporizhzhia |35–31<br /> |33–28<br /> |'''68-59''' |- |16-liða úrslit |HC Metaloplastika Elixir Šabac<br /> |27–26<br /> |30–28<br /> |'''57-54''' |- |8-liða úrslit |CSA Steaua Bucuresti<br /> |36–30<br /> |36–35<br /> |'''72-65''' |- |Undanúrslit |CS Minaur Baia Mare<br /> |30–24<br /> |36–28<br /> |'''66-52''' |- |Úrslit |Olympiacos<br /> |30–26<br /> |27–31<br /> |'''57-57 (5-4 e. vítakastkeppni)''' |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026.'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Björgvin Páll Gústafsson]] *12 [[Jens Sigurðarson]] *31 [[Arnar Þór Fylkisson]] ;Hornamenn *10 [[Daníel Montoro]] *11 [[Daníel Örn Guðmundsson]] *22 [[Dagur Ármannsson]] *25 [[Allan Nordberg]] *88 [[Andri Finnsson]] ;Línumenn *2 [[Þorgils Jón Svölu-Baldursson]] *40 [[Þorvaldur Örn Þorvaldsson]] *17 [[Logi Finnsson]] {{Col-2}} ;Skyttur *5 [[Agnar Smári Jónsson]] *14 [[Bjarki Snorrason]] *14 [[Arnór Snær Óskarsson]] *15 [[Róbert Aron Horstert]] *17 [[Bjarni í Selvindi]] *24 [[Magnús Óli Magnússon]] ;Miðjumenn *13 [[Dagur Árni Heimisson]] *23 [[Gunnar Róbertsson]] *19 [[Dagur Leó Fannarsson]] {{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Árið 1947 voru kvennaflokkar Vals settir á legg og fljótlega eftir það hófust æfingar í handknattleik þeirra á meðal. Það var hinsvegar ekki fyrr en á sjöunda áratug 20. aldar sem félagið hrósaði fyrst sigri á Íslandsmótinu í handknattleik, nánar tiltekið 1962. Þá hófst sannkallað blómaskeið þar sem Valskonur urðu meistarar ellefu sinnum á þrettán árum, þar af sex ár í röð frá 1964 til og með 1969. Þjálfari liðsins á þessum árum var Þórarinn Eyþórsson og meðal leikmanna Vals á þessum árum var ein öflugasta handknattleikskona landsins, fyrr og síðar, [[Sigríður Sigurðardóttir]], fyrirliði íslenska landsliðsins sem varð Norðurlandameistari 1964. Sama ár var Sigríður kjörin [[íþróttamaður ársins]] af Samtökum íþróttafréttamanna, sú fyrsta úr röðum handknattleiksmanna og varð einnig fyrsta konan til að hreppa verðlaunin. Alls hefur kvennalið félagsins unnið Íslandsmótið 17 sinnum nú síðast tímabilið [[Handknattleiksárið 2018|2018-2019.]] Núverandi þjálfari liðsins er Anton Rúnarsson en honum til aðstoðar er Sigurgeir Jónsson. Björg Elín Guðmundsdóttir er liðsstjóri, Sólveig Lóa Höskuldsdóttir sjúkraþjálfari og Hlynur Morthens markmannsþjálfari liðsins. ==== Í Evrópukeppnum ==== Rétt eins og hjá karlaliði Vals í handknattleik er um auðugan garð að gresja þegar litið er á árangur handknattleikskvenna í Val m.t.t. Evrópukeppna, ber þar helst að nefna tímabilið 2005-06, en þá komust Valsstúlkur í undanúrslit Áskorendabikars EHF, eftir sigra gegn grísku og svissnesku liði. {| class="wikitable" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Samanlagt |- | [[2004–05 Women's EHF Cup|2004–05]] | EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[Önnereds HK]] | style="text-align:center;"| 24–35 | style="text-align:center;"| 26–30 | style="text-align:center;"| '''50–65''' |- | rowspan="3" | [[2005–06 Women's EHF Challenge Cup|2005–06]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[HC Athinaikos Athens]] | style="text-align:center;"| 37–29 | style="text-align:center;"| 24–26 | style="text-align:center;"| '''61–55''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[LC Brühl Handball]] | style="text-align:center;"| 25–21 | style="text-align:center;"| 32–27 | style="text-align:center;"| '''57–48''' |- | style="text-align:center;"|Undanúrslit |[[CSU Neptun Constanța|CSU Tomis Constanța]] | style="text-align:center;"| 35–28 | style="text-align:center;"| 25–37 | style="text-align:center;"| '''60–65''' |- | rowspan="3" | [[2007–08 Women's EHF Challenge Cup|2007–08]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[ŽORK Napredak Kruševac]] | style="text-align:center;"| 40–18 | style="text-align:center;"| 34–20 | style="text-align:center;"| '''74–38''' |- | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[ŽRK Radnički Kragujevac|RK Lasta Radnički Petrol Beograd]] | style="text-align:center;"| 31–30 | style="text-align:center;"| 31–26 | style="text-align:center;"| '''62–56''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[Mérignac Handball]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 30–36 | style="text-align:center;"| '''54–58''' |- | rowspan="2" | [[2010–11 Women's EHF Cup|2010–11]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[IUVENTA Michalovce]] | style="text-align:center;"| 26–21 | style="text-align:center;"| 30–30 | style="text-align:center;"| '''56–51''' |- | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[VfL Oldenburg (handball)|VfL Oldenburg]] | style="text-align:center;"| 28–26 | style="text-align:center;"| 25–36 | style="text-align:center;"| '''53–62''' |- | rowspan="2" | [[2012–13 Women's EHF Cup|2012–13]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[CE Handbol Marítim|Valencia Aicequip]] | style="text-align:center;"| 37–25 | style="text-align:center;"| 27–22 | style="text-align:center;"| '''64–47''' |- | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HC Zalău]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 21–22 | style="text-align:center;"| '''45–45''' |- | rowspan="2" | [[2018–19 Women's EHF Challenge Cup|2018–19]] | rowspan="2" | Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HV Quintus|Virto / Quintus]] | style="text-align:center;"| 20–21 | style="text-align:center;"| 20–24 | style="text-align:center;"| '''40–45''' |- |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Oddný Mínervudóttir]] *12 [[Hafdís Renötudóttir]] *16 [[Elísabet Millý Elíasardóttir]] ;Hornamenn *18 [[Eva Steinsen Jónsdóttir]] *8 [[Guðrún Ásta Magnúsdóttir]] *5 [[Ásthildur Þórhallsdóttir]] *23 [[Sara Lind Fróðadóttir]] *9 [[Lilja Ágústsdóttir]] *10 [[Þórey Anna Ásgeirsdóttir]] *19 [[Auður Ester Gestsdóttir]] ;Línumenn *6 [[Hildur Björnsdóttir]] *11 [[Ágústa Rún Jónasdóttir]] *14 [[Elísa Elíasdóttir]] *7 [[Sigrún Erla Þórarinsdóttir]] {{Col-2}} ;Skyttur *15 [[Guðrún Hekla Traustadóttir]] *24 [[Mariam Eradze]] *25 [[Thea Imani Sturludóttir]] *35 [[Lovísa Thompson]] *21 [[Ásrún Inga Arnarsdóttir]] ;Miðjumenn *13 [[Arna Karitas Eiríksdóttir]] *13 [[Ásdís Þóra Ágústsdóttir]] *4 [[Laufey Helga Óskarsdóttir]] {{Col-end}} == Körfuknattleikur == === Karlar === Körfuknattleiksdeild Vals má rekja aftur til ársins 1970 þegar K.F.R. sameinaðist Val. Tíu árum eftir sameininguna komu fyrstu stóru titlarnir í hús þegar Valur vann Íslandsmótið í Körfuknattleik árið 1980. Valsmenn tryggðu sér Íslandsmeistaratitilinn 1979-1980 með sigri á KR 17. mars 1980. Bandaríkjamaðurinn [[Tim Dwyer]] stýrði liðinu til sigurs en hann var þá spilandi þjálfari. Tim Dwyer var jafnframt valinn besti erlendi leikmaðurinn þetta tímabil.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1511653|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" | Leikmannahópur Vals í körfuknattleik karla |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |13 |{{ISL}} |[[Kristófer Acox]] |197 cm |13-10-1993 |- |Bakvörður |1 |{{ISL}} |Símon Tómasson |183 cm |29-04-2003 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Jóhannes Ómarsson |196 cm |06-05-2005 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Ástþór Atli Svalason |190 cm |01-03-2002 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Benedikt Blöndal |188 cm |05-10-1993 |- |Bakvörður |10 |{{ISL}} |Kári Jónsson |192 cm |27-08-1997 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Egill Jón Agnarsson |190 cm |01-01-2002 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Björgvin Hugi Ragnarsson |190 cm |10-03-2005 |- |Bakvörður |23 |{{ISL}} |Óðinn Þórðarson |190 cm |03-02-2005 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hrannar Davíð Svalason | | |- |Bakvörður |26 |{{ISL}} |Finnur Tómasson |182 cm |10-05-2005 |- |Bakvörður |27 |{{ISL}} |Tómas Davíð Thomasson |180 cm |03-10-2005 |- |Bakvörður |28 |{{ISL}} |Jóhannes Reykdal Einarsson | | |- |Bakvörður |41 |{{ISL}} |Karl Kristján Sigurðarson |192 cm |18-05-2005 |- |Framherji |11 |{{ISL}} |Bóas Jakobsson |200 cm |04-12-2000 |- |Framherji |12 |{{ISL}} |Sveinn Búi Birgisson |203 cm |22-05-2002 |- |Bakvörður | |{{ISL}} |Sófus Máni Bender |192 cm |26-04-2003 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Ólafur Heiðar Jónsson | |01-01-2001 |- |Framherji |3 |{{ISL}} |Hjálmar Stefánsson |200 cm |05-01-1996 |- |Bakvörður |7 |{{ISL}} |Frank Aron Booker |192 cm |07-07-1994 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Orri Már Svavarsson |198 cm |20-06-2005 |- |Miðherji |24 |{{USA}} |Antonio Keyshawn Woods |191 cm |28-01-1996 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Veigar Örn Svavarsson |195 cm |20-06-2005 |- |Framherji |5 |{{SRB}} |Lazar Nikolic |203 cm |23-06-1999 |- |Bakvörður |77 |{{CRO}} |Igor Maric |195 cm |23-07-1985 |- |Miðherji |21 |{{UK}} |Callum Reese Lawson |198 cm |27-02-1996 |} | ; Aðalþjálfari * [[Finnur Freyr Stefánsson]] ; ;Aðrir starfsmenn * Jamil Abiad, aðstoðarþjálfari * Kristófer Acox, aðstoðarþjálfari * Bjartmar Birnir, sjúkraþjálfari ---- Tímabilið 2025-26 |} === Konur === Fyrsti Íslandsmeistaratitill kvenna í körfuknattleik vannst í apríl 2019 en liðið varð einnig bikarmeistari sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19047/2019/04/28/valur-islandsmeistari-kvenna-i-korfubolta-2019.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í körfubolta 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Annar Íslandsmeistaratitill félagsins í körfuknattleik kvenna bættist í safnið árið 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2021/06/02/valur-er-islandsmeistari-i-korfubolta-2021|title=Valur er Íslandsmeistari í körfubolta 2021|date=2021-06-02|website=RÚV|language=is|access-date=2021-06-06}}</ref> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" |Leikmannahópur Vals í körfuknattleik kvenna |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |4 |{{ISL}} |Guðbjörg Sverrisdóttir |180 cm |10-10-1992 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Þóranna Kika Hodge-Carr |170 cm |18-07-1999 |- |Framherji |8 |{{ITA}} |Alyssa Marie Cerino |183 cm |16-05-1997 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Ásdís Elva Jónsdóttir |166 cm |29-05-2007 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Dagbjört Dögg Karlsdóttir |169 cm |26-06-1999 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Ísey Ísis Guttorsmdóttir Frost |186 cm |09-12-2009 |- |Bakvörður |12 |{{ISL}} |Elísabet Thelma Róbertsdóttir |172 cm |31-05-2002 |- |Bakvörður |13 |{{ISL}} |Sara Líf Boama |172 cm |18-08-2005 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Fatima Rós Joof |167 cm |05-08-2008 |- |Miðherji |15 |{{ISL}} |Ásta Júlía Grímsdóttir |183 cm |22-02-2001 |- |Bakvörður |18 |{{ISL}} |Berta María Þorkelsdóttir |180 cm |03-06-2008 |- |Bakvörður |20 |{{USA}} |Reshawna Rosie Stone |170 cm |30-08-2000 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hanna Gróa Halldórsdóttir |172 cm |02-07-2007 |- |Bakvörður |43 |{{ISL}} |Margrét Ósk Einarsdóttir |173 cm |21-10-1996 |- | |} | ; Aðalþjálfari * Jamil Abiad ; ; Aðstoðarþjálfari * Margrét Ósk Einarsdóttir ---- Tímabilið 2025-26 |} === Þekktir leikmenn === [[Pétur Guðmundsson]] er sennilega þekktasti körfuknattleiksmaðurinn sem Valur hefur alið af sér, en Pétur lék um árabil í NBA deildinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.isi.is/um-isi/heidursholl-isi/petur-karl-gudmundsson/|title=Pétur Karl Guðmundsson|website=www.isi.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Sem dæmi um aðra þekkta leikmenn sem hafa leikið með Val eða leika með Val má nefna [[Helena Sverrisdóttir|Helenu Sverrisdóttur]], [[Jón Arnór Stefánsson]], [[Pavel Ermolinskij|Pavel Ermolinskij,]] [[Kristófer Acox]], Kára Jónsson og Hjálmar Stefánsson.<br /> == Íþróttamaður Vals == Eftirtaldir aðilar hafa hlotið þann heiður að vera valdir íþróttamenn Vals: {{col-begin}} {{col-2}} * 1992 - [[Valdimar Grímsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998191|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1993 - [[Guðmundur Hrafnkelsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/123059/|title=ÍÞRÓTTIR Íþróttamaður Vals árið 1993 uðmundur Hrafnkelsson markmaður Vals og|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1994 - [[Dagur Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998277|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1995 - Guðrún Sæmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998339|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1996 - Jón Kristjánsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998393|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1997 - Ragnar Þór Jónsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998425|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1998 - Guðmundur Hrafnkelsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998473|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1999 - Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998561|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2000 - Kristinn Lárusson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998698|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2001 - Rósa Júlía Steinþórsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998735|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2002 - [[Sigurbjörn Hreiðarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998831|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2003 - Íris Andrésdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998067|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2004 - Berglind Íris Hansdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999335|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2005 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998889|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2006 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998989|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2007 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997957|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2008 - [[Katrín Jónsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/%7Ccat:%27/fullStory.php?id=70719%27|title=Katrín Jónsdóttir er íþróttamaður Vals 2008|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{col-2}} * 2009 - [[Dóra María Lárusdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2009/12/31/dora_maria_ithrottamadur_vals_2009/|title=Dóra María íþróttamaður Vals 2009|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2010 - Hrafnhildur Skúladóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477548|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2011 - Anna Úrsúla Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2011/12/31/anna_ursula_ithrottamadur_vals_2011/|title=Anna Úrsúla íþróttamaður Vals 2011|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2012 - Guðný Jenný Ásmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/gudny-jenny-ithrottamadur-vals-2012|title=Guðný Jenný íþróttamaður Vals 2012|date=2012-12-31|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/2322/2012/12/31/gudny-jenny-asmundsdottir-ithrottamadur-vals-2012.aspx|title=Guðný Jenný Ásmundsdóttir íþróttamaður Vals 2012|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2013 - [[Haukur Páll Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/4080/2013/12/31/haukur-pall-sigurdsson-er-ithrottamadur-vals-2013.aspx|title=Haukur Páll Sigurðsson er Íþróttamaður Vals 2013|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2013/12/31/haukur_pall_ithrottamadur_vals_2013/|title=Haukur Páll íþróttamaður Vals 2013|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2014 - Kristín Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2014/12/31/kristin_ithrottamadur_vals/|title=Kristín íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/9517/2014/12/31/kristin-gudmundsdottir-er-ithrottamadur-vals-2014.aspx|title=Kristín Guðmundsdóttir er íþróttamaður Vals 2014|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2015 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2015/12/31/bjarni_olafur_ithrottamadur_vals/|title=Bjarni Ólafur íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2016 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]*<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/16969/2016/12/31/bjarni-olafur-eiriksson-ithrottamadur-vals-arid-2016.aspx|title=Bjarni Ólafur Eiríksson íþróttamaður Vals árið 2016|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2016/12/31/bjarni_ithrottamadur_vals_i_thridja_sinn/|title=Bjarni íþróttamaður Vals í þriðja sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2017 - Orri Freyr Gíslason<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/17836/2018/01/03/orri-freyr-gislason-ithrottamadur-vals-2017.aspx|title=Orri Freyr Gíslason íþróttamaður Vals 2017|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/fyrirlidi-vals-haettir|title=Fyrirliði Vals hættir|date=2019-05-13|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2018 - [[Birkir Már Sævarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18796/2019/01/01/birkir-mar-saevarsson-ithrottamadur-vals-2018.aspx|title=Birkir Már Sævarsson íþróttamaður Vals 2018|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/31-12-2018/birkir-mar-ithrottamadur-arsins-hja-val|title=Birkir Már íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2019 - [[Helena Sverrisdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/korfubolti/2019/12/31/helena_ithrottamadur_arsins_hja_val/|title=Helena íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19577/2020/01/01/helena-sverrisdottir-er-ithrottamadur-vals-2019.aspx|title=Helena Sverrisdóttir er íþróttamaður Vals 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> *2020 - Anton Rúnarsson<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2020/12/31/anton_ithrottamadur_vals_2020/|title=Anton íþróttamaður Vals 2020|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20117/2020/12/31/anton-runarsson-ithrottamadur-vals-2020.aspx|title=Anton Rúnarsson íþróttamaður Vals 2020|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2021 - Alexander Örn Júlíusson<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20817/2021/12/31/alexander-orn-juliusson-er-ithrottamadur-vals-2021.aspx/|title=Alexander Örn Júlíusson er íþróttamaður Vals 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2022-01-13}}</ref> * 2022 - [[Pavel Ermolinskij]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/21466/2022/12/31/pavel-ermolinski-er-ithrottamadur-vals-2022.aspx|title=Pavel Ermolinski er íþróttamaður Vals 2022|website=www.valur.is|language=is|access-date=2023-01-06}}</ref> * 2023 - [[Arna Sif Ásgrímsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22169/2023/12/31/arna-sif-asgrimsdottir-er-ithrottamadur-vals-2023.aspx|title= Arna Sif Ásgrímsdóttir er íþróttamaður Vals 2023|website=www.valur.is|language=is|access-date=2024-09-03}}</ref> * 2024 - [[Benedikt Gunnar Óskarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22535/2025/01/08/benedikt-gunnar-er-ithrottamadur-vals-2024.aspx|title= Benedikt Gunnar er Íþróttamaður Vals 2024|website=www.valur.is|language=is|access-date=2025-19-03}}</ref> * 2025 - [[Patrick Pedersen]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/23011/2026/01/02/patrick-pedersen-er-ithrottamadur-vals-2025.aspx|title= Patrick Pedersen er Íþróttamaður Vals 2025|website=www.valur.is|language=is|access-date=2026-02-01}}</ref>{{col-end}}<nowiki>*</nowiki>- Knattspyrnumaðurinn Bjarni Ólafur Eiríksson hefur oftast allra verið kjörinn Íþróttamaður Vals, þrisvar talsins. == Formenn Vals == Eftirtaldir aðilar hafa gengt formennsku Knattspyrnufélagsins Vals:<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997814?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/Loftur%20Gu%C3%B0mundsson%201911-1914%20%C3%81rni%20B.%20Bj%C3%B6rnsson,%20J%C3%B3n%20Gu%C3%B0mundsson|title=Valsblaðið - 1. Tölublað (01.05.1991) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998211|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998721|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999095|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477954|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016470452d|title=Þorgrímur kjörinn formaður Vals - Vísir|website=visir.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19248/2019/05/30/adalfundur-vals-breytingar-a-stjornum-felagsins.aspx|title=Aðalfundur Vals - Breytingar á stjórnum félagsins|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Formenn Vals ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn |- |1911-14 |[[Loftur Guðmundsson]] |1933-34 |Ólafur Sigurðsson |1952-57 |Gunnar Vagnsson |2002-09 |[[Grímur Sæmundsen]] |- |1914-16 |Árni B. Björnsson |1934-38 |Frímann Helgason |1957-62 |Sveinn Zoega |2009-14 |Hörður Gunnarsson |- |1916-18 |Jón Guðmundsson |1938-39 |Ólafur Sigurðsson |1962-67 |Páll Guðnason |2014-15 |[[Björn Zoëga|Björn Zoega]] |- |1918-20 |Magnús Guðbrandsson |1939-41 |Sveinn Zoega |1967-70 |Ægir Ferdinandsson |2015-18 |[[Þorgrímur Þráinsson]] |- |1920-22 |Guðbjörn Guðmundsson |1941-43 |Frímann Helgason |1970-75 |Þórður Þorkelsson |2018-21 |Árni Pétur Jónsson |- |1922-23 |Guðmundur Kr. Guðmundsson |1943-44 |Sveinn Zoega |1975-77 |Ægir Ferdinandsson |2021-2023 |Lárus Sigurðsson |- |1923-28 |Axel Gunnarsson |1944-46 |Þorkell Ingvarsson |1977-81 |Bergur Guðnason |2023-2025 |Hörður Gunnarsson |- |1928-31 |Jón Sigurðsson |1946-47 |Sigurður Ólafsson |1981-87 |Pétur Sveinbjarnarson |2025- |[[Hafrún Kristjánsdóttir]] |- |1931-32 |Jón Eiríksson |1947-50 |Úlfar Þórðarson |1987-94 |Jón Gunnar Zoega | colspan="2" rowspan="2" | |- |1932-33 |Pétur Kristinsson |1950-52 |Jóhann Eyjólfsson |1994-02 |Reynir Vignir |} == Valsblaðið == Valsblaðið, félagsblað Knattspyrnufélagsins Vals, kom fyrst út í janúar 1939 en ritstjóri þess og ábyrgðarmaður var Sigurður Ólafsson.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19574/2019/12/31/valsbladid-2019.aspx|title=Valsblaðið 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í 1. tölublaði Valsblaðsins sagði m.a. svo um útgáfuna: <blockquote>„Það hefir oft verið um það rætt innan Vals, að nauðsyn bæri til þess, að félagið gæfi út blað, sem út kæmi nokkurn veginn reglulega. Núverandi stjórn hefir hafist handa um þetta mál, og kemur 1. tölublaðið út hér með. Fyrirkomulag blaðsins er enn ekki fyllilega ákveðið, en ætlunin er, að það komi fyrst um sinn út 4-6 sinnum á ári og sé minst 8 síður hvert blað. Blaðinu er ætlað að birta greinar og fréttir frá félagsstarfseminni, og ýmsum áhugamálum íþróttamanna. Það verður kostað kapps um að hafa blaðið sem allra fjölbreyttast, fróðlegast og skemmtilegast, svo að allir, sem það lesa, hafi bæði gagn og gaman af. [...] Væntanlega á Valsblaðið eftir að vinna félaginu ómetanlegt gagn með því að knýta meðlimina fastari böndum við félagið og vekja þá til starfa, ekki aðeins þá, er iðka knattspyrnu, heldur og þá, er fyrir aldurs sakir eða annara [sic] orsaka eru hættir því.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658005|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref></blockquote>Árið 2019 fagnaði Valsblaðið 80 ára útgáfuafmæli.<ref name=":1" /> Útgáfa blaðsins var stopul eftir 1940 en blaðið var endurvakið af krafti frá 1958 og hefur komið út árlega frá árinu 1983. Núverandi ritstjóri blaðsins er Guðni Olgeirsson en hann tók við ritstjórn blaðsins af [[Þorgrímur Þráinsson|Þorgrími Þráinssyni]] árið 2003.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/01/29/valsbladid_sameinar/|title=Valsblaðið sameinar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> == Valskórinn == Valskórinn var stofnaður haustið 1993. Tildrögin að stofnun Valskórsins má rekja til vígslu Friðrikskapellunnar að Hlíðarenda. Dýri Guðmundsson, knattspyrnumaður og gítarleikari fékk í kjölfarið þá hugmynd að stofna kór til að æfa og syngja í kapellunni. Hann bar hugmyndina undir félagsmálaráð Vals þar sem hann var formaður og fékk hún góðar undirtektir. Gylfi Gunnarsson, tónlistarkennari og liðsmaður Þokkabótar var fyrsti kórstjóri kórsins og þá tók Stefán Halldórsson að sér formennsku í kórnum í upphafi. Kórinn heldur vortónleika á eða nálægt afmælisdegi Vals 11. maí ár hvert og í desember eru haldnir jólatónleikar auk þess sem kórinn syngur með Fóstbræðrum á aðventukvöldi og við útnefningnu íþróttamanns Vals á gamlársdag. Gylfi Gunnarsson stjórnaði kórnum fyrstu sex árin til vors 1999 en þá tók Guðjón Steinar Þorláksson tónlistarkennari við og stjórnaði kórnum til 2004, en frá þeim tíma hefur Bára Grímsdóttir tónskald stýrt kórnum. Kórinn er blandaður kór opinn öllum og æfir vikulega í Friðrikskapellu. Ýmsir þekktir gestasöngvarar hafa sungið með kórnum en þar má t.a.m. nefna Ara Jónsson, Rangar Bjarnason, Egil Ólafsson, Stefán Hilmarsson, Guðrúnu Gunnarsdóttur og Kristján Jóhannsson.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477846?iabr=on#page/n15/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Valsblaðið - 65. árgangur 2013 (01.05.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7124223?iabr=on#page/n39/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Morgunblaðið - 107. tölublað (08.05.2019) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref> == Fjósið == Fjósið er félagsheimili Knattspyrnufélagsins Vals. Þegar Valur samdi um kaup á jörðinni Hlíðarenda þann 10. maí 1939 fylgdu þrjár byggingar með í kaupum en mestu munaði þar um fjósið, sem upphaflega var byggt árið 1916 og notað var sem búningsklefi, og hlöðuna, sem fékk hlutverk félagsheimilis og skrifstofu félagsins. Árið 1948 vígði Séra Friðrik Friðriksson fjósið formlega sem félagsheimili. Næstu fjörutíu árin þjónaði þessi húsakostur félaginu og fjölmargir hópar íþróttafólks utan af landi nutu gestrisni Valsmanna þegar þeir fengu inni til gistingar. Undir það síðasta var viðhaldi húsana mjög ábótavant og notkunin var nánast engin. Í árslok 2016 var skipuð nefnd til að halda utan um endurreisn fjóssins. Nefndin fékk Björn G. Björnsson leikmyndahönnuð í lið með sér, í tengslum við uppsetningu sögusýningar, sem búið er að setja upp í Fjósinu. 25. maí 2018, þegar 150 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks Friðrikssonar var Fjósið formlega opnað.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18289/2018/05/23/formleg-opnun-fjossins-%E2%80%93-knattspyrnufelagid-valur.aspx|title=Formleg opnun Fjóssins – Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> Fjósið gegnir hlutverki klúbbhúss og félagsheimilis þar sem yngri flokkar, foreldrar og lið í öllum deildum Vals halda fundi. Stuðningsmenn Vals koma reglulega saman í Fjósinu fyrir heimaleiki Vals en þar er gjarnan boðið upp á léttar veitingar. Leikmenn meistaraflokka félagsins og mótherjar fara einnig reglulega í mat í Fjósinu eftir leiki. Fjósið er að auki leigt út fyrir hvers kyns mannfagnaði eins og afmæli, fermingarveislur, erfidrykkjur, árshátíðir og jólahlaðborð auk þess sem Fjósið er leigt út sem fundaraðstaða fyrir fyrirtæki og rúmar allt frá 10-100 manns í fundaruppsetningu. Salurinn tekur við um 20-80 manns í sitjandi veislur og um 50-180 manns í standandi veislur. Þá er einnig unnt að horfa á útsendingar frá ýmsum knattspyrnuleikjum og öðrum íþróttaviðburðum í beinni útsendingu í Fjósinu. Gunnar Kristjánsson er núverandi Fjósameistari og veitingastjóri.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/lifid/felagsheimili-med-sogu-og-sal/|title=Félagsheimili með sögu og sál|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> == Titlar == === Knattspyrna karla === *'''[[Pepsideild_karla|Íslandsmeistarar]]: 23'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Fotbolti/Titlar/| title=Knattspyrnudeild - Titlar|publisher=valur.is | access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/islandsmeistarar-i-karlaflokkum/|title=Íslandsmeistarar í karlaflokkum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> :*[[Úrvalsdeild 1930|1930]], [[Úrvalsdeild 1933|1933]], [[Úrvalsdeild 1935|1935]], [[Úrvalsdeild 1936|1936]], [[Úrvalsdeild 1937|1937]], [[Úrvalsdeild 1938|1938]], [[Úrvalsdeild 1940|1940]], [[Úrvalsdeild 1942|1942]], [[Úrvalsdeild 1943|1943]], [[Úrvalsdeild 1944|1944]], [[Úrvalsdeild 1945|1945]], [[Úrvalsdeild 1956|1956]], [[Úrvalsdeild 1966|1966]], [[Úrvalsdeild 1967|1967]], [[Úrvalsdeild_karla_1976|1976]], [[Úrvalsdeild_karla_1978|1978]], [[Úrvalsdeild_karla_1980|1980]], [[Úrvalsdeild_karla_1985|1985]], [[Úrvalsdeild_karla_1987|1987]], [[Landsbankadeild_karla_2007|2007]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2017|2017]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2018|2018]], [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2020|2020]] *'''[[Bikarkeppni_karla_í_knattspyrnu|Bikarmeistarar]]: 11'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1965, 1974, 1976, 1977, 1988, 1990, 1991, 1992, [[Úrslitaleikur_VISA-bikar_karla_2005|2005]], [[Úrslitaleikur Borgunarbikars karla 2015|2015]], [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|2016]] *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2008, 2011, 2018, 2023, 2025 *'''[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarar meistarana]]: 11'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :*1977, 1979, 1988, 1991, 1992, 1993, 2006, 2008, [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]], 2017, 2018. === Knattspyrna kvenna === : *'''[[Pepsideild_kvenna | Íslandsmeistarar]]: 14'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar"/> :*[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1986|1986]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1988|1988]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1989|1989]], [[Landsbankadeild_kvenna_2004|2004]], [[Landsbankadeild_kvenna_2006|2006]], [[Landsbankadeild_kvenna_2007|2007]], [[Landsbankadeild_kvenna_2008|2008]], [[Pepsideild_kvenna_2009|2009]], [[Pepsideild_kvenna_2010|2010]], [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|2019]], 2021, 2022, 2023 *'''[[VISA-bikar_kvenna|Bikarmeistarar]]: 15'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1990, 1995, 2001, 2003, 2006, 2009, 2010, 2011, 2022, 2024 *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 6'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2003, 2005, 2007, 2010, 2017, 2024 === Handknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 24'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Handbolti/Titlar/| title=Handknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2021/06/18/valur_islandsmeistari_eftir_oruggan_sigur_i_hafnarf/|title=Valur Íslandsmeistari eftir öruggan sigur í Hafnarfirði|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1939-40|1940]], [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]], [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]], [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]], [[Handknattleiksárið 1946-47|1947]], [[Handknattleiksárið 1947-48|1948]], [[Handknattleiksárið 1950-51|1951]], [[Handknattleiksárið 1954-55|1955]], [[Handknattleiksárið 1972-73|1973]], [[Handknattleiksárið 1976-77|1977]], [[Handknattleiksárið 1977-78|1978]], [[Handknattleiksárið 1978-79|1979]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1988-89|1989]], [[Handknattleiksárið 1990-91|1991]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1993-94|1994]], [[Handknattleiksárið 1994-95|1995]], [[Handknattleiksárið 1995-96|1996]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2006-07|2007]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]] *'''Bikarmeistarar: 13'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1973-74|1974]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1989-90|1990]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2007-08|2008]], [[Handknattleiksárið 2008-09|2009]], [[Handknattleiksárið 2010-11|2011]], [[Handknattleiksárið 2015-16|2016]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]], 2024 *'''Meistarar meistarana: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6370160?iabr=on#page/n16/mode/1up/search/Valsmenn%20meistarar%20meistaranna%20%C3%AD%20handknattleik%20karla|title=Dagblaðið Vísir - DV - 135. tölublað (06.10.2009) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-26}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 2008-09|2009]] *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' **[[:en:2023–24_EHF_European_Cup|2023-2024]] === Handknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 20'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar" /> :*1962, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1974, 1983, 2010, 2011, 2012, 2014, 2019, 2023, 2024, 2025 *'''Bikarmeistarar: 10'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2022/03/12/valur_bikarmeistari_i_attunda_sinn/|title=Valur bikarmeistari í áttunda sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2022-03-14}}</ref> :*1988, 1993, 2000, 2012, 2013, 2014, 2019, 2022, 2024, 2026 *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' :*2024-2025 === Körfuknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 4'''<ref>{{cite web| url=http://www.valur.is/Korfubolti/Titlar/| title=Körfuknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-karla/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1983, 2022, 2024 *'''Bikarmeistarar: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-karla/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1981, 1983, 2023, 2025 === Körfuknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 3'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20520/2021/06/02/valur-islandsmeistari-i-korfuknattleik-kvenna-2021.aspx|title=Valur Íslandsmeistari í körfuknattleik kvenna 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-07}}</ref> :*2019, 2021, 2023 *'''Bikarmeistarar: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*2019 == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.valur.is Heimasíða félagsins] * [http://www.timarit.is/?issueID=410260&pageSelected=1&lang=0 ''Knattspyrnufélagið Valur 35 ára''; grein í Morgunblaðinu 1946]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.icelandfootball.net/valur-reykjaviacutek.html IcelandFootball.net] - Valur Reykjavík *https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1379092/ - Handknattleikur í Val *https://www.valur.is/um-val/saga.aspx - Saga félagsins *https://www.valur.is/media/13442/valsbladid_2006.pdf - Evrópuævintýri mfl. kvk. {{Leiktímabil í knattspyrnu karla}} {{Íslandsmeistarar í knattspyrnu karla}} {{N1 deild karla}} {{S|1911}} {{Aðildarfélög ÍBR}} {{gæðagrein}} [[Flokkur:Knattspyrnufélagið Valur| ]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk körfuknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Hlíðar]] amch4tf1w034p9dl0c4hzhqm49ipw3g 0 33360 1961296 1959134 2026-04-26T21:31:57Z TKSnaevarr 53243 1961296 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Víetnamstríðið | partof = [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] | image = My Tho, Vietnam. A Viet Cong base camp being. In the foreground is Private First Class Raymond Rumpa, St Paul, Minnesota - NARA - 530621 edit.jpg | image_size = 300px | caption = {{small|Kofi í eigu Viet-Cong-hreyfingarinnar brennur eftir sprengjuárás Bandaríkjamanna.}} | date = [[1. nóvember]] [[1955]] – [[30. apríl]] [[1975]] (19 ár, 5 mánuðir, 4 vikur og 1 dagur) | place = [[Suður-Víetnam]], [[Norður-Víetnam]], [[Kambódía]], [[Laos]], [[Suður-Kínahaf]], [[Taílandsflói]] | territory = | result = Norður-víetnamskur sigur. Kommúnistar taka völdin í Suður-Víetnam, Kambódíu og Laos | combatant1 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam}} [[Norður-Víetnam]] * {{flagicon image|FNL Flag.svg}} [[Víet-Kong]] * {{flagicon|Kambódía|1975}} [[Rauðu kmerarnir]] * {{flagicon|Kambódía}} [[Kambódía|Útlagastjórn Kambódíu]] * {{flagicon|Laos}} [[Pathet Lao]] * {{flagicon|Kína}} [[Kína]] * {{flagicon|Sovétríkin|1955}} [[Sovétríkin]] * {{flagicon|Norður-Kórea}} [[Norður-Kórea]]}} | combatant2 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam|1890}} [[Suður-Víetnam]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[Bandaríkin]] * {{flagicon|Kambódía|1970}} [[Khmer-lýðveldið]] * {{flagicon|Laos|1952}} [[Laos|Konungsríkið Laos]] * {{flagicon|Kambódía}} [[Kambódía|Konungsríkið Kambódía]] * {{flagicon|Suður-Kórea|1949}} [[Suður-Kórea]] * {{flagicon|Taíland}} [[Taíland]] * {{flagicon|Ástralía}} [[Ástralía]] * {{flagicon|Filippseyjar}} [[Filippseyjar]] * {{flagicon|Nýja-Sjáland}} [[Nýja-Sjáland]]}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam}} [[Hồ Chí Minh]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Lê Duẩn]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Võ Nguyên Giáp]] * {{flagicon|Víetnam}} [[Lê Đức Thọ]] * {{flagicon|Laos}} [[Souphanouvong]] * {{flagicon|Kambódía}} [[Norodom Sihanouk]] * {{flagicon|Kambódía|1975}} [[Pol Pot]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Víetnam|1890}} [[Ngô Đình Diệm]] * {{flagicon|Víetnam|1890}} [[Nguyễn Văn Thiệu]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[John F. Kennedy]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[Lyndon B. Johnson]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[Richard Nixon]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[Gerald Ford]] * {{flagicon|Kambódía|1970}} [[Lon Nol]] * {{flagicon|Laos|1952}} [[Souvanna Phouma]] * {{flagicon|Suður-Kórea|1949}} [[Park Chung-hee]]}} | casualties1 = Um 667.130–951.895 hermenn drepnir. | casualties2 = Um 333,620–392,364 hermenn drepnir. | casualties3 = {{small| * Um 627,000–2,000,000 almennir víetnamskir borgarar drepnir. * Alls látnir: 1.326.494–4.249.494 manns}} }} '''Víetnamstríðið''' er oftast notað yfir þau hernaðarátök sem áttu sér staðar í [[Víetnam]] frá [[1959]] til [[1975]]. Hernaðarsvæðið var þó engan veginn bundið við Víetnam heldur náði einnig yfir [[Laos]] og [[Kambódía|Kambódíu]]. Þessi átakatími hefur einnig verið nefndur ''Seinni Indókínastyrjöldin'' og er hugtakið [[Fyrri Indókínastyrjöldin]] notað um baráttuna gegn [[Frakkland]]i [[1945]] til [[1954]]. Í þessari seinni [[styrjöld]] tókust á annars vegar her [[Norður-Víetnam]], [[Þjóðarfylkingin fyrir frelsun Suður-Víetnam]], einnig þekkt sem [[Viet-Cong]], og bandamenn þeirra og hins vegar her [[Suður-Víetnam]] og bandamenn hans, einkum [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]]. Þegar átökunum lauk 1975 höfðu um 3 til 4 milljónir Víetnama látið lífið, 1,5 til 2 milljóna íbúa [[Laos]] og [[Kambódía|Kambódíu]], og þar að auki um 60.000 [[Bandaríkin|bandarískir]] hermenn.<ref>[https://web.archive.org/web/20080604140842/http://www.vietnamwar.com/ Vietnamwar.com archive.org record].</ref> Endaði þar með yfir hundrað ára vopnuð barátta Víetnama gegn erlendum hersveitum.</onlyinclude> Meginorsök stríðsins var tvískipting landsins eftir [[fyrri Indókínastyrjöldin]]a [[1946]] til [[1954]] þar sem sjálfstæðissinnum, [[Viet-Minh]], tókst ekki að ná völdum í suðurhluta landsins í baráttu þeirra fyrir [[sjálfstæði]] landsins frá [[Frakkland]]i. Að sumu leyti var Víetnamstríðið eins konar [[leppstríð]] þar sem [[risaveldi]]n í [[Kalda stríðið|Kalda stríðinu]] tókust á óbeint gegnum bandamenn sína í Víetnam. Aðalbandamenn Norður-Víetnam og skæruliða Þjóðfylkingarinnar voru annars [[Sovétríkin]] og [[Kínverska alþýðulýðveldið]], en aðalbandamenn stjórnarinnar í Suður-Víetnam voru Bandaríkin, [[Ástralía]], [[Taíland]], [[Filippseyjar]] og [[Nýja-Sjáland]]. Aðallega voru það þó Bandaríkin sem sendu stóra herflokka til að taka þátt í átökunum í Víetnam frá [[1965]]. Víetnamstríðinu lauk [[30. apríl]] [[1975]] með [[fall Saígon|falli Saígon]] í hendur hers Norður-Víetnama. ==Yfirlit== Víetnamstríðinu er oft skipt í tvö aðskilin tímabil. Fyrra stríðið var stríð [[frakkland|Frakka]] til að endurheimta eða halda [[Nýlenda|nýlendu]] sinni Víetnam í [[Indókína]] og hindra að þjóðernissinnaðir [[kommúnismi|kommúnistar]] næðu henni á vald sitt. Stríðið hófst við lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] þegar [[Japan]]ir yfirgáfu Víetnam og afhentu [[Hồ Chí Minh]] og hans mönnum yfirráðin í landinu. Frakkar reyndu að semja við þá í fyrstu en slitnaði uppúr samningaviðræðunum í nóvember [[1946]] og bardagar hófust. Stríðinu lauk með miklum ósigri Frakka í [[Orrustan við Dien Bien Phu|orrustunni við Dien Bien Phu]] [[1954]]. Í [[Genfarráðstefnan 1954|Genfarsamningnum]] var síðan ákveðið að skipta landinu til bráðarbyrgðar í Norður- og Suður-Víetnam og átti síðar að sameina landið í kosningum [[1957]]. Þá ríkti kommúnistastjórn Hồ Chí Minh í Norður-Víetnam, en keisarastjórn og síðar andkommúnískt lýðveldi hliðhollt Bandaríkjamönnum í Suður-Víetnam. Hồ Chí Minh-stjórnin vildi fylgja Genfarsamningnum en suður-víetnamska stjórnin neitaði að gera það með stuðning frá Bandaríkjunum. Með þeim deilum hófst síðara Víetnamstríðið (sem er stríðið sem oftast er verið að tala um þegar minnst er á Víetnamstríðið) árið 1960. Norður-Víetnamar beittu skæruhernaði sem á endanum bar sigur af hólmi gegn herfylkingum og loftárásum Bandaríkjamanna og er þetta eini hernaðarósigur sem Bandaríkin hafa orðið fyrir. Eftir stríðið höfðu þjóðernissinnaðir kommúnistar öll völd í landinu frá árinu 1975 en landið var illa farið og lamað eftir nánast þrjátíu ára samfellt stríð. === Stríðið í Frönsku Indókína === {{aðalgrein|Fyrri Indókínastyrjöldin}} Á [[19. öld]] töldu nýlenduveldin að löndin í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] væru arðvænlegasti heimshlutinn. Víetnam ásamt Laos og Kambódíu, var hluti af frönsku nýlendunni Indókína. Japanir hertóku landið í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni en þá var við völd í Frakklandi [[Vichystjórnin]] sem var leppstjórn [[Þriðja ríkið|Þjóðverja]]. Þjóðverjar höfðu þá auðvitað verið búnir að ná undir sig meirihluta Frakklands. Frönsku embættismennirnir í Indókína hlýddu þeirri stjórn sem sagði þeim að hlýða fyrirmælum Japana. Japanir komu síðan illa fram við landsmenn og það ýtti undir andspyrnuhreyfingar undir forystu [[Hồ Chí Minh]]. Við lok heimsstyrjaldarinnar seinni misstu Japanir svo völd sín í landinu.<ref>Gísli Gunnarsson. „Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?“. Vísindavefurinn 18.9.2000. https://visindavefur.is/?id=919. (Skoðað 4.5.2009).</ref> Þegar Frakkar sneru svo aftur til Indókína eftir seinni heimsstyrjöldina var allt breytt. Hồ Chí Minh, foringi [[Kommúnistaflokkur Víetnams|kommúnistaflokks Indókína]], hafði lýst yfir stofnun [[Norður-Víetnam|Alþýðulýðveldisins Víetnams]] hinn 2. september 1945. Hồ Chí Minh sem nýtti sér skæruliðahernað átti í borgarastyrjöld gegn andkommúnistum. Kommúnistum tókst þó að afla mikils fylgis í kosningum í febrúar 1946 og Hồ Chí Minh hélt áfram að reyna að yfirbuga andstæðinga sína. Á meðan þessu stóð sat franska stjórnin og Hồ Chí Minh við samningaborðið, því Frakkar vildu ekki viðurkenna stjórn hans. Að lokum viðurkenndu Frakkar Víetnam sem frjálst ríki innan franska ríkjasambandsins í mars árið 1946. Samningar stóðu þó lengur yfir um stærð ríkisins og afstöðu þess til Frakklands. Ekki tókst að ná sáttum og slitnaði uppúr samningaviðræðum í nóvember sama ár þegar bardagar hófust.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965'': 243-245</ref> Stríðinu lauk ekki fyrr en árið 1954. Þá höfðu Frakkar verið sigurstranglegri í varnarstríði, með hernaðaraðstoð frá Bandaríkjamönnum. Frakkar sáu fram á að Víetnamar gætu tekið við stríðinu sjálfir og frönsku hersveitirnar gætu haldið heim á leið. Þá átti að mynda stjórn í landinu undir forustu [[Bảo Đại]] keisara. Fyrst þurfti þó að gjörsigra skæruliðanna í átökum. Þá var valinn vígvöllur í þröngum dal í norðvesturhluta landsins nálægt borginni Den Bien Phu þar sem átti að neyða skæruliðanna til orrustu. Foringi skæruliðanna beit á agnið en Frakkar höfðu greinilega vanmetið styrk þeirra því þeim beið mikil ósigur þar. Borgin Den Bien Phu féll svo í maí 1954. Þá hófust friðarviðræður því Frakkar höfðu fengið nóg af stríðinu og á Genfarráðstefnunni var ákveðið að skipta landinu til bráðarbyrgðar í Norður og Suður-Víetnam við 17. breiddargráðu.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965'': 243-245</ref> === Bandarísk afskipti === [[Mynd:HoCMT.png|thumb|Hồ Chí Minh-stígurinn sem lá um Laos og Kambódíu alla leið til Suður-Víetnam, 1967]] Frakkar yfirgáfu þá landið en Bandaríkjamenn tóku við forráðum. Hồ Chí Minh tók við völdum í Norður-Víetnam með sinni kommúnistastjórn og Bảo Đại í Suður-Víetnam. Ekki var keisarinn lengi við völd því forsætisráðherra hans, sem starfaði náið með Bandaríkjamönnum, breytti landinu fyrst í lýðveldi með sig sjálfan sem forseta. Í Genfarsáttmálanum var ákvæði um að árið 1957 yrði landið sameinað með frjálsum kosningum undir eftirliti [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. Norður-Víetnam vildi fylgja því en Suður-Víetnamar neituðu því með stuðningi frá Bandaríkjastjórn.<ref>Gísli Gunnarsson. „Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?“. Vísindavefurinn 18.9.2000. https://visindavefur.is/?id=919. (Skoðað 4.5.2009).</ref> Hồ Chí Minh hafði styrkt stöðu sína töluvert í norðurhlutanum og mikil iðnvæðing hófst. Stjórn hans var traust og hún beitti sér mikið til þess að sameina Víetnam. Fjöldi hermanna Norðurhlutans hafði orðið eftir í suðurhlutanum eftir friðarsáttmálann 1954 og mynduðu þeir nýja og öfluga skæruliðahreyfingu sem Suður-Víetnamar kölluðu Víetkong þ.e. víetnamskir kommúnistar. Ekki er vitað með vissu um tengsl milli Norður-Víetnama og Víetkong hreyfingarinnar, en þeir fyrrnefndu yfirtóku forustu hennar eftir 1965. Á meðan stjórnaði [[Ngô Đình Diệm]] suðurhlutanum í andkommúnískum anda, studdur af Bandaríkjamönnum sem höfðu miklar áhyggjur af útbreiðslu kommúnismans. Hann hafði ekki í huga að sameina Víetnam eins og Genfarsáttmálinn kvað um og smám saman hófst uppreisn gegn stjórn hans. Stjórn hans var spillt og ótraust og á endanum var honum steypt af stóli í nóvember 1963 með byltingu hersins. Fram að þessu hafði stuðningur Bandaríkjamanna aðallega verið efnahagslegur en Kennedy stjórnin ákvað að auka fjölda „tækniráðgjafa“ í landinu upp í 15.000 talsins. Talið er að Bandaríkjamenn hafi staðið að baki byltingarinnar og [[Handtaka og aftaka Ngo Dinh Diem|látið myrða Diệm]]. Þeir vonuðust þá eftir virkari stjórn í kjölfarið en það rættist ekki.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965''.<!--Hér vantar blaðsíðutal--></ref> Mikil straumhvörf urðu í stríðinu í ágúst árið 1964, þegar Bandaríkjamenn ásökuðu Norður-Víetnama um að hafa ráðist á skip úr bandaríska flotanum. Þetta taldi bandaríska þingið næga ástæðu til þess að gefa forsetanum heimild til að reiða fram beinni aðstoð við Suður-Víetnama með hersveitum og flugvélum. Þetta atvik er þó umdeilt og talið er að það hafi verið skipulagt af Bandaríkjamönnum.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965''.<!--Hér vantar blaðsíðutal--></ref> [[Mynd:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|left|upright|Bandarískar herþotur að varpa sprengjum í Norður-Víetnam]] Í upphafi síðara stríðsins réðu skæruliðar Vietkong hreyfingarinnar mestu í sveitum landsins en stjórn Suður-Víetnama og Bandaríkjanna réðu borgunum. Stríðið var aðallega háð í suðurhluta landsins en Bandaríkjamenn gerðu þó miklar loftárásir á norðurhluta landsins í þeim tilgangi að hindra birgðaflutninga til skæruliðanna. Þegar líða tók á stríðið fóru þjálfaðar hersveitir frá Norður-Víetnam að streyma á vígvellina skæruliðahreyfingunni til aðstoðar.<ref>Gísli Gunnarsson. „Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?“. Vísindavefurinn 18.9.2000. https://visindavefur.is/?id=919. (Skoðað 4.5.2009).</ref> En um leið fjölgaði mjög í bandarískum hersveitum og árið 1967 var herlið þeirra orðin hálf milljón manna.<ref>Huldt, Bo. ''Saga mannkyns ritröð AB, 14. bindi: Þrír heimshlutar 1945-1965''.<!--Hér vantar blaðsíðutal--></ref> Þeir dreifðu eiturefnum og napalm sprengjum úr lofti yfir stór skóglendi og þorp í því skyni að eyðileggja þá staði sem skæruliðar gætu leynst á. Skæruliðarnir höfðu líka eitt herbragð sem fólst í því að grafa gríðarlega flókin neðanjarðargöng. Í því kerfi voru um 16.000 hermenn sem gátu komið andstæðingum sínum sífellt óvart með árásum sínum.<ref>Andreu, Guillemette o.fl: ''Heims sögu atlas Iðunnar'': 220-221.</ref> [[Mynd:VietnamWarMemorialinHouston.JPG|thumb|Minnismerki um víetnamstríðið í Texas í Bandaríkjunum.]] Á miðjum 7. áratugnum fór að bera mikið á mótmælum gegn stríðinu, þá aðallega í Bandaríkjunum. Árið 1968 fóru Bandaríkjamenn að hallast að því að gefast upp. Ári síðar fóru þeir að kalla hersveitir sínar til baka og árið 1973 var undirritaður vopnahléssamningur. Stríðinu lauk þó ekki endanlega fyrr en árið 1975 þegar Norður-Víetnamar höfðu unnið algjöran sigur á Suður-Víetnömum.<ref>Andreu, Guillemette o.fl: ''Heims sögu atlas Iðunnar'': 220-221.</ref> Stríðið í Víetnam voru fyrstu hernaðarátökin sem voru sýnd í sjónvarpinu um allan heim. Þegar tölur látinna og særðra hermanna jukust fór fólkið að streyma út á götur og mótmæla. Þessi miklu mótmæli gegn stríðinu var meginástæða þess að Nixon þáverandi forseti Bandaríkjanna ákvað að hætta stríðsrekstrinum.<ref>Andreu, Guillemette o.fl: ''Heims sögu atlas Iðunnar'': 220-221.</ref> ==Tengt efni== * [[Víetnamstríðið í dægurmenningu]] *[[Þátttaka kvenna í Víetnamstríðinu]] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{Commonscat|Vietnam War|Víetnamstríðinu}} * {{Vísindavefurinn|919|Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?|höfundur=Gísli Gunnarsson|dags=18. september 2000|skoðað=27. febrúar 2024}} * {{Tímarit.is|000872082|Morgunblaðið og Víetnam 1967-1973: Undanhald samkvæmt áætlun|blað=[[Sagnir (tímarit)|Sagnir]]|höfundur=Sigfús Ólafsson|útgáfudagsetning=1. júní 2004|blaðsíða=50-57}} {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:Víetnamstríðið| ]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] [[Flokkur:Stríð í Asíu]] n3lduspn1m3gx2r56eucxhocjx9exe1 0 42256 1961294 1948524 2026-04-26T20:49:34Z TKSnaevarr 53243 1961294 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Níkíta Khrústsjov | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Никита Хрущёв}} | mynd = 1956 Press Photo Communist Party Secretary Nikita S. Khrushchev in Moscow (cropped).jpg | myndatexti1 = Níkíta Khrústsjov árið 1954. | titill= [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]] | stjórnartíð_start = [[14. mars]] [[1953]] | stjórnartíð_end = [[14. október]] [[1964]] | forveri = [[Jósef Stalín]] | eftirmaður = [[Leoníd Brezhnev]] | titill2= Forsætisráðherra Sovétríkjanna | stjórnartíð_start2 = [[27. mars]] [[1958]] | stjórnartíð_end2 = [[14. október]] [[1964]] | forveri2= [[Níkolaj Búlganín]] | eftirmaður2 = [[Aleksej Kosygín]] | forseti2 = [[Klíment Voroshílov]]<br>[[Leoníd Brezhnev]]<br>[[Anastas Míkojan]] | fæðingarnafn = Níkíta Sergejevítsj Khrústsjov | fæddur = [[17. apríl]] [[1894]] | fæðingarstaður = [[Kalínovka]], [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæminu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1971|9|11|1894|4|17}} | dánarstaður = [[Moskva|Moskvu]], [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna]] | starf = Verkfræðingur, stjórnmálamaður | maki = Jefrosínja Khrústsjova (1914–19, lést)<br>Marúsha Khrústsjova (1922, skilin)<br>Nína Kúkhartsjúk (Khrústsjova) (1923–71) | börn = Júlía (1915–81), Leoníd (1917–43), Rada (1929–2016), Sergej (1935–2020), Elena (1937–72) | háskóli = [[Iðnháskólinn í Moskvu]] | undirskrift = Nikita Khrushchev Signature2.svg }} '''Níkíta Sergejevítsj Khrústsjov''' ([[kyrillískt letur]]: Ники́та Серге́евич Хрущёв) ([[17. apríl]] [[1894]] — [[11. september]] [[1971]]) var eftirmaður [[Jósef Stalín|Stalín]]s sem [[aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]] og leiðtogi [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Hann var litríkur persónuleiki, lítill, þybbinn og sköllóttur, og vakti oft athygli fyrir óvenjulega framkomu. Frægt varð þegar hann eitt sinn hélt ræðu á allsherjarþingi [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], fór úr öðrum skónum og lamdi honum í ræðupúltið til að leggja áherslu á orð sín. Eftir að Khrústsjov komst til valda fordæmdi hann glæpi Stalíns og gerði sitt besta til að þurrka út arfleifð hans og draga úr persónudýrkun á honum. Í stjórnartíð Khrústsjovs var reynt að gera umbætur í frjálsræðisátt, auk þess sem Sovétríkin hófu geimrannsóknir fyrir alvöru. Flokksfélagar Khrústsjov steyptu honum af stóli árið 1964 og komu [[Leoníd Brezhnev]] til valda í hans stað. ==Æviágrip== Khrústsjov fæddist árið 1894 í þorpinu [[Kalínovka]], sem er í dag við landamæri Rússlands og Úkraínu. Hann vann sem járnvinnslumaður á unga aldri og var pólitískur umboðsmaður, eða ''kommissar'', í hernum á meðan [[rússneska borgarastyrjöldin]] stóð yfir.<ref>{{Tímarit.is|3612698|Ferill Nikita Krustsjov. I. grein: Krustjov kynntist rússnesku hnútasvipunni, vodka og kommúnismanum|blað=[[Sunnudagsblaðið]]|útgáfudagsetning=20. apríl 1958|blaðsíða=207-211; 219|höfundur=Victor Alexandrov}}</ref> Khrústsjov kynntist [[Bolsévikar|bolsévikanum]] [[Lazar Kaganovítsj]] árið 1916 og með hans hjálp vann hann sig upp metorðastigann í stjórn Sovétmanna.<ref name=mbl92>{{Tímarit.is|1758560|Khrústsjov: Valdhafinn sem fordæmdi Stalín|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1992|blaðsíða=14-15|höfundur=Guðmundur Halldórsson}}</ref> Khrústsjov studdi [[Hreinsanirnar miklu|hreinsanir Stalíns]] á fjórða áratugnum og staðfesti handtökur á þúsundum meintra andófsmanna. Völd Khrústsjovs jukust í hreinsununum og hann varð aðalritari Moskvudeildar Kommúnistaflokksins árið 1935. Árið 1938 var Khrústsjov gerður að leiðtoga landsdeildar Kommúnistaflokksins í [[Sovétlýðveldið Úkraína|Úkraínu]] og varð því eiginlegur stjórnandi úkraínska sovétlýðveldisins, þar sem hreinsunum var haldið áfram.<ref>{{Tímarit.is|3612723|Ferill Nikita Krústsjov. II. grein: Krústsjov hreinsar til í Úkraínu|blað=[[Sunnudagsblaðið]]|útgáfudagsetning=27. apríl 1958|blaðsíða=230-235|höfundur=Victor Alexandrov}}</ref> Ári síðar skipaði Stalín hann aðalfulltrúa í [[Stjórnmálanefnd Kommúnistaflokks Sovétríkjanna|stjórnmálanefnd Kommúnistaflokksins]] í þakkarskyni fyrir vel unnin störf.<ref name=mbl92/> Eftir að Sovétmenn gerðu [[Innrásin í Pólland|innrás í Pólland]] árið 1939 var Khrústsjov falið að innlima austurhluta Póllands í Sovétríkin. Á tíma [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] var Khrústsjov stjórnmálahershöfðingi í [[Rauði herinn|Rauða hernum]] og fór með yfirstjórn málefna Úkraínu til ársins 1949. Það ár kvaddi Stalín Khrústsjov til Moskvu, gerði hann að yfirmanni flokksins í borginni og fól honum umsjón yfir sovéskum landbúnaði.<ref name=mbl92/> Dauði Stalíns árið 1953 hratt af stað valdabaráttu milli Khrústsjovs og annarra leiðtoga í Kommúnistaflokknum. Honum tókst að ryðja keppinautum sínum, [[Lavrentíj Bería]] og [[Georgíj Malenkov]], úr vegi með valdaráni sem hann framdi með aðstoð [[Georgíj Zhúkov]] hermarskálks þann 26. júní. Bería var tekinn af lífi og Malenkov var í kjölfarið smám saman jaðarsettur.<ref>{{Tímarit.is|3612742|Ferill Nikita Krústsjov. III. grein: Dauði Stalíns – Krústsjovs í valdabaráttu|blað=[[Sunnudagsblaðið]]|útgáfudagsetning=3. maí 1958|blaðsíða=248-251|höfundur=Victor Alexandrov}}</ref> Árið 1954 lét Khrústsjov færa [[Krímskagi|Krímskaga]] frá stjórn [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldisins]] og gerði hann hluta að [[Sovétlýðveldið Úkraína|úkraínska sovétlýðveldinu]]. Þessi tilfærsla var gerð í tilefni af því að þá voru liðin 300 ár síðan Úkraína og Rússland sameinuðust.<ref>{{Vefheimild|titill=Gjöfin gæti reynst afdrifarík|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1500068/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=1. mars 2014|skoðað=22. október 2022|höfundur=Bogi Þór Árnason|aðgengi=áskrift}}</ref> Þann 25. febrúar 1956 flutti Khrústsjov á 20. flokksþingi kommúnistaflokksins „[[Leyniræðan|leyniræðuna]]“ svokölluðu þar sem hann fordæmdi hreinsanir Stalíns og harðstjórn Stalínstímans og lofaði að innleiða frjálslyndara stjórnarfar í Sovétríkjunum. Innanríkisumbætur hans, sem áttu að bæta líf óbreyttra borgara, höfðu oft lítil áhrif, sérstaklega í landbúnaði. Khrústsjov vonaðist til þess að geta reitt sig á eldflaugar fyrir landvarnir Sovétríkjanna og skar því niður fjármagn til hersins sjálfs. Þrátt fyrir þennan niðurskurð var valdatíð Khrústsjovs spennuþrungnasta tímabil [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] og náði spennan hátindi í [[Kúbudeilan|Kúbudeilunni]] árið 1962. Kúbudeilan hófst með því að Khrústsjov hugðist koma fyrir langdrægum eldflaugum á [[Kúba|Kúbu]], þar sem kommúnistar höfðu komist til valda í [[Byltingin á Kúbu|byltingu]] þremur árum fyrr. Hugsanlega gerði Khrústsjov þetta til að styrkja stöðu sína eftir ýmis pólitísk vonbrigði heima fyrir og erlendis.<ref name=vísindavefur>{{Vísindavefurinn|51907|Um hvað snerist Kúbudeilan?|höfundur=Róbert F. Sigurðsson|dags=16. september 2009|skoðað=7. apríl 2024}}</ref> Heimurinn rambaði á barmi kjarnorkustyrjaldar þar sem Bandaríkjamenn vildu alls ekki að kjarnorkuvopnum yrði komið fyrir á dyraþrepi þeirra og íhuguðu alvarlega að gera árás þegar sovésk flutningaskip nálguðust Kúbu. Eftir mikla spennu féllst Khrústsjov á að fjarlægja kjarnavopnin frá Kúbu í skiptum fyrir að Bandaríkjamenn fjarlægðu sín eigin kjarnavopn á [[Tyrkland]]i.<ref name=vísindavefur/> Fjarlægingu bandarísku kjarnavopnanna var hins vegar haldið leyndri fyrst um sinn. Því hlaut Khrústsjov engan hróður af málinu heldur var tilfinningin fremur sú að hann hefði lúffað þegar Bandaríkin settu honum úrslitakosti. Deilan veikti mjög stöðu hans innan Sovétríkjanna.<ref name=vísindavefur/> Vinsældir Khrústsjovs döluðu smám saman vegna vankanta í stefnumálum hans. Við þetta óx andstæðingum hans ásmegin og svo fór að þeir steyptu honum af stóli í október árið 1964.<ref>{{Tímarit.is|1689592|Fall Khrústsjovs|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=25. september 1988|blaðsíða=10-11|höfundur=Guðmundur Halldórsson}}</ref> Ólíkt fyrri valdsmönnum sem höfðu beðið ósigur í valdabaráttu Sovétríkjanna var Khrústsjov þó ekki tekinn af lífi, heldur var honum gefið hús á rússnesku landsbyggðinni og íbúð í Moskvu.<ref>{{Tímarit.is|4456618|Frá völdum til einangrunar|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=18. janúar 1968|blaðsíða=22-23; 29-31}}</ref> Þar bjó hann á kostnað ríkisins þar til hann lést vegna hjartagalla árið 1971.<ref>{{Tímarit.is|3239882|„Með sorg í huga“|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|útgáfudagsetning=16. september 1971|blaðsíða=8}}</ref> ==Tengt efni== * {{Cite book|title=Kúbudeilan 1962|author=Max Hastings|year=2023|publisher=Ugla útgáfa|isbn=9789935218186|place=Reykjavík|translator=Magnús Þór Hafsteinsson}} * {{Cite book|author=[[Níkíta Khrústsjov]]|author2=[[Vladímír Lenín]]|editor=[[Hannes Hólmsteinn Gissurarson]]|title=Leyniræðan um Stalín: ásamt Erfðaskrá Leníns|publisher=[[Almenna bókafélagið]]|year=2016|place=Reykjavík|isbn=978-9935-469-93-9|translator=Stefán Pjetursson|url=https://books.google.is/books?id=dcjRDAAAQBAJ|others=Inngangur eftir Áka Jakobsson}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]] | frá = 1953 | til = 1964 | fyrir = [[Jósef Stalín]] | eftir = [[Leoníd Brezhnev]] }} {{Erfðatafla | titill = Forsætisráðherra Sovétríkjanna | frá = 1958 | til = 1964 | fyrir = [[Níkolaj Búlganín]] | eftir = [[Aleksej Kosygín]] }} {{Töfluendir}} {{Leiðtogar Sovétríkjanna}} {{Forsætisráðherrar Sovétríkjanna}} {{Stubbur|æviágrip}} {{fde|1894|1971|Krústsjov, Nikita}} {{DEFAULTSORT:Krústsjov, Nikita}} [[Flokkur:Aðalritarar sovéska kommúnistaflokksins]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Sovétríkjanna]] 1a5dhq90ym22nv16amc956n5khfjyol 0 43434 1961312 1773150 2026-04-27T09:44:09Z TKSnaevarr 53243 1961312 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Nestorius Hooghe 1688.png|thumb|right|Teikning af Nestoríosi eftir [[Romeyn de Hooghe]] frá 1688.]] '''Nestoríos''' (fæddur um [[386]], látinn um [[451]]) eins og hann hét á [[gríska|grísku]], ''Νεστόριος'', er þekktari á Vesturlöndum sem '''Nestoríus''', var [[Patríarkinn í Konstantínópel|patríark í Konstantínópel]] frá [[10. apríl]] [[428]] til [[22. júní]] [[431]]. Hann var sennilega fæddur í [[Persía|Persíu]] en menntaðist í [[Antiokkía|Antokkíu]], einni aðalstöð kristinnar menningar á þeim tíma. Antiokkía er þar sem nú er borgin [[Antakya]] í [[Tyrkland]]i en sem þá var hluti af grískumælandi hluta [[Austrómverska keisaradæmið|Rómaveldis]]. Nestoríos er álitinn upphafsmaður þeirra guðfræðikenninga sem kallaðar eru [[Nestoríanar|nestoríanismi]]. Upphaf þeirra eru efasemdir hans um notkun hugtaksins ''þeotokos'' ([[gríska|grísku]] Θεοτόκος) eða ''Guðsmóðir'', ''Móðir Guðs'', hugtak sem notað var um [[María mey|Maríu mey]]. Þessar skoðanir mættu mikilli andstöðu sérlega frá Kýrill biskupi og patríarka í [[Alexandría (Egyptalandi)|Alexandríu]] (á grísku hét hann Kyrillos, Κύριλλος, og latínu Cyrillus). Fyrir utan guðfræðiþrætur flæktist inn í deilurnar valdabarátta milli stuðningsmanna patríarkanna í Alexandríu og Antiokkíu, deilur um hlutverk keisarans gagnvart [[Patríarki|patríarkanum]] í Konstantínópel og einnig valdafíkn [[Páfi|páfans]] í [[Róm]]. Guðfræðideilurnar snerust um [[eðli]] [[Jesús|Jesú]] og guðleika. Að formi til var deilt um hugtökin „guðsmóðir“ (''þeotokos / Θεοτόκος'') sem lýsingu á hlutverki [[María mey|Maríu meyjar]]. Nestoríos vildi ekki nota það og valdi í þess stað í prédikunum sín að hota „Kristsmóðirin“ (''Kristotokos/Χριστοτόκος''/). Fyrra hugtakið afneitaði mannlegu eðli Jesú samkvæmt Nestoríosi og gerði hann einungis guðlegan. Haft er eftir Nestoríosi: „Guð getur ekki verið tveggja eða þriggja mánaða ungabarn“. Samkvæmt honum hafði María mey fætt hina mannlegu hlið Jesúsar en ekki þá guðlegu. Kýrill biskup andmælti og sagði Nestoríos með þessu afneita raunveruleika þess að Guð sendi eingetinn son sinn til manna með því að gera Jesús að tveimur persónum, mannlegri og guðlegri, í sama líkama. [[Theodosius II]], keisari, ([[401]]–[[450]]) kallaði saman [[Kirkjuþingið í Efesos|kirkjuþing í Efesos]] árið [[431]] til að ræða málin. Keisarinn hafði stutt patríarkann í Konstantínópel gegn Kýrilli í Alexandríu og [[Selestínus I]] páfa í Róm. En á þinginu snérist honum hugur og eftir heiftarlegar deilur samþykkti þingið að kenningar Nestoríusar væru algjör [[villutrú]] og [[Bannfæring|bannfærðu]] hann. Keisarinn sendi Nestoríos nauðugan í klaustur í Egyptalandi, þar sem nú heitir al-Khargah, og var hann þar fangi Kýrills biskups það sem eftir var æfi. Bækur hans voru brenndar hvar sem þær fundust. Engar bækur eftir Nestoríos hafa varðveittst á ritmáli hans, grísku, en þó nokkuð í þýðingum á [[Sýríska|sýrísku]]. Þetta leiddi til fyrsta alvarlega klofningi í kirkjunni þar sem Nestoríanskar kirkjur breiddust út í [[Miðausturlönd|miðausturlöndum]] og um stóran hluta mið [[Asía|Asíu]]. Nestorius er í miklum hávegum hafður af [[Assýríska austurkirkjan|Assýrísku austurkirkjunni]] og er einn höfuðdýrlingur hennar, á sýrísku heitir heilagur Nestoríos ''Mar Nestorios''. == Heimildir == * John Anthony McGuckin, ''St. Cyril of Alexandria: The Christological Controversy'' ISBN 0-88141-259-7 — rekur meðal annars sögu kirkjuþingsins í Efesos og úskýrir guðfræði Nestoríusar. * Kelly, J.N.D., ''Early Christian Doctrines'', ISBN 0-87552-886-4 == Tengt efni == * [[Nestoríanar]] * [[Aríus]] == Tenglar == * [http://www.monachos.net/patristics/christology/nestorius_writings.shtml Rit Nestoríusar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006091820/http://www.monachos.net/patristics/christology/nestorius_writings.shtml |date=2008-10-06 }} * [http://www.metamind.net/nestor.html "The lynching of Nestorius"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027212230/http://www.metamind.net/nestor.html |date=2005-10-27 }} eftir Stephen M. Ulrich, fjallar aðallega um kirkjuþingið í Efesos. * [http://www.cired.org/east/0303_nestorius_of_constantinople.pdf The Person and Teachings of Nestorius of Constantinople] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030314193225/http://www.cired.org/east/0303_nestorius_of_constantinople.pdf |date=2003-03-14 }} eftir Mar Bawai Soro, byggir á kenningum Assýrísku kirkjunnar. * [http://www.nestorian.org/nestorius.html Óopber vefur nestoríönsku kirkjunnar] [[Flokkur:Frumkristni]] [[Flokkur:Patríarkar Konstantínópel]] bq8va0sqwn1qe83rfalobhaarhk6krx 1961313 1961312 2026-04-27T09:44:51Z TKSnaevarr 53243 1961313 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Nestorius Hooghe 1688.png|thumb|right|Teikning af Nestoríosi eftir [[Romeyn de Hooghe]] frá 1688.]] '''Nestoríos''' (fæddur um [[386]], látinn um [[451]]) eins og hann hét á [[gríska|grísku]], ''Νεστόριος'', er þekktari á Vesturlöndum sem '''Nestoríus''', var [[Patríarkinn í Konstantínópel|patríark í Konstantínópel]] frá [[10. apríl]] [[428]] til [[22. júní]] [[431]]. Hann var sennilega fæddur í [[Persía|Persíu]] en menntaðist í [[Antiokkía|Antokkíu]], einni aðalstöð kristinnar menningar á þeim tíma. Antiokkía er þar sem nú er borgin [[Antakya]] í [[Tyrkland]]i en sem þá var hluti af grískumælandi hluta [[Austrómverska keisaradæmið|Rómaveldis]]. Nestoríos er álitinn upphafsmaður þeirra guðfræðikenninga sem kallaðar eru [[Nestoríanar|nestoríanismi]]. Upphaf þeirra eru efasemdir hans um notkun hugtaksins ''þeotokos'' ([[gríska|grísku]] Θεοτόκος) eða ''Guðsmóðir'', ''Móðir Guðs'', hugtak sem notað var um [[María mey|Maríu mey]]. Þessar skoðanir mættu mikilli andstöðu sérlega frá Kýrill biskupi og patríarka í [[Alexandría (Egyptalandi)|Alexandríu]] (á grísku hét hann Kyrillos, Κύριλλος, og latínu Cyrillus). Fyrir utan guðfræðiþrætur flæktist inn í deilurnar valdabarátta milli stuðningsmanna patríarkanna í Alexandríu og Antiokkíu, deilur um hlutverk keisarans gagnvart [[Patríarki|patríarkanum]] í Konstantínópel og einnig valdafíkn [[Páfi|páfans]] í [[Róm]]. Guðfræðideilurnar snerust um [[eðli]] [[Jesús|Jesú]] og guðleika. Að formi til var deilt um hugtökin „guðsmóðir“ (''þeotokos / Θεοτόκος'') sem lýsingu á hlutverki [[María mey|Maríu meyjar]]. Nestoríos vildi ekki nota það og valdi í þess stað í prédikunum sín að hota „Kristsmóðirin“ (''Kristotokos/Χριστοτόκος''/). Fyrra hugtakið afneitaði mannlegu eðli Jesú samkvæmt Nestoríosi og gerði hann einungis guðlegan. Haft er eftir Nestoríosi: „Guð getur ekki verið tveggja eða þriggja mánaða ungabarn“. Samkvæmt honum hafði María mey fætt hina mannlegu hlið Jesúsar en ekki þá guðlegu. Kýrill biskup andmælti og sagði Nestoríos með þessu afneita raunveruleika þess að Guð sendi eingetinn son sinn til manna með því að gera Jesús að tveimur persónum, mannlegri og guðlegri, í sama líkama. [[Theodosius II]], keisari, ([[401]]–[[450]]) kallaði saman [[Kirkjuþingið í Efesos|kirkjuþing í Efesos]] árið [[431]] til að ræða málin. Keisarinn hafði stutt patríarkann í Konstantínópel gegn Kýrilli í Alexandríu og [[Selestínus I]] páfa í Róm. En á þinginu snérist honum hugur og eftir heiftarlegar deilur samþykkti þingið að kenningar Nestoríusar væru algjör [[villutrú]] og [[Bannfæring|bannfærðu]] hann. Keisarinn sendi Nestoríos nauðugan í klaustur í Egyptalandi, þar sem nú heitir al-Khargah, og var hann þar fangi Kýrills biskups það sem eftir var æfi. Bækur hans voru brenndar hvar sem þær fundust. Engar bækur eftir Nestoríos hafa varðveittst á ritmáli hans, grísku, en þó nokkuð í þýðingum á [[Sýríska|sýrísku]]. Þetta leiddi til fyrsta alvarlega klofningi í kirkjunni þar sem Nestoríanskar kirkjur breiddust út í [[Miðausturlönd|miðausturlöndum]] og um stóran hluta mið [[Asía|Asíu]]. Nestorius er í miklum hávegum hafður af [[Assýríska austurkirkjan|Assýrísku austurkirkjunni]] og er einn höfuðdýrlingur hennar, á sýrísku heitir heilagur Nestoríos ''Mar Nestorios''. == Heimildir == * John Anthony McGuckin, ''St. Cyril of Alexandria: The Christological Controversy'' ISBN 0-88141-259-7 — rekur meðal annars sögu kirkjuþingsins í Efesos og úskýrir guðfræði Nestoríusar. * Kelly, J.N.D., ''Early Christian Doctrines'', ISBN 0-87552-886-4 == Tengt efni == * [[Nestoríanar]] * [[Aríus]] == Tenglar == * [http://www.monachos.net/patristics/christology/nestorius_writings.shtml Rit Nestoríusar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006091820/http://www.monachos.net/patristics/christology/nestorius_writings.shtml |date=2008-10-06 }} * [http://www.metamind.net/nestor.html "The lynching of Nestorius"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027212230/http://www.metamind.net/nestor.html |date=2005-10-27 }} eftir Stephen M. Ulrich, fjallar aðallega um kirkjuþingið í Efesos. * [http://www.cired.org/east/0303_nestorius_of_constantinople.pdf The Person and Teachings of Nestorius of Constantinople] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030314193225/http://www.cired.org/east/0303_nestorius_of_constantinople.pdf |date=2003-03-14 }} eftir Mar Bawai Soro, byggir á kenningum Assýrísku kirkjunnar. * [http://www.nestorian.org/nestorius.html Óopber vefur nestoríönsku kirkjunnar] [[Flokkur:Fólk fætt á 4. öld]] [[Flokkur:Fólk dáið á 5. öld]] [[Flokkur:Frumkristni]] [[Flokkur:Patríarkar Konstantínópel]] hnzjklreuofkf6x5rcigvq41hqqlt9h 0 44159 1961311 1402263 2026-04-27T04:01:38Z Scip. 27232 + 1961311 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Chianina cow and calf, Tuscany.jpg|thumb|right|Chianina]] '''Chianina''' er [[nautgripir|nautgripakyn]] sem á uppruna sinn á Mið-[[Ítalía|Ítalíu]] í héruðunum [[Toskana]], [[Úmbría|Úmbríu]] og [[Marke]]. Það er kennt við [[Val di Chiana]]. Kynið er mjög fornt og er meðal annars nefnt í ritum [[Plinius eldri|Pliniusar eldra]]. Chianina-nautgripir eru mjög stórir (nautin ná allt að 1,7 [[meter|metrum]] á [[herðakambur|herðakamb]]) með svart skinn og hvít eða gráhvít hár. Fullorðin naut verða allt að 1700 [[kíló]] að þyngd. Chianina-nautgripir eru oftast hafðir á fóðrum heima við. Þeir hafa gott skap og voru upphaflega fyrst og fremst ræktaðir sem vinnudýr. Þeir eru oft hafðir sýnilegir við hátíðleg tækifæri, t.d. notaðir sem dráttardýr í athöfninni ''scoppio del carro'' á [[páskadagur|páskadag]] í [[Flórens]] og chianina-kvíga er gefin sem fyrstu verðlaun í ''[[calcio fiorentino]]''. Chianina-nautgripir eru nú aðallega ræktaðir vegna [[kjöt]]sins sem er mjög bragðgott og meyrt, en hættir við að verða seigt, t.d. við ofeldun eða frystingu. ''[[Bistecca fiorentina]]'' er aldrei gerð úr öðru kjöti. Chianina-nautgripir vaxa hratt, þola mikla hita og hafa mikið þol gegn sjúkdómum. Vegna þessara eiginleika eru þeir notaðir til [[kynbætur|kynbóta]] í [[hitabeltið|hitabeltinu]] í [[Afríka|Afríku]]. [[Flokkur:Toskana]] [[Flokkur:Nautgripakyn]] msftex80ab5h7g2ptwhyeblu0jg7psn 0 59169 1961321 1786773 2026-04-27T11:01:06Z Berserkur 10188 1961321 wikitext text/x-wiki '''Bráðræðisholt''' er [[holt]] í vesturborg [[Reykjavík]]ur og nafnið er einnig notað um byggðina sem þar er sem er nokkurn veginn norðvesturhluti [[Grandavegur|Grandavegar]], [[Lágholtsvegur]], [[Álagrandi]] og [[Bárugrandi]]. Holtið er kennt við bæinn Bráðræði þar sem nú er Grandavegur 37.<ref>[https://torfbaeir.com/Tomthus/T-Bradraedi.html Bráðræði i og bæir í nágrenninu] Torfbaeir.com</ref> {{stubbur|landafræði|saga|Reykjavík}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] t1epi461zwj07lug98ru7xkjb5tliby 1961322 1961321 2026-04-27T11:02:43Z Berserkur 10188 1961322 wikitext text/x-wiki '''Bráðræðisholt''' er [[holt]] í vesturborg [[Reykjavík]]ur og nafnið er einnig notað um byggðina sem þar er sem er nokkurn veginn norðvesturhluti [[Grandavegur|Grandavegar]], [[Lágholtsvegur]], [[Álagrandi]] og [[Bárugrandi]]. Holtið er kennt við bæinn Bráðræði þar sem nú er Grandavegur 37.<ref>[https://torfbaeir.com/Tomthus/T-Bradraedi.html Bráðræði i og bæir í nágrenninu] Torfbaeir.com</ref> {{stubbur|landafræði|saga|Reykjavík}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] 4x8zt7cq6oo2ymhu77vg4294ajr3sxv 0 82964 1961307 1891275 2026-04-26T22:59:34Z TKSnaevarr 53243 1961307 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Orrustan við Somme | width = | partof = [[Vesturvígstöðvar fyrri heimsstyrjaldarinnar|vesturvígstöðvum]] [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] | image = Cheshire Regiment trench Somme 1916.jpg | image_upright = 1.0 | alt = | caption = Hermenn úr Cheshire-herdeildinni í skotgröf nærri [[La Boiselle]] í júlí 1916 | date = 1. júlí – 18. nóvember 1916<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=07|day1=1|year1=1916|month2=11|day2=18|year2=1916}}) | place = [[Somme]] og norðaustanvert [[Pas-de-Calais]], Frakklandi | coordinates = {{Coord|50|00|56|N|02|41|51|E|type:event_region:FR|display=inline,title}} | territory = Fleygur rekinn í víglínuna á vesturvígstöðvunum | result = Þrátefli | combatant1 = {{collapsible list|bullets=y|title={{nobold|{{flagicon|Bretland}} [[Breska heimsveldið]]}} | {{flagicon|Bretland}} [[Bretland]] |{{flagcountry|size=23px|Canada|1907}} |{{flagcountry|size=23px|Ástralía}} |{{flagcountry|size=23px|Nýja-Sjáland}} |{{flagcountry|size=23px|Egyptaland|1882}} |{{flagcountry|size=23px|Suður-Afríka|1912}} |{{flagcountry|size=23px|Indland|British}} |{{nowrap|{{flagicon image|size=23px|Flag of Newfoundland (1904–1949).svg}} [[Nýfundnaland]]}} |{{flagcountry|size=23px|Bermuda|1910}} |{{flagicon image|size=23px|Flag of the British South Africa Company.svg}} [[Ródesía]]}} {{flagicon|Frakkland}} [[Þriðja franska lýðveldið|Frakkland]] | combatant2 = {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Þýska keisaradæmið|Þýskaland]] | commander1 = {{flagicon|Bretland}} [[Douglas Haig]]<br>{{flagicon|Bretland}} [[Edmund Allenby, 1. vísigreifinn Allenby|Edmund Allenby]]<br>{{flagicon|Bretland}} [[Henry Rawlinson, 1. baróninn Rawlinson|Henry Rawlinson]]<br>{{flagicon|Bretland}} [[Hubert Gough]]<br>{{flagicon|Frakkland}} [[Joseph Joffre]]<br>{{flagicon|Frakkland}} [[Ferdinand Foch]]<br>{{flagicon|Frakkland}} [[Émile Fayolle]]<br>{{flagicon|Frakkland}} [[Joseph Alfred Micheler]] | commander2 = {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Erich von Falkenhayn]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Paul von Hindenburg]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Erich Ludendorff]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}}{{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}} [[Róbert krónprins af Bæjaralandi|Róbert af Bæjaralandi]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Max von Gallwitz]]<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Fritz von Below]] | units1 = | units2 = | strength1 = '''1. júlí'''<br>{{flagicon|Bretland}} 13 herdeildir<br>{{flagicon|Frakkland}} 11 herdeildir<br>'''Júlí–nóvember'''<br>{{flagicon|Bretland}} 50 herdeildir<br>{{flagicon|Frakkland}} 48 herdeildir | strength2 = '''1. júlí'''<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} 10 ½ herdeild<br>'''Júlí–nóvember'''<br>{{flagicon|Þýskaland|1866}} 50 herdeildir | casualties1 = {{flagicon|Bretland}} {{circa|420.000}}<br>{{flagicon|Frakkland}} {{circa|200.000}} | casualties2 = '''Bresk talning'''<br>{{circa|440.000–600.000}}<hr>'''Þýsk talning'''<br> 237.159–429.209{{Efn| * John Mosier, G.J. Meyer: 237.159;<ref>{{cite book |last=Mosier |first=John |date=2002 |title=The Myth of the Great War: A New Military History of World War I|page=241}}</ref><ref>{{cite book |last=Meyer |first=G.J. |date=2007 |title=A World Undone|page=403}}</ref> * Gerd Hirschfeld o.fl.: 335.688<ref name=":Hirschfeld">{{cite book |last1= Hirschfeld|first1= Gerhard |last2= Krumeich |first2= Gerd |last3= Renz |first3=Irina |date=2009 |title=Scorched Earth: The Germans on the Somme, 1914–18|page=140}}</ref> * Watson gegnum Sanitätsbericht: 429.209{{sfn|Watson|2015|p=324, 637}}}}<hr>41.605 teknir höndum af Frökkum{{sfn|Philpott|2009|p=438}}<br>31.396 teknir höndum af Bretum{{sfn|Philpott|2009|p=438}} }} '''Orrustan við Somme''' ([[franska]]: ''Bataille de la Somme'') var [[orrusta]] í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]] sem hófst [[1. júlí]] [[1916]] og stóð fram til [[18. nóvember]] sama ár í [[Somme-sýsla|Somme-sýslu]], [[Frakkland]]i, við bakka [[Somme-fljót]]sins. Orrustan fólst í [[árásarstríð]]i Breta og Frakka á hendur Þjóðverjum, en þeir höfðu hernumið stóra hluta af Frakklandi eftir að þeir réðust inn í landið í ágúst [[1914]]. Orrustan við Somme var einn blóðugasti bardagi fyrri heimsstyrjaldarinnar, en þegar styrjöldin hafði fjarað út að hausti [[1916]] lágu fleiri en 1,5 miljón manna í valnum. Orrustan við Somme er meðal blóðugustu bardaga mannkynssögunnar. == Tenglar == {{commonscat|Battle of the Somme|orrustunni við Somme}} * {{Tímarit.is|1047521|Útrýming án atómsprengja|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=22. október 1961|blaðsíða=11}} ==Heimildir== * {{cite book |title=Bloody Victory: The Sacrifice on the Somme and the Making of the Twentieth Century |last=Philpott |first=W. |publisher=Little, Brown |year=2009 |isbn=978-1-4087-0108-9 |location=London}} * {{cite book |title=Penguin Classics Ring of Steel: Germany And Austria Hungary At War 1914-1918 |last=Watson |first=A.|publisher=Penguin Classic |year=2015 |isbn=978-0141042039 |location=}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur|sagnfræði}} [[Flokkur:Orrustur í fyrri heimsstyrjöldinni|Somme]] [[Flokkur:1916]] f4yaw3pcv0wmv9bwbfmw4vh19spjymb 0 99203 1961272 1797373 2026-04-26T17:32:15Z Salvor 70 /* Varp */ 1961272 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Lóuþræll | status = LC | image = Calidris alpina juv.jpg | image_caption = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Snípuætt]] (''Scolopacidae'') | genus = [[Títur]] (''Calidris'') | species = '''''C. alpina''''' | binomial = ''Calidris alpina'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | range_map = Calidris alpina migrations.png | range_map_caption = Ferðir hinna ýmsu hópa lóuþræla frá vetarstöðum til varpstöðva og helstu aðsetur í Evrópu | subdivision_ranks = Undirtegundir | subdivision = ''Erolia alpina''<br /> ''Pelidna alpina'' }} '''Lóuþræll''' ([[fræðiheiti]] ''Calidris alpina'') er lítill [[vaðfugl]] af [[snípuætt]]. Íslensk nafn sitt dregur hann af því að elta varpsvæði [[Heiðlóa|heiðlóunar]].<ref>{{cite web |url=http://skemman.is/stream/get/1946/1587/4477/5/Heydalur3.pdf|title=Upplýsingaskilti um fuglalíf í Heydal|publisher=skemman.is|accessdate=3. mars 2013}}</ref> == Útbreiðsla == [[Mynd:Calidris-alpina-001 edit.jpg|thumb|left|Lóuþræll í varpbúningi með sinn áberandi rauðbrúna lit og svartan blettinn á kviðnum]] Hann verpir á [[Norðurslóðir|Norðurslóðum]]. Fuglar sem verpa í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] eru [[farfugl]]ar sem fljúga langa leið til vetrarstöðva í [[Afríka|Afríku]], [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] og [[Miðausturlönd|Miðausturlöndum]]. Fuglar sem verpa í [[Alaska]] og [[Kanada]] ferðast stutta vegalengd til [[Kyrrahaf]]s- og [[Atlantshaf]]sstranda [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] nema þeir sem verpa í Norður-[[Alaska|Alaska, þeir eru]] í [[Asía|Asíu]] á veturna. == Einkenni == ''Lengd: 17 – 21 cm.'' | ''Þyngd: 50 - 100 gr.'' | ''Vænghaf: 32 – 36 cm.'' [[Mynd:Dunlin Calidris alpina, El Fayoum, Egypt - Lip Kee.jpg|thumb|left|Lóuþræll í daufum gráum vetrarbúningi sínum í [[Egyptaland|Egyptalandi]]]] Lóuþrællinn er oftast með algengustu vaðfuglum þar sem hann verpir og hefur vetursetu og er því oft notaður til viðmiðunar fyrir aðra vaðfugla. Hann er álíka stór og starri, en gildari og með þykkri gogg. Fullorðin fugl í varpbúningi er með áberandi svartan blett á kviðnum sem engin annar vaðfugl af svipaðri stærð hefur. Þeir hafa rauðbrúnar, hvítar og svartar skellur, ofan á höfði, niður á bringu, á baki og ofan á vængjum. Hvítir undir vængjum og á maga, utan ánuðurnefnds svarts bletts á kviðnum um varptímann. Fæturnir og örlítið niðursveigður goggurinn eru svartir. Stundum má þó sjá einhvern litarmun í rauðbrúna litnum sem og lengd á gogg eftir undirtegundum á hinum ýmsu stöðum þar sem þeir lifa í heiminum. Kynin eru eins nema að kvenfuglarnir hafa lengri gogg en karlfuglarnir. Ungir fuglar eru brúnir með tvær vafflaga hvítar rákir á bakinu. Á vetrum eru þeir oftast litminni, að mestu gráir að ofan en hvítir að neðan. == Fæða == [[Mynd:Calidris alpina sakhalina in flight.JPG|thumb|left|Hópur lóuþræla í hópflugi]] Lóuþrælar mynda oftast stóra flokka á vetrarstöðvum sínum á [[leirur|leirum]] eða sandströndum og má sjá stóra hópa fljúga í samhæfðu flugi milli áningarstaða á leið sinni til vetrarstöðva. Lóuþrællinn notar það sem kalla má „saumavéla“ matvenjur, það er fer um leirur, sem eru hanns kjörlendi, og með randi um þær og stöðugu kroppi í leirinn (eins og saumavél) tínir hann upp smádýr af nokkurnvegin hvaða sort sem hann finnur, hverskonar [[lindýr]], [[skordýr]], [[skeldýr]], [[Ormar|orma]] og [[krabbadýr]]. [[File:Calidris alpina alpina MHNT.ZOO.2010.11.119.22.jpg|thumb| left|''Calidris alpina alpina'']] == Varp == Hreiður lóuþrælsins er bara grunn laut fóðruð með gróðri sem hann finnur yfirleitt stað innan um þéttan gróður í mýrlendi. Egginn eru oftast fjögur og liggja bæði kynin á þeim. Ungarnir eru fljótt tilbúnir til að yfirgefa hreiðrið þót þeir klekist út tiltölulega snemma og eru orðnir fleygir um þrem vikum seinna. Karlfuglinn sinnir oftast ungunum einn enda yfirgefa kvenfuglarnir hreiðrið strax og jafnvel varpstöðvarnar fljótlega eftir að eggin hafa klakist út. Utan varptíma er lóuþræll mest í fjörum og votlendi. Hann er oft í stórum hópum utan varptíma. Lóuþræll er farfugl sem dvelur á Íslandi frá seinast í apríl til byrjunar septembers. Fuglar sem hingað koma fara á veturna að ströndum Vestur-Afríku. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == {{wikiorðabók|lóuþræll}} {{Commonscat|Calidris alpina|lóuþræl}} {{Wikilífverur|Calidris alpina|lóuþræl}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Dunlin|mánuðurskoðað= 3. mars|árskoðað= 2013 }} [[Flokkur:Vaðfuglar]] [[Flokkur:Snípuætt]] a83a3uiren3lcse0a0s4vwdixt3pah4 1961273 1961272 2026-04-26T17:34:25Z Salvor 70 /* Varp */ íslenskur varptími heimild fuglavefurinn 1961273 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Lóuþræll | status = LC | image = Calidris alpina juv.jpg | image_caption = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Snípuætt]] (''Scolopacidae'') | genus = [[Títur]] (''Calidris'') | species = '''''C. alpina''''' | binomial = ''Calidris alpina'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | range_map = Calidris alpina migrations.png | range_map_caption = Ferðir hinna ýmsu hópa lóuþræla frá vetarstöðum til varpstöðva og helstu aðsetur í Evrópu | subdivision_ranks = Undirtegundir | subdivision = ''Erolia alpina''<br /> ''Pelidna alpina'' }} '''Lóuþræll''' ([[fræðiheiti]] ''Calidris alpina'') er lítill [[vaðfugl]] af [[snípuætt]]. Íslensk nafn sitt dregur hann af því að elta varpsvæði [[Heiðlóa|heiðlóunar]].<ref>{{cite web |url=http://skemman.is/stream/get/1946/1587/4477/5/Heydalur3.pdf|title=Upplýsingaskilti um fuglalíf í Heydal|publisher=skemman.is|accessdate=3. mars 2013}}</ref> == Útbreiðsla == [[Mynd:Calidris-alpina-001 edit.jpg|thumb|left|Lóuþræll í varpbúningi með sinn áberandi rauðbrúna lit og svartan blettinn á kviðnum]] Hann verpir á [[Norðurslóðir|Norðurslóðum]]. Fuglar sem verpa í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] eru [[farfugl]]ar sem fljúga langa leið til vetrarstöðva í [[Afríka|Afríku]], [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] og [[Miðausturlönd|Miðausturlöndum]]. Fuglar sem verpa í [[Alaska]] og [[Kanada]] ferðast stutta vegalengd til [[Kyrrahaf]]s- og [[Atlantshaf]]sstranda [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] nema þeir sem verpa í Norður-[[Alaska|Alaska, þeir eru]] í [[Asía|Asíu]] á veturna. == Einkenni == ''Lengd: 17 – 21 cm.'' | ''Þyngd: 50 - 100 gr.'' | ''Vænghaf: 32 – 36 cm.'' [[Mynd:Dunlin Calidris alpina, El Fayoum, Egypt - Lip Kee.jpg|thumb|left|Lóuþræll í daufum gráum vetrarbúningi sínum í [[Egyptaland|Egyptalandi]]]] Lóuþrællinn er oftast með algengustu vaðfuglum þar sem hann verpir og hefur vetursetu og er því oft notaður til viðmiðunar fyrir aðra vaðfugla. Hann er álíka stór og starri, en gildari og með þykkri gogg. Fullorðin fugl í varpbúningi er með áberandi svartan blett á kviðnum sem engin annar vaðfugl af svipaðri stærð hefur. Þeir hafa rauðbrúnar, hvítar og svartar skellur, ofan á höfði, niður á bringu, á baki og ofan á vængjum. Hvítir undir vængjum og á maga, utan ánuðurnefnds svarts bletts á kviðnum um varptímann. Fæturnir og örlítið niðursveigður goggurinn eru svartir. Stundum má þó sjá einhvern litarmun í rauðbrúna litnum sem og lengd á gogg eftir undirtegundum á hinum ýmsu stöðum þar sem þeir lifa í heiminum. Kynin eru eins nema að kvenfuglarnir hafa lengri gogg en karlfuglarnir. Ungir fuglar eru brúnir með tvær vafflaga hvítar rákir á bakinu. Á vetrum eru þeir oftast litminni, að mestu gráir að ofan en hvítir að neðan. == Fæða == [[Mynd:Calidris alpina sakhalina in flight.JPG|thumb|left|Hópur lóuþræla í hópflugi]] Lóuþrælar mynda oftast stóra flokka á vetrarstöðvum sínum á [[leirur|leirum]] eða sandströndum og má sjá stóra hópa fljúga í samhæfðu flugi milli áningarstaða á leið sinni til vetrarstöðva. Lóuþrællinn notar það sem kalla má „saumavéla“ matvenjur, það er fer um leirur, sem eru hanns kjörlendi, og með randi um þær og stöðugu kroppi í leirinn (eins og saumavél) tínir hann upp smádýr af nokkurnvegin hvaða sort sem hann finnur, hverskonar [[lindýr]], [[skordýr]], [[skeldýr]], [[Ormar|orma]] og [[krabbadýr]]. [[File:Calidris alpina alpina MHNT.ZOO.2010.11.119.22.jpg|thumb| left|''Calidris alpina alpina'']] == Varp == Hreiður lóuþrælsins er bara grunn laut fóðruð með gróðri sem hann finnur yfirleitt stað innan um þéttan gróður í mýrlendi. Egginn eru oftast fjögur og liggja bæði kynin á þeim. Ungarnir eru fljótt tilbúnir til að yfirgefa hreiðrið þót þeir klekist út tiltölulega snemma og eru orðnir fleygir um þrem vikum seinna. Karlfuglinn sinnir oftast ungunum einn enda yfirgefa kvenfuglarnir hreiðrið strax og jafnvel varpstöðvarnar fljótlega eftir að eggin hafa klakist út. Utan varptíma er lóuþræll mest í fjörum og votlendi. Hann er oft í stórum hópum utan varptíma. Lóuþræll er farfugl sem dvelur á Íslandi frá seinast í apríl til byrjunar septembers. Fuglar sem hingað koma fara á veturna að ströndum Vestur-Afríku.<ref>[https://fuglavefur.is/birdinfo.php?val=1&id=4 Lóuþræll (Fuglavefurinn)]</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == {{wikiorðabók|lóuþræll}} {{Commonscat|Calidris alpina|lóuþræl}} {{Wikilífverur|Calidris alpina|lóuþræl}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Dunlin|mánuðurskoðað= 3. mars|árskoðað= 2013 }} [[Flokkur:Vaðfuglar]] [[Flokkur:Snípuætt]] 3kopgentsvusjoo53uy6uyziyp2xu17 0 111192 1961293 1954622 2026-04-26T20:42:37Z TKSnaevarr 53243 1961293 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Borgarastríðið í El Salvador | partof = the [[Mið-Ameríkukreppan|Mið-Ameríkukreppunni]] og [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] | image = Salvadoran Civil War image collage.jpg | caption = Réttsælis frá efra horni til hægri: Tveir Salvadorar bera lík á milli sín, mótmæli gegn stríðinu í Chicago, [[Ronald Reagan]] og [[José Napoléon Duarte]] árið 1985, minnismerki um fjöldamorðin í El Mozote, hermenn ERP í Perquín. | date = 9. maí 1979 – 16. janúar 1992 | place = [[El Salvador]] | result = Chapultepec-friðarsáttmálarnir 1992 * Ríkisher El Salvador endurskipulagður * Herlögreglan lögð niður og borgaralegar lögreglusveitir stofnaðar í hennar stað; þjóðvarðliðið og fjárhirslulögreglan leyst upp. * Skæruliðasveitir FMLN leystar upp og FMLN verður löglegur stjórnmálaflokkur. | combatant1 = {{SLV}} '''Herforingjastjórn El Salvador'''<br/> * Dauðasveitir hersins * Erlendir málaliðar<ref name="McClintock_1985">{{cite book |author=Michael McClintock |title=''The American connection: state terror and popular resistance in El Salvador'' |publisher=Zed Books |location=London|pages=388 |isbn=0862322405 |url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|year=1985 }}</ref> '''Stuðningsaðilar:'''<br/> {{USA}} [[Bandaríkin]]<ref name="Uppsala">{{citation |series=[[Uppsala Conflict Data Program]] Conflict Encyclopedia|publisher=[[Uppsala University]] |location=[[Uppsala]], [[Sweden]] |quote=US government increased the security support to prevent a similar thing to happen in El Salvador. This was, not least, demonstrated in the delivery of security aid to El Salvador |title=El Salvador, In Depth, Negotiating a settlement to the conflict}}</ref><br/>{{GMA}} [[Gvatemala]]<br/>{{CHL}} [[Síle]]<ref name="Kornbluh_2013">{{cite book | title= The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability | author= Peter Kornbluh | publisher= [[The New Press]] | location= New York | date= September 11, 2003 | pages= [https://archive.org/details/pinochetfiledecl0000korn/page/587 587] | isbn= 1-56584-586-2 | author-link= Peter Kornbluh | url= https://archive.org/details/pinochetfiledecl0000korn/page/587 }} See [[The Pinochet File]]</ref><br/>{{ARG}} [[Argentína]] <small>(1979–1986)</small><ref>{{cite book|last1=Armony|first1=Ariel C.|title=Argentina, the United States, and the Anti-communist Crusade in Central America, 1977-1984|url=https://archive.org/details/argentinauniteds0000armo|date=1997|publisher=Ohio University Center for International Studies|isbn=0-89680-196-9|pages=[https://archive.org/details/argentinauniteds0000armo/page/84 84]–88}}</ref><br/>{{ISR}} [[Ísrael]]<ref>{{cite book|last=Hunter|first=Jane|title=Israeli foreign policy: South Africa and Central America|url=https://archive.org/details/pdfy-SHJFNtzFTutJVd8R|year=1987|location=Part II: Israel and Central America - Guatemala|pages=[https://archive.org/details/pdfy-SHJFNtzFTutJVd8R/page/n61 111]–137}}</ref><br/>{{TWN}} [[Taívan]]<ref>Schirmer, 1996; pg 172</ref> | combatant2 = [[Mynd:Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg|15px]] '''[[Þjóðfrelsisfylking Farabundo Martí|FMLN]]''' ([[Coordinadora Revolucionaria de Masas|CRM]]) *[[Frente Democrático Revolucionario|FDR]] *[[Mynd:The flag of the Fuerzas Populares de Liberación Farabundo Martí (FPL).svg|15px]] [[Fuerzas Populares de Liberación Farabundo Martí|FPL]] *[[Mynd:The flag of the Resistencia Nacional (RN).svg|15px]] [[Fuerzas Armadas de la Resistencia Nacional|RN]] ([[Unified Popular Action Front|FAPU]]) *[[Byltingarflokkur mið-amerísks verkafólks – El Salvador|PRTC]] ([[People's Liberation Movement (El Salvador)|MLP]]) *[[Kommúnistaflokkur El Salvador|PCS]] '''Stuðningsaðilar''':<br>{{CUB}} [[Kúba]]<ref name="Inevitable Revolutions: The United States in Central America">[https://books.google.com/books?id=RqMp5TsWCqkC&pg=PA354&dq=Despite+nearly+$3+billion+of+overall+U.S.+aid+in+the+1980s+%28or+about+$800,000+each+day+of+the+entire+decade%29,+per-capita+income+dropped+by+one-third.&hl=en&sa=X&ei=avSdUOuJLIjO9ASryYDIDw&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false "Inevitable Revolutions: The United States in Central America"] By Walter Lafeber, 1993</ref><ref>The Giant's Rival: The USSR and Latin America, Revised Edition, 1988. Page 143.</ref><br/>{{NIC}} [[Níkaragva]]<ref>The Kashmir Question: Retrospect and Prospect, 2013. Page 121.</ref> <small>(1979–1990)</small></small><ref>https://library.brown.edu/create/modernlatinamerica/wp-content/uploads/sites/42/2013/08/Special-Report-on-Communist-Interference-in-El-Salvador.pdf</ref> | commander1 = {{SLV}} [[Roberto D'Aubuisson]]<br/>{{SLV}} [[Álvaro Magaña]]<br/>{{SLV}} [[José Guillermo García]]<br/>{{SLV}} [[José Napoleón Duarte]]<br/>{{SLV}} [[Carlos Eugenio Vides Casanova]]<br/>{{SLV}} [[Alfredo Cristiani]] | commander2 = [[Mynd:Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg|15px]] [[Schafik Handal]]<br/>[[Mynd:Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg|15px]] [[Joaquín Villalobos]]<br/>[[Mynd:Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg|15px]] [[Cayetano Carpio]]<br/>[[Mynd:Farabundo_Martí_National_Liberation_Front_former_flag.svg|15px]] [[Salvador Sánchez Cerén]] | strength1 = 9.850<ref name= Doyle222 /><br/><small>'''(1980)'''</small><br/>39.000<ref name= Doyle222 /> – 51.150<ref name= Gallardo249 /><br/><small>'''(1985)'''</small><br/>63,000<ref>{{cite web|url=http://spanish.state.gov/respas/38114.htm|title=Dirección de Asuntos del Hemisferio Occidental: Información general-- El Salvador|date=18. nóvember 2004|publisher=U.S. State Department|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317111453/http://spanish.state.gov/respas/38114.htm|archive-date=17. mars 2014|df=}}</ref> – 70.000<ref name="Bounds_2001" /><br/>55.000 fastahermen<br/>15.000 sjálfboðahermenn<br/><small>'''(1992)'''</small> | strength2 = 12.000–15.000<br/><small>'''(1984)'''</small><ref name= Doyle222 >Michael W. Doyle, Ian Johnstone & Robert Cameron Orr (1997). ''Keeping the Peace: Multidimensional UN Operations in Cambodia and El Salvador''. Cambridge: Cambridge University Press, bls. 222. {{ISBN|978-0-521-58837-9}}.</ref><br/> 6.000–15.000<br/><small>'''(1985)'''</small><ref>Charles Hobday (1986). ''Communist and Marxist parties of the world''. New York: Longman, pp. 323. {{ISBN|978-0-582-90264-0}}.</ref><br/><small>(líklega 10.000)</small><ref name= Gallardo249 >María Eugenia Gallardo & José Roberto López (1986). ''Centroamérica''. San José: IICA-FLACSO, bls. 249. {{ISBN|978-92-9039-110-4}}.</ref><br/>8,000–10,000<br/><small>'''(1992)'''</small><ref>[http://eleconomista.com.mx/columnas/columna-especial-politica/2010/10/13/salvador-30-anos-fmln "El Salvador 30 años del FMLN"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702212820/http://eleconomista.com.mx/columnas/columna-especial-politica/2010/10/13/salvador-30-anos-fmln |date=2017-07-02 }}. ''El Economista''. 13. október 2010.</ref><ref>[https://www.redalyc.org/pdf/520/52001601.pdf 2006 – Manuel Guedán – Carta del Director. Un Salvador violento celebra quince años de paz], article in Quorum. ''Journal of Latin American Thought'', winter, number 016, University of Alcala, Madrid, Spain, bls. 6–11</ref> | casualties1 = 7.000 drepnir | casualties2 = 20.000 drepnir<ref>Irvine, Reed and Joseph C. Goulden. "U.S. left's 'big lie' about El Salvador deaths." Human Events (9/15/90): 787.</ref> | casualties3 = 70.000–80.000 drepnir <small>(alls)</small><br/>8.000 horfnir<br/>550.000 hraktir á vergang innanlands<br/>500.000 hraktir úr landi<ref name="Bounds_2001">{{citation |author=Andrews Bounds |date=2001 |series=El Salvador: History |title=South America, Central America and The Caribbean 2002 |edition=10a |location=London |publisher=Routledge |pages=384 |isbn=978-1-85743-121-6}}</ref><ref>Dictionary of Wars, by George Childs Kohn (Facts on File, 1999)</ref><ref>Britannica, 15th edition, 1992 printing</ref> }} '''Borgararstríðið í El Salvador''' ([[9. maí]] [[1979]] – [[16. janúar]] [[1992]]) var [[borgarastríð]] á milli ríkisstjórnar [[El Salvador]], sem ríkisstjórn [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] studdi við bakið á bæði með fjárhagsaðstoð og hernaðarlega allt frá upphafi stríðsins, og svo hins vegar FMLN (Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional), sem voru vinstrisinnuð skæruliðasamtök. FMLN urðu til þegar fimm vinstrisinnaðir skæruliðahópar Fuerzas Populares de Liberación Farabundo Martí (FPL), Ejército Revolucionario del Pueblo (ERP), Resistencia Nacional (RN), Partido Comunista Salvadoreño (PCS), Partido Revolucionario de los Trabajadores Centroamericanos (PRTC) sameinuðust. Kveikjan að uppreisn þeirra var að ríkisstjórn hersins (Junta Revolucionaria de Gobierno) stóð ekki við loforð sitt um að bæta lífsskilyrði í landinu. Ofbeldi og spenna á milli vinstri og hægrimanna var allt frá 1970, áður er borgarastríðið byrjaði opinberlega. Árið 1980 byrjaði ríkisstjórnin að losa sig við menn sem hana grunaði um að vera hlynntir félagslegum og efnahagslegum umbótum. Í flestum tilfellum voru þetta sjálfstæðir bændur eða embættismenn hjá háskólum. FMLN fóru frá því að nota litlar skammbyssur yfir í betri og hættulegri vopn eins og handsprengjur og sprengjuvörpur, aðgerðir þeirra urðu líka úthugsaðri og betur skipulagðar eftir því sem leið á stríðið. Þeir vildu valda sem mestum skaða á efnahagskerfi landsins og þar með valda ríkisstjórninni vandræðum. Þetta gerðu þeir með því að sprengja brýr, klippa á rafmagnslínur og eyðileggja kaffi uppskeruna, en kaffi var lang mikilvægasta útflutnings vara El Salvador. FMLN rændi líka og drap stundum embættismenn ríkisins. Um 75.000 dóu í stríðinu en af þeim voru flestir óbreyttir borgarar. Á meðan stríðið stóð yfir fordæmdu fréttamenn í Bandríkjunum það og börðust fyrir því að ríkisstjórn Bandaríkjanna hætti að aðstoða ríkisstjórnina í Salvador. Hvort sem það var rétt eða rangt að veita El Salvador aðstoð þá hefði stríðið án efa ekki staðið yfir í næstum þrettán ár án íhlutunar Bandaríkjanna. Stríðið í El Salvador en næst lengsta borgarastríðið í [[Rómanska Ameríka|rómönsku Ameríku]] á eftir borgarastríðinu í [[Gvatemala]]. == José Napoleón Duarte Fuentes == [[José Napoleón Duarte Fuentes]] (23 nóvember, 1925 – 23 febrúar 1990) var stjórnmálamaður í El Salvador. Árið 1980 til 1982 leiddi José byltingarherstjórn sem tók völd í landinu árið 1979. Einnig var José borgarlegur forseti í El Salvador frá 1. júní 1984 til 1. júní 1989. == Roberto D'Aubuisson Arrieta == [[Roberto D'Aubuisson Arrieta]] (23. ágúst 1944 – 20. ágúst 1992) var ofursti í her El Salvador og pólitískur leiðtogi sem stofnaði flokkinn [[Þjóðlega lýðveldisbandalagið]] (ARENA), en hann stýrði honum frá 1980 til 1985. Roberto var þekkur sem „chele“ og var talinn stjórna hægrisinnaðri dauðasveit sem pyntaði og drap þúsundir borgara, bæði fyrir og í borgarastríðinu í El Salvador. 25 mars 1984 bauð Roberto sig fram sem forseta El Salvador. 2 maí árið 1984 tapaði hann kosningunum gegn José og flokki hans Kristilegum demókrötum. Roberto fékk 46,4% atkvæða en José 53,6% atkvæða. Roberto vildi meina að brögð hafi verið í tafli og Bandaríkin hefðu breytt útkomu kosninganna til þess að José, maðurinn sem þeir studdu, myndi verða forseti. Roberto þjáðist af háls krabbameini frá því apríl 1991. Roberto fór þá nokkrar ferðir til Bandaríkjanna til að gangast undir læknismeðferð, það fór þó ekki eins og til var ætlast og dó hann ári seinna 47 ára að aldri. == FMLN == [[Þjóðfrelsisfylking Farabundi Martí]] (FMLN) er síðan 1992, vinstrisinnaður pólitískur flokkur í El Salvador sem áður var samband fimm skæruliðahópa. FMLN var stofnað 10 október, 1980 af vinstrisinnuðum skæruliðahópum sem vildu byltina ríkistjórnin í El Salvador. Skæruliðahóparnir voru Fuerzas Populares de Liberación Farabundo Martí, Ejército Revolucionario del Pueblo, Resistencia Nacional, Partido Comunista Salvadoreño og Partido Revolucionario de los Trabajadores Centroamericanos. FMLN börðust við ríkistjórn El Salvadors í borgarstríðinu. Eftir að friðarsamningurinn á milli FMLN og ríkistjórn El Salvadors voru undirritaðir urðu FMLN að pólitískum flokki og var her samtakanna lagður niður. FMLN er núna einn af tveimur stærstu flokkunum í El Salvador. == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Salvadoran Civil War|mánuðurskoðað = 22. október|árskoðað = 2012}} * https://novaonline.nvcc.edu/eli/evans/his135/Events/ElSalvador80/Salvador80.html ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Borgarastríð]] [[Flokkur:Saga El Salvador]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] czqwks2jqktlibp5txyn0ykpl1w6erl 0 122532 1961271 1769324 2026-04-26T17:17:16Z Salvor 70 /* Tenglar */ 1961271 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Lómur | status = LC | image = Gavia Stellata Ölfusá 20090606.jpg | image_caption = Lómur í hreiðurbúningi og nýklakinn ungi við Ölfusá | image_width = 240px | regnum = [[Dýraríkið]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Brúsar]] (''Gaviiformes'') | familia = [[Brúsar]] (''Gaviidae'') | genus = '''Brúsaættkvísl''' (''Gavia'') | species = '''''G. stellata''''' | binomial = ''Gavia stellata'' | binomial_authority = ([[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763) | range_map = Gavia stellata map.png | range_map_width = 250px | range_map_alt =Red-throated Loons breed in the northern regions of North America and Eurasia. ><big> | synonyms = ''Colymbus stellatus'' <small>Pontoppidan, 1763</small><br /> ''Colymbus lumme'' <small>Brünnich, 1764</small><br /> ''Colymbus septentrionalis'' <small>Linnaeus, 1766</small><br /> ''Gavia lumme'' <small>Forster, 1788</small><br /> ''Colymbus mulleri'' <small>Brehm, 1826</small><br /> ''Urinator lumme'' <small>Stejneger, 1882</small> }} [[File:Gavia stellata MHNT.ZOO.2010.11.36.1.jpg|thumb| ''Gavia stellata'']] '''Lómur''' ([[fræðiheiti]]: Gavia stellata) er fugl af [[Brúsar|brúsaættbálk]]<nowiki/>i. == Heiti == Stofninn Gavia er sóttur úr latínu þar sem hann merkir "sjáfarmáfur". Latneska auknefnið stellata merkir "stjörnóttur" og vísar til þess hve hann er doppóttur á bakinu sem heiður himinnn um nótt. "Lómur" er talið leitt af hljómi hans og kvaki sbr. barlómur (bagindakvein) og latína lamentum. Ennfremur er mannsnafnið Colombo/Kólumbus af svipuðum toga. == Tenglar == * [https://fuglavefur.is/birdinfo.php?val=1&id=39 Lómur (Fuglavefurinn)] {{reflist}} {{commonscat|Gavia stellata}} {{Wikilífverur|Gavia stellata}} {{Stubbur|fugl}} [[Flokkur:Brúsar]] h2m8fs7p6ogsskou8otgoqpio1xgzbd 0 127265 1961315 1925927 2026-04-27T10:54:25Z ~2026-21592-18 115271 1961315 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|Hernaðarástand í febrúar 2022]] [[Mynd:Petro_Poroshenko_addresses_Euromaidan.jpg|thumb|230px|[[Petró Pórósjenkó]] talar fyrir Evrómajdan árið 2013]] == 2021–2023 == {{aðalgrein|Innrás Rússa í Úkraínu 2022–}} Í mars og apríl 2021 byrjuðu Rússar að safna þúsundum hermanna og búnaðar nálægt landamærum sínum að Úkraínu, sem var mesta herliðsöflun þeirra síðan innlimun landsins á Krímskaga árið 2014.<ref>{{Cite news|last1=Holland|first1=Steve|last2=Shalal|first2=Andrea|last3=Landay|first3=Jonathan|others=File photo by Kevin Lamarque|date=8 April 2021|title=Russian force on Ukraine border larger than any time since 2014, U.S. says|language=en|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Corporation]]|location=[[Washington D.C.]]|editor-last=Paul|editor-first=Franklin; Dunham, Will|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-idUSKBN2BV2Z3|access-date=8 February 2022|quote=Russia has more troops on Ukraine’s eastern border than at any time since 2014, when it annexed Crimea and backed separatist territory seizures, and the United States is concerned by growing “Russian aggressions,” the White House said on Thursday.}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kramer|first=Andrew E.|others=Article updated 30 April 2021|date=9 April 2021|title=Russian Troop Movements and Talk of Intervention Cause Jitters in Ukraine|language=en-US|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|location=[[Moscow]]|url=https://www.nytimes.com/2021/04/09/world/europe/russia-ukraine-war-troops-intervention.html|access-date=8 February 2022|issn=0362-4331|quote=Russia has amassed more troops on the Ukrainian border than at any time since 2014.}}</ref> Þetta olli alþjóðlegri kreppu og vakti áhyggjur af hugsanlegri innrás. Gervihnattamyndir sýndu hreyfingar hermanna, eldflauga og þungavopna. Hermennirnir voru fjarlægðir að hluta í júní.<ref>{{Cite news|date=20 April 2021|title=Satellite images show Russian military buildup along Ukraine border {{!}} Reuters.com|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/news/picture/satellite-images-show-russian-military-b-idUSRTXBN4Y0|access-date=2022-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 April 2021|title=Satellite Images Show Military Buildup In Russia, Ukraine|url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-military-buildup-satellite-images/31214867.html|access-date=2022-02-19|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> Kreppan var endurnýjuð í október og nóvember 2021, þegar yfir 100.000 rússneskum hermönnum var aftur safnað nálægt landamærunum í desember.<ref>{{cite web|last=Bielieskov|first=Mykola|date=21 September 2021|others=Photo by Dimitar Dilkoff|title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare|url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125015039/https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|archive-date=25 November 2021|access-date=22 January 2022|website=csis.org|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|language=en|quote=Ukrainian estimates provided to the OSCE in June 2021 show that only 12,000 Russian forces were removed from the border, and the rest remain in place. As a result, the number of troops remaining is more or less the number of troops that was at the border before the exercise.}}</ref> Þegar um 200.000 hermenn höfðu safnast að landamærum Úkraínu í febrúar [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|létu Rússar til skarar skríða og réðust inn í landið]]. == Tengt efni == * [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] * [[Úkraínska byltingin 2014]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Stríð Rússlands og Úkraínu| ]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] [[Flokkur:Saga Úkraínu]] [[Flokkur:Saga Rússlands]] [[Flokkur:Hófst 2014]] iqh9395cdnrw7qvxnj8tsfbcizszd8d 1961316 1961315 2026-04-27T10:54:59Z Quinlan83 79337 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-21592-18|~2026-21592-18]] ([[User talk:~2026-21592-18|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Berserkur|Berserkur]] 1925927 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|Hernaðarástand í febrúar 2022]] '''Rússnesk-úkraínska [[stríð]]ið''' er viðvarandi og langvinn átök sem hófust í febrúar 2014, þar sem einkum [[Rússland|Rússar]] og herir hliðhollir Rússum tóku þátt annars vegar og [[Úkraína|Úkraínu]] hins vegar. Stríðið hefur snúist um stöðu [[Krímskagi|Krímskaga]], hluta [[Donbas]] og síðar önnur héruð sem eru að mestu alþjóðlega viðurkennd sem hluti af Úkraínu. == Aðdragandi stríðsins == [[Mynd:Petro_Poroshenko_addresses_Euromaidan.jpg|thumb|230px|[[Petró Pórósjenkó]] talar fyrir Evrómajdan árið 2013]] Þann [[21. nóvember]] [[2013]] hófst áframhaldandi kreppa í Úkraínu þegar þáverandi forseti landsins [[Víktor Janúkovytsj]] frestaði undirbúningsvinnu á samningi við [[Evrópusambandið]] um efnahagslegt samstarf. Hópur andstæðinga þessarar ákvörðunar, þekktur sem [[Evrómajdan]], byrjaði að mótmæla í verulegum mæli. Eftir nokkurra mánuða mótmæli var Janúkovytsj komið frá völdum af mótmælendum [[22. febrúar]] [[2014]], þegar hann flúði [[Kænugarður|Kænugarð]], höfuðborg Úkraínu. Flótta fyrrverandi forsetans fylgdi ókyrrðartími í austur- og suðurhéruðum [[Úkraína|Úkraínu]], þar sem meirihlutinn er [[rússneska|rússneskumælandi]]. Þar voru líka helstu stuðningsmenn Janúkovytsj. Svo var [[Krímskagakreppan 2014|stjórnmálakreppa]] á [[Krímskagi|Krímskaga]] sem [[Rússland]] gerði tilkall til þann 18. mars. Því næst hefur ókyrrð sem var í [[Donetsk]] og [[Lúhansk]] breyst í stríð á milli ríkisstjórnar Úkraínu eftir byltinguna og uppreisnarmanna sem styðja Rússland. == 2021–2023 == {{aðalgrein|Innrás Rússa í Úkraínu 2022–}} Í mars og apríl 2021 byrjuðu Rússar að safna þúsundum hermanna og búnaðar nálægt landamærum sínum að Úkraínu, sem var mesta herliðsöflun þeirra síðan innlimun landsins á Krímskaga árið 2014.<ref>{{Cite news|last1=Holland|first1=Steve|last2=Shalal|first2=Andrea|last3=Landay|first3=Jonathan|others=File photo by Kevin Lamarque|date=8 April 2021|title=Russian force on Ukraine border larger than any time since 2014, U.S. says|language=en|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Corporation]]|location=[[Washington D.C.]]|editor-last=Paul|editor-first=Franklin; Dunham, Will|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-idUSKBN2BV2Z3|access-date=8 February 2022|quote=Russia has more troops on Ukraine’s eastern border than at any time since 2014, when it annexed Crimea and backed separatist territory seizures, and the United States is concerned by growing “Russian aggressions,” the White House said on Thursday.}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kramer|first=Andrew E.|others=Article updated 30 April 2021|date=9 April 2021|title=Russian Troop Movements and Talk of Intervention Cause Jitters in Ukraine|language=en-US|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|location=[[Moscow]]|url=https://www.nytimes.com/2021/04/09/world/europe/russia-ukraine-war-troops-intervention.html|access-date=8 February 2022|issn=0362-4331|quote=Russia has amassed more troops on the Ukrainian border than at any time since 2014.}}</ref> Þetta olli alþjóðlegri kreppu og vakti áhyggjur af hugsanlegri innrás. Gervihnattamyndir sýndu hreyfingar hermanna, eldflauga og þungavopna. Hermennirnir voru fjarlægðir að hluta í júní.<ref>{{Cite news|date=20 April 2021|title=Satellite images show Russian military buildup along Ukraine border {{!}} Reuters.com|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/news/picture/satellite-images-show-russian-military-b-idUSRTXBN4Y0|access-date=2022-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 April 2021|title=Satellite Images Show Military Buildup In Russia, Ukraine|url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-military-buildup-satellite-images/31214867.html|access-date=2022-02-19|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> Kreppan var endurnýjuð í október og nóvember 2021, þegar yfir 100.000 rússneskum hermönnum var aftur safnað nálægt landamærunum í desember.<ref>{{cite web|last=Bielieskov|first=Mykola|date=21 September 2021|others=Photo by Dimitar Dilkoff|title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare|url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125015039/https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|archive-date=25 November 2021|access-date=22 January 2022|website=csis.org|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|language=en|quote=Ukrainian estimates provided to the OSCE in June 2021 show that only 12,000 Russian forces were removed from the border, and the rest remain in place. As a result, the number of troops remaining is more or less the number of troops that was at the border before the exercise.}}</ref> Þegar um 200.000 hermenn höfðu safnast að landamærum Úkraínu í febrúar [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|létu Rússar til skarar skríða og réðust inn í landið]]. == Tengt efni == * [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] * [[Úkraínska byltingin 2014]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Stríð Rússlands og Úkraínu| ]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] [[Flokkur:Saga Úkraínu]] [[Flokkur:Saga Rússlands]] [[Flokkur:Hófst 2014]] dv7n1hj4xd4oz5g9uhynuxpze5uesk4 1961317 1961316 2026-04-27T10:56:39Z ~2026-21592-18 115271 1961317 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|Hernaðarástand í febrúar 2022]] [[Mynd:Petro_Poroshenko_addresses_Euromaidan.jpg|thumb|230px|[[Petró Pórósjenkó]] talar fyrir Evrómajdan árið 2013]] Þann [[21. nóvember]] [[2013]] hófst áframhaldandi kreppa í Úkraínu þegar þáverandi forseti landsins [[Víktor Janúkovytsj]] frestaði undirbúningsvinnu á samningi við [[Evrópusambandið]] um efnahagslegt samstarf. Hópur andstæðinga þessarar ákvörðunar, þekktur sem [[Evrómajdan]], byrjaði að mótmæla í verulegum mæli. Eftir nokkurra mánuða mótmæli var Janúkovytsj komið frá völdum af mótmælendum [[22. febrúar]] [[2014]], þegar hann flúði [[Kænugarður|Kænugarð]], höfuðborg Úkraínu. Flótta fyrrverandi forsetans fylgdi ókyrrðartími í austur- og suðurhéruðum [[Úkraína|Úkraínu]], þar sem meirihlutinn er [[rússneska|rússneskumælandi]]. Þar voru líka helstu stuðningsmenn Janúkovytsj. Svo var [[Krímskagakreppan 2014|stjórnmálakreppa]] á [[Krímskagi|Krímskaga]] sem [[Rússland]] gerði tilkall til þann 18. mars. Því næst hefur ókyrrð sem var í [[Donetsk]] og [[Lúhansk]] breyst í stríð á milli ríkisstjórnar Úkraínu eftir byltinguna og uppreisnarmanna sem styðja Rússland. == 2021–2023 == {{aðalgrein|Innrás Rússa í Úkraínu 2022–}} Í mars og apríl 2021 byrjuðu Rússar að safna þúsundum hermanna og búnaðar nálægt landamærum sínum að Úkraínu, sem var mesta herliðsöflun þeirra síðan innlimun landsins á Krímskaga árið 2014.<ref>{{Cite news|last1=Holland|first1=Steve|last2=Shalal|first2=Andrea|last3=Landay|first3=Jonathan|others=File photo by Kevin Lamarque|date=8 April 2021|title=Russian force on Ukraine border larger than any time since 2014, U.S. says|language=en|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Corporation]]|location=[[Washington D.C.]]|editor-last=Paul|editor-first=Franklin; Dunham, Will|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-idUSKBN2BV2Z3|access-date=8 February 2022|quote=Russia has more troops on Ukraine’s eastern border than at any time since 2014, when it annexed Crimea and backed separatist territory seizures, and the United States is concerned by growing “Russian aggressions,” the White House said on Thursday.}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kramer|first=Andrew E.|others=Article updated 30 April 2021|date=9 April 2021|title=Russian Troop Movements and Talk of Intervention Cause Jitters in Ukraine|language=en-US|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|location=[[Moscow]]|url=https://www.nytimes.com/2021/04/09/world/europe/russia-ukraine-war-troops-intervention.html|access-date=8 February 2022|issn=0362-4331|quote=Russia has amassed more troops on the Ukrainian border than at any time since 2014.}}</ref> Þetta olli alþjóðlegri kreppu og vakti áhyggjur af hugsanlegri innrás. Gervihnattamyndir sýndu hreyfingar hermanna, eldflauga og þungavopna. Hermennirnir voru fjarlægðir að hluta í júní.<ref>{{Cite news|date=20 April 2021|title=Satellite images show Russian military buildup along Ukraine border {{!}} Reuters.com|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/news/picture/satellite-images-show-russian-military-b-idUSRTXBN4Y0|access-date=2022-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 April 2021|title=Satellite Images Show Military Buildup In Russia, Ukraine|url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-military-buildup-satellite-images/31214867.html|access-date=2022-02-19|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> Kreppan var endurnýjuð í október og nóvember 2021, þegar yfir 100.000 rússneskum hermönnum var aftur safnað nálægt landamærunum í desember.<ref>{{cite web|last=Bielieskov|first=Mykola|date=21 September 2021|others=Photo by Dimitar Dilkoff|title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare|url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125015039/https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|archive-date=25 November 2021|access-date=22 January 2022|website=csis.org|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|language=en|quote=Ukrainian estimates provided to the OSCE in June 2021 show that only 12,000 Russian forces were removed from the border, and the rest remain in place. As a result, the number of troops remaining is more or less the number of troops that was at the border before the exercise.}}</ref> Þegar um 200.000 hermenn höfðu safnast að landamærum Úkraínu í febrúar [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|létu Rússar til skarar skríða og réðust inn í landið]]. == Tengt efni == * [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] * [[Úkraínska byltingin 2014]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Stríð Rússlands og Úkraínu| ]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] [[Flokkur:Saga Úkraínu]] [[Flokkur:Saga Rússlands]] [[Flokkur:Hófst 2014]] 3rrisy8pb0crisqs526b5z54evsapjl 1961318 1961317 2026-04-27T10:57:02Z Quinlan83 79337 Reverted edits by [[Special:Contributions/~2026-21592-18|~2026-21592-18]] ([[User talk:~2026-21592-18|talk]]) to last revision by Quinlan83: unexplained content removal 1925927 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|Hernaðarástand í febrúar 2022]] '''Rússnesk-úkraínska [[stríð]]ið''' er viðvarandi og langvinn átök sem hófust í febrúar 2014, þar sem einkum [[Rússland|Rússar]] og herir hliðhollir Rússum tóku þátt annars vegar og [[Úkraína|Úkraínu]] hins vegar. Stríðið hefur snúist um stöðu [[Krímskagi|Krímskaga]], hluta [[Donbas]] og síðar önnur héruð sem eru að mestu alþjóðlega viðurkennd sem hluti af Úkraínu. == Aðdragandi stríðsins == [[Mynd:Petro_Poroshenko_addresses_Euromaidan.jpg|thumb|230px|[[Petró Pórósjenkó]] talar fyrir Evrómajdan árið 2013]] Þann [[21. nóvember]] [[2013]] hófst áframhaldandi kreppa í Úkraínu þegar þáverandi forseti landsins [[Víktor Janúkovytsj]] frestaði undirbúningsvinnu á samningi við [[Evrópusambandið]] um efnahagslegt samstarf. Hópur andstæðinga þessarar ákvörðunar, þekktur sem [[Evrómajdan]], byrjaði að mótmæla í verulegum mæli. Eftir nokkurra mánuða mótmæli var Janúkovytsj komið frá völdum af mótmælendum [[22. febrúar]] [[2014]], þegar hann flúði [[Kænugarður|Kænugarð]], höfuðborg Úkraínu. Flótta fyrrverandi forsetans fylgdi ókyrrðartími í austur- og suðurhéruðum [[Úkraína|Úkraínu]], þar sem meirihlutinn er [[rússneska|rússneskumælandi]]. Þar voru líka helstu stuðningsmenn Janúkovytsj. Svo var [[Krímskagakreppan 2014|stjórnmálakreppa]] á [[Krímskagi|Krímskaga]] sem [[Rússland]] gerði tilkall til þann 18. mars. Því næst hefur ókyrrð sem var í [[Donetsk]] og [[Lúhansk]] breyst í stríð á milli ríkisstjórnar Úkraínu eftir byltinguna og uppreisnarmanna sem styðja Rússland. == 2021–2023 == {{aðalgrein|Innrás Rússa í Úkraínu 2022–}} Í mars og apríl 2021 byrjuðu Rússar að safna þúsundum hermanna og búnaðar nálægt landamærum sínum að Úkraínu, sem var mesta herliðsöflun þeirra síðan innlimun landsins á Krímskaga árið 2014.<ref>{{Cite news|last1=Holland|first1=Steve|last2=Shalal|first2=Andrea|last3=Landay|first3=Jonathan|others=File photo by Kevin Lamarque|date=8 April 2021|title=Russian force on Ukraine border larger than any time since 2014, U.S. says|language=en|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Corporation]]|location=[[Washington D.C.]]|editor-last=Paul|editor-first=Franklin; Dunham, Will|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-idUSKBN2BV2Z3|access-date=8 February 2022|quote=Russia has more troops on Ukraine’s eastern border than at any time since 2014, when it annexed Crimea and backed separatist territory seizures, and the United States is concerned by growing “Russian aggressions,” the White House said on Thursday.}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kramer|first=Andrew E.|others=Article updated 30 April 2021|date=9 April 2021|title=Russian Troop Movements and Talk of Intervention Cause Jitters in Ukraine|language=en-US|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|location=[[Moscow]]|url=https://www.nytimes.com/2021/04/09/world/europe/russia-ukraine-war-troops-intervention.html|access-date=8 February 2022|issn=0362-4331|quote=Russia has amassed more troops on the Ukrainian border than at any time since 2014.}}</ref> Þetta olli alþjóðlegri kreppu og vakti áhyggjur af hugsanlegri innrás. Gervihnattamyndir sýndu hreyfingar hermanna, eldflauga og þungavopna. Hermennirnir voru fjarlægðir að hluta í júní.<ref>{{Cite news|date=20 April 2021|title=Satellite images show Russian military buildup along Ukraine border {{!}} Reuters.com|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/news/picture/satellite-images-show-russian-military-b-idUSRTXBN4Y0|access-date=2022-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 April 2021|title=Satellite Images Show Military Buildup In Russia, Ukraine|url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-military-buildup-satellite-images/31214867.html|access-date=2022-02-19|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> Kreppan var endurnýjuð í október og nóvember 2021, þegar yfir 100.000 rússneskum hermönnum var aftur safnað nálægt landamærunum í desember.<ref>{{cite web|last=Bielieskov|first=Mykola|date=21 September 2021|others=Photo by Dimitar Dilkoff|title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare|url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125015039/https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|archive-date=25 November 2021|access-date=22 January 2022|website=csis.org|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|language=en|quote=Ukrainian estimates provided to the OSCE in June 2021 show that only 12,000 Russian forces were removed from the border, and the rest remain in place. As a result, the number of troops remaining is more or less the number of troops that was at the border before the exercise.}}</ref> Þegar um 200.000 hermenn höfðu safnast að landamærum Úkraínu í febrúar [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|létu Rússar til skarar skríða og réðust inn í landið]]. == Tengt efni == * [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] * [[Úkraínska byltingin 2014]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Stríð Rússlands og Úkraínu| ]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] [[Flokkur:Saga Úkraínu]] [[Flokkur:Saga Rússlands]] [[Flokkur:Hófst 2014]] dv7n1hj4xd4oz5g9uhynuxpze5uesk4 0 136437 1961263 1960552 2026-04-26T12:24:29Z Einarsteingr 27619 settur inn tengill á wiki-síðu um Einar Steingrímsson 1961263 wikitext text/x-wiki '''Eva Hauksdóttir''' (fædd 1. júlí 1967) er íslenskur lögmaður, [[Aðgerðasinni|aðgerðarsinni]], [[rithöfundur]], [[norn]], álitsgjafi og áhugamanneskja um samfélagsmál.<ref name=":0">{{cite web |url=http://blog.pressan.is/evahauks/ |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-27 |archive-date=2017-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313013900/http://blog.pressan.is/evahauks/ |url-status=dead }}</ref> Eva er [[Íslenska|íslensku]]<nowiki/>- og [[Bókmenntafræðingur|bókmenntafræðingur]] að mennt frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og lauk [[lögfræði]]námi í alþjóðlegri mannréttindalöggjöf frá Strathclyde-háskóla í Glasgow.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/08/04/segir_dolgafeminisma_ekki_vinsaelan/|title=Segir dólgafemínisma ekki vinsælan|website=www.mbl.is}}</ref> Hún er gift https://en.wikipedia.org/wiki/Einar_Steingr%C3%ADmsson<nowiki/>{{ill|Einar Steingrímsson|is|Einar Steingrímsson|WD=https://en.wikipedia.org/wiki/Einar_Steingr%C3%ADmsson|lt=Einari Steingrímssyni}},<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/eva.hauksdottir.norn.is/about?lst=535248237%3A603012962%3A1485724750|title=Eva Hauksdottir}}</ref> [[prófessor]].<ref>{{cite web |url=http://www.hi.is/einar_steingrimsson |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-29 |archive-date=2017-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214014854/http://www.hi.is/einar_steingrimsson |url-status=dead }}</ref> Eva rekur lögmannsstofuna Hlít.<ref>[https://hlit.is/] Hlít.is</ref> == Ferill == === Aðgerðarsinninn Eva === Eva Hauksdóttir var mjög virk í [[Mótmæli|mótmælum]] [[Mótmælin á Íslandi í kjölfar efnahagskreppunnar 2008|búsáhaldabyltingarinnar]] frá miðjum nóvember 2008 og út janúar 2009 og var þar í hópi [[Aðgerðasinni|aðgerðarsinna]].<ref name=":2"/> Krafa Evu og annara aðgerðasinna/[[Stjórnleysisstefna|anarkista]] var að reka [[Ríkisstjórn|ríkisstjórnina]] í burtu og koma á beinu lýðræði í framhaldinu. ==== Aðkoma Evu í áhlaupinu á lögreglustöðina 22. nóvember 2008. ==== {{aðalgrein|Áhlaup á lögreglustöðina við Hverfisgötu 22. nóvember 2008}} Sonur Evu, [[Haukur Hilmarsson]], var handtekinn 21. nóvember 2008 fyrir að draga [[Bónus (verslun)|bónusfána]] að húni efst á þaki [[Alþingi|Alþingis]] í miðjum mótmælum. Síðar kom í ljós að ástæða handtökunnar var ekki vegna fánaatviksins heldur vegna fangelsisdóms sem Haukur hafði hlotið en átti eftir að afplána. Í kjölfarið réðst fjöldi fólks í áhlaup á lögreglustöðina við Hlemm.<ref name=":2">http://www.dv.is/sandkorn/2009/10/9/logmadur-bjargadi-motmaelanda/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Eva Hauksdóttir hélt ræðu fyrir utan [[Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu|lögreglustöðina]] hvar hún fór fram á frelsi sonar síns. Eftir að engin viðbrögð fengust frá lögreglu hófu mótmælendur áhlaup inn í húsið í gegnum læstar aðaldyr höfuðstöðvar lögreglunnar. Á meðan mótmælunum stóðu beitti lögreglan [[Piparúði|piparúða]] og fjölmargir leituðu sér aðhlynningar á slysadeild, meðal annars Eva Hauksdóttir sem þótti mótmæla friðsamlega.{{heimild vantar}} === Bloggari, pistlahöfundur og hlaðvarpsstjórnandi === Eva var afkastamikill [[Blogg|bloggari]]. Hún er nú pistlahöfundur þar sem hún lætur sig varða ýmis konar samfélagsmál, og heldur úti eigin [[Heimasíða|heimasíðu]] norn.is.<ref>norn.is</ref><ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://kvennabladid.is/author/eva-hauksdottir/ |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-27 |archive-date=2017-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223113308/http://kvennabladid.is/author/eva-hauksdottir/ |url-status=dead }}</ref> Eftir að Eva varð lögmaður hóf göngu sína hlaðvarpið ''Til hlítar með Evu Hauks'' á Brotkast.is. === Lögmaður === Eva lauk BA námi í lögfræði frá Háskóla Íslands vorið 2017 og LLM prófi í alþjóðlegri mannréttindalöggjöf frá Strathclyde háskóla í Glasgow árið 2019. Hún vann á lögmannsstofunni Lausnum með skóla og að námi loknu en stofnaði lögmannsstofuna Hlít árið  2021. Á vef [https://hlit.is/ Hlítar] er að finna fjölda greina um lögfræðileg álitaefni. ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslenskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íslenskir kvenaðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] {{f|1967}} erqcgdsaau53lj2ur71xgsarbucuqw3 1961264 1961263 2026-04-26T12:25:48Z Einarsteingr 27619 settur inn tengill á wiki-síðu um Einar Steingrímsson 1961264 wikitext text/x-wiki '''Eva Hauksdóttir''' (fædd 1. júlí 1967) er íslenskur lögmaður, [[Aðgerðasinni|aðgerðarsinni]], [[rithöfundur]], [[norn]], álitsgjafi og áhugamanneskja um samfélagsmál.<ref name=":0">{{cite web |url=http://blog.pressan.is/evahauks/ |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-27 |archive-date=2017-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313013900/http://blog.pressan.is/evahauks/ |url-status=dead }}</ref> Eva er [[Íslenska|íslensku]]<nowiki/>- og [[Bókmenntafræðingur|bókmenntafræðingur]] að mennt frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og lauk [[lögfræði]]námi í alþjóðlegri mannréttindalöggjöf frá Strathclyde-háskóla í Glasgow.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/08/04/segir_dolgafeminisma_ekki_vinsaelan/|title=Segir dólgafemínisma ekki vinsælan|website=www.mbl.is}}</ref> Hún er gift {{ill|Einar Steingrímsson|is|Einar Steingrímsson|WD=https://en.wikipedia.org/wiki/Einar_Steingr%C3%ADmsson|lt=Einari Steingrímssyni}},<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/eva.hauksdottir.norn.is/about?lst=535248237%3A603012962%3A1485724750|title=Eva Hauksdottir}}</ref> [[prófessor]].<ref>{{cite web |url=http://www.hi.is/einar_steingrimsson |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-29 |archive-date=2017-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214014854/http://www.hi.is/einar_steingrimsson |url-status=dead }}</ref> Eva rekur lögmannsstofuna Hlít.<ref>[https://hlit.is/] Hlít.is</ref> == Ferill == === Aðgerðarsinninn Eva === Eva Hauksdóttir var mjög virk í [[Mótmæli|mótmælum]] [[Mótmælin á Íslandi í kjölfar efnahagskreppunnar 2008|búsáhaldabyltingarinnar]] frá miðjum nóvember 2008 og út janúar 2009 og var þar í hópi [[Aðgerðasinni|aðgerðarsinna]].<ref name=":2"/> Krafa Evu og annara aðgerðasinna/[[Stjórnleysisstefna|anarkista]] var að reka [[Ríkisstjórn|ríkisstjórnina]] í burtu og koma á beinu lýðræði í framhaldinu. ==== Aðkoma Evu í áhlaupinu á lögreglustöðina 22. nóvember 2008. ==== {{aðalgrein|Áhlaup á lögreglustöðina við Hverfisgötu 22. nóvember 2008}} Sonur Evu, [[Haukur Hilmarsson]], var handtekinn 21. nóvember 2008 fyrir að draga [[Bónus (verslun)|bónusfána]] að húni efst á þaki [[Alþingi|Alþingis]] í miðjum mótmælum. Síðar kom í ljós að ástæða handtökunnar var ekki vegna fánaatviksins heldur vegna fangelsisdóms sem Haukur hafði hlotið en átti eftir að afplána. Í kjölfarið réðst fjöldi fólks í áhlaup á lögreglustöðina við Hlemm.<ref name=":2">http://www.dv.is/sandkorn/2009/10/9/logmadur-bjargadi-motmaelanda/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Eva Hauksdóttir hélt ræðu fyrir utan [[Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu|lögreglustöðina]] hvar hún fór fram á frelsi sonar síns. Eftir að engin viðbrögð fengust frá lögreglu hófu mótmælendur áhlaup inn í húsið í gegnum læstar aðaldyr höfuðstöðvar lögreglunnar. Á meðan mótmælunum stóðu beitti lögreglan [[Piparúði|piparúða]] og fjölmargir leituðu sér aðhlynningar á slysadeild, meðal annars Eva Hauksdóttir sem þótti mótmæla friðsamlega.{{heimild vantar}} === Bloggari, pistlahöfundur og hlaðvarpsstjórnandi === Eva var afkastamikill [[Blogg|bloggari]]. Hún er nú pistlahöfundur þar sem hún lætur sig varða ýmis konar samfélagsmál, og heldur úti eigin [[Heimasíða|heimasíðu]] norn.is.<ref>norn.is</ref><ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://kvennabladid.is/author/eva-hauksdottir/ |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-27 |archive-date=2017-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223113308/http://kvennabladid.is/author/eva-hauksdottir/ |url-status=dead }}</ref> Eftir að Eva varð lögmaður hóf göngu sína hlaðvarpið ''Til hlítar með Evu Hauks'' á Brotkast.is. === Lögmaður === Eva lauk BA námi í lögfræði frá Háskóla Íslands vorið 2017 og LLM prófi í alþjóðlegri mannréttindalöggjöf frá Strathclyde háskóla í Glasgow árið 2019. Hún vann á lögmannsstofunni Lausnum með skóla og að námi loknu en stofnaði lögmannsstofuna Hlít árið  2021. Á vef [https://hlit.is/ Hlítar] er að finna fjölda greina um lögfræðileg álitaefni. ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslenskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íslenskir kvenaðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] {{f|1967}} 1bofa3tmhi22twy8ze0ku713ydv73qt 1961265 1961264 2026-04-26T12:45:11Z Einarsteingr 27619 Settur inn tengill á wiki-síðu um Einar Steingrímsson 1961265 wikitext text/x-wiki '''Eva Hauksdóttir''' (fædd 1. júlí 1967) er íslenskur lögmaður, [[Aðgerðasinni|aðgerðarsinni]], [[rithöfundur]], [[norn]], álitsgjafi og áhugamanneskja um samfélagsmál.<ref name=":0">{{cite web |url=http://blog.pressan.is/evahauks/ |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-27 |archive-date=2017-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313013900/http://blog.pressan.is/evahauks/ |url-status=dead }}</ref> Eva er [[Íslenska|íslensku]]<nowiki/>- og [[Bókmenntafræðingur|bókmenntafræðingur]] að mennt frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og lauk [[lögfræði]]námi í alþjóðlegri mannréttindalöggjöf frá Strathclyde-háskóla í Glasgow.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/08/04/segir_dolgafeminisma_ekki_vinsaelan/|title=Segir dólgafemínisma ekki vinsælan|website=www.mbl.is}}</ref> Hún er gift {{ill|Einar Steingrímsson|is|Einar Steingrímsson|WD=Q102169196|lt=Einari Steingrímssyni}},<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/eva.hauksdottir.norn.is/about?lst=535248237%3A603012962%3A1485724750|title=Eva Hauksdottir}}</ref> [[prófessor]].<ref>{{cite web |url=http://www.hi.is/einar_steingrimsson |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-29 |archive-date=2017-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214014854/http://www.hi.is/einar_steingrimsson |url-status=dead }}</ref> Eva rekur lögmannsstofuna Hlít.<ref>[https://hlit.is/] Hlít.is</ref> == Ferill == === Aðgerðarsinninn Eva === Eva Hauksdóttir var mjög virk í [[Mótmæli|mótmælum]] [[Mótmælin á Íslandi í kjölfar efnahagskreppunnar 2008|búsáhaldabyltingarinnar]] frá miðjum nóvember 2008 og út janúar 2009 og var þar í hópi [[Aðgerðasinni|aðgerðarsinna]].<ref name=":2"/> Krafa Evu og annara aðgerðasinna/[[Stjórnleysisstefna|anarkista]] var að reka [[Ríkisstjórn|ríkisstjórnina]] í burtu og koma á beinu lýðræði í framhaldinu. ==== Aðkoma Evu í áhlaupinu á lögreglustöðina 22. nóvember 2008. ==== {{aðalgrein|Áhlaup á lögreglustöðina við Hverfisgötu 22. nóvember 2008}} Sonur Evu, [[Haukur Hilmarsson]], var handtekinn 21. nóvember 2008 fyrir að draga [[Bónus (verslun)|bónusfána]] að húni efst á þaki [[Alþingi|Alþingis]] í miðjum mótmælum. Síðar kom í ljós að ástæða handtökunnar var ekki vegna fánaatviksins heldur vegna fangelsisdóms sem Haukur hafði hlotið en átti eftir að afplána. Í kjölfarið réðst fjöldi fólks í áhlaup á lögreglustöðina við Hlemm.<ref name=":2">http://www.dv.is/sandkorn/2009/10/9/logmadur-bjargadi-motmaelanda/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Eva Hauksdóttir hélt ræðu fyrir utan [[Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu|lögreglustöðina]] hvar hún fór fram á frelsi sonar síns. Eftir að engin viðbrögð fengust frá lögreglu hófu mótmælendur áhlaup inn í húsið í gegnum læstar aðaldyr höfuðstöðvar lögreglunnar. Á meðan mótmælunum stóðu beitti lögreglan [[Piparúði|piparúða]] og fjölmargir leituðu sér aðhlynningar á slysadeild, meðal annars Eva Hauksdóttir sem þótti mótmæla friðsamlega.{{heimild vantar}} === Bloggari, pistlahöfundur og hlaðvarpsstjórnandi === Eva var afkastamikill [[Blogg|bloggari]]. Hún er nú pistlahöfundur þar sem hún lætur sig varða ýmis konar samfélagsmál, og heldur úti eigin [[Heimasíða|heimasíðu]] norn.is.<ref>norn.is</ref><ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://kvennabladid.is/author/eva-hauksdottir/ |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-27 |archive-date=2017-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223113308/http://kvennabladid.is/author/eva-hauksdottir/ |url-status=dead }}</ref> Eftir að Eva varð lögmaður hóf göngu sína hlaðvarpið ''Til hlítar með Evu Hauks'' á Brotkast.is. === Lögmaður === Eva lauk BA námi í lögfræði frá Háskóla Íslands vorið 2017 og LLM prófi í alþjóðlegri mannréttindalöggjöf frá Strathclyde háskóla í Glasgow árið 2019. Hún vann á lögmannsstofunni Lausnum með skóla og að námi loknu en stofnaði lögmannsstofuna Hlít árið  2021. Á vef [https://hlit.is/ Hlítar] er að finna fjölda greina um lögfræðileg álitaefni. ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslenskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íslenskir kvenaðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] {{f|1967}} ra28o47w51zq84d70do0zs3atsn5zzv 1961266 1961265 2026-04-26T12:54:13Z Einarsteingr 27619 Settur inn tengill á wiki-síðu um Einar Steingrímsson 1961266 wikitext text/x-wiki '''Eva Hauksdóttir''' (fædd 1. júlí 1967) er íslenskur lögmaður, [[Aðgerðasinni|aðgerðarsinni]], [[rithöfundur]], [[norn]], álitsgjafi og áhugamanneskja um samfélagsmál.<ref name=":0">{{cite web |url=http://blog.pressan.is/evahauks/ |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-27 |archive-date=2017-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313013900/http://blog.pressan.is/evahauks/ |url-status=dead }}</ref> Eva er [[Íslenska|íslensku]]<nowiki/>- og [[Bókmenntafræðingur|bókmenntafræðingur]] að mennt frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og lauk [[lögfræði]]námi í alþjóðlegri mannréttindalöggjöf frá Strathclyde-háskóla í Glasgow.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/08/04/segir_dolgafeminisma_ekki_vinsaelan/|title=Segir dólgafemínisma ekki vinsælan|website=www.mbl.is}}</ref> Hún er gift [[:en:Einar Steingrímsson|Einari Steingrímssyni]],<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/eva.hauksdottir.norn.is/about?lst=535248237%3A603012962%3A1485724750|title=Eva Hauksdottir}}</ref> [[prófessor]].<ref>{{cite web |url=http://www.hi.is/einar_steingrimsson |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-29 |archive-date=2017-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214014854/http://www.hi.is/einar_steingrimsson |url-status=dead }}</ref> Eva rekur lögmannsstofuna Hlít.<ref>[https://hlit.is/] Hlít.is</ref> == Ferill == === Aðgerðarsinninn Eva === Eva Hauksdóttir var mjög virk í [[Mótmæli|mótmælum]] [[Mótmælin á Íslandi í kjölfar efnahagskreppunnar 2008|búsáhaldabyltingarinnar]] frá miðjum nóvember 2008 og út janúar 2009 og var þar í hópi [[Aðgerðasinni|aðgerðarsinna]].<ref name=":2"/> Krafa Evu og annara aðgerðasinna/[[Stjórnleysisstefna|anarkista]] var að reka [[Ríkisstjórn|ríkisstjórnina]] í burtu og koma á beinu lýðræði í framhaldinu. ==== Aðkoma Evu í áhlaupinu á lögreglustöðina 22. nóvember 2008. ==== {{aðalgrein|Áhlaup á lögreglustöðina við Hverfisgötu 22. nóvember 2008}} Sonur Evu, [[Haukur Hilmarsson]], var handtekinn 21. nóvember 2008 fyrir að draga [[Bónus (verslun)|bónusfána]] að húni efst á þaki [[Alþingi|Alþingis]] í miðjum mótmælum. Síðar kom í ljós að ástæða handtökunnar var ekki vegna fánaatviksins heldur vegna fangelsisdóms sem Haukur hafði hlotið en átti eftir að afplána. Í kjölfarið réðst fjöldi fólks í áhlaup á lögreglustöðina við Hlemm.<ref name=":2">http://www.dv.is/sandkorn/2009/10/9/logmadur-bjargadi-motmaelanda/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Eva Hauksdóttir hélt ræðu fyrir utan [[Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu|lögreglustöðina]] hvar hún fór fram á frelsi sonar síns. Eftir að engin viðbrögð fengust frá lögreglu hófu mótmælendur áhlaup inn í húsið í gegnum læstar aðaldyr höfuðstöðvar lögreglunnar. Á meðan mótmælunum stóðu beitti lögreglan [[Piparúði|piparúða]] og fjölmargir leituðu sér aðhlynningar á slysadeild, meðal annars Eva Hauksdóttir sem þótti mótmæla friðsamlega.{{heimild vantar}} === Bloggari, pistlahöfundur og hlaðvarpsstjórnandi === Eva var afkastamikill [[Blogg|bloggari]]. Hún er nú pistlahöfundur þar sem hún lætur sig varða ýmis konar samfélagsmál, og heldur úti eigin [[Heimasíða|heimasíðu]] norn.is.<ref>norn.is</ref><ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://kvennabladid.is/author/eva-hauksdottir/ |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-27 |archive-date=2017-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223113308/http://kvennabladid.is/author/eva-hauksdottir/ |url-status=dead }}</ref> Eftir að Eva varð lögmaður hóf göngu sína hlaðvarpið ''Til hlítar með Evu Hauks'' á Brotkast.is. === Lögmaður === Eva lauk BA námi í lögfræði frá Háskóla Íslands vorið 2017 og LLM prófi í alþjóðlegri mannréttindalöggjöf frá Strathclyde háskóla í Glasgow árið 2019. Hún vann á lögmannsstofunni Lausnum með skóla og að námi loknu en stofnaði lögmannsstofuna Hlít árið  2021. Á vef [https://hlit.is/ Hlítar] er að finna fjölda greina um lögfræðileg álitaefni. ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslenskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íslenskir kvenaðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] {{f|1967}} b0iuy82mlpwm4dpjodwb5uv4qu4vq5j 0 141279 1961286 1959590 2026-04-26T19:25:28Z TKSnaevarr 53243 1961286 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Borgarastyrjöldin í Jemen | partof = [[Arabíski veturinn|arabíska vetrinum]] | image = Yemeni Civil War.svg | width = 480px | image_size = 300px | caption = Myndin sýnir áætlað yfirráðasvæði stríðandi fylkinga í nóvember 2021. <div style="text-align: left;">{{legend|#cae7c4|Undir stjórn [[Hútar|Húta]]}} {{legend|#f98787|Undir stjórn alþjóðlega viðurkenndu ríkisstjórnarinnar og bandamanna hennar}} {{legend|#e3d975|Undir stjórn [[Umbreytingaráð suðursins|Umbreytingaráðs suðursins]]}} {{legend|#b4b2ae|Undir stjórn [[Íslamska ríkið|íslamska ríkisins]]}} {{legend|#ffffff|Undir stjórn [[Ansar al-Sjaría]] og [[Al-Kaída]]}} </div> | date = 16. september 2014 –<br />({{Aldur í árum, mánuðum og dögum|2014|09|16}}) | place = [[Jemen]], suðurhluti [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] | territory = 28. apríl 2020: Hútar stjórna öllu [[Norður-Jemen]] að undanskyldu landstjórnarumdæminu [[Ma'rib]].<ref name=95Jawf>{{Cite news|last1=|first1=|last2=|first2=|url=https://english.iswnews.com/13024/audience-question-did-ansar-allah-liberated-95-of-al-jawf/|title=Audience Question: Did Ansar Allah Liberated 95% of al-Jawf?|date=2020-04-30|work=Islamic World News|access-date=2020-04-30|language=en-us|archive-date=2020-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511160324/https://english.iswnews.com/13024/audience-question-did-ansar-allah-liberated-95-of-al-jawf/|url-status=dead}}</ref><ref name=key>{{Cite news|title=Yemen: Houthi army spokesman declares end of Jawf operation, holds ‘key to Marib’ |access-date=1 May 2020 |website=[[Middle East Monitor]] |url=https://www.middleeastmonitor.com/20200501-yemen-houthi-army-spokesman-declares-end-of-jawf-operation-holds-key-to-marib/}}</ref> | result = | status = * [[Hútar]] stjórna jemensku höfuðborginni [[Sana]] * Hernaðarbandalag undir stjórn Sáda leiðir íhlutun til að koma fyrri stjórn aftur til valda * Fyrrum forsetinn [[Ali Abdullah Saleh]] drepinn í átökum við Húta * [[Umbreytingaráð suðursins]] hertekur [[Aden]] * Stjórnarherinn endurtekur Aden og suðurhluta Jemens í gagnsókn, STC er leyst upp | combatants_header = Helstu stríðsaðilar | combatant1 = * [[File:Houthis emblem.svg|20px]] [[Hútí-fylkingin]] * [[File:Yemeni Armed Forces Emblem.svg|20px]] Stuðningsmenn [[Ali Abdullah Saleh|Saleh]] (til ársins 2017) {{Collapsible list |title='''Meintir stuðningsaðilar:''' |1={{IRN}} [[Íran]]<br /> |2=[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|20px]] [[Hizbollah]] |3={{PRK}} [[Norður-Kórea]] |date=June 2018}} | combatant2 = {{nowrap|'''{{YEM}} Ríkisstjórn [[Jemen]]s'''}} * [[File:Flag of the Yemen Armed Forces.svg|20px]] Öryggissveitir hliðhollar leiðtogaráði ríkisstjórnar Jemens * Þjóðarher Jemens * [[Al-Islah]] '''Alþjóðlegt hernaðarbandalag undir stjórn Sádi-Arabíu'''<br/> {{SAU}} [[Sádi-Arabía]]<br/> {{ARE}} [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]]<br/> {{SEN}} [[Senegal]]<br/> {{SDN}} [[Súdan]]<br/> {{MAR}} [[Marokkó]]<br/> {{QAT}} [[Katar]] {{Collapsible list |title='''Færri en 1.000 hermenn:''' |1={{BHR}} [[Barein]] |2={{EGY}} [[Egyptaland]] |3={{KWT}} [[Kúveit]] |4={{JOR}} [[Jórdanía]] }} {{Collapsible list |title='''Stuðningsaðilar:''' |1={{UK}} [[Bretland]] |2={{FRA}} [[Frakkland]] |3={{ITA}} [[Ítalía]] |4={{USA}} [[Bandaríkin]] |5={{ESP}} [[Spánn]] |6=[[File:Flag of NATO.svg|20px]] [[Atlantshafsbandalagið]] |7={{CHE}} [[Sviss]] }} ---- '''[[File:Flag of South Yemen.svg|22px|border]] Aðskilnaðarsinnar í suðurhluta Jemens * [[Umbreytingaráð suðursins]] (frá 2017) {{Collapsible list |title='''Stuðningsaðilar:''' |1={{ARE}} [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] }} | combatant3 = '''[[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[Al-Kaída]]'''<br> '''[[File:ShababFlag.svg|20px]] [[Ansar al-Sjaría]]''' ---- '''[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|20px]] [[Íslamska ríkið]]''' | commander1 = * [[File:Houthis emblem.svg|20px]] [[Abdúl Malik al-Hútí]] * {{YEM}} [[Ali Abdullah Saleh]] {{KIA}} (til 2017) | commander2 = {{YEM}} [[Abdrabbuh Mansur Hadi]] (2012–2022)<br/>{{YEM}} [[Rashad al-Alimi]] (2022–)<br/>{{SAU}} [[Salman bin Abdul Aziz al-Sád|Salman konungur]]<br/>{{SAU}} [[Múhameð bin Salman]]<br/>{{ARE}} [[Múhameð bin Zayed]]<br/>{{QAT}} [[Tamim bin Hamad Al Thani]] (2015–17)<br/>{{SEN}} [[Macky Sall]]<br/>{{MAR}} [[Múhameð 6. Marokkókonungur|Múhameð 6.]] (2015–19)<br /> {{Collapsible list | title = '''Með færri en 1.000 hermenn''' | 1 = {{JOR}} [[Abdúlla 2. Jórdaníukonungur|Abdúlla 2.]] | 2 = {{EGY}} [[Abd al-Fattah as-Sisi]] | 3 = {{KWT}} [[Sabah Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah]] (2015–20) | 4 = {{BHR}} [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] }} ---- [[File:Flag of South Yemen.svg|20px]] [[Aidarus al-Zoubaidi]] | commander3 = [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[Qasim al-Raymi]] ---- [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[Abu Bilal al-Harbi]] | units1 = | units2 = | units3 = | strength1 = [[File:Houthis Logo.png|22px|border]] 150.000–200.000 hermenn | strength2 = {{SAU}} 100 herflugvélar og 150.000 hermenn<br/>{{ARE}} 30 herflugvélar<br/>{{BHR}} 15 herflugvélar og 300 hermenn<br/>{{KWT}} 15 herflugvélar<br/>{{QAT}} 10 herflugvélar og 1.000 hermenn<br/>{{JOR}} 6 herflugvélar<br/>{{MAR}} 6 herflugvélar og 1.500 hermenn<br/>{{SDN}} 4 herflugvélar og 6.000 hermenn<br/>{{SEN}} 2.100 hermenn<br/>{{EGY}} 4 herskip og herflugvélar<br />1.800 málaliðar | strength3 = [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[Ansar al-Sjaría]] * [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] 6.000–8.000 vígamenn ---- [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] ISIL: 300 | casualties1 = „Þúsundir“ drepnir (samkvæmt Al Jazeera í maí 2018)<br />11.000+ drepnir (samkvæmt talningum Sáda) | casualties2 ={{SAU}}1.000-3.000 hermenn drepnir<br /> {{ARE}} 130+ hermenn drepnir<br />{{BHR}} 8 hermenn drepnir<br>{{QAT}} 4 hermenn drepnir<br>{{MAR}} 1 hermaður drepinn | casualties3 = [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] 1.000 drepnir, 1.500 handsamaðir | casualties4 = 91.600+ drepnir alls í Jemen (11.700+ óbreyttir borgarar)<br/>500+ drepnir alls í Sádi-Arabíu<br/>49.960 særðir alls í Jemen (10.768 óbreyttir borgarar)<br/>3.154.572 manns á vergangi 84.701 börn látin úr sulti<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2018/11/21/yemen-children-hunger/2076683002/|title=Save the Children says 85,000 kids may have died of hunger in Yemen|first=Associated|last=Press|publisher=}}</ref> og 2.556 látin úr [[Kólera|kólerufaraldri]]<ref>{{Cite web|url=http://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/cholera/outbreak-update-cholera-in-yemen-25-october-2018.html|title=Outbreak update – Cholera in Yemen, 25 October 2018|last=CSR|website=www.emro.who.int|access-date=2018-10-25}}</ref> | notes = | campaignbox = }} '''Borgarastyrjöldin í Jemen''' eru átök sem hófust árið 2014 og eru tveir hópar sem berjast þar um völd. Annars vegar eru það [[Hútí-fylkingin]] og hópar sem studdu [[Ali Abdullah Saleh]] fyrrum forseta landsins. Þeir stjórna höfuðstaðnum [[Sana]]. Hins vegar eru það hópar sem styðja alþjóðlega viðurkennda stjórn Jemens, sem nú er í höndum leiðtogaráðs undir stjórn [[Rashad al-Alimi]], og hafa höfuðstöðvar í borginni [[Aden]]. Stjórnvöld [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] hafa blandað sér í átökin og styðja stjórn al-Alimi. Þar sem uppreisnarher Húta nýtur stuðnings stjórnvalda í [[Íran]] er gjarnan litið á átökin í Jemen sem [[leppstríð]] á milli Írans og Sádi-Arabíu um áhrif í [[Mið-Austurlönd]]um.<ref>{{Vefheimild|titill=Íran og Sádi-Arabía: Í köldu stríði|url=https://www.frettabladid.is/frettir/iran-og-sadi-arabia-i-koeldu-strii/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2018|mánuður=6. apríl|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230324223425/https://www.frettabladid.is/frettir/iran-og-sadi-arabia-i-koeldu-strii/|safnmánuður=24. mars|safnár=2023}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Tugir barna féllu í loftárásum Sádi-Araba og bandamanna|url=https://www.frettabladid.is/frettir/tugir-barna-fellu-i-loftarasum-sadi-araba-og-bandamanna/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2018|mánuður=10. ágúst|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230324223434/https://www.frettabladid.is/frettir/tugir-barna-fellu-i-loftarasum-sadi-araba-og-bandamanna/|safnár=2023|safnmánuður=24. mars}}</ref> Um 100.000 manns hafa látist í stríðinu, þar af um 12.000 óbreyttir borgarar, og um 50.000 særst. Sér í lagi hafa stríðsátökin komið illa niður á jemenskum börnum.<ref>{{Vefheimild|titill=„Jemen er helvíti á jörðu fyrir börn“|höfundur=Lovísa Arnardóttir|url=https://www.frettabladid.is/frettir/jemen-er-helviti-a-joeru-fyrir-boern|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2017|mánuður=16. nóvember|safnslóð=https://web.archive.org/web/20210423022122/https://www.frettabladid.is/frettir/jemen-er-helviti-a-joeru-fyrir-boern/|safnár=2021|safnmánuður=23. apríl}}</ref> ==Saga== Upphaf borgarastyrjaldarinnar í [[Jemen]] má rekja til [[Arabíska vorið|arabíska vorsins]] og fjöldamótmæla sem þá fóru fram gegn stjórn forsetans [[Ali Abdullah Saleh]].<ref name=sunna>{{Vefheimild|titill=Hvað geng­ur á í Jemen?|höfundur=Sunna Ósk Loga­dótt­ir|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2017/03/28/hvad_gengur_a_i_jemen/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2017|mánuður=28. mars}}</ref> Í byrjun 2011 var Saleh hrakinn frá völdum og varaforseti hans, [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], var kjörinn forseti í kosningum sem fóru fram næsta ár.<ref name=sunna/> Hadi erfði erfiða stöðu frá forvera sínum og þurfti bæði að takast á við skæruhernað vígahópa eins og [[Al-Kaída]], víðtæka spillingu í jemenska stjórnkerfinu, matarskort, atvinnuleysi og aðskilnaðarsinna í suðurhluta landsins.<ref name=sunna/> Þessir erfiðleikar leiddu til þess að stjórn hans varð berskjölduð gegn uppreisn. Á árunum 2012 til 2013 stýrði stjórn Hadi nokkurs konar þjóðfundi í Jemen þar sem reynt var að útkljá framtíðarskipulag landsins. Áætlanir voru gerðar í samráði við ýmsa þjóðfélagshópa um að skipta landinu í sex hluta og setja nýja stjórnarskrá.<ref>{{Vefheimild|titill=Hvernig hófst ein versta mannúðarkrísa heims? |höfundur=Ólöf Ragnarsdóttir|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2020-06-07-hvernig-hofst-ein-versta-mannudarkrisa-heims|útgefandi=[[RÚV]]|dags=7. júní 2020|skoðað=20. janúar 2024}}</ref> [[Hútí-fylkingin]], vopnuð samtök minnihlutahóps [[sjía]]múslima í Jemen, hafði lengi háð skærur gegn stjórnarher landsins, en eftir að ný stjórn tók við völdum nýttu þeir sér veikleika hennar og lögðu undir sig norðurhluta Jemen. Í september árið 2014 gerðu Hútar áhlaup á höfuðborgina [[Sana]] og tókst að leggja hana undir sig í janúar árið 2015.<ref name=sunna/> Hadi forseti var settur í stofufangelsi en í febrúar sama ár tókst honum að flýja úr haldi og koma sér upp bækistöðvum í borginni [[Aden]], sunnar í landinu.<ref name=sunna/> Stuttu síðar gerðu Hútar bandalag við öryggissveitir sem enn voru hliðhollar gamla forsetanum, Saleh, og gerðu tilraun til að ræna völdum í landinu og setja Saleh aftur á forsetastól. Hadi forseti flúði land, en uppreisn Hútanna var nú farin að vekja athygli grannríkisins [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]]. Sádar óttuðust að Hútarnir nytu stuðnings keppinauta þeirra, hins sjíaíslamska [[Íran]]s, og ákváðu því að grípa inn í styrjöldina með loftárásum ásamt bandalagi átta annarra ríkja.<ref>{{Vefheimild|titill=Gleymda stríðið í Jemen|höfundur=Sveinn H. Guðmarsson|url=http://www.ruv.is/frett/gleymda-stridid-i-jemen|útgefandi=[[RÚV]]|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2016|mánuður=8. desember}}</ref> Einkum hefur [[Bandaríkjaher|her]] [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] veitt Sádum ríkulega aðstoð í styrjöldinni.<ref>{{Vefheimild|titill=Gleymda stríðið í Jemen|höfundur=Guðrún Margrét Guðmundsdóttir|url=https://stundin.is/grein/5104/|útgefandi=''[[Stundin]]''|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2017|mánuður=30. júlí}}</ref> Deilt er þó um hversu mikil ítök, ef einhver, Íranar hafa í hreyfingu Húta.<ref>{{Vefheimild|titill=Söguleg átök í Jemen|höfundur=Pálmi Jónasson|url=http://www.ruv.is/frett/soguleg-atok-i-jemen|útgefandi=''[[RÚV]]''|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2015|mánuður=26. mars}}</ref> Vegna stríðsástandsins hafa öfgahreyfingar á borð við [[Ríki íslams]] einnig náð fótfestu í Jemen og hafa sölsað undir sig landsvæði í suðurhluta landsins.<ref name=sunna/> Í lok ársins 2017 flosnaði upp úr bandalagi Hútanna og fyrrum forsetans Saleh. Hersveitir Saleh í Aden háðu orrustu við Hútana og Saleh var skotinn til bana er hann reyndi að flýja úr borginni yfir á yfirráðasvæði Sáda.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrr­ver­andi for­seti Jem­ens myrt­ur|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2017/12/04/fyrrverandi_forseti_jemens_myrtur/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2017|mánuður=14. desember}}</ref> Brestir hafa einnig myndast í bandalaginu sem berst gegn Hútunum. Þann 11. ágúst árið 2019 tókst [[Umbreytingaráð suðursins|Umbreytingaráði suðursins]] (STC), sveitum aðskilnaðarsinna sem vilja aukið sjálfræði fyrir suðurhluta Jemens, að hertaka borgina Aden, þar sem stjórn Hadi hafði haft aðsetur sitt, með hjálp [[Sameinuðu arabísku furstadæmin|Sameinuðu arabísku furstadæmanna]].<ref>{{Vefheimild|titill=Brestir í hernaðarbandalagi gegn Hútum í Jemen|url=https://www.ruv.is/frett/brestir-i-hernadarbandalagi-gegn-hutum-i-jemen|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=11. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Ævar Örn Jósepsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Að­skilnaðar­sinnar ná yfir­ráðum á for­seta­höllinni í Jemen|url=https://www.visir.is/g/2019190819885|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=11. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/adskilnadarsinnar-treysta-stodu-sina-i-aden|titill=Aðskilnaðarsinnar treysta stöðu sína í Aden|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=29. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson}}</ref> Stjórn Hadi komst þann 5. nóvember sama ár að samkomulagi við STC um að ríkisstjórninni yrði leyft að snúa aftur til Aden og skyldi mynda 24 ráðherra ríkisstjórn þar sem stjórnarsinnar og STC fengu 12 ráðherra hvor.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/samkomulag-um-sudurhluta-jemens|titill=Samkomulag um suðurhluta Jemens|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=6. nóvember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=6. nóvember|höfundur=Róbert Jóhannsson}}</ref> Stjórn STC rauf þetta samkomulag hins vegar í apríl árið 2020 og lýsti yfir sjálfstæði Suður-Jemens.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2020/04/26/lysa-yfir-sjalfstjorn-i-sudur-jemen|titill=Lýsa yfir sjálfstjórn í Suður-Jemen|útgefandi=RÚV|ár=2020|mánuður=26. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=26. apríl|höfundur=Róbert Jóhannsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2020550886d/jemenskir-ad-skilnadar-sinnar-lysa-yfir-sjalf-staedi|titill=Jemenskir að­skilnaðar­sinnar lýsa yfir sjálf­stæði|útgefandi=''Vísir''|ár=2020|mánuður=26. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=26. apríl|höfundur=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Ráðið dró sjálfstæðisyfirlýsinguna til baka í lok júlí sama ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2020/07/29/sjalfstaedisyfirlysing-afturkollud|titill=Sjálfstæðisyfirlýsing afturkölluð|útgefandi=RÚV|ár=2020|mánuður=29. júlí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=29. júlí|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Þann 14. september 2019 var gerð [[Drónaárásir|drónaárás]] á tvær olíuvinnslustöðvar sádi-arabíska ríkisolíufyrirtækisins [[Aramco]] innan Sádi-Arabíu. Árásin skaðaði olíuframleiðslu Sáda og hafði mikil áhrif á alþjóðlegt olíuverð. Hútar lýstu yfir ábyrgð á árásinni en Sádar og Bandaríkjamenn hafa sakað Írana um að standa að baki henni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/kennir-iran-um-drona-arasir-a-sadi-arabiu|titill=Kennir Íran um dróna-árásir á Sádi Arabíu|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=14. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Freyr Gígja Gunnarsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/dronaaras-a-oliuvinnslustodvar-i-sadi-arabiu|titill=Drónaárás á olíuvinnslustöðvar í Sádi-Arabíu|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=14. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Andri Yrkill Valsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/09/17/segja_skotstad_flauganna_vera_fundinn/|titill=Segja skotstað flaug­anna vera fund­inn|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=17. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september}}</ref> Íranar neituðu sök í málinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2019190919276|titill=Íranir neita á­byrgð í á­rásum á olíu­vinnslu­stöðvar Sádi-Arabíu|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=17. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Þann 7. apríl 2022 tilkynnti Hadi að hann hygðist stíga til hliðar og framselja sérstöku leiðtogaráði völd sín sem forseti.<ref>{{Vefheimild|titill=Forseti Jemen færir leiðtogaráði völd sín|url=https://www.ruv.is/frett/2022/04/07/forseti-jemen-faerir-leidtogaradi-vold-sin|útgefandi=RÚV|ár=2022|mánuður=7. apríl|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=7. apríl|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Í byrjun desember 2025 hóf Umbreytingaráð suðursins stórsókn inn á yfirráðasvæði ríkisstjórnarinnar í Hadramout-héraði og annars staðar í Suður-Jemen og lagði það undir sig á skömmum tíma.<ref name="fault line2">{{cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/middle-east/artc-hadramout-the-fault-line-that-could-decide-southern-yemen-s-future|title=Hadramout: the fault line that could decide southern Yemen's future - analysis|author=Marwan Nabil|work=i24News|date=9 December 2025|access-date=10 December 2025|archive-date=7 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107060258/https://www.i24news.tv/en/news/middle-east/artc-hadramout-the-fault-line-that-could-decide-southern-yemen-s-future|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sofx.com/uae-backed-forces-claim-full-control-of-southern-yemen/|title=UAE-Backed Forces Claim Full Control of Southern Yemen|author=|work=SOFX|date=9 December 2025|access-date=9 December 2025|archive-date=7 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107060259/https://www.sofx.com/uae-backed-forces-claim-full-control-of-southern-yemen/|url-status=live}}</ref> Sádi-arabískar hersveitir skárust í leikinn og leiddu gagnsókn ásamt stjórnarhernum á móti Umbreytingaráðinu og endurheimtu stjírn í Aden 7. janúar 2026.<ref name=":0">{{Cite web |title=Saudi-backed forces move on Aden as Yemen secessionist leader vanishes |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/7/saudi-led-coalition-strikes-yemen-says-stc-leader-al-zubaidi-has-fled |access-date=2026-01-10 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=UAE-backed separatists withdraw from key Yemeni city after Saudi strikes |url=https://www.middleeasteye.net/news/uae-backed-separatists-withdraw-key-yemeni-city-after-saudi-strikes |access-date=2026-01-10 |website=Middle East Eye |language=en}}</ref> Í kjölfarið gáfu fulltrúar Umbreytingaráðsins í [[Ríad]] út yfirlýsingu um að samtökin hefðu verið leyst upp.<ref name=":3">{{Cite web |title=Yemen's STC denies dissolution, demands release of detained delegation in Riyadh |url=https://english.news.cn/20260110/3e1dedae47d4469e8257d0756b1235bd/c.html |access-date=2026-01-11 |website=english.news.cn}}</ref> ==Stríðsglæpir== Allir stríðsaðilar í jemensku borgarastyrjöldinni hafa sætt ásökunum um [[Stríðsglæpir|stríðsglæpi]] og [[mannréttindabrot]]. Í ágúst árið 2018 gaf rannsóknarnefnd mannréttindasérfræðinga [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] út skýrslu þar sem því var lýst yfir að hvorki stjórnarher Jemens, alþjóðabandalag Sáda né Hútí-fylkingin hafi reynt að takmarka mannfall óbreyttra borgara í stríðinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/08/28/stridsglaepir_af_halfu_allra_adila/|titill=Stríðsglæp­ir af hálfu allra aðila|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=28. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/amnesty-stridsglaepir-framdir-i-jemen|titill=Amnesty: Stríðsglæpir framdir í Jemen|útgefandi=RÚV|ár=2018|mánuður=12. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref> Samkvæmt skýrslunni hefur hernaðarbandalag Sádi-Arabíu gert að minnsta kosti 32 árásir á sjúkrahús, skóla, moskur og menningarhús sem njóta verndar samkvæmt alþjóðalögum. Þá voru rakin fjölmörg tilfelli þar sem hernaðarbandalagið hefur ráðist á íbúðahverfi, markaði og önnur opin almenningssvæði með þeim afleiðingum að hundruðir óbreyttra borgara hafa látið lífið.<ref name=fréttablaðstríðsglæpir>{{Vefheimild|url=https://www.frettabladid.is/frettir/saka-striandi-fylkingar-um-strisglaepi/|titill=Saka stríðandi fylkingar um stríðsglæpi|útgefandi=''Fréttablaðið''|ár=2018|mánuður=29. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230324223535/https://www.frettabladid.is/frettir/saka-striandi-fylkingar-um-strisglaepi/|safnár=2023|safnmánuður=24. mars}}</ref> Í skýrslu sem [[Amnesty International]] gaf út um styrjöldina í júlí sama ár voru stjórnarher Jemens og hersveitir Sameinuðu arabísku furstadæmanna sökuð um gróf mannréttindabrot á borð við kerfisbundin mannrán og [[pyntingar]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/amnesty-stridsglaepir-framdir-i-jemen|titill=Amnesty: Stríðsglæpir framdir í Jemen|útgefandi=RÚV|ár=2018|mánuður=12. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref> Í skýrslunni eru Sameinuðu arabísku furstadæmin sökuð um að hafa komið upp valdakerfi á hernámssvæðum sínum í Jemen þar sem jemenskir borgarar er handteknir af tilefnislausu og pyntaðir, meðal annars með raflostum og kynferðislegu ofbeldi.<ref>{{Vefheimild|titill=‘GOD ONLY KNOWS IF HE’S ALIVE’|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/MDE3186822018ENGLISH.PDF|útgefandi=[[Amnesty International]]|tungumál=enska|ár=2018|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> Í skýrslu sem fréttastofan [[AP]] vann í samstarfi við [[Pulitzer-stofnunin|Pulitzer-stofnunina]] og birti í desember 2018 var komist að þeirri niðurstöðu að Hútar pynti fanga sína. Samkvæmt skýrslunni hafa um þúsund verið pyntaðir og 186 látist af um 18.000 skráðum föngum Hútí-fylkingarinnar.<ref>{{Vefheimild|titill=Hútar sakaðir um að beita fanga pyntingum|url=https://www.visir.is/g/2018181209070/hutar-sakadir-um-ad-beita-fanga-pyntingum-|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|ár=2018|mánuður=8. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> Í skýrslu Sameinuðu þjóðanna eru Hútar jafnframt sakaðir um að brjóta á kvenfrelsi og trúfrelsi á yfirráðasvæði sínu og um að hafa fangelsað Jemena sem aðhyllast [[Bahá'í trúin|Bahá'í-trú]].<ref name=fréttablaðstríðsglæpir/> [[Bandaríkin]], [[Bretland]] og [[Frakkland]] hafa verið sökuð um hlutdeild í stríðsglæpum alþjóðabandalagsins vegna vopnasölu ríkjanna til Sádi-Arabíu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2019190909660|titill=Bandaríkjamenn, Bretar og Frakkar mögulega samsekir um stríðsglæpi í Jemen|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=3. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Í mars árið 2019 samþykktu bæði [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúadeild]] og [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] frumvarp þess efnis að Bandaríkin skyldu hætta hernaðarstuðningi og vopnasölum til Sádi-Arabíu<ref>{{Vefheimild|titill=Vilja hætta að styðja stríðið í Jemen|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/03/13/vilja_haetta_ad_stydja_stridid_i_jemen/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=13. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> en [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti beitti neitunarvaldi gegn ályktuninni. Trump færði þær röksemdir að vopnasölur til Sáda væru nauðsynlegar til að verjast Írönum og bandamönnum þeirra í Austurlöndum nær og að án nákvæmra vopna yrði mannfall óbreyttra borgara í styrjöldinni enn meira.<ref>{{Vefheimild|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson|titill=Trump beitti neitunarvaldi|url=https://www.ruv.is/frett/trump-beitti-neitunarvaldi|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=25. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> Eftir að stjórnarskipti urðu í Bandaríkjunum árið 2021 tilkynnti [[Joe Biden]], nýr forseti landsins, hins vegar þann 4. febrúar að Bandaríkin hygðust hætta fjárstuðningi við stjórnarherinn í stríðinu.<ref>{{Vefheimild|höfundur=Hildur Margrét Jóhannsdóttir|titill=Bandaríkin hætta fjárveitingum til stjórnarhers Jemen|url=https://www.ruv.is/frett/2021/02/04/bandarikin-haetta-fjarveitingum-til-stjornarhers-jemen|útgefandi=RÚV|ár=2021|mánuður=4. febrúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. febrúar}}</ref> Stjórn Bidens hóf hins vegar aftur að selja bandalagi Sáda vopn árið 2022.<ref>{{cite web|last1=Almosawa|first1=Shuaib|title=As U.S. Focuses on Ukraine, Yemen Starves|url=https://theintercept.com/2022/03/16/yemen-war-biden-us-support-saudi-arabia/|website=[[The Intercept]]|date=16 March 2022|access-date=1 April 2022|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Biden Doubles Down on a Failed Yemen Policy|url=https://www.hrw.org/news/2022/02/15/biden-doubles-down-failed-yemen-policy|website=[[Human Rights Watch]]|access-date=1 April 2022|language=en|date=15 February 2022}}</ref> ==Friðarumleitanir== Alþjóðlegar friðarumleitanir í borgarastyrjöldinni hafa borið takmarkaðan árangur. Í desember árið 2018 hittust fulltrúar Húta og ríkisstjórnar Jemen þó í friðarviðræðum sem haldnar voru í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] í Svíþjóð með milligöngu Sameinuðu þjóðanna. Á fundinum var fallist á vopnahlé í héraðinu [[Hodeida]] og að sveitir beggja fylkinga myndu hverfa frá hafnarborginni Hodeida, sem er ein mikilvægasta borg landsins fyrir innflutning á matvælum. Í stað þeirra voru [[Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna|öryggissveitir á vegum Sameinuðu þjóðanna]] staðsettar í borginni.<ref>{{Vefheimild|titill=Samið um vopnahlé í Hodeidah|url=https://www.frettabladid.is/frettir/sami-um-vopnahle-i-hodeidah/|útgefandi=''Fréttablaðið''|ár=2018|mánuður=13. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230324223554/https://www.frettabladid.is/frettir/sami-um-vopnahle-i-hodeidah/|safnár=2023|safnmánuður=24. mars}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Samið um vopnahlé í Hodeida|url=https://www.mbl.is/frettir/burdargrein/2018/12/13/samid_um_vopnahle_i_hodeida/|útgefandi=mbl.is|ár=2018|mánuður=13. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> Vopnahléð í Hodeida var enn í gildi í júlí 2019 en er talið brothætt.<ref>{{Vefheimild|titill=Hodeidah Ceasefire Holding But Faster Progress Key to Stopping Yemen from Sliding into Regional War, Deepening Humanitarian Crisis, Speakers Tell Security Council|url=https://www.un.org/press/en/2019/sc13887.doc.htm|útgefandi=[[Sameinuðu þjóðirnar]]|ár=2019|mánuður=18. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|tungumál=enska}}</ref> Þann 8. apríl 2020 lýsti hernaðarbandalag Sáda einhliða yfir vopnahléi vegna [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|kórónaveirufaraldursins]] það ár.<ref>{{Vefheimild|titill=Vopnahléi lýst yfir vegna kórónuveirufaraldursins|url=https://www.ruv.is/frett/2020/04/08/vopnahlei-lyst-yfir-vegna-koronuveirufaraldursins|útgefandi=RÚV|ár=2020|mánuður=8. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=26. apríl|höfundur=Ásrún Brynja Ingvardóttir}}</ref> Í mars 2022 féllust stríðandi fylkingar á tveggja mánaða vopnahlé.<ref>{{Vefheimild|titill=Tveggja mánaða vopnahlé boðað í Jemen|url=https://www.ruv.is/frett/2022/04/01/tveggja-manada-vopnahle-bodad-i-jemen|útgefandi=RÚV|ár=2022|mánuður=1. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=3. apríl|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> ==Tímalína== [[Mynd:Destroyed house in the south of Sanaa 12-6-2015-4.jpg|thumb|right|Hús í rúst í Sana árið 2015.]] ===2015=== * 25. mars: Forsetinn [[Abdrabbuh Mansur Hadi]] flýr höfuðborgina [[Sana]]. Sama dag hefur Sádí Arabía loftárásir gegn Hútum.<ref>{{cite news|url=https://news.vice.com/article/with-a-bounty-on-his-head-yemens-president-flees-as-rebels-advance|agency=VICE News|title=Saudi Arabia Launches Airstrikes in Yemen as President Flees Amid Rebel Advance|date=25 March 2015|access-date=25 March 2015|first=John|last=Beck|archive-date=11 júlí 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142547/https://news.vice.com/article/with-a-bounty-on-his-head-yemens-president-flees-as-rebels-advance|url-status=dead}}</ref> * 26. mars: Flugher Sádí Arabíu gerir árásir á alþjóðaflugvöllinn í Sana'a og herflugvöllinn al Dulaimi. Alls látast 17 í árásunum.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/yemen-security-sanaa-airport/update-1-planes-strike-airport-military-airbase-in-yemens-sanaa-residents-idUSL6N0WS01K20150326?feedType=RSS&feedName=industrialsSector |title=UPDATE 1-Planes strike airport, military airbase in Yemen's Sanaa-residents}}</ref> * 27. mars: Hersveitir undir forystu Sádí Arabíu og Egyptalands gera árásir á Jemen annan daginn í röð, sem skilja eftir sig 10 látna í umdæminu Saada. Sádí Arabía lýsir því jafnframt yfir að flugbanni verði skýrt uppi haldið.<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2015/03/27/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/index.html |title=Saudi-led coalition pounds Yemen with airstrikes for a second day}}</ref> *28. mars: Loftárásir halda áfram, Sádí Arabía gerir fullt tilkall til Jemensks flugsvæðis og flugumferðar.<ref>{{Cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/03/yemen-aden-saudi-arabia-150327174924579.html |title=Saudi-led air strikes hit Yemen for third straight day}}</ref> Ennfremur heldur Sádí Arabía því fram að hafa eyðilagt eldflaugageymslu í eigu Húta samstundis því að flytja á brott hóp á vegum Sameinuðu Þjóðanna í [[Sana'a]].<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/03/28/-Decisive-Storm-destroys-Houthi-missile-stockpile-.html |title=‘Decisive Storm’ destroys Houthi missile stockpile}}</ref> *29. mars: Þrátt fyrir flugbann sett af Sádí Arabíu, sendir [[Pakistan]] Boeing 747 þotu til þess að flytja á brott pakistanska ríkisborgara frá Jemen sökum neyðarástandsins.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-pakistan/pakistan-sends-747-jumbo-jets-to-evacuate-distraught-nationals-from-yemen-idUSKBN0MP03J20150329 |title=Pakistan sends 747 jumbo jets to evacuate distraught nationals from Yemen}}</ref> *30. mars: [[Kína]] safnar ríkisborgurum sínum í landinu burt vegna áhyggja af öryggisástandinu.<ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/68af10fd112a4fa0b9e4508c778887e7/china-evacuating-yemen-suspending-anti-piracy-patrols |title=China evacuates 571 from Yemen, suspends anti-piracy patrols}}</ref> Flóttamannabúðir í Harad Umdæmi verða fyrir loftárásum Sádí Arabíu þar sem minnst 40 látast. [[Hútar]] bæta undir sig landsvæði við seinasta vígi Hadi forseta í [[Aden]].<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/air-strike-kills-at-least-40-at-yemen-camp-for-displaced-idUSKBN0ML0YC20150330?irpc=932 |title=Air strike kills at least 40 at Yemen camp for displaced}}</ref> *2. apríl: [[Al-Kaída]] gerir árás á fangelsi í [[Al Mukalla]], og frelsar 270 fanga.<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2015/04/02/middleeast/yemen-prison-break/index.html |title=Officials: Al Qaeda fighters free 270 from Yemeni prison}}</ref> *3. apríl: Flugvélar frá Sádi-Arabíu kasta út vopnum og sjúkrabúnaði yfir [[Tawahi]].<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-aden-houthis/yemeni-fighters-repel-houthis-in-aden-after-arms-drop-idUSKBN0MU0KU20150403 |title=Yemeni fighters repel Houthis in Aden after arms drop}}</ref> *10. apríl: Pakistanska þingið kýs gegn tillögu um að ganga til liðs við bandalag Sádi-Arabíu og Egyptalands og lýsir yfir hlutleysi sínu.<ref>{{Cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/04/pakistan-rules-military-operations-yemen-150410074921586.html |title=Pakistan parliament backs neutrality in Yemen conflict}}</ref> Sameinuðu þjóðirnar vara við því að ástandið haldi áfram að fara versnandi samtímis því sem þær flytja mannúðaraðstoð ýmiskonar til landsins.<ref>{{Cite web |url=https://www.voanews.com/a/united-nations-warns-the-situation-in-yemen-continues-to-deteriorate/2714374.html |title=UN Warns Yemen Situation Continues to Deteriorate}}</ref> Indland flytur í veg 5600 manns frá Jemen þar með talið 690 ríkisborgara sína, sem hluta að því sem þeir kalla aðgerðina Raahat þrátt fyrir flugbann.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2015/04/11/world/asia/india-concludes-evacuation-of-its-citizens-from-yemen.html?nytmobile=0 |title=India Concludes Evacuation of Its Citizens From Yemen}}</ref> *11. apríl: Sádi-Arabía staðhæfir að loftárásir þeirra hafi orðið yfir 500 Hútum að bana. Ríkisstjórn Jemen heldur því fram að 385 óbreyttir borgarar hafi látist og 342 særst. [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]] heldur því á hinn bóginnn fram að 648 manns hafi látist og 2191 særst, þar með talið hermenn.<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2015/04/11/middleeast/yemen-crisis-saudi-arabia/ |title=Yemen crisis: More than 500 rebels killed in airstrikes, Saudi Arabia says}}</ref> *14. apríl: [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] kýs refsiaðgerðir gegn Hútum með 14 atkvæðum með, 0 á móti og 1 atkvæði sem sat hjá frá Rússum. Refsiaðgerðirnar innihalda vopnasölubann til að stemma stigu við ofbeldinu. Rússar sögðust einungis myndu styðja vopnasölubann sem næði jafnt til fylkinganna á meðan Bandaríkin eru að taka klára afstöðu gegn Hútum og með Sádí-Arabíu og stjórnarhernum.<ref>{{Cite web |url=http://beta.latimes.com/world/middleeast/la-fg-un-yemen-arms-embargo-20150414-story.html |title=With Russia abstaining, Security Council punishes Yemeni rebel leaders }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> *16. apríl: Al-Kaída klófestir [[Riyan-flugvöllur|Riyan-flugvöll]] í borginni [[Al Mukalla]] sunnarlega í landinu.<ref>{{Cite web |url=https://www.washingtontimes.com/news/2015/apr/16/al-qaeda-captures-major-airport-oil-terminal-south/ |title=Al Qaeda captures major airport, oil terminal in south Yemen}}</ref> ===2016=== *1 október: Skip, af gerðinni [[HSV-2 Swift]], í eigu Sameinuðu Arabísku Furstadæmanna sem notaðist við mannúðarstörf verður fyrir árásum Húta og skemmist. ===2017=== *23. janúar: Fylgismenn Hadi taka höfnina [[Mokha]] frá Hútum. Hún hafði verið undir stjórn Húta frá nóvember 2014.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/2017/01/yemen-army-claims-control-port-city-mokha-170123135044827.html Yemen army claims control of port city of Mokha]</ref> *18. apríl: Þyrla frá Sádí Arabíu af gerðinni ''Black Hawk'' er skotin niður með 12 hermönnum. Hútar lýsa yfir ábyrgð.<ref>https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-saudi-idUSKBN17K1W0</ref> *4. nóvember: Flugskeyti sem skotið var af Hútum var skotið niður í lofti yfir alþjóðaflugvellinum í [[Ríad]] í Sádí Arabíu. <ref name=BBC>{{cite web |title= Saudis accuse Iran of 'direct aggression' over Yemen missile |publisher= BBC |date= November 7, 2017 |url= http://www.bbc.com/news/world-middle-east-41899643 |access-date= November 11, 2017}}</ref> Var af gerðinni [[Volcano H-2]] þótt Bandaríkin hafi sagt að það hafi verið af írönsku gerðinni Qiam 1.<ref name="USUN: Qiam 1">{{cite web |title=Press Release: Ambassador Haley on Weapons of Iranian Origin Used in Attack on Saudi Arabia |date=7 November 2017 |publisher=United States Mission to the United Nations |url=https://usun.state.gov/remarks/8090 |access-date=7 janúar 2018 |archive-date=11 apríl 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411124443/https://usun.state.gov/remarks/8090 |url-status=dead }}</ref> *28. nóvember: Slær í bardaga milli Húta og sveita forsetans. Fyrrum forsetinn [[Ali Abdullah Saleh]] sem studdi Hadi var skotinn til bana á flótta úr borginni. *7. desember: Hersveitir hliðhollar Hadi grípa svæðishlutann Al-Khoukha við rauðahafsströndina.<ref>{{cite web |title= Saudi-backed fighters capture coastal area in Yemen from Houthis |publisher= Reuters|date= December 7, 2017 |url= https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/saudi-backed-fighters-capture-coastal-area-in-yemen-from-houthis-idUSKBN1E11IM?il=0 |access-date= December 7, 2017}}</ref> ===2018=== * 3. maí: [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] hliðholl Hadi setja niður hermenn á eyjunni [[Sokotra]] og taka stjórn á flugvelli og höfnum. * 13. desember: Fulltrúar Húta og stjórnarsinna semja um vopnahlé í borginni Hodeida eftir friðarviðræður í Stokkhólmi. * 18. desember: Vopnahlé í Hodeida tekur gildi.<ref>{{Vefheimild|titill=Vopnahlé í Hodeida á miðnætti|url=https://www.ruv.is/frett/vopnahle-i-hodeida-a-midnaetti|útgefandi=RÚV|ár=2018|mánuður=17. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. október|höfundur=Ásgeir Tómasson}}</ref> ===2019=== * 11. ágúst: [[Umbreytingaráð suðursins]] hertekur Aden og hrekur ríkisstjórn Hadi frá borginni með aðstoð Sameinuðu arabísku furstadæmanna. * 14. september: [[Drónaárásir]] eru gerðar á tvær olíuvinnslustöðvar [[Aramco]] í Sádi-Arabíu. * 28. september: Hútar lýsa því yfir að „þúsundir“ sádi-arabískra hermanna hafi verið handteknir eftir áhlaup Húta á landamærum Jemen og Sádi-Arabíu.<ref>{{Vefheimild|titill=Tóku „þúsund­ir“ Sádi-Ar­aba til fanga|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/09/28/toku_thusundir_sadi_araba_til_fanga/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=28. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> ===2020=== * 27. september: Stríðandi fylkingar í Jemen samþykktu fangaskipti í gegnum [[Sameinuðu þjóðirnar]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2020/09/27/fangaskipti-samthykkt-i-jemen|title=Fangaskipti samþykkt í Jemen|last=robertj|date=2020-09-27|website=RÚV|language=is|access-date=2022-04-27}}</ref> ===2021=== * 3. nóvember: 145 uppreisnarmenn úr Húta drepnir í loftárásum nálægt borginni [[Marib]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/11/03/segjast_hafa_drepid_115_uppreisnarmenn/|title=Segjast hafa drepið 115 uppreisnarmenn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2022-04-28}}</ref> ===2022=== * 14. febrúar: Fimm starfsmönnum Sameinuðu Þjóðanna var rænt.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2022/02/14/fimm-starfsmonnum-sameinudu-thjodanna-raent-i-jemen|title=Fimm starfsmönnum Sameinuðu Þjóðanna rænt í Jemen|last=markusthth|date=2022-02-14|website=RÚV|language=is|access-date=2022-05-17}}</ref> * 2. apríl: Tveggja mánaða vopnahlé hófst.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2022/04/01/tveggja-manada-vopnahle-bodad-i-jemen|title=Tveggja mánaða vopnahlé boðað í Jemen|last=markusthth|date=2022-04-01|website=RÚV|language=is|access-date=2022-05-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2022/04/02/vopnahle-hafid-milli-stridandi-fylkinga-i-jemen|title=Vopnahlé hafið milli stríðandi fylkinga í Jemen|last=markusthth|date=2022-04-02|website=RÚV|language=is|access-date=2022-05-17}}</ref> ==Heimildir== {{reflist|2}} [[Flokkur:Borgarastríð]] [[Flokkur:Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)| ]] [[Flokkur:Leppstríð]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] [[Flokkur:Saga Jemen]] [[Flokkur:Saga Sádi-Arabíu]] eaj9gna44ydcp3osdn2lhamacjaozi1 1961287 1961286 2026-04-26T19:26:11Z TKSnaevarr 53243 1961287 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Borgarastyrjöldin í Jemen | partof = [[Arabíski veturinn|arabíska vetrinum]] | image = Yemeni Civil War.svg | width = 480px | image_size = 300px | caption = Myndin sýnir áætlað yfirráðasvæði stríðandi fylkinga í nóvember 2021. <div style="text-align: left;">{{legend|#cae7c4|Undir stjórn [[Hútar|Húta]]}} {{legend|#f98787|Undir stjórn alþjóðlega viðurkenndu ríkisstjórnarinnar og bandamanna hennar}} {{legend|#e3d975|Undir stjórn [[Umbreytingaráð suðursins|Umbreytingaráðs suðursins]]}} {{legend|#b4b2ae|Undir stjórn [[Íslamska ríkið|íslamska ríkisins]]}} {{legend|#ffffff|Undir stjórn [[Ansar al-Sjaría]] og [[Al-Kaída]]}} </div> | date = 16. september 2014 –<br />({{Aldur í árum, mánuðum og dögum|2014|09|16}}) | place = [[Jemen]], suðurhluti [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] | territory = 28. apríl 2020: Hútar stjórna öllu [[Norður-Jemen]] að undanskyldu landstjórnarumdæminu [[Ma'rib]].<ref name=95Jawf>{{Cite news|last1=|first1=|last2=|first2=|url=https://english.iswnews.com/13024/audience-question-did-ansar-allah-liberated-95-of-al-jawf/|title=Audience Question: Did Ansar Allah Liberated 95% of al-Jawf?|date=2020-04-30|work=Islamic World News|access-date=2020-04-30|language=en-us|archive-date=2020-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511160324/https://english.iswnews.com/13024/audience-question-did-ansar-allah-liberated-95-of-al-jawf/|url-status=dead}}</ref><ref name=key>{{Cite news|title=Yemen: Houthi army spokesman declares end of Jawf operation, holds ‘key to Marib’ |access-date=1 May 2020 |website=[[Middle East Monitor]] |url=https://www.middleeastmonitor.com/20200501-yemen-houthi-army-spokesman-declares-end-of-jawf-operation-holds-key-to-marib/}}</ref> | result = | status = * [[Hútar]] stjórna jemensku höfuðborginni [[Sana]] * Hernaðarbandalag undir stjórn Sáda leiðir íhlutun til að koma fyrri stjórn aftur til valda * Fyrrum forsetinn [[Ali Abdullah Saleh]] drepinn í átökum við Húta * [[Umbreytingaráð suðursins]] (STC) hertekur [[Aden]] * Stjórnarherinn endurtekur Aden og suðurhluta Jemens í gagnsókn, STC er leyst upp | combatants_header = Helstu stríðsaðilar | combatant1 = * [[File:Houthis emblem.svg|20px]] [[Hútí-fylkingin]] * [[File:Yemeni Armed Forces Emblem.svg|20px]] Stuðningsmenn [[Ali Abdullah Saleh|Saleh]] (til ársins 2017) {{Collapsible list |title='''Meintir stuðningsaðilar:''' |1={{IRN}} [[Íran]]<br /> |2=[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|20px]] [[Hizbollah]] |3={{PRK}} [[Norður-Kórea]] |date=June 2018}} | combatant2 = {{nowrap|'''{{YEM}} Ríkisstjórn [[Jemen]]s'''}} * [[File:Flag of the Yemen Armed Forces.svg|20px]] Öryggissveitir hliðhollar leiðtogaráði ríkisstjórnar Jemens * Þjóðarher Jemens * [[Al-Islah]] '''Alþjóðlegt hernaðarbandalag undir stjórn Sádi-Arabíu'''<br/> {{SAU}} [[Sádi-Arabía]]<br/> {{ARE}} [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]]<br/> {{SEN}} [[Senegal]]<br/> {{SDN}} [[Súdan]]<br/> {{MAR}} [[Marokkó]]<br/> {{QAT}} [[Katar]] {{Collapsible list |title='''Færri en 1.000 hermenn:''' |1={{BHR}} [[Barein]] |2={{EGY}} [[Egyptaland]] |3={{KWT}} [[Kúveit]] |4={{JOR}} [[Jórdanía]] }} {{Collapsible list |title='''Stuðningsaðilar:''' |1={{UK}} [[Bretland]] |2={{FRA}} [[Frakkland]] |3={{ITA}} [[Ítalía]] |4={{USA}} [[Bandaríkin]] |5={{ESP}} [[Spánn]] |6=[[File:Flag of NATO.svg|20px]] [[Atlantshafsbandalagið]] |7={{CHE}} [[Sviss]] }} ---- '''[[File:Flag of South Yemen.svg|22px|border]] Aðskilnaðarsinnar í suðurhluta Jemens * [[Umbreytingaráð suðursins]] (2017–2026) {{Collapsible list |title='''Stuðningsaðilar:''' |1={{ARE}} [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] }} | combatant3 = '''[[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[Al-Kaída]]'''<br> '''[[File:ShababFlag.svg|20px]] [[Ansar al-Sjaría]]''' ---- '''[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|20px]] [[Íslamska ríkið]]''' | commander1 = * [[File:Houthis emblem.svg|20px]] [[Abdúl Malik al-Hútí]] * {{YEM}} [[Ali Abdullah Saleh]] {{KIA}} (til 2017) | commander2 = {{YEM}} [[Abdrabbuh Mansur Hadi]] (2012–2022)<br/>{{YEM}} [[Rashad al-Alimi]] (2022–)<br/>{{SAU}} [[Salman bin Abdul Aziz al-Sád|Salman konungur]]<br/>{{SAU}} [[Múhameð bin Salman]]<br/>{{ARE}} [[Múhameð bin Zayed]]<br/>{{QAT}} [[Tamim bin Hamad Al Thani]] (2015–17)<br/>{{SEN}} [[Macky Sall]]<br/>{{MAR}} [[Múhameð 6. Marokkókonungur|Múhameð 6.]] (2015–19)<br /> {{Collapsible list | title = '''Með færri en 1.000 hermenn''' | 1 = {{JOR}} [[Abdúlla 2. Jórdaníukonungur|Abdúlla 2.]] | 2 = {{EGY}} [[Abd al-Fattah as-Sisi]] | 3 = {{KWT}} [[Sabah Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah]] (2015–20) | 4 = {{BHR}} [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] }} ---- [[File:Flag of South Yemen.svg|20px]] [[Aidarus al-Zoubaidi]] | commander3 = [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[Qasim al-Raymi]] ---- [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[Abu Bilal al-Harbi]] | units1 = | units2 = | units3 = | strength1 = [[File:Houthis Logo.png|22px|border]] 150.000–200.000 hermenn | strength2 = {{SAU}} 100 herflugvélar og 150.000 hermenn<br/>{{ARE}} 30 herflugvélar<br/>{{BHR}} 15 herflugvélar og 300 hermenn<br/>{{KWT}} 15 herflugvélar<br/>{{QAT}} 10 herflugvélar og 1.000 hermenn<br/>{{JOR}} 6 herflugvélar<br/>{{MAR}} 6 herflugvélar og 1.500 hermenn<br/>{{SDN}} 4 herflugvélar og 6.000 hermenn<br/>{{SEN}} 2.100 hermenn<br/>{{EGY}} 4 herskip og herflugvélar<br />1.800 málaliðar | strength3 = [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[Ansar al-Sjaría]] * [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] 6.000–8.000 vígamenn ---- [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] ISIL: 300 | casualties1 = „Þúsundir“ drepnir (samkvæmt Al Jazeera í maí 2018)<br />11.000+ drepnir (samkvæmt talningum Sáda) | casualties2 ={{SAU}}1.000-3.000 hermenn drepnir<br /> {{ARE}} 130+ hermenn drepnir<br />{{BHR}} 8 hermenn drepnir<br>{{QAT}} 4 hermenn drepnir<br>{{MAR}} 1 hermaður drepinn | casualties3 = [[File:ShababFlag.svg|22px|border]] 1.000 drepnir, 1.500 handsamaðir | casualties4 = 91.600+ drepnir alls í Jemen (11.700+ óbreyttir borgarar)<br/>500+ drepnir alls í Sádi-Arabíu<br/>49.960 særðir alls í Jemen (10.768 óbreyttir borgarar)<br/>3.154.572 manns á vergangi 84.701 börn látin úr sulti<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2018/11/21/yemen-children-hunger/2076683002/|title=Save the Children says 85,000 kids may have died of hunger in Yemen|first=Associated|last=Press|publisher=}}</ref> og 2.556 látin úr [[Kólera|kólerufaraldri]]<ref>{{Cite web|url=http://www.emro.who.int/pandemic-epidemic-diseases/cholera/outbreak-update-cholera-in-yemen-25-october-2018.html|title=Outbreak update – Cholera in Yemen, 25 October 2018|last=CSR|website=www.emro.who.int|access-date=2018-10-25}}</ref> | notes = | campaignbox = }} '''Borgarastyrjöldin í Jemen''' eru átök sem hófust árið 2014 og eru tveir hópar sem berjast þar um völd. Annars vegar eru það [[Hútí-fylkingin]] og hópar sem studdu [[Ali Abdullah Saleh]] fyrrum forseta landsins. Þeir stjórna höfuðstaðnum [[Sana]]. Hins vegar eru það hópar sem styðja alþjóðlega viðurkennda stjórn Jemens, sem nú er í höndum leiðtogaráðs undir stjórn [[Rashad al-Alimi]], og hafa höfuðstöðvar í borginni [[Aden]]. Stjórnvöld [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] hafa blandað sér í átökin og styðja stjórn al-Alimi. Þar sem uppreisnarher Húta nýtur stuðnings stjórnvalda í [[Íran]] er gjarnan litið á átökin í Jemen sem [[leppstríð]] á milli Írans og Sádi-Arabíu um áhrif í [[Mið-Austurlönd]]um.<ref>{{Vefheimild|titill=Íran og Sádi-Arabía: Í köldu stríði|url=https://www.frettabladid.is/frettir/iran-og-sadi-arabia-i-koeldu-strii/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2018|mánuður=6. apríl|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230324223425/https://www.frettabladid.is/frettir/iran-og-sadi-arabia-i-koeldu-strii/|safnmánuður=24. mars|safnár=2023}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Tugir barna féllu í loftárásum Sádi-Araba og bandamanna|url=https://www.frettabladid.is/frettir/tugir-barna-fellu-i-loftarasum-sadi-araba-og-bandamanna/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2018|mánuður=10. ágúst|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230324223434/https://www.frettabladid.is/frettir/tugir-barna-fellu-i-loftarasum-sadi-araba-og-bandamanna/|safnár=2023|safnmánuður=24. mars}}</ref> Um 100.000 manns hafa látist í stríðinu, þar af um 12.000 óbreyttir borgarar, og um 50.000 særst. Sér í lagi hafa stríðsátökin komið illa niður á jemenskum börnum.<ref>{{Vefheimild|titill=„Jemen er helvíti á jörðu fyrir börn“|höfundur=Lovísa Arnardóttir|url=https://www.frettabladid.is/frettir/jemen-er-helviti-a-joeru-fyrir-boern|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2017|mánuður=16. nóvember|safnslóð=https://web.archive.org/web/20210423022122/https://www.frettabladid.is/frettir/jemen-er-helviti-a-joeru-fyrir-boern/|safnár=2021|safnmánuður=23. apríl}}</ref> ==Saga== Upphaf borgarastyrjaldarinnar í [[Jemen]] má rekja til [[Arabíska vorið|arabíska vorsins]] og fjöldamótmæla sem þá fóru fram gegn stjórn forsetans [[Ali Abdullah Saleh]].<ref name=sunna>{{Vefheimild|titill=Hvað geng­ur á í Jemen?|höfundur=Sunna Ósk Loga­dótt­ir|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2017/03/28/hvad_gengur_a_i_jemen/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2017|mánuður=28. mars}}</ref> Í byrjun 2011 var Saleh hrakinn frá völdum og varaforseti hans, [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], var kjörinn forseti í kosningum sem fóru fram næsta ár.<ref name=sunna/> Hadi erfði erfiða stöðu frá forvera sínum og þurfti bæði að takast á við skæruhernað vígahópa eins og [[Al-Kaída]], víðtæka spillingu í jemenska stjórnkerfinu, matarskort, atvinnuleysi og aðskilnaðarsinna í suðurhluta landsins.<ref name=sunna/> Þessir erfiðleikar leiddu til þess að stjórn hans varð berskjölduð gegn uppreisn. Á árunum 2012 til 2013 stýrði stjórn Hadi nokkurs konar þjóðfundi í Jemen þar sem reynt var að útkljá framtíðarskipulag landsins. Áætlanir voru gerðar í samráði við ýmsa þjóðfélagshópa um að skipta landinu í sex hluta og setja nýja stjórnarskrá.<ref>{{Vefheimild|titill=Hvernig hófst ein versta mannúðarkrísa heims? |höfundur=Ólöf Ragnarsdóttir|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2020-06-07-hvernig-hofst-ein-versta-mannudarkrisa-heims|útgefandi=[[RÚV]]|dags=7. júní 2020|skoðað=20. janúar 2024}}</ref> [[Hútí-fylkingin]], vopnuð samtök minnihlutahóps [[sjía]]múslima í Jemen, hafði lengi háð skærur gegn stjórnarher landsins, en eftir að ný stjórn tók við völdum nýttu þeir sér veikleika hennar og lögðu undir sig norðurhluta Jemen. Í september árið 2014 gerðu Hútar áhlaup á höfuðborgina [[Sana]] og tókst að leggja hana undir sig í janúar árið 2015.<ref name=sunna/> Hadi forseti var settur í stofufangelsi en í febrúar sama ár tókst honum að flýja úr haldi og koma sér upp bækistöðvum í borginni [[Aden]], sunnar í landinu.<ref name=sunna/> Stuttu síðar gerðu Hútar bandalag við öryggissveitir sem enn voru hliðhollar gamla forsetanum, Saleh, og gerðu tilraun til að ræna völdum í landinu og setja Saleh aftur á forsetastól. Hadi forseti flúði land, en uppreisn Hútanna var nú farin að vekja athygli grannríkisins [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]]. Sádar óttuðust að Hútarnir nytu stuðnings keppinauta þeirra, hins sjíaíslamska [[Íran]]s, og ákváðu því að grípa inn í styrjöldina með loftárásum ásamt bandalagi átta annarra ríkja.<ref>{{Vefheimild|titill=Gleymda stríðið í Jemen|höfundur=Sveinn H. Guðmarsson|url=http://www.ruv.is/frett/gleymda-stridid-i-jemen|útgefandi=[[RÚV]]|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2016|mánuður=8. desember}}</ref> Einkum hefur [[Bandaríkjaher|her]] [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] veitt Sádum ríkulega aðstoð í styrjöldinni.<ref>{{Vefheimild|titill=Gleymda stríðið í Jemen|höfundur=Guðrún Margrét Guðmundsdóttir|url=https://stundin.is/grein/5104/|útgefandi=''[[Stundin]]''|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2017|mánuður=30. júlí}}</ref> Deilt er þó um hversu mikil ítök, ef einhver, Íranar hafa í hreyfingu Húta.<ref>{{Vefheimild|titill=Söguleg átök í Jemen|höfundur=Pálmi Jónasson|url=http://www.ruv.is/frett/soguleg-atok-i-jemen|útgefandi=''[[RÚV]]''|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2015|mánuður=26. mars}}</ref> Vegna stríðsástandsins hafa öfgahreyfingar á borð við [[Ríki íslams]] einnig náð fótfestu í Jemen og hafa sölsað undir sig landsvæði í suðurhluta landsins.<ref name=sunna/> Í lok ársins 2017 flosnaði upp úr bandalagi Hútanna og fyrrum forsetans Saleh. Hersveitir Saleh í Aden háðu orrustu við Hútana og Saleh var skotinn til bana er hann reyndi að flýja úr borginni yfir á yfirráðasvæði Sáda.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrr­ver­andi for­seti Jem­ens myrt­ur|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2017/12/04/fyrrverandi_forseti_jemens_myrtur/|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuðurskoðað=17. desember|árskoðað=2018|ár=2017|mánuður=14. desember}}</ref> Brestir hafa einnig myndast í bandalaginu sem berst gegn Hútunum. Þann 11. ágúst árið 2019 tókst [[Umbreytingaráð suðursins|Umbreytingaráði suðursins]] (STC), sveitum aðskilnaðarsinna sem vilja aukið sjálfræði fyrir suðurhluta Jemens, að hertaka borgina Aden, þar sem stjórn Hadi hafði haft aðsetur sitt, með hjálp [[Sameinuðu arabísku furstadæmin|Sameinuðu arabísku furstadæmanna]].<ref>{{Vefheimild|titill=Brestir í hernaðarbandalagi gegn Hútum í Jemen|url=https://www.ruv.is/frett/brestir-i-hernadarbandalagi-gegn-hutum-i-jemen|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=11. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Ævar Örn Jósepsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Að­skilnaðar­sinnar ná yfir­ráðum á for­seta­höllinni í Jemen|url=https://www.visir.is/g/2019190819885|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=11. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/adskilnadarsinnar-treysta-stodu-sina-i-aden|titill=Aðskilnaðarsinnar treysta stöðu sína í Aden|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=29. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson}}</ref> Stjórn Hadi komst þann 5. nóvember sama ár að samkomulagi við STC um að ríkisstjórninni yrði leyft að snúa aftur til Aden og skyldi mynda 24 ráðherra ríkisstjórn þar sem stjórnarsinnar og STC fengu 12 ráðherra hvor.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/samkomulag-um-sudurhluta-jemens|titill=Samkomulag um suðurhluta Jemens|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=6. nóvember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=6. nóvember|höfundur=Róbert Jóhannsson}}</ref> Stjórn STC rauf þetta samkomulag hins vegar í apríl árið 2020 og lýsti yfir sjálfstæði Suður-Jemens.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2020/04/26/lysa-yfir-sjalfstjorn-i-sudur-jemen|titill=Lýsa yfir sjálfstjórn í Suður-Jemen|útgefandi=RÚV|ár=2020|mánuður=26. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=26. apríl|höfundur=Róbert Jóhannsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2020550886d/jemenskir-ad-skilnadar-sinnar-lysa-yfir-sjalf-staedi|titill=Jemenskir að­skilnaðar­sinnar lýsa yfir sjálf­stæði|útgefandi=''Vísir''|ár=2020|mánuður=26. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=26. apríl|höfundur=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Ráðið dró sjálfstæðisyfirlýsinguna til baka í lok júlí sama ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2020/07/29/sjalfstaedisyfirlysing-afturkollud|titill=Sjálfstæðisyfirlýsing afturkölluð|útgefandi=RÚV|ár=2020|mánuður=29. júlí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=29. júlí|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Þann 14. september 2019 var gerð [[Drónaárásir|drónaárás]] á tvær olíuvinnslustöðvar sádi-arabíska ríkisolíufyrirtækisins [[Aramco]] innan Sádi-Arabíu. Árásin skaðaði olíuframleiðslu Sáda og hafði mikil áhrif á alþjóðlegt olíuverð. Hútar lýstu yfir ábyrgð á árásinni en Sádar og Bandaríkjamenn hafa sakað Írana um að standa að baki henni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/kennir-iran-um-drona-arasir-a-sadi-arabiu|titill=Kennir Íran um dróna-árásir á Sádi Arabíu|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=14. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Freyr Gígja Gunnarsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/dronaaras-a-oliuvinnslustodvar-i-sadi-arabiu|titill=Drónaárás á olíuvinnslustöðvar í Sádi-Arabíu|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=14. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Andri Yrkill Valsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/09/17/segja_skotstad_flauganna_vera_fundinn/|titill=Segja skotstað flaug­anna vera fund­inn|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=17. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september}}</ref> Íranar neituðu sök í málinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2019190919276|titill=Íranir neita á­byrgð í á­rásum á olíu­vinnslu­stöðvar Sádi-Arabíu|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=17. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. september|höfundur=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Þann 7. apríl 2022 tilkynnti Hadi að hann hygðist stíga til hliðar og framselja sérstöku leiðtogaráði völd sín sem forseti.<ref>{{Vefheimild|titill=Forseti Jemen færir leiðtogaráði völd sín|url=https://www.ruv.is/frett/2022/04/07/forseti-jemen-faerir-leidtogaradi-vold-sin|útgefandi=RÚV|ár=2022|mánuður=7. apríl|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=7. apríl|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Í byrjun desember 2025 hóf Umbreytingaráð suðursins stórsókn inn á yfirráðasvæði ríkisstjórnarinnar í Hadramout-héraði og annars staðar í Suður-Jemen og lagði það undir sig á skömmum tíma.<ref name="fault line2">{{cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/middle-east/artc-hadramout-the-fault-line-that-could-decide-southern-yemen-s-future|title=Hadramout: the fault line that could decide southern Yemen's future - analysis|author=Marwan Nabil|work=i24News|date=9 December 2025|access-date=10 December 2025|archive-date=7 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107060258/https://www.i24news.tv/en/news/middle-east/artc-hadramout-the-fault-line-that-could-decide-southern-yemen-s-future|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sofx.com/uae-backed-forces-claim-full-control-of-southern-yemen/|title=UAE-Backed Forces Claim Full Control of Southern Yemen|author=|work=SOFX|date=9 December 2025|access-date=9 December 2025|archive-date=7 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107060259/https://www.sofx.com/uae-backed-forces-claim-full-control-of-southern-yemen/|url-status=live}}</ref> Sádi-arabískar hersveitir skárust í leikinn og leiddu gagnsókn ásamt stjórnarhernum á móti Umbreytingaráðinu og endurheimtu stjírn í Aden 7. janúar 2026.<ref name=":0">{{Cite web |title=Saudi-backed forces move on Aden as Yemen secessionist leader vanishes |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/7/saudi-led-coalition-strikes-yemen-says-stc-leader-al-zubaidi-has-fled |access-date=2026-01-10 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=UAE-backed separatists withdraw from key Yemeni city after Saudi strikes |url=https://www.middleeasteye.net/news/uae-backed-separatists-withdraw-key-yemeni-city-after-saudi-strikes |access-date=2026-01-10 |website=Middle East Eye |language=en}}</ref> Í kjölfarið gáfu fulltrúar Umbreytingaráðsins í [[Ríad]] út yfirlýsingu um að samtökin hefðu verið leyst upp.<ref name=":3">{{Cite web |title=Yemen's STC denies dissolution, demands release of detained delegation in Riyadh |url=https://english.news.cn/20260110/3e1dedae47d4469e8257d0756b1235bd/c.html |access-date=2026-01-11 |website=english.news.cn}}</ref> ==Stríðsglæpir== Allir stríðsaðilar í jemensku borgarastyrjöldinni hafa sætt ásökunum um [[Stríðsglæpir|stríðsglæpi]] og [[mannréttindabrot]]. Í ágúst árið 2018 gaf rannsóknarnefnd mannréttindasérfræðinga [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] út skýrslu þar sem því var lýst yfir að hvorki stjórnarher Jemens, alþjóðabandalag Sáda né Hútí-fylkingin hafi reynt að takmarka mannfall óbreyttra borgara í stríðinu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/08/28/stridsglaepir_af_halfu_allra_adila/|titill=Stríðsglæp­ir af hálfu allra aðila|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=28. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/amnesty-stridsglaepir-framdir-i-jemen|titill=Amnesty: Stríðsglæpir framdir í Jemen|útgefandi=RÚV|ár=2018|mánuður=12. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref> Samkvæmt skýrslunni hefur hernaðarbandalag Sádi-Arabíu gert að minnsta kosti 32 árásir á sjúkrahús, skóla, moskur og menningarhús sem njóta verndar samkvæmt alþjóðalögum. Þá voru rakin fjölmörg tilfelli þar sem hernaðarbandalagið hefur ráðist á íbúðahverfi, markaði og önnur opin almenningssvæði með þeim afleiðingum að hundruðir óbreyttra borgara hafa látið lífið.<ref name=fréttablaðstríðsglæpir>{{Vefheimild|url=https://www.frettabladid.is/frettir/saka-striandi-fylkingar-um-strisglaepi/|titill=Saka stríðandi fylkingar um stríðsglæpi|útgefandi=''Fréttablaðið''|ár=2018|mánuður=29. ágúst|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230324223535/https://www.frettabladid.is/frettir/saka-striandi-fylkingar-um-strisglaepi/|safnár=2023|safnmánuður=24. mars}}</ref> Í skýrslu sem [[Amnesty International]] gaf út um styrjöldina í júlí sama ár voru stjórnarher Jemens og hersveitir Sameinuðu arabísku furstadæmanna sökuð um gróf mannréttindabrot á borð við kerfisbundin mannrán og [[pyntingar]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/amnesty-stridsglaepir-framdir-i-jemen|titill=Amnesty: Stríðsglæpir framdir í Jemen|útgefandi=RÚV|ár=2018|mánuður=12. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref> Í skýrslunni eru Sameinuðu arabísku furstadæmin sökuð um að hafa komið upp valdakerfi á hernámssvæðum sínum í Jemen þar sem jemenskir borgarar er handteknir af tilefnislausu og pyntaðir, meðal annars með raflostum og kynferðislegu ofbeldi.<ref>{{Vefheimild|titill=‘GOD ONLY KNOWS IF HE’S ALIVE’|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/MDE3186822018ENGLISH.PDF|útgefandi=[[Amnesty International]]|tungumál=enska|ár=2018|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> Í skýrslu sem fréttastofan [[AP]] vann í samstarfi við [[Pulitzer-stofnunin|Pulitzer-stofnunina]] og birti í desember 2018 var komist að þeirri niðurstöðu að Hútar pynti fanga sína. Samkvæmt skýrslunni hafa um þúsund verið pyntaðir og 186 látist af um 18.000 skráðum föngum Hútí-fylkingarinnar.<ref>{{Vefheimild|titill=Hútar sakaðir um að beita fanga pyntingum|url=https://www.visir.is/g/2018181209070/hutar-sakadir-um-ad-beita-fanga-pyntingum-|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|ár=2018|mánuður=8. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> Í skýrslu Sameinuðu þjóðanna eru Hútar jafnframt sakaðir um að brjóta á kvenfrelsi og trúfrelsi á yfirráðasvæði sínu og um að hafa fangelsað Jemena sem aðhyllast [[Bahá'í trúin|Bahá'í-trú]].<ref name=fréttablaðstríðsglæpir/> [[Bandaríkin]], [[Bretland]] og [[Frakkland]] hafa verið sökuð um hlutdeild í stríðsglæpum alþjóðabandalagsins vegna vopnasölu ríkjanna til Sádi-Arabíu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2019190909660|titill=Bandaríkjamenn, Bretar og Frakkar mögulega samsekir um stríðsglæpi í Jemen|útgefandi=''Vísir''|ár=2019|mánuður=3. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Í mars árið 2019 samþykktu bæði [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúadeild]] og [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] frumvarp þess efnis að Bandaríkin skyldu hætta hernaðarstuðningi og vopnasölum til Sádi-Arabíu<ref>{{Vefheimild|titill=Vilja hætta að styðja stríðið í Jemen|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/03/13/vilja_haetta_ad_stydja_stridid_i_jemen/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=13. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> en [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti beitti neitunarvaldi gegn ályktuninni. Trump færði þær röksemdir að vopnasölur til Sáda væru nauðsynlegar til að verjast Írönum og bandamönnum þeirra í Austurlöndum nær og að án nákvæmra vopna yrði mannfall óbreyttra borgara í styrjöldinni enn meira.<ref>{{Vefheimild|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson|titill=Trump beitti neitunarvaldi|url=https://www.ruv.is/frett/trump-beitti-neitunarvaldi|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=25. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> Eftir að stjórnarskipti urðu í Bandaríkjunum árið 2021 tilkynnti [[Joe Biden]], nýr forseti landsins, hins vegar þann 4. febrúar að Bandaríkin hygðust hætta fjárstuðningi við stjórnarherinn í stríðinu.<ref>{{Vefheimild|höfundur=Hildur Margrét Jóhannsdóttir|titill=Bandaríkin hætta fjárveitingum til stjórnarhers Jemen|url=https://www.ruv.is/frett/2021/02/04/bandarikin-haetta-fjarveitingum-til-stjornarhers-jemen|útgefandi=RÚV|ár=2021|mánuður=4. febrúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. febrúar}}</ref> Stjórn Bidens hóf hins vegar aftur að selja bandalagi Sáda vopn árið 2022.<ref>{{cite web|last1=Almosawa|first1=Shuaib|title=As U.S. Focuses on Ukraine, Yemen Starves|url=https://theintercept.com/2022/03/16/yemen-war-biden-us-support-saudi-arabia/|website=[[The Intercept]]|date=16 March 2022|access-date=1 April 2022|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Biden Doubles Down on a Failed Yemen Policy|url=https://www.hrw.org/news/2022/02/15/biden-doubles-down-failed-yemen-policy|website=[[Human Rights Watch]]|access-date=1 April 2022|language=en|date=15 February 2022}}</ref> ==Friðarumleitanir== Alþjóðlegar friðarumleitanir í borgarastyrjöldinni hafa borið takmarkaðan árangur. Í desember árið 2018 hittust fulltrúar Húta og ríkisstjórnar Jemen þó í friðarviðræðum sem haldnar voru í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] í Svíþjóð með milligöngu Sameinuðu þjóðanna. Á fundinum var fallist á vopnahlé í héraðinu [[Hodeida]] og að sveitir beggja fylkinga myndu hverfa frá hafnarborginni Hodeida, sem er ein mikilvægasta borg landsins fyrir innflutning á matvælum. Í stað þeirra voru [[Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna|öryggissveitir á vegum Sameinuðu þjóðanna]] staðsettar í borginni.<ref>{{Vefheimild|titill=Samið um vopnahlé í Hodeidah|url=https://www.frettabladid.is/frettir/sami-um-vopnahle-i-hodeidah/|útgefandi=''Fréttablaðið''|ár=2018|mánuður=13. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230324223554/https://www.frettabladid.is/frettir/sami-um-vopnahle-i-hodeidah/|safnár=2023|safnmánuður=24. mars}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Samið um vopnahlé í Hodeida|url=https://www.mbl.is/frettir/burdargrein/2018/12/13/samid_um_vopnahle_i_hodeida/|útgefandi=mbl.is|ár=2018|mánuður=13. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> Vopnahléð í Hodeida var enn í gildi í júlí 2019 en er talið brothætt.<ref>{{Vefheimild|titill=Hodeidah Ceasefire Holding But Faster Progress Key to Stopping Yemen from Sliding into Regional War, Deepening Humanitarian Crisis, Speakers Tell Security Council|url=https://www.un.org/press/en/2019/sc13887.doc.htm|útgefandi=[[Sameinuðu þjóðirnar]]|ár=2019|mánuður=18. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september|tungumál=enska}}</ref> Þann 8. apríl 2020 lýsti hernaðarbandalag Sáda einhliða yfir vopnahléi vegna [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|kórónaveirufaraldursins]] það ár.<ref>{{Vefheimild|titill=Vopnahléi lýst yfir vegna kórónuveirufaraldursins|url=https://www.ruv.is/frett/2020/04/08/vopnahlei-lyst-yfir-vegna-koronuveirufaraldursins|útgefandi=RÚV|ár=2020|mánuður=8. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=26. apríl|höfundur=Ásrún Brynja Ingvardóttir}}</ref> Í mars 2022 féllust stríðandi fylkingar á tveggja mánaða vopnahlé.<ref>{{Vefheimild|titill=Tveggja mánaða vopnahlé boðað í Jemen|url=https://www.ruv.is/frett/2022/04/01/tveggja-manada-vopnahle-bodad-i-jemen|útgefandi=RÚV|ár=2022|mánuður=1. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=3. apríl|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> ==Tímalína== [[Mynd:Destroyed house in the south of Sanaa 12-6-2015-4.jpg|thumb|right|Hús í rúst í Sana árið 2015.]] ===2015=== * 25. mars: Forsetinn [[Abdrabbuh Mansur Hadi]] flýr höfuðborgina [[Sana]]. Sama dag hefur Sádí Arabía loftárásir gegn Hútum.<ref>{{cite news|url=https://news.vice.com/article/with-a-bounty-on-his-head-yemens-president-flees-as-rebels-advance|agency=VICE News|title=Saudi Arabia Launches Airstrikes in Yemen as President Flees Amid Rebel Advance|date=25 March 2015|access-date=25 March 2015|first=John|last=Beck|archive-date=11 júlí 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142547/https://news.vice.com/article/with-a-bounty-on-his-head-yemens-president-flees-as-rebels-advance|url-status=dead}}</ref> * 26. mars: Flugher Sádí Arabíu gerir árásir á alþjóðaflugvöllinn í Sana'a og herflugvöllinn al Dulaimi. Alls látast 17 í árásunum.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/yemen-security-sanaa-airport/update-1-planes-strike-airport-military-airbase-in-yemens-sanaa-residents-idUSL6N0WS01K20150326?feedType=RSS&feedName=industrialsSector |title=UPDATE 1-Planes strike airport, military airbase in Yemen's Sanaa-residents}}</ref> * 27. mars: Hersveitir undir forystu Sádí Arabíu og Egyptalands gera árásir á Jemen annan daginn í röð, sem skilja eftir sig 10 látna í umdæminu Saada. Sádí Arabía lýsir því jafnframt yfir að flugbanni verði skýrt uppi haldið.<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2015/03/27/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/index.html |title=Saudi-led coalition pounds Yemen with airstrikes for a second day}}</ref> *28. mars: Loftárásir halda áfram, Sádí Arabía gerir fullt tilkall til Jemensks flugsvæðis og flugumferðar.<ref>{{Cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/03/yemen-aden-saudi-arabia-150327174924579.html |title=Saudi-led air strikes hit Yemen for third straight day}}</ref> Ennfremur heldur Sádí Arabía því fram að hafa eyðilagt eldflaugageymslu í eigu Húta samstundis því að flytja á brott hóp á vegum Sameinuðu Þjóðanna í [[Sana'a]].<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/03/28/-Decisive-Storm-destroys-Houthi-missile-stockpile-.html |title=‘Decisive Storm’ destroys Houthi missile stockpile}}</ref> *29. mars: Þrátt fyrir flugbann sett af Sádí Arabíu, sendir [[Pakistan]] Boeing 747 þotu til þess að flytja á brott pakistanska ríkisborgara frá Jemen sökum neyðarástandsins.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-pakistan/pakistan-sends-747-jumbo-jets-to-evacuate-distraught-nationals-from-yemen-idUSKBN0MP03J20150329 |title=Pakistan sends 747 jumbo jets to evacuate distraught nationals from Yemen}}</ref> *30. mars: [[Kína]] safnar ríkisborgurum sínum í landinu burt vegna áhyggja af öryggisástandinu.<ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/68af10fd112a4fa0b9e4508c778887e7/china-evacuating-yemen-suspending-anti-piracy-patrols |title=China evacuates 571 from Yemen, suspends anti-piracy patrols}}</ref> Flóttamannabúðir í Harad Umdæmi verða fyrir loftárásum Sádí Arabíu þar sem minnst 40 látast. [[Hútar]] bæta undir sig landsvæði við seinasta vígi Hadi forseta í [[Aden]].<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/air-strike-kills-at-least-40-at-yemen-camp-for-displaced-idUSKBN0ML0YC20150330?irpc=932 |title=Air strike kills at least 40 at Yemen camp for displaced}}</ref> *2. apríl: [[Al-Kaída]] gerir árás á fangelsi í [[Al Mukalla]], og frelsar 270 fanga.<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2015/04/02/middleeast/yemen-prison-break/index.html |title=Officials: Al Qaeda fighters free 270 from Yemeni prison}}</ref> *3. apríl: Flugvélar frá Sádi-Arabíu kasta út vopnum og sjúkrabúnaði yfir [[Tawahi]].<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-aden-houthis/yemeni-fighters-repel-houthis-in-aden-after-arms-drop-idUSKBN0MU0KU20150403 |title=Yemeni fighters repel Houthis in Aden after arms drop}}</ref> *10. apríl: Pakistanska þingið kýs gegn tillögu um að ganga til liðs við bandalag Sádi-Arabíu og Egyptalands og lýsir yfir hlutleysi sínu.<ref>{{Cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/04/pakistan-rules-military-operations-yemen-150410074921586.html |title=Pakistan parliament backs neutrality in Yemen conflict}}</ref> Sameinuðu þjóðirnar vara við því að ástandið haldi áfram að fara versnandi samtímis því sem þær flytja mannúðaraðstoð ýmiskonar til landsins.<ref>{{Cite web |url=https://www.voanews.com/a/united-nations-warns-the-situation-in-yemen-continues-to-deteriorate/2714374.html |title=UN Warns Yemen Situation Continues to Deteriorate}}</ref> Indland flytur í veg 5600 manns frá Jemen þar með talið 690 ríkisborgara sína, sem hluta að því sem þeir kalla aðgerðina Raahat þrátt fyrir flugbann.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2015/04/11/world/asia/india-concludes-evacuation-of-its-citizens-from-yemen.html?nytmobile=0 |title=India Concludes Evacuation of Its Citizens From Yemen}}</ref> *11. apríl: Sádi-Arabía staðhæfir að loftárásir þeirra hafi orðið yfir 500 Hútum að bana. Ríkisstjórn Jemen heldur því fram að 385 óbreyttir borgarar hafi látist og 342 særst. [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]] heldur því á hinn bóginnn fram að 648 manns hafi látist og 2191 særst, þar með talið hermenn.<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2015/04/11/middleeast/yemen-crisis-saudi-arabia/ |title=Yemen crisis: More than 500 rebels killed in airstrikes, Saudi Arabia says}}</ref> *14. apríl: [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] kýs refsiaðgerðir gegn Hútum með 14 atkvæðum með, 0 á móti og 1 atkvæði sem sat hjá frá Rússum. Refsiaðgerðirnar innihalda vopnasölubann til að stemma stigu við ofbeldinu. Rússar sögðust einungis myndu styðja vopnasölubann sem næði jafnt til fylkinganna á meðan Bandaríkin eru að taka klára afstöðu gegn Hútum og með Sádí-Arabíu og stjórnarhernum.<ref>{{Cite web |url=http://beta.latimes.com/world/middleeast/la-fg-un-yemen-arms-embargo-20150414-story.html |title=With Russia abstaining, Security Council punishes Yemeni rebel leaders }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> *16. apríl: Al-Kaída klófestir [[Riyan-flugvöllur|Riyan-flugvöll]] í borginni [[Al Mukalla]] sunnarlega í landinu.<ref>{{Cite web |url=https://www.washingtontimes.com/news/2015/apr/16/al-qaeda-captures-major-airport-oil-terminal-south/ |title=Al Qaeda captures major airport, oil terminal in south Yemen}}</ref> ===2016=== *1 október: Skip, af gerðinni [[HSV-2 Swift]], í eigu Sameinuðu Arabísku Furstadæmanna sem notaðist við mannúðarstörf verður fyrir árásum Húta og skemmist. ===2017=== *23. janúar: Fylgismenn Hadi taka höfnina [[Mokha]] frá Hútum. Hún hafði verið undir stjórn Húta frá nóvember 2014.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/2017/01/yemen-army-claims-control-port-city-mokha-170123135044827.html Yemen army claims control of port city of Mokha]</ref> *18. apríl: Þyrla frá Sádí Arabíu af gerðinni ''Black Hawk'' er skotin niður með 12 hermönnum. Hútar lýsa yfir ábyrgð.<ref>https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-saudi-idUSKBN17K1W0</ref> *4. nóvember: Flugskeyti sem skotið var af Hútum var skotið niður í lofti yfir alþjóðaflugvellinum í [[Ríad]] í Sádí Arabíu. <ref name=BBC>{{cite web |title= Saudis accuse Iran of 'direct aggression' over Yemen missile |publisher= BBC |date= November 7, 2017 |url= http://www.bbc.com/news/world-middle-east-41899643 |access-date= November 11, 2017}}</ref> Var af gerðinni [[Volcano H-2]] þótt Bandaríkin hafi sagt að það hafi verið af írönsku gerðinni Qiam 1.<ref name="USUN: Qiam 1">{{cite web |title=Press Release: Ambassador Haley on Weapons of Iranian Origin Used in Attack on Saudi Arabia |date=7 November 2017 |publisher=United States Mission to the United Nations |url=https://usun.state.gov/remarks/8090 |access-date=7 janúar 2018 |archive-date=11 apríl 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411124443/https://usun.state.gov/remarks/8090 |url-status=dead }}</ref> *28. nóvember: Slær í bardaga milli Húta og sveita forsetans. Fyrrum forsetinn [[Ali Abdullah Saleh]] sem studdi Hadi var skotinn til bana á flótta úr borginni. *7. desember: Hersveitir hliðhollar Hadi grípa svæðishlutann Al-Khoukha við rauðahafsströndina.<ref>{{cite web |title= Saudi-backed fighters capture coastal area in Yemen from Houthis |publisher= Reuters|date= December 7, 2017 |url= https://www.reuters.com/article/us-yemen-security/saudi-backed-fighters-capture-coastal-area-in-yemen-from-houthis-idUSKBN1E11IM?il=0 |access-date= December 7, 2017}}</ref> ===2018=== * 3. maí: [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] hliðholl Hadi setja niður hermenn á eyjunni [[Sokotra]] og taka stjórn á flugvelli og höfnum. * 13. desember: Fulltrúar Húta og stjórnarsinna semja um vopnahlé í borginni Hodeida eftir friðarviðræður í Stokkhólmi. * 18. desember: Vopnahlé í Hodeida tekur gildi.<ref>{{Vefheimild|titill=Vopnahlé í Hodeida á miðnætti|url=https://www.ruv.is/frett/vopnahle-i-hodeida-a-midnaetti|útgefandi=RÚV|ár=2018|mánuður=17. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. október|höfundur=Ásgeir Tómasson}}</ref> ===2019=== * 11. ágúst: [[Umbreytingaráð suðursins]] hertekur Aden og hrekur ríkisstjórn Hadi frá borginni með aðstoð Sameinuðu arabísku furstadæmanna. * 14. september: [[Drónaárásir]] eru gerðar á tvær olíuvinnslustöðvar [[Aramco]] í Sádi-Arabíu. * 28. september: Hútar lýsa því yfir að „þúsundir“ sádi-arabískra hermanna hafi verið handteknir eftir áhlaup Húta á landamærum Jemen og Sádi-Arabíu.<ref>{{Vefheimild|titill=Tóku „þúsund­ir“ Sádi-Ar­aba til fanga|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/09/28/toku_thusundir_sadi_araba_til_fanga/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=28. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. september}}</ref> ===2020=== * 27. september: Stríðandi fylkingar í Jemen samþykktu fangaskipti í gegnum [[Sameinuðu þjóðirnar]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2020/09/27/fangaskipti-samthykkt-i-jemen|title=Fangaskipti samþykkt í Jemen|last=robertj|date=2020-09-27|website=RÚV|language=is|access-date=2022-04-27}}</ref> ===2021=== * 3. nóvember: 145 uppreisnarmenn úr Húta drepnir í loftárásum nálægt borginni [[Marib]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/11/03/segjast_hafa_drepid_115_uppreisnarmenn/|title=Segjast hafa drepið 115 uppreisnarmenn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2022-04-28}}</ref> ===2022=== * 14. febrúar: Fimm starfsmönnum Sameinuðu Þjóðanna var rænt.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2022/02/14/fimm-starfsmonnum-sameinudu-thjodanna-raent-i-jemen|title=Fimm starfsmönnum Sameinuðu Þjóðanna rænt í Jemen|last=markusthth|date=2022-02-14|website=RÚV|language=is|access-date=2022-05-17}}</ref> * 2. apríl: Tveggja mánaða vopnahlé hófst.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2022/04/01/tveggja-manada-vopnahle-bodad-i-jemen|title=Tveggja mánaða vopnahlé boðað í Jemen|last=markusthth|date=2022-04-01|website=RÚV|language=is|access-date=2022-05-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2022/04/02/vopnahle-hafid-milli-stridandi-fylkinga-i-jemen|title=Vopnahlé hafið milli stríðandi fylkinga í Jemen|last=markusthth|date=2022-04-02|website=RÚV|language=is|access-date=2022-05-17}}</ref> ==Heimildir== {{reflist|2}} [[Flokkur:Borgarastríð]] [[Flokkur:Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)| ]] [[Flokkur:Leppstríð]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] [[Flokkur:Saga Jemen]] [[Flokkur:Saga Sádi-Arabíu]] 1cik773y9nf2zpwpqinfu8puudglac0 0 142393 1961314 1940490 2026-04-27T10:38:43Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1961314 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Emmeline Pankhurst | búseta = | mynd = Emmeline Pankhurst, seated (1913).jpg | myndastærð = | myndatexti = Emmeline Pankhurst, u. þ. b. 1913 | fæðingarnafn = Emmeline Goulden | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1858|7|15}} | fæðingarstaður = [[Moss Side]], [[Manchester]], [[England]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1928|6|14|1858|7|15}} | dauðastaður = [[Hampstead]], [[London]], [[England]]i | þekkt_fyrir = | starf = Aðgerðasinni, stjórnmálamaður | trú = | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | flokkur = [[Óháði verkamannaflokkurinn]] (fyrir aldamót)<br>[[Kvennaflokkurinn (Bretland)|Kvennaflokkurinn]] (1917–1919)<br>[[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkurinn]] (1926–1928) | maki = {{gifting|Richard Pankhurst|1879|1898|orsök=dó}} | börn = 5; þ. á m. [[Christabel Pankhurst|Christabel]], [[Sylvia Pankhurst|Sylvia]] og [[Adela Pankhurst|Adela]] | foreldrar = | undirskrift = }} '''Emmeline Pankhurst''' (f. '''Goulden'''; 15. júlí 1858 – 14. júní 1928) var breskur [[Aðgerðastefna|aðgerðasinni]] og leiðtogi bresku kvenréttindahreyfingarinnar sem stuðlaði að því að [[Kosningaréttur kvenna|konur öðluðust kosningarétt]]. Árið 1999 var hún nefnd ein af 100 áhrifamestu einstaklingum 20. aldarinnar af tímaritinu ''[[Time]]'', sem sagði jafnframt um hana að hún hefði „mótað hugmyndina um nútímakonuna; hún skók samfélagið til nýrrar formgerðar sem ekki var aftur snúið frá.“<ref>{{cite news |title=Emmeline Pankhurst –Time 100 People of the Century |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991250,00.html |work=[[Time]] |first=Marina |last=Warner |date=14. júní 1999 |access-date=2018-03-05 |archive-date=2013-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826120542/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,991250,00.html |url-status=dead }}</ref> Á sínum tíma var hún harðlega gagnrýnd fyrir herskáar aðferðir sínar og sagnfræðingum kemur enn ekki saman um hvort þær hafi í raun borið árangur. Þó er almennt viðurkennt að starf hennar hafi verið mikilvægur þáttur í því að konur fengu kosningarétt í Bretlandi.<ref name="legacy02">Bartley, Paula. ''Emmeline Pankhurst''. London: Routledge, 2002, bls. 4–12; Purvis, June. ''Emmeline Pankhurst: A Biography''. London: Routledge, 2002, bls. 1–8.</ref><ref name="legacy01">Bartley, bls. 240–241; Purvis 2002, bls. 361–363.</ref> ==Æviágrip== Emmeline Goulden fæddist í Moss Side í [[Manchester]]. Foreldrar hennar voru virk í stjórnmálum og Emmeline var kynnt fyrir kvenréttindahreyfingunni þegar hún var fjórtán ára. Þann 18. desember 1879 giftist hún Richard Pankhurst, málaflutningamanni sem var 24 árum eldri en hún og var þekktur fyrir að styðja kosningarétt kvenna. Hjónin eignuðust fimm börn á næstu tíu árum. Richard studdi aðgerðir Emmeline fyrir utan heimilið og hún stofnaði Frelsunarbandalag kvenna (''Women's Franchise League'') sem krafðist kosningaréttar fyrir giftar og ógiftar konur. Þegar samtökin liðuðust í sundur reyndi Pankhurst að ganga í vinstriflokkinn [[Óháði verkamannaflokkurinn|Óháða verkamannaflokkinn]] með milligöngu vinar síns, sósíalistans [[Keir Hardie]], en fékk í fyrstu ekki aðild vegna kyns síns. Á meðan hún vann í fátækrahjálp var hún steini lostin yfir lélegum vinnuaðstæðum verkamanna í verksmiðjum Manchester. Árið 1903, fimm árum eftir dauða eiginmanns síns, stofnaði Pankhurst Samfélags- og stjórnmálabandalag kvenna (''Women's Social and Political Union''; WSPU), samtök sem áttu að berjast fyrir kosningarétti kvenna með „dáðum, ekki orðum“.<ref name="multiref1">E. Pankhurst 1914, bls. 38.</ref> Hópurinn skilgreindi sig sem óháð samtök sem stæðu utan við flokkapólitík. Samtökin urðu þekkt fyrir valdbeitingu: Meðlimir þeirra brutu gluggarúður og réðust á lögreglumenn. Pankhurst, dætur hennar og aðrir meðlimir samtakanna voru oft fangelsaðar en í fangelsi fóru þær gjarnan í hungurverkfall til þess að knýja fram betri meðferð. Eftir að elsta dóttir Pankhurst, [[Christabel Pankhurst|Christabel]], tók við stjórn samtakanna versnaði samband hópsins við bresku ríkisstjórnina til muna. Hópurinn fór að kveikja í byggingum til að vekja athygli á málstað sínum og hófsamari aðgerðarhópar fóru að ganrýna Pankhurst-fjölskylduna. Árið 1913 sögðu margir meðlimir sig úr Samfélags- og stjórnmálabandalaginu, þar á meðal dætur Pankhurst, [[Adela Pankhurst|Adela]] og [[Sylvia Pankhurst|Sylvia]]. Emmeline var svo reið dætrum sínum að hún „gaf Adelu fararmiða, tuttugu pund og bréf sem kynnti hana fyrir kvenréttindakonu í Ástralíu og krafðist þess að hún flytti úr landi“.<ref>Hochschild, Adam (2011). ''To End All Wars'', bls. 71. Houghton Mifflin Harcourt, Boston.</ref> Adela fór að ósk móður sinnar og samband þeirra batnaði aldrei. Sylvia gerðist sósíalisti. Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] braust út kölluðu Emmeline og Christabel eftir því að hlé yrði gert á baráttunni fyrir kvenréttindum og að breskar konur styddu þess í stað baráttu bresku ríkisstjórnarinnar gegn „þýsku hættunni“.<ref name="Quoted">Quoted in Purvis 2002, bls. 270.</ref> Þær hvöttu konur til að vinna í hergagnaiðnaði og unga karlmenn til þess að skrá sig í herinn. Þær hvöttu konur jafnframt til þess að rétta körlum sem ekki voru klæddir í einkennisbúninga hvítar fjaðrir (tákn um heigulskap).<ref name="White Feather Feminism">{{cite web |url=http://itech.fgcu.edu/&/issues/vol1/issue1/feather.htm |title=White Feather Feminism|accessdate=5. mars 2018}}</ref> Árið 1918 var öllum körlum yfir 21 árs aldri og konum yfir 30 ára aldri veittur kosningaréttur. Aldursmuninum var ætlað að koma í veg fyrir að karlar yrðu í minnihluta meðal kjósenda eftir hið mikla mannfall Breta í fyrri heimsstyrjöldinni.<ref>{{cite web |url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/electionsvoting/womenvote/parliamentary-collectionsdelete/representation-of-the-people-act-1918/ |title=Representation of the People Act 1918 |accessdate=5. mars 2018 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304113052/http://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/electionsvoting/womenvote/parliamentary-collectionsdelete/representation-of-the-people-act-1918/ |archivedate=4 March 2016 |df=dmy-all }}</ref> Pankhurst breytti Samfélags- og stjórnmálabandalaginu í Kvennaflokkinn (''Women's Party'') sem var ætlað að boða jafnrétti kynjanna í daglegu lífi. Seinna á ævi sinni fór Pankhurst að hafa áhyggjur af uppgangi kommúnismans og gekk því í [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkinn]], sem áður hafði verið helsti óvinur hennar. Hún var kjörin sem frambjóðandi Íhaldsmanna fyrir Whitechapel og St. Georges-kjördæmi árið 1927.<ref>Purvis 2002, bls. 248.</ref><ref>{{cite news |title=Emmeline Pankhurst – Conservative candidate |url=http://www.alistairlexden.org.uk/news/lord-lexden-reminds-conservatives-mrs-pankhurst-joined-their-party-1920s}}</ref> Pankhurst lést þann 14. júní árið 1928, fáeinum vikum áður en Íhaldsstjórnin lækkaði kosningaaldur kvenna niður í 21 ár. ==Tengill== * ''[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4494130 Fyrsta konan sem fór í hungurverkfall]'', ''Vikan'', 6. tbl. (05.02.1981), bls. 30. ==Tilvísanir== <references/> {{fde|1858|1928|Pankhurst, Emmeline}} {{DEFAULTSORT:Pankhurst, Emmeline}} [[Flokkur:Breskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Breskar kvenréttindakonur]] [[Flokkur:Stjórnmálamenn í breska Íhaldsflokknum]] [[Flokkur:Breskir femínistar]] tvg6khw89ox7rwbqeirbl7s2shcv9hh 0 144648 1961268 1961150 2026-04-26T14:27:43Z TKSnaevarr 53243 1961268 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Viktor Orbán | mynd = Viktor Orban.2024 (cropped).jpg | myndatexti1 = Viktor Orbán árið 2024. | titill= Forsætisráðherra Ungverjalands | stjórnartíð_start = 29. maí 2010 | stjórnartíð_end = | forseti = [[László Sólyom]]<br>[[Pál Schmitt]]<br>[[János Áder]]<br>[[Katalin Novák]]<br>[[Tamás Sulyok]] | forveri = [[Gordon Bajnai]] | stjórnartíð_start2 = 6. júlí 1998 | stjórnartíð_end2 = 27. maí 2002 | forseti2 = [[Árpád Göncz]]<br>[[Ferenc Mádl]] | forveri2 = [[Gyula Horn]] | eftirmaður2 = [[Péter Medgyessy]] | fæðingarnafn = Viktor Mihály Orbán | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1963|5|31}} | fæðingarstaður = [[Székesfehérvár]], [[Ungverjaland]]i | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Fidesz]] | maki = {{gifting|Anikó Lévai|1986}} | börn = Ráhel, Gáspár, Sára, Róza, Flóra | háskóli = [[Eötvös Loránd-háskóli]]<br>[[Pembroke-háskóli, Oxford]] | undirskrift = Accession Treaty 2011 Viktor Orbán signature.svg }} '''Viktor Mihály Orbán'''<ref>[http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html Orbánnak kiütötték az első két fogát] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614221248/http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html |date=2018-06-14 }}, ''Origo'', 20. desember 2012; skoðað 21. júní 2018.</ref> (f. 31. maí 1963) er [[Ungverjaland|ungverskur]] stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra Ungverjalands frá árinu 2010 til 2026. Hann var áður forsætisráðherra landsins frá 1998 til 2002. Hann er núverandi formaður [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaða]] [[Íhaldsstefna|íhaldsflokksins]] [[Fidesz]]. Hann hefur gegnt forystu flokksins frá árinu 2003 og var áður formaður hans frá 1993 til 2000. Orbán er þaulsetnasti forsætisráðherra í sögu Ungverjalands. ==Æviágrip== Orbán fæddist í [[Székesfehérvár]] og nam [[lögfræði]] í Eötvös Loránd-háskóla, þaðan sem hann útskrifaðist árið 1987. Hann nam [[stjórnmálafræði]] í stuttan tíma en hóf síðan sjálfur þátttöku í stjórnmálum í kjölfar [[Byltingarárið 1989|byltinga ársins 1989]]. Hann gerðist leiðtogi stúdentahreyfingarinnar Sambands ungra lýðræðissinna (''Fiatal Demokraták Szövetsége'') sem síðar varð að stjórnmálaflokknum Fidesz. Orbán varð þjóðþekktur stjórnmálamaður eftir að hann hélt ræðu við endurgreftrun [[Imre Nagy]] og annarra píslarvotta [[Uppreisnin í Ungverjalandi|uppreisnar ársins 1956]]. Í ræðunni krafðist Orbán þess opinskátt að sovéskir hermenn hefðu sig á burt úr Ungverjalandi. Eftir að kommúnisminn féll og lýðræði var komið á í Ungverjalandi var Orbán kjörinn á ungverska þjóðþingið og varð þar leiðtogi Fidesz árið 1993. Fidesz hafði í upphafi aðhyllst efnahagslega frjálshyggju og Evrópusamruna en undir forystu Orbán varð hann brátt þjóðernissinnaður hægriflokkur. Eftir að Fidesz unnu flest sæti á þingi í kosningum árið 1998 gerðist Orbán forsætisráðherra hægrisinnaðrar samsteypustjórnar og gegndi því embætti í fjögur ár. Fidesz tapaði þingkosningum árin 2002 og 2006 með naumindum og Orbán var því leiðtogi stjórnarandstöðunnar í átta ár. Vinsældir [[Ungverski sósíalistaflokkurinn|ungverskra sósíalista]] döluðu mjög á seinna kjörtímabili þeirra og því tókst Orbán að vinna stórsigur í þingkosningum árið 2010. Orbán varð forsætisráðherra á ný með mikinn meirihluta á þingi og gerði stórtækar breytingar á ungversku stjórnarskránni. Breytingarnar gengu meðal annars út á að draga úr völdum ungverska stjórnlagadómstólsins svo ekki væri hægt að dæma ógild lög sem hefðu hlotið samþykki tveggja þriðju þingmanna. Jafnframt var sett nýtt aldurstakmark á dómaraembætti sem fól í sér að dómarar yrðu að fara á eftirlaun á lögbundnum eftirlaunaaldri.<ref>{{cite news|title=Q&A: Hungary's controversial constitutional changes|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-21748878|accessdate=8. apríl 2020|website=[[BBC]]|date=11 March 2013}}</ref> Fidesz hélt afgerandi þingmeirihluta sínum eftir kosningar árin 2014 og 2018. Stefnumál Orbán eru mjög íhaldssöm bæði með tilliti til félagsmála og þjóðernismála. Hann hefur lýst stjórnarháttum sínum sem uppbyggingu svokallaðs „ófrjálslynds lýðræðis“.<ref>{{cite web|url=http://www.kormany.hu/en/the-prime-minister/the-prime-minister-s-speeches/prime-minister-viktor-orban-s-speech-at-the-25th-balvanyos-summer-free-university-and-student-camp|quote=|title=Prime Minister Viktor Orbán’s Speech at the 25th Bálványos Summer Free University and Student Camp|date=30. júlí 2014|access-date=2018-06-21|archive-date=2020-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201015113216/https://www.kormany.hu/en/the-prime-minister/the-prime-minister-s-speeches/prime-minister-viktor-orban-s-speech-at-the-25th-balvanyos-summer-free-university-and-student-camp|url-status=dead}}</ref> Orbán hefur verið sakaður um [[Einræði|einræðistilburði]] og um að skerða [[réttarríki]]ð í Ungverjalandi með því að draga úr sjálfstæði dómstóla og úr málfrelsi.<ref name="wapo1">{{cite web|last1=Meijers|first1=Maurits|last2=van der Veer|first2=Harmen|title=Hungary’s government is increasingly autocratic. What is the European Parliament doing about it?|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/05/03/hungary-is-backsliding-what-is-the-european-parliament-doing-about-this/|website=washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post]]|accessdate=21. júní 2018}}</ref><ref name="econ17">{{cite web|title=What to do when Viktor Orban erodes democracy|url=https://www.economist.com/news/leaders/21723835-europe-has-tools-make-autocrat-back-down-what-do-when-viktor-orban-erodes-democracy|website=economist.com|publisher=The Economist|accessdate=21. júní 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/02/10/world/europe/hungary-orban-democracy-far-right.html|title=As West Fears the Rise of Autocrats, Hungary Shows What’s Possible|last=Kingsley|first=Patrick|date=2018-02-10|work=The New York Times|access-date=10. febrúar 2018|issn=0362-4331}}</ref> Orbán hefur sett ríkisfjölmiðla Ungverjalands undir stjórn ráðs sem skipað er liðsmönnum Fidesz. Jafnframt verða sjálfstæðir fjölmiðlar að sækja um starfsleyfi frá stjórnvöldum og geta sætt sektum ef yfirvöld telja fréttaflutning þeirra ekki nógu hlutlausan. Einkareknum fjölmiðlum hefur einnig verið bannað að birta kosningaauglýsingar.<ref name="eirikur">{{cite book|first=Eiríkur|last=Bergmann|title=Neo-nationalism: The Rise of Nativist Populism|year=2020|page=168|publisher=Palgrave Macmillan|location=Sviss|isbn=978-3-030-41772-7|doi=10.1007/978-3-030-41773-4}}</ref> Orbán hefur oft beint spjótum sínum að ungversk-bandaríska athafnamanninum [[George Soros]] og hefur vænt hann um að standa fyrir samsærum til að grafa undan Ungverjalandi. Á yngri árum hafði Orbán sjálfur þegið styrk frá stofnun Sorosar til að ganga í háskóla í Englandi en á stjórnmálaferli sínum hefur hann útmálað Soros sem ógn við ungverskt þjóðfélag.<ref name="eirikur" />{{rp|109}} Í kosningabaráttu sinni árið 2017 setti Orbán upp auglýsingaskilti þar sem Soros var kallaður „óvinur fólksins“ og árið 2018 kynnti Orbán lagafrumvarp undir nafninu „Stöðvum Soros!“ sem gera ólöglegt að aðstoða ólöglega innflytjendur eða flóttamenn við að dvelja í landinu.<ref>{{cite web|author=Róbert Jóhannsson|title=„Stöðvum Soros“ fyrir ungverska þingið|publisher=RÚV|url=http://www.ruv.is/frett/stodvum-soros-fyrir-ungverska-thingid|date=5. maí 2018|accessdate=11. september 2018}}</ref> Þann 30. mars 2020 samþykkti ungverska þingið tillögu þess efnis að stjórn Orbáns geti stjórnað landinu með tilskipunum til þess að bregðast við [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|kórónaveirufaraldrinum]] í landinu. Áætlað var að lögin vari þar til faraldurinn er liðinn en þeim fylgdi þó enginn formlegur tímarammi.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­verskt lýðræði í ótíma­bundna sótt­kví?| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/03/30/ungverskt_lydraedi_i_otimabundna_sottkvi/|útgefandi=mbl.is|höfundur=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Orban fær ótímabunduð tilskipanavald| url=https://www.visir.is/g/202028315d|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Ótakmörkuðu tilskipanavaldi Orbáns lauk þann 18. júní en þess í stað var samþykkt að lýsa yfir „læknisfræðilegu neyðarástandi“ sem heimilar stjórninni áfram að gefa út tilskipanir í ýmsum málefnum.<ref>{{Vefheimild|titill=Hungary replaces rule by decree with ‘state of medical crisis’| url=https://www.politico.eu/article/hungary-replaces-rule-by-decree-controversial-state-of-medical-crisis/|útgefandi=''Politico''|höfundur=Lili Bayer|ár=2020|mánuður=18. júní|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=15. júlí}}</ref> Í júní árið 2021 setti stjórn Orbáns lög sem bönnuðu að börnum yrði kennt um [[Hinsegin|hinsegin fólk]] í skóla.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­versk yfir­völd banna hin­segin náms­efni| url=https://www.frettabladid.is/frettir/ungversk-yfirvold-banna-hinsegin-namsefni/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|höfundur=Oddur Ævar Gunnarsson|ár=2021|mánuður=15. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí|safnslóð=https://vefsafn.is/is/20230402132138/https://www.frettabladid.is/frettir/ungversk-yfirvold-banna-hinsegin-namsefni/|safndags=2. apríl 2023}}</ref> Lögin eru hluti af frumvarpi sem á að nafninu til að snúast gegn barnaníði en þau banna meðal annars að börnum séu sýnt námsefni eða auglýsingar sem styðja réttindi hinsegin fólks.<ref>{{Vefheimild|titill=Vilja banna að börnum sé kennt um hinsegin fólk| url=https://www.visir.is/g/20212121214d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2021|mánuður=11. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí}}</ref> Ungverjar sættu harðri gagnrýni af hálfu mannréttindahópa fyrir lögin og [[Mark Rutte]], forsætisráðherra [[Holland]]s, gekk svo langt að segja að landið ætti ekki lengur erindi í [[Evrópusambandið]] vegna þeirra.<ref>{{Vefheimild|titill=Telur Ungverja ekki eiga erindi í ESB lengur| url=https://www.visir.is/g/20212126236d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2021|mánuður=24. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. júlí}}</ref> Orbán var endurkjörinn í þriðja sinn í þingkosningum í apríl 2022. Í kosningunum hafði sameinuð stjórnarandstaða boðið fram lista gegn Fidesz-flokki Orbáns en hafði deilt talsvert innbyrðis. Kosningarnar voru haldnar í skugga [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrásar Rússa í Úkraínu]], en Orbán hafði lagt áherslu á hlutleysi Ungverjalands í deilunni.<ref>{{Vefheimild|titill=Vinur Pútíns endurkjörinn sem forsætisráðherra| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/04/03/vinur_putins_endurkjorinn_sem_forsaetisradherra/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=3. apríl|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=4. apríl}}</ref> Fidesz-flokkur Orbáns tapaði þingkosningum í apríl árið 2026 með afgerandi hætti fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar|Péters Magyar]]. Áætlað er að Magyar leysi Orbán af hólmi sem forsætisráðherra eftir 16 ára samfellda stjórnarsetu.<ref>{{Vefheimild|titill= Orbán játar sig sigraðan| url=https://www.visir.is/g/20262868090d/orban-jatar-sig-sigradan|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026|höfundur=Agnar Már Másson}}</ref> Í kjölfar ósigursins tilkynnti Orbán að hann hygðist hætta á þingi og einbeita sér að endurskipulagningu Fidesz-flokksins á landsvísu.<ref>{{Vefheimild|titill= Orbán hættir á þingi| url=https://www.visir.is/g/20262874184d/orban-haettir-a-thingi|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 25. apríl 2026 |skoðað= 26. apríl 2026 |höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= 6. júlí 1998| til= 27. maí 2002| fyrir=[[Gyula Horn]]| eftir=[[Péter Medgyessy]] }} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= 29. maí 2010| til= | fyrir=[[Gordon Bajnai]]| eftir=Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{f|1963}} {{DEFAULTSORT:Orbán, Viktor}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ungverjalands]] [[Flokkur:Ungverskir lögfræðingar]] gpfc3pm8mfm2n1sdssdmcws2tko9374 0 147272 1961324 1960074 2026-04-27T11:17:29Z TKSnaevarr 53243 1961324 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |litur = #CC0000 |flokksnafn_íslenska = Ungverski sósíalistaflokkurinn |flokksnafn_formlegt=Magyar Szocialista Párt |mynd =[[Mynd:Flag of the Hungarian Socialist Party.svg|150px|center|]] |fylgi = |formaður = [[Imre Komjáthi]] |varaformaður = [[Zita Gurmai]]<br>[[Andrea Kis]] |þingflokksformaður = Bertalan Tóth |frkvstjr = |stofnár = [[7. október]] [[1989]] |höfuðstöðvar = 1073 Búdapest, VII. Erzsébet krt. 40–42. fsz. I-1. |hugmyndafræði = [[Sósíaldemókratismi|Jafnaðarstefna]] |einkennislitur = Rauður {{Colorbox|#CC0000}} |vettvangur1 = Sæti á þjóðþinginu |sæti1 = 10 |sæti1alls = 199 |vettvangur2 = |sæti2 = |sæti2alls = |bókstafur = |vefsíða = {{URL|mszp.hu}} |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} '''Ungverski sósíalistaflokkurinn''' (ungverska: Magyar Szocialista Párt, skammstafað MSZP) er sósíaldemókratískur flokkur í [[Ungverjaland]]i, stofnaður 1989. Flokkurinn var oft við völd í landinu, ýmist einn eða með öðrum flokkum, á tíunda áratugnum og fyrsta áratugnum eftir aldamót. Hann er afkomandi kommúnistaflokksins MSzMp ([[Magyar Szocialista Munkáspárt]]) sem stýrði Ungverjalandi fram til 1989. Ekki má rugla flokkinum við [[Magyar Kommunista Munkáspárt]], sem einnig er afsprengi af MSZMP, en er minni flokkur. == Ytri tenglar == * [http://mszp.hu/ Heimasíða flokksins] {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] [[Flokkur:Ungverskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Stofnað 1989]] s9ozttoy5ue2o3jods222z3febhg7e9 0 148544 1961295 1874965 2026-04-26T21:31:12Z Icodense 50103 Gudalajara → Guadalajara 1961295 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Guadalajara|[[Guadalajara|borgina í Mexíkó]]}} '''Guadalajara''' er borg í [[Kastilía-La Mancha|Kastilíu-La Mancha]] og höfuðstaður [[Guadalajara-hérað (Spánn)|samnefnds héraðs]] á [[Spánn|Spáni]]. Borgin er 60 kílómetra norðaustur af [[Madríd]] og voru íbúar um 84.000 árið 2017. Nafn borgarinnar var Wādī-al-Ḥajāra á tímum [[Márar|Mára]] sem þýðir ''steinadalur''. [[Spænska borgarastríðið]] lék borgina illa og margar merkar minjar eyðilögðust. <gallery> Guadalajara_Panteon1.jpg|Panteon. SanNicolásElRealGuadalajara.JPG|San Nicolás El Real. RuinasAlcazarGuadalajara2006.jpg|Alcázar, kastali borgarinnar byggður á 9. öld. Guadalajara_-_Palacio_del_Duque_del_Infantado_1.jpg|Palacio del Infantado. Calle_Miguel_Fluiters.jpg|Calle Miguel. Concatedral_Guadalajara.jpg|Concatedral de Guadalajara. </gallery> ==Heimild== {{commonscat|Guadalajara, Castilla–La Mancha}} * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Guadalajara, Castilla–La Mancha|mánuðurskoðað= 21. jan.|árskoðað= 2019 }} [[Flokkur:Borgir í Kastilíu-La Mancha]] r2kvpt2sh0b2avgie01op5hzumgycf5 1961303 1961295 2026-04-26T22:03:06Z Berserkur 10188 1961303 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Guadalajara|[[Guadalajara|borgina í Mexíkó]]}} '''Guadalajara''' er borg í [[Kastilía-La Mancha|Kastilíu-La Mancha]] og höfuðstaður [[Guadalajara-hérað (Spánn)|samnefnds héraðs]] á [[Spánn|Spáni]]. Borgin er 60 kílómetra norðaustur af [[Madríd]] og voru íbúar um 93.000 árið 2025. Nafn borgarinnar var Wādī-al-Ḥajāra á tímum [[Márar|Mára]] sem þýðir ''steinadalur''. [[Spænska borgarastríðið]] lék borgina illa og margar merkar minjar eyðilögðust. <gallery> Guadalajara_Panteon1.jpg|Panteon. SanNicolásElRealGuadalajara.JPG|San Nicolás El Real. RuinasAlcazarGuadalajara2006.jpg|Alcázar, kastali borgarinnar byggður á 9. öld. Guadalajara_-_Palacio_del_Duque_del_Infantado_1.jpg|Palacio del Infantado. Calle_Miguel_Fluiters.jpg|Calle Miguel. Concatedral_Guadalajara.jpg|Concatedral de Guadalajara. </gallery> ==Heimild== {{commonscat|Guadalajara, Castilla–La Mancha}} * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Guadalajara, Castilla–La Mancha|mánuðurskoðað= 21. jan.|árskoðað= 2019 }} [[Flokkur:Borgir í Kastilíu-La Mancha]] lof5bn2w3ecyxuwh1qmm4hg41h4grxl 1961304 1961303 2026-04-26T22:04:27Z Berserkur 10188 1961304 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Guadalajara|[[Guadalajara (Mexíkó)|borgina í Mexíkó]]}} '''Guadalajara''' er borg í [[Kastilía-La Mancha|Kastilíu-La Mancha]] og höfuðstaður [[Guadalajara-hérað (Spánn)|samnefnds héraðs]] á [[Spánn|Spáni]]. Borgin er 60 kílómetra norðaustur af [[Madríd]] og voru íbúar um 93.000 árið 2025. Nafn borgarinnar var Wādī-al-Ḥajāra á tímum [[Márar|Mára]] sem þýðir ''steinadalur''. [[Spænska borgarastríðið]] lék borgina illa og margar merkar minjar eyðilögðust. <gallery> Guadalajara_Panteon1.jpg|Panteon. SanNicolásElRealGuadalajara.JPG|San Nicolás El Real. RuinasAlcazarGuadalajara2006.jpg|Alcázar, kastali borgarinnar byggður á 9. öld. Guadalajara_-_Palacio_del_Duque_del_Infantado_1.jpg|Palacio del Infantado. Calle_Miguel_Fluiters.jpg|Calle Miguel. Concatedral_Guadalajara.jpg|Concatedral de Guadalajara. </gallery> ==Heimild== {{commonscat|Guadalajara, Castilla–La Mancha}} * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Guadalajara, Castilla–La Mancha|mánuðurskoðað= 21. jan.|árskoðað= 2019 }} [[Flokkur:Borgir í Kastilíu-La Mancha]] luop3r1fmsejt9tb1vtlqkr16zcbqam 0 151420 1961309 1948533 2026-04-26T23:52:39Z TKSnaevarr 53243 1961309 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Imre Nagy | búseta = | mynd = Nagy Imre igazolványkép.jpg | myndastærð = | myndatexti1 = | titill= Forsætisráðherra Ungverjalands | stjórnartíð_start2 = 4. júlí 1953 | stjórnartíð_end2 = 18. apríl 1955 | forveri2 = [[Mátyás Rákosi]] | eftirmaður2 = [[András Hegedűs]] | stjórnartíð_start = 24. október 1956 | stjórnartíð_end = 4. nóvember 1956 | forveri = [[András Hegedűs]] | eftirmaður = [[János Kádár]] | fæðingarnafn = | fæddur = [[7. júní]] [[1896]] | fæðingarstaður = [[Kaposvár]], [[Ungverjaland]]i, [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska keisaradæminu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1958|6|16|1896|6|7}} | dánarstaður = [[Búdapest]], [[Ungverjaland]]i | orsök_dauða = [[Henging|Hengdur]] | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = Ungverski sósíalíski verkamannaflokkurinn | maki = Mária Égető | börn = 1 }} '''Imre Nagy''' (7. júní 1896 – 16. júní 1958) var [[Ungverjaland|ungverskur]] [[Kommúnismi|kommúnískur]] stjórnmálamaður sem var tvisvar forsætisráðherra í [[Alþýðulýðveldið Ungverjaland|ungverska alþýðulýðveldinu]] á sjötta áratugnum. Nagy var einn af leiðtogum [[Uppreisnin í Ungverjalandi|uppreisnar sem Ungverjar gerðu]] gegn [[Sovétríkin|sovéskum]] yfirráðum í Ungverjalandi árið 1956. Uppreisnin misheppnaðist og Nagy var í kjölfarið handtekinn og tekinn af lífi tveimur árum síðar. ==Æviágrip== Imre Nagy fæddist til fátækrar bændafjölskyldu árið 1896. Hann hlaut litla menntun en gerðist ungur lærlingur hjá lásasmið og komst í kynni við ungversku verkalýðshreyfinguna. Hann gekk í kjölfarið í ungverska Jafnaðarmannaflokkinn.<ref name=þjóðviljinn>{{Vefheimild|titill=Kotungssonurinn Imre Nagy kemur aftur til ríkis|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2775726|ár=1956|mánuður=25. október|útgefandi=''Þjóðviljinn''|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=23. maí}}</ref> Árið 1915 var Nagy kvaddur til herþjónustu í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni og var sendur með [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska]] hernum á austurvígstöðvarnar. Hann var tekinn til fanga af Rússum og var enn stríðsfangi í Rússlandi þegar [[Rússneska byltingin 1917|rússneska byltingin]] braust út árið 1917. Nagy tók þátt í byltingunni við hlið [[Bolsévikar|Bolsévika]] og myndaði síðan náið samband við sovéskan verkalýð. Hann sneri heim til Ungverjalands árið 1921 en var rekinn úr Jafnaðarmannaflokknum stuttu síðar. Hann gekk því í hinn ólöglega ungverska Kommúnistaflokk og reis til nokkurra metorða innan hans.<ref name=þjóðviljinn/> Nagy flúði frá Ungverjalandi árið 1930 og flutti til [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Hann bjó þar næstu fjórtán árin og vann sem forstöðumaður á [[samyrkjubú]]i. Nagy sneri aftur til Ungverjalands árið 1944 og varð landbúnaðarráðherra í nýrri kommúnistastjórn landsins árin 1945 til 1946. Næstu árin gegndi hann ýmsum ábyrgðarstöðum í ríkisstjórn nýja ungverska alþýðulýðveldisins og var meðal annars innanríkisráðherra, þingforseti og varaforsætisráðherra. Árið 1953 varð Nagy formaður ráðherraráðsins, eða forsætisráðherra, eftir að [[Mátyás Rákosi]] neyddist til að segja af sér.<ref name=þjóðviljinn/> Sem forsætisráðherra boðaði Nagy gagngera stefnubreytingu frá stjórnarháttum Rákosi, sem hafði verið strangtrúaður [[Stalínismi|stalínisti]]. Hann tók upp nýja stefnu í atvinnumálum með aukinni áherslu á framleiðslu neysluvarnings og frjálslegri stjórn landbúnaðarmála. Stefna hans naut talsverðra vinsælda innanlands en ráðamenn í Sovétríkjunum voru lítt hrifnir af henni. Þetta leiddi til þess að Nagy var neyddur til að segja af sér sem forsætisráðherra árið 1955.<ref name=þjóðviljinn/> ===Ungverska uppreisnin=== Þegar [[uppreisnin í Ungverjalandi]] braust út árið 1956 ákvað ungverska stjórnin að gera Nagy að forsætisráðherra á ný til að reyna að sefa mótmælendurna. Nagy skoraði á uppreisnarmennina að leggja niður vopn og tilkynnti í útvarpsávarpi að þeim sem hlýddu kalli hans yrði ekki refsað. Áskorun Nagy hafði engin áhrif heldur sótti uppreisnin í sig veðrið og uppreisnarmenn náðu stjórn á stórum hlutum Ungverjalands. Nagy ákvað að koma til móts við uppreisnarmennina og lýsti því yfir að ný stjórn skyldi stofnuð á lýðræðislegri grundvelli en áður og myndi semja við Sovétmenn um brottför sovéskra hermanna frá landinu.<ref name=mbl1976>{{Vefheimild|titill=Uppreisnin í Ungverjalandi 1956|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1479594|ár=1976|mánuður=4. nóvember|útgefandi=''Morgunblaðið''|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=23. maí}}</ref> Yfirlýsingar Nagy nægðu ekki til að binda enda á uppreisnina og bardagar héldu áfram víðs vegar um landið. Þann 28. október árið 1956 birtist Nagy í sjónvarpi og gerði grein fyrir því að sovésk stjórnvöld hefðu fallist á brottflutning sovéskra hermanna frá Ungverjalandi. Hann lýsti því yfir að merki kommúnismans yrði ekki lengur á [[Fáni Ungverjalands|ungverska fánanum]], að öryggissveitir ríkisins skyldu leystar upp og að stofnuð skyldi [[þjóðstjórn]] með aðkomu fjögurra stjórnmálaflokka. Hann neitaði því að uppreisn hefði verið gerð og sagði að um væri að ræða hreyfingu til að tryggja sjálfstæði Ungverjalands.<ref name=mbl1976/> Nagy lýsti því jafnframt yfir að Ungverjaland skyldi segja sig úr [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]] og biðlaði til [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] um að tryggja hlutleysi landsins. Þvert á yfirlýsingar Sovétmanna um að hersveitir þeirra hygðust hafa sig á brott fóru sovéskar hersveitir og skriðdrekar brátt að streyma yfir landamærin til Ungverjalands. Þann 4. nóvember lýsti sovéska stjórnin því yfir að ný ríkisstjórn hefði verið mynduð í Ungverjalandi undir forystu [[János Kádár]] og að hún hefði kallað á stuðning sovéska hersins til að vinna bug á Nagy og uppreisnarmönnunum.<ref name=mbl1976/> Sovéska hernum tókst að sigra uppreisnarmennina og hertaka [[Búdapest]] á sex dögum. Þegar herinn nálgaðist höfuðborgina sótti Nagy um hæli í sendiráði [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] og lokaði sig þar inni. Eftir að uppreisninni var lokið og Kádár var tryggur í sessi sem nýr forsætisráðherra samdi Nagy við hann um að hann skyldi fá að yfirgefa landið, en um leið og Nagy kom út úr sendiráðinu handtók sovéska lögreglan hann og flutti hann til fangavistar í Rúmeníu. Þann 14. júní árið 1958 var Nagy dæmdur til dauða fyrir aðild sína að uppreisninni og síðan [[Henging|hengdur]] í Búdapest tveimur dögum síðar.<ref>{{Vefheimild|titill=Hvað varð um Imre Nagy?|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1643596|ár=1986|mánuður=8. nóvember|útgefandi=''Morgunblaðið''|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=23. maí}}</ref> Nagy var grafinn í ómerktri gröf eftir dauða sinn. Árið 1989 hlaut Nagy uppreist æru, lík hans var grafið upp og honum veitt sómasamleg útför ásamt öðrum þátttakendum úr uppreisninni 1956.<ref>{{Vefheimild|titill=Uppgjörið við uppreisnina hafið|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6217609|ár=1989|mánuður=1. maí|útgefandi=''Þjóðlíf''|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=23. maí}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= [[4. júlí]] [[1953]]| til= [[18. apríl]] [[1955]]| fyrir=[[Mátyás Rákosi]]| eftir=[[András Hegedűs]] }} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Ungverjalands| frá= [[24. október]] [[1956]]| til= [[4. nóvember]] [[1956]]| fyrir=[[András Hegedűs]]| eftir=[[János Kádár]] }} {{Töfluendir}} {{fd|1896|1958}} {{DEFAULTSORT:Nagy, Imre}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ungverjalands]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] fcqnr6wi3w4oc1uzzvij0ll8ujpnxv5 4 154362 1961289 1961151 2026-04-26T19:44:21Z TKSnaevarr 53243 1961289 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Peter-Magyar-portrait-2026.jpg|150px|right|alt=Péter Magyar|link=Péter Magyar]] * [[19. apríl]]: Þingkosningar fara fram í Búlgaríu. Nýr flokkur fyrrverandi forsetans '''[[Rúmen Radev|Rúmens Radev]]''' vinnur hreinan meirihluta á þingi. * [[12. apríl]]: Þingkosningar fara fram í [[Ungverjaland]]i. [[Tisza-flokkurinn]], undir forystu '''[[Péter Magyar|Péters Magyar]]''' (''sjá mynd''), sigrar [[Fidesz]]-flokk [[Viktor Orbán|Viktors Orbán]] forsætisráðherra. * [[8. apríl]]: Samið er um tveggja vikna vopnahlé í '''[[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]]'''. * [[1. apríl]]: Geimflugið '''[[Artemis II]]''' leggur af stað frá jörðu í ferð í kringum [[tunglið]]. '''Yfirstandandi:''' [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)|Borgarastyrjöldin í Jemen]] &nbsp;• [[Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–)|Borgarastyrjöldin í Súdan]] &nbsp;• [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] &nbsp;• [[Stríð Ísraels og Hamas 2023–|Stríð Ísraels og Hamas]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Oscar Schmidt]] (17. apríl) &nbsp;• [[Moya Brennan]] (13. apríl) &nbsp;• [[Björgvin Halldórsson]] (9. apríl) dcx21y9zdv7rhxae4k3v5f9gxym2irl 0 166446 1961285 1859236 2026-04-26T18:54:08Z TKSnaevarr 53243 1961285 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Portrait of Billie Holiday and Mister, Downbeat, New York, N.Y., ca. Feb. 1947 (LOC, 5020400274, cropped).jpg|thumb|right|Billie Holiday og hundurinn hennar, Mister, árið 1947.]] '''Billie Holiday''' (fædd '''Eleanora Fagan'''; 7. apríl, 1915 – 17. júlí, 1959) var bandarísk [[djass]]- og [[swing]]-söngkona sem hafði mikil áhrif á djasstónlist á 20. öld. Vinur hennar og samstarfsfélagi, saxófónleikarinn [[Lester Young]] hóf að kalla hana '''Lady Day''' sem festist við hana. Hún skapaði sérstakan söngstíl með óhefðbundnum [[frasi (tónlist)|frösum]] og [[taktur|takti]] og varð þekkt fyrir einstaka raddbeitingu og [[spuni (tónlist)|spuna]]hæfileika.<ref>{{cite journal |title=Review of Lady Day: The Many Faces of Billie Holiday |jstor=931303 |journal=Popular Music |date=January 1, 1993 |pages=201–202 |volume=12 |issue=2 |first=Berndt |last=Ostendorf |doi=10.1017/s0261143000005602}}</ref> Holiday átti erfiða æsku og hóf feril sinn sem næturklúbbasöngkona í [[Harlem]] í [[New York-borg]]. Þar uppgötvaði framleiðandinn [[John Hammond (framleiðandi)|John Hammond]] hana og hún gerði útgáfusamning við [[Brunswick Records]] árið 1935. Samstarf hennar við [[Teddy Wilson]] gat af sér smellinn „What a Little Moonlight Can Do“ sem varð brátt sígilt djasslag. Á 4. og 5. áratug 20. aldar gaf hún út fjölda metsöluplatna hjá [[Columbia Records]] og [[Decca Records]] meðal annarra. Seint á 5. áratugnum lenti hún ítrekað í kasti við lögin vegna [[eiturlyfjafíkn]]ar. Hún sat í fangelsi um stutt skeið en sneri aftur með metsölutónleika í [[Carnegie Hall]]. Síðustu ár hennar kom hún fram á fjölda tónleika sem seldust upp, en vegna breytinga á rödd hennar fengu plötur hennar blendin viðbrögð, þótt þær seldust vel. Síðasta breiðskífa hennar, ''[[Lady in Satin]]'', kom út árið 1958. Holiday lést úr [[skorpulifur]] aðeins 44 ára að aldri. Billie Holiday hlaut fjögur [[Grammýverðlaun]] eftir andlát sitt fyrir bestu sögulegu hljómplötuna. Hún hefur verið skráð í [[Frægðarhöll Grammýverðlaunanna]] og [[Frægðarhöll ryþmablússins]]. Auk þess var hún líka skráð í [[Frægðarhöll rokksins]] en ekki sem rokksöngkona, heldur djasssöngkona. Á vef þeirra stendur að Billie Holiday hafi breytt djassinum til frambúðar.<ref>{{Cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/billie-holiday|title=Billie Holiday &#124; Rock & Roll Hall of Fame|website=Rockhall.com|access-date=July 28, 2021}}</ref> Ævi hennar hefur verið gerð skil í nokkrum kvikmyndum. Nýjasta myndin er ''[[The United States vs. Billie Holiday]]'' frá 2021. == Tilvísanir == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Holiday, Billie}} [[Flokkur:Bandarískar söngkonur]] [[Flokkur:Bandarískir djasssöngvarar]] {{fd|1915|1959}} [[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]] i6ysmtm1pkj0xmbquqnmfvymdbn7xml 0 169707 1961298 1802455 2026-04-26T21:33:57Z Cinquantecinq 12601 Breytti tilvísun frá [[Joey Christ]] til [[Yasiin Bey]] 1961298 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Yasiin Bey]] o9gpy0g07cxdxxx0178x6hxvcu5mwfg 1961300 1961298 2026-04-26T21:35:17Z Cinquantecinq 12601 Breytti tilvísun frá [[Yasiin Bey]] til [[Joey Christ]] 1961300 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Joey Christ]] dejv2l6qdbjv6nuiwjv3g8dxgu9haty 0 171540 1961305 1793401 2026-04-26T22:05:23Z Berserkur 10188 1961305 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Panorámica Guadalajara desde edificio Bansi hacia norte (cropped).jpg|thumb|Guadalajara.]] '''Guadalajara''' er borg í [[Jalisco]]-héraði í [[Mexíkó]]. Íbúar eru um 1,4 milljónir (2020). Á stórborgarsvæðinu búa um 5,3 milljónir (2021). Borgin var stofnuð árið [[1542]] af Cristóbal de Oñate, baskneskum landnámsmanni. Árlega eru haldnar stórar kvikmynda og bókahátíðir í borginni. {{S|1542}} [[Flokkur:Borgir í Mexíkó]] ff3b0nijko9zet8d5o9sl13hre5951m 0 172261 1961275 1890038 2026-04-26T17:50:55Z Niegodzisie 65073 /* Breiðskífur */ 1961275 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Lana Del Rey | mynd = Lana Del Rey @ Grammy Museum 10 13 2019 (49311023203).jpg | mynd_texti = Del Rey árið 2019 | fæðingarnafn = Elizabeth Woolridge Grant | önnur_nöfn = {{flatlist| * Lana Del Ray * Lizzy Grant * May Jailer * Sparkle Jumprope Queen }} | starf | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1985|6|21}} | fæðingarstaður = [[New York-borg|New York]], [[New York-fylki|New York]], [[Bandaríkin|BNA]] | starf = {{flatlist| * Söngvari * lagahöfundur }} | ár = 2005–í dag | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{flatlist| * [[Popptónlist|Popp]] * [[barokkpopp]] * [[draumapopp]] * [[rokk]] }} | hljóðfæri = Rödd | útgefandi = {{flatlist| * [[Polydor Records|Polydor]] * [[Interscope Records|Interscope]] * {{nowrap|5 Points}} * Stranger }}}} | vefsíða = {{URL|lanadelrey.com}} | signature = Lana Del Rey signature.svg | signature_size = 100px }} '''Elizabeth Woolridge Grant''' (f. 21. júní 1985), betur þekkt undir nafninu '''Lana Del Rey''', er [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona og lagahöfundur. Hún ólst upp í upphéruðum [[New York-fylki|New York]] og flutti til [[New York-borg]]ar árið 2005 til að sækjast eftir feril í tónlist. Árið 2011 hlaut lagið hennar „Video Games“ mikilla vinsælda og skrifaði hún undir hjá [[Polydor Records|Polydor]] og [[Interscope Records|Interscope]] stuttu eftir. Árið 2012 var platan ''Born to Die'' gefin út sem á má finna „Summertime Sadness“. Del Rey hefur hlotið ýmis verðlaun, þar með talið [[Brit-verðlaunin|Brit-verðlaun]], [[MTV Europe Music-verðlaunin|MTV Europe Music-verðlaun]], og [[Satellite-verðlaunin|Satellite-verðlaun]], ásamt því að hafa verið tilnefnd til [[Grammy-verðlaunin|Grammy]] og [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe]]-verðlauna. ''[[Variety]]'' nefndi hana „eina af áhrifamestu tónlistarmönnum 21. aldar.“<ref>{{Cite web|last=Earl|first=William|date=2021-11-19|title=Jack Harlow, Olivia Rodrigo, Lil Nas X, Lana Del Rey and More to Be Honored at Variety's Hitmakers Event|url=https://variety.com/2021/music/news/variety-hitmakers-jack-harlow-olivia-rodrigo-lil-nas-x-lana-del-rey-1235115745/|access-date=2021-12-05|website=Variety|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Earl|first=William|date=2021-12-04|title=Lana Del Rey Gives Emotional Speech While Accepting Variety Hitmakers' Decade Award: 'I'm Grateful for All the Criticism — I Get a Lot'|url=https://variety.com/2021/music/news/lana-del-rey-speech-variety-decade-award-1235126375/|access-date=2021-12-05|website=Variety|language=en-US}}</ref> == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Lana Del Ray'' (2010) * ''Born to Die'' (2012) * ''[[Ultraviolence]]'' (2014) * ''Honeymoon'' (2015) * ''Lust for Life'' (2017) * ''Norman Fucking Rockwell!'' (2019) * ''Chemtrails over the Country Club'' (2021) * ''Blue Banisters'' (2021) * ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd'' (2023) * ''Stove'' (2026) === Stuttskífur === * ''Kill Kill'' (2008) * ''Lana Del Rey'' (2012) * ''Paradise'' (2012) * ''Tropico'' (2013) === Endurútgáfur === * ''Born to Die: The Paradise Edition'' (2012) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{IMDb name}} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Del Rey, Lana}} [[Flokkur:Lana Del Rey| ]] {{f|1985}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] q7eu2h8u7m2qbmwm7pcocp22obdw6el 0 174857 1961269 1961249 2026-04-26T16:33:26Z ~2026-25315-34 115893 /* Leikjahæstu menn */ 1961269 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>''Uppfært 23/4 2026.''</small> {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''987'''||1353||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''932''||1203||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- !6.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''749'''||1103||0,69||2005 |- |7.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |8.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- !11.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||'''607'''||1044||0.60||2005 |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''987''||1353||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''932''||1203||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- !5.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''749'''||1103||0.69||2005 |- |6.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |7.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''607''||1044||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- !12.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||'''557'''||1043||0,52||2004 |- |13.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- |14.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- !15.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||''528''||789||0,61||2009 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- !19.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||'''470'''||405||1.25||2008 |- |20.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |21.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |22.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''461'''||1074||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- |29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,45||2003-2025 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- |31.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- |32.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |33.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- !34.||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang|Pierre Aubameyang]]||'''409'''||821||0.50||2007 |- !35.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''408'''||828||0.49||2010 |- |36.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>Uppfært 23/4/2026</small> {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1353||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1203||2003 |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- !7.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |8.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |9.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |10.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !11.||align=left|{{PRT}} [[João Moutinho]]||MF||1124||2003 |- |12.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |13.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |14.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |- !15.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1103||2005 |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1353||2001- |- !4.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1203||2003 |- |5. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- !9.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1103||2005 |- |10.||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1074||2003 |- !12.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1044||2005 |- !13.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1043||2004 |- |14. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- |15. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- |16. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- |17. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |18. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !19.||align=left|{{PRY}} [[Roque Santa Cruz]]||FW||1017||1997 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- !21.||align=left|{{GER}} [[Manuel Neuer]]||GK||997||2009 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !35.||align=left|{{}} [[]]||||900||--> |} == == ==Markahæstu konur== ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |2.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |3.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |2. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |3. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |4. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |5. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |6. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !7. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !8.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |9.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !10.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !11||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |12. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |13. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !14.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !15.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !16.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !17. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !18.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !19.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !20.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''400''||193||2,30||2009 |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] dsx5ib6zt0mhm2lgjpkeoahn36umt0c 1961270 1961269 2026-04-26T16:40:21Z ~2026-25315-34 115893 1961270 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi eru listar yfir marka- og leikjahæstu leikmenn karla[[knattspyrna|knattspyrnunnar]] og markahæstu konur knattspyrnunnar: == Markahæstu menn== ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>''Uppfært 23/4 2026.''</small> {| class:"sortable wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||'''987'''||1353||0,72||2001- |- !2.||align=left|{{ARG}}[[Lionel Messi]] ||''932''||1203||0,77 || 2003- |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1930-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0,78||1985-2009 |- |5.||align=left|{{BRA}} [[Pele]]||''767''||831||0,92||1956-1977 |- !6.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''749'''||1103||0,69||2005 |- |7.||align=left|{{HUN}}[[Ferenc Puskás]] ||''746''||759||0,99||1943-1967 |- |8.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93|| 1962-1981 |- |9.||align=left|{{NLD}}[[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87|| 1936-1963 |- |10.||align=left|{{PRT}}[[Eusébio]]||''621''||639||0,97|| 1957-1980 |- !11.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||'''607'''||1044||0.60||2005 |} ===Markahæstu menn hjá einu liði í karlaknattspyrnu=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''672''||778||0,86||2003-2021||align=left|{{ESP}}[[FC Barcelona|Barcelona]] |- |2.||align=left|{{BRA}}[[Pelé]]||''643''||656||0,98||1956-1974||align=left|{{BRA}}[[Santos FC|Santos]] |- |3.||align=left|{{GER}}[[Gerd Müller]]||''563''||605||0,93||1964-1979||align=left|{{GER}}[[Bayern München]] |- |4.||align=left|{{PRT}} [[Fernando Peyroteo]]||''544''||334||1,63||1937-1949||align=left|{{PRT}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] |- |5.||align=left|{{AUT}}[[Josef Bican]]||''535''||272||1,97||1936-1949||align=left|{{CZE}}[[Slavia Praha]] |- |6.||align=left|{{SKO}}[[Jimmy McGrory]]||''522''||501||1,04||1922-1938||align=left|{{SKO}}[[Glasgow Celtic|Celtic]] |- |7.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''517''||571||0,91||1933-1955||align=left|{{NLD}} [[SC Heerenveen|Heerenveen]] |- |} ===Markahæstu menn karlaknattspyrnunnar eftir landi=== {|class:"wikitable" style="font-size:100%;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||''987''||1353||0,72||2001 |- !2.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||''932''||1203||0,77||2003 |- |3.||align=left|{{AUT}} [[Josef Bican]]||''812''||522||1,56||1931-1957 |- |4.||align=left|{{BRA}} [[Romário]]||''772''||994||0.78||1985-2009 |- !5.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||'''749'''||1103||0.69||2005 |- |6.||align=left|{{HUN}} [[Ferenc Puskás]]||''746''||754||0,99||1943-1966 |- |7.||align=left|{{GER}} [[Gerd Müller]]||''735''||793||0,93||1962-1981 |- |8.||align=left|{{NLD}} [[Abe Lenstra]]||''676''||777||0,87||1936-1963 |- !9.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||''607''||1044||0,60||2005 |- |10.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||''580''||999||0,58||1999-2023 |- |11.||align=left|{{ZMB}} [[Godfrey Chitalu]]||''569''||811||0,70||1964-1982 |- !12.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||'''557'''||1043||0,52||2004 |- |13.||align=left|{{SKO}} [[Jimmy McGrory]]||''550''||547||1,01||1922-1938 |- |14.||align=left|{{MEX}} [[Hugo Sanchez]]||''541''||895||0,60||1976-1998 |- !15.||align=left|{{ENG}} [[Harry Kane]]||''528''||789||0,61||2009 |- |16.||align=left|{{CMR}}[[Roger Milla]]||''481''||871||0,59||1968-1996 |- |17.||align=left|{{SRB}} [[Stepjan Bobek]]||''480''||554||0,87||1944-1959 |- |18.||align=left|{{BEL}} [[Jeff Mermans]]||''476''||612||0,78||1937-1960 |- !19.||align=left|{{PYF}} [[Teaonui Tehau]]||'''470'''||405||1.25||2008 |- |20.||align=left|{{MDV}} [[Ali Ashfaq]]||''469''||562||0,83||2001-2023 |- |21.||align=left|{{SGP}} [[Aleksander Durić]]||''469''||792||0,59||1992-2019 |- |22.||align=left|{{ESP}} [[Raul]]||''465''||1064||0,44||1994-2015 |- !23.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||'''461'''||1074||0,43||2003 |- |24.||align=left|{{ECU}} [[Alberto Spencer]]||''451''||662||0,68||1953-1972 |- |25.||align=left|{{IRL}} [[John Alldridge]]||''441''||851||0,52||1979-1998 |- |26.||align=left|{{ISR}} [[Eran Zahavi]]||'''438'''||804||0,54||2006-2025 |- |27.||align=left|{{SYR}} [[Firas Al-Khatib]]||''434''||587||0,74||1999-2019 |- |28.||align=left|{{SKN}} [[Keith Gumbs]]||''425''||518||0,82||1989-2014 |- |29.||align=left|{{PRY}} [[Oscar Cardozo]]||''425''||955||0,45||2003-2025 |- |30.||align=left|{{LTU}} [[Ričardas Beniušis]]||''415''||700||0,59||1998-2023 |- |31.||align=left|{{MNE}} [[Dejan Damjanovic]]||''412''||796||0,52||1997-2023 |- |32.||align=left|[[File:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Juan Plata]]||''411''||598||0,69||1988-2010 |- |33.||align=left|{{WAL}} [[Ian Rush]]||''410''||898||0,46||1978-2000 |- !34.||align=left|{{GAB}} [[Pierre-Emerick Aubameyang|Pierre Aubameyang]]||'''409'''||821||0.50||2007 |- !35.||align=left|{{EGY}} [[Mohamed Salah]]||'''408'''||828||0.49||2010 |- |36.||align=left|{{THA}} [[Piyang Pue-on]]||''404''||579||0,70||1979-1997 |- |37.||align=left|{{UKR}} [[Andríj Sjevtsjenko]]||''402''||730||0,55||1994-2012 |- |} == Leikjahæstu menn== ===Leikjahæstu menn karlaknattspyrnunnar=== <small>Uppfært 23/4/2026</small> {|class:"wikitable" style="font-size:100℅;" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2.||align=left|{{ENG}}[[Peter Shilton]]||GK||1390||1966–1997 |- !3.||align=left|{{PRT}}[[Cristiano Ronaldo]]||FW||1353||2001 |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Rogério Ceni]]||GK||1234||1990-2015 |- !5.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1203||2003 |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995–2023 |- !7.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |8.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |9.||align=left|{{BRA}}[[Roberto Carlos]]||DF||1139||1991–2015 |- |10.||align=left|{{ESP}}[[Xavi]]||MF||1135||1997–2019 |- !11.||align=left|{{PRT}} [[João Moutinho]]||MF||1124||2003 |- |12.||align=left|{{ESP}}[[Iker Casillas]]||GK||1119||1998–2020 |- |13.||align=left|{{ENG}}[[Ray Clemence]]||GK||1118||1965–1988 |- |14.||align=left|{{ARG}}[[Javier Zanetti]]||DF||1114||1992–2014 |- !15.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1103||2005 |} ===Leikjahæstu menn hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Félag |- |1.||align=left|{{BRA}}[[Rogerio Ceni]]||GK||1197||1990-2015||align=left|{{BRA}}[[São Paulo FC|São Paulo]] |- |2.||align=left|{{NIL}}[[Noel Bailie]]||DF||1013||1989-2011||align=left|{{NIL}}[[Linfield FC|Linfield]] |- |3.||align=left|{{WAL}}[[Ryan Giggs]]||MF||963||1991-2014||align=left|{{ENG}}[[Manchester United]] |- |4.||align=left|{{BRA}}[[Fabio]]||GK||955||1997-2021||align=left|{{BRA}}[[Crizeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] |- |5.||align=left|{{ENG}} [[Dean Lewington]]||DF||917||2004-2025||align=left|{{ENG}} [[MK Dons]] |- |6.||align=left|{{ITA}}[[Paolo Maldini]]||DF||902||1984-2009||align=left|{{ITA}}[[AC Milan|Milan]] |- |} ===Leikjahæstu menn eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikmaður !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Staða !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"| Ár |- !1.||align=left|{{BRA}} [[Fabio]]||GK||1421||1997 |- |2. ||align=left|{{ENG}} [[Peter Shilton]]||GK||1390||1966-1997 |- !3. ||align=left|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]]||FW||1353||2001- |- !4.||align=left|{{ARG}} [[Lionel Messi]]||FW||1203||2003 |- |5. ||align=left|{{ITA}} [[Gianluigi Buffon]]||GK||1175||1995-2023 |- !6.||align=left|{{CRO}} [[Luka Modric]]||MF||1152||2001 |- |7.||align=left|{{JPN}} [[Yasuhito Endo]]||MF||1148||1998-2023 |- |8. ||align=left|{{ESP}} [[Xavi]]||MF||1135||1997-2019 |- !9.||align=left|{{POL}} [[Robert Lewandowski]]||FW||1103||2005 |- |10.||align=left|{{NIL}} [[Pat Jennings]]||GK||1095||1963-1986 |- !11.||align=left|{{BIH}} [[Edin Džeko]]||FW||1074||2003 |- !12.||align=left|{{URY}} [[Luis Suárez]]||FW||1044||2005 |- !13.||align=left|{{FRA}} [[Karim Benzema]]||FW||1043||2004 |- |14. ||align=left|{{JAM}} [[Barry Hayles]]||FW||1038||1994-2023 |- |15. ||align=left|{{WAL}} [[Ryan Giggs]]||MF||1036||1990-2014 |- |16. ||align=left|{{SKO}} [[Graham Alexander]]||GK||1025||1991-2012 |- |17. ||align=left|{{BEL}} [[Timmy Simons]]||DF||1019||1994-2018 |- |18. ||align=left|{{NLD}} [[Clarence Seedorf]]||MF||1017||1992-2014 |- !19.||align=left|{{PRY}} [[Roque Santa Cruz]]||FW||1017||1997 |- |20.||align=left|{{SWE}} [[Zlatan Ibrahimovic]]||FW||999||1999-2023 |- !21.||align=left|{{GER}} [[Manuel Neuer]]||GK||997||2009 |- !22.||align=left|{{CHL}} [[Alexis Sanchez]]||FW||976||2005 |- |23. ||align=left|{{CZE}} [[Petr Čech]]||GK||963||1998-2019 |- |24. ||align=left|{{IRL}} [[Dennis Irwin]]||DF||961||1983-2005 |- |25||align=left|{{EST}} [[Konstantin Vassiljev]]||FW||949||2000-2024 |- |26. ||align=left|{{MEX}} [[Oswaldo Sanchez]]||GK||948||1993-2014 |- !27.||align=left|{{SRB}} [[Dušan Tadić]]||MF||935||2006 |- |28. ||align=left|{{HND}} [[Noel Valladares]]||GK||930||1997-2016 |- |29. ||align=left|{{AUT}} [[Karl Koller]]||MF||922||1949-1966 |- !30.||align=left|{{SUI}} [[Yann Sommer]]||GK||919||2006 |- !31.||align=left|{{DNK}} [[Kasper Schmeichel]]||GK||919||2004 |- !32.||align=left|{{RUS}} [[Igor Akinfeev]]||GK||917||2002 |- |33. ||align=left|{{NOR}} [[John Arne Riise]]||DF||906||1996-2017 |- |34.||align=left|{{DMA}} [[Jefferson Louis]]||FW||904||1999-2025 <!--|- !35.||align=left|{{}} [[]]||||900||--> |} == == ==Markahæstu konur== ===Markahæstu konur knattspyrnunnar=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;" |Ár |- |1.||align=left|{{ISR}} [[Silvi Jan]]||'''958'''||315||3.04||1996-2012 |- !2.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||'''873'''||403||2,17||2010 |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''827''||529||1,64||1995-2017 |- |4.||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |5.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |6.||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |} ===Markahæstu konur hjá einu liði=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Félag |- !1.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''792''||292||2,71||2013||align=left|{{ALB}} [[FK Vllaznia|Vllaznia]] |- |2.||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''705''||607||1,16||1995-2023||align=left|{{FRO}} [[Kí Klaksvík kvinnu|Kí Klaksvík]] |- |3.||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''659''||356||2,00||2000-2017||align=left|{{EST}} [[Pärnu JK|Pärnu]] |- |} ===Markahæstu konur eftir landi=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Sæti !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikvinna !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Mörk !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Leikir !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|meðaltal !style="background:blue; color:white; border:1px solid red;"|Ár |- |1.||align=left|{{ISR}} [[Silvi Jan]]||'''958'''||315||3,04||1996-2012 |- !2.||align=left|{{ALB}} [[Megi Doçi]]||''873''||403||2,17||2010 |- |3. ||align=left|{{EST}} [[Anastassia Morkovkina]]||''813''||497||1,64||1995-2017 |- |4. ||align=left|{{ITA}} [[Patrizia Panico]]||''757''||852||0,89||1993-2016 |- |5. ||align=left|{{FRO}} [[Rannvá Andreasen]]||''733''||669||1,10||1995-2023 |- |6. ||align=left|{{HUN}} [[Anita Pádár]]||''703''||664||1,06||1993-2016 |- |7. ||align=left|{{GER}} [[Inka Grings]]||''597''||503||1,19||1995-2014 |- !8. ||align=left|{{SVN}} [[Mateja Zver]]||''561''||645||0,91||2001 |- !9.||align=left|{{BRA}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]]||'''510'''||777||0,67||2000 |- |10.||align=left|{{ISL}} [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||''504''||426||1,19||2000-2019 |- !11.||align=left|{{HRV}} [[Lorena Balić]]||''478''||271||1,90||2013 |- !12.||align=left|{{FRA}} [[Eugénie Lu Sommer]]||''471''||757||0,64||2007 |- |13. ||align=left|{{RUS}} [[Olga Letyushova]]||''457''||549||0,83||1990-2015 |- |14. ||align=left|{{SWE}} [[Lotta Schelin]]||''437''||578||0,76||2000-2018 |- !15.||align=left|{{CYP}} [[Krystyna Freda]]||''429''||229||2,00||2015 |- !16.||align=left|{{NLD}} [[Vivianne Miedema]]||''413''||479||0,86||2011 |- !17.||align=left|{{BGD}} [[Sabina Khatun]]||''412''||165||2.34|||2009 |- !18. ||align=left|{{NOR}} [[Ada Hegerberg]]||''409''||481||0,89||2009 |- !19.||align=left|{{DNK}} [[Pernille Harder]]||'''407'''||607||0,69||2007 |- !20.||align=left|{{ESP}} [[Jenni Hermoso]]||'''400'''||741||0,57||2004 |- !21.||align=left|{{SLV}} [[Damaris Quelez]]||''400''||193||2,30||2009 |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= List of footballers with 500 or more goals|mánuðurskoðað= 24. janúar.|árskoðað= 2024 }} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=List of men's footballers with the most official appearances |mánuðurskoðað= 24. January.|árskoðað= 2024 }} [[Flokkur:Knattspyrna]] 6t2wdbmduklsekfjhdanfumn24mmj9u 0 177855 1961290 1961197 2026-04-26T19:46:50Z ~2026-25523-33 115919 1961290 wikitext text/x-wiki '''Zara Maria Larsson'''<ref>{{Vefheimild|url=http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|titill=Your query : Creator's Name begins with LARSSON ZARA on any territories (Domestic works)|útgefandi=ISWC|mánuðurskoðað=7. október|árskoðað=2019|safnslóð=https://web.archive.org/web/20180123052005/http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|safnmánuður=23. janúar|safnár=2018}}</ref> (f. 16. desember 1997) er sænsk poppsöngkona. Hún varð fyrst fræg árið 2008 þegar hún var 10 ára eftir að hafa unnið aðra þáttaröðina af hæfileikaþáttarins ''Talang'', sem er sænska útgáfan af ''[[Got Talent]]'' þáttunum.<ref>{{Cite news|url=http://www.flixxy.com/zara-larsson-singing-talent-winner.htm|title=10 year-old Zara Larsson Wins "Sweden's Got Talent"|work=Flixxy.com|access-date=19 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131194459/http://www.flixxy.com/zara-larsson-singing-talent-winner.htm|archive-date=31 January 2017}}</ref> Hún er þekkt fyrir smáskífur sínar eins og „Lush Life“ (2015), „Never Forget You“ (2015), „Girls Like“ (2016) ásamt [[Tinie Tempah]], „Ain't My Fault“ (2016), „Symphony“ (2017) ásamt [[Clean Bandit]], og „Ruin My Life“ (2018). Árið 2012 skrifaði Larsson undir samning við [[TEN Music Group]] og gat í kjölfarið út fyrstu stuttskífu sína, ''Introducing'', í janúar 2013. Með stuttskífunni kom út fyrsta frumsamda smáskífa Larsson, „Uncover“, sem fór á topp vinsældalista í [[Skandinavía|Skandinavíu]] og hefur verið [[Söluviðurkenning fyrir tónlist|viðurkennd]] sem sexföld platínu smáskífa í Svíþjóð.<ref name="UMS Platinum">{{Cite web|url=https://www.mynewsdesk.com/se/pressroom/universalmusic/pressrelease/view/zara-larsson-saeljer-platina-839859|title=Zara Larsson säljer Platina|date=25 February 2013|publisher=[[Universal Music Group|Universal Music Sweden]]|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701230733/http://www.mynewsdesk.com/se/pressreleases/zara-larsson-saeljer-platina-839859|archive-date=1 July 2019|access-date=26 February 2013}}</ref><ref name="swedishcharts1">{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Zara+Larsson&titel=Uncover&cat=s|title=swedishcharts.com – Zara Larsson – Uncover|website=swedishcharts.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429232459/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Zara+Larsson&titel=Uncover&cat=s|archive-date=29 April 2017|access-date=19 January 2017}}</ref> Í kjölfar velgengni hennar í Skandinavíu skrifaði Larsson undir þriggja ára samning við [[Epic Records]] í Bandaríkjunum árið 2013.<ref name="Signed with Epic">{{Cite web|url=http://zarish.blogg.se/2013/april/im-so-lucky.html|title=I'M SO LUCKY|date=3 April 2013|publisher=zarish.blogg.se|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203013609/http://zarish.blogg.se/2013/april/im-so-lucky.html|archive-date=3 December 2017|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article16748824.ab|titill=Zara Larsson får treårskontrakt i USA|útgefandi=Aftonbladet|mánuður=10. maí|ár=2013|mánuðurskoðað=11. júní|árskoðað=2014|safnslóð=https://web.archive.org/web/20171115082911/https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article16748824.ab|safnmánuður=15. nóvember|safnár=2017|eftirnafn=Säll|fornafn=Jonna|tungumál=sænska}}</ref> Fyrsta breiðskífa hennar, ''1'', kom út árið 2014. Árið 2016 kom hún fram á opnunar- og lokaathöfnum [[Evrópukeppnin í knattspyrnu 2016|UEFA Euro]] í Frakklandi.<ref>{{Cite news|url=https://www.ibtimes.co.uk/euro-2016-opening-ceremony-live-coverage-pre-tournament-show-stade-de-france-1564846|title=Uefa Euro 2016: Opening ceremony at the Stade de France as it happened|last=Evans|first=Joshua|date=10 June 2016|work=International Business Times UK|access-date=19 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206095640/https://www.ibtimes.co.uk/euro-2016-opening-ceremony-live-coverage-pre-tournament-show-stade-de-france-1564846|archive-date=6 February 2021}}</ref> Önnur breiðskífa hennar og fyrsta alþjóðlega platan, ''So Good'', kom út í mars 2017. Þriðja breiðskífa hennar, ''Poster Girl'', kom út í mars 2021. Báðar plöturnar náðu alþjóðlegri velgengni. Fjórða breiðskífa hennar, ''Venus'', kom út þann 9. febrúar 2024. Fimmta breiðskífa hennar, ''Midnight Sun'', kom út 26. september 2025. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''1'' (2014) * ''So Good'' (2017) * ''Poster Girl'' (2021) * ''Venus'' (2024) * ''Midnight Sun'' (2025) == Tónleikaför == === Ferðalög === * So Good World Tour (2017–2018) * Don't Worry Bout Me Tour (2019) * Poster Girl Tour (2021–2022) <ref>{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/zaralarsson/status/1397534783983345666|title=LIVE IS BACK!!! I can't tell you how excited I am to be on stage again 😭😭😭😭 Tickets on sale Friday. tag a friend you wanna go with|website=Twitter|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918052623/https://mobile.twitter.com/zaralarsson/status/1397534783983345666|archive-date=18 September 2021|access-date=26 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/tech/9574886/zara-larsson-roblox-performance-poster-girl-launch/|title=Zara Larsson Bringing 'Poster Girl' Launch Party to Roblox|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20210706190814/https://www.billboard.com/articles/business/tech/9574886/zara-larsson-roblox-performance-poster-girl-launch/|archive-date=6. júlí 2021|access-date=2. júlí 2021}}</ref> * Venus Tour (2024) * Midnight Sun Tour (2025–2026) === Opnunaratriði === * [[Cher Lloyd]] - I Wish Tour (2013–2014) * [[Clean Bandit]] - North American Tour (2017) * [[Ed Sheeran]] - ÷ Tour (2019) * [[Kygo]] – Kygo World Tour (2024–2025) * [[Tate McRae]] – Miss Possessive Tour (2025) === Tónleikar á Íslandi === Þann 13. október 2017 hóf Larsson tónleikaferðalagið sitt So Good World Tour í [[Laugardalshöll]] í Reykjavík.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20171218396d/zara-thakkar-tonleikargestum-fyrir-ad-hafa-synt-ast|title=Zara þakkar tónleikargestum fyrir að hafa sýnt ást - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2017-10-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-29}}</ref> Árið 2021 hitaði hún upp fyrir breska söngvarann [[Ed Sheeran]] þegar hann hélt sína tónleika á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] í ágúst 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2019/01/31/storstjornur_hita_upp_fyrir_sheeran/|title=Stórstjörnur hita upp fyrir Sheeran|date=31. janúar 2019|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-29}}</ref> Þann 16. mars 2024 hélt hún tónleika í Eldborg í [[Harpa (tónlistar- og ráðstefnuhús)|Hörpu]] sem var síðasta stoppið á Venus Tour tónleikaferðalaginu, en tónleikarnir áttu upphaflega að fara fram í Laugardalshöll.<ref>{{Cite web|url=https://www.harpa.is/zara-larsson/|title=Zara Larsson|last=|website=Harpa|language=is-IS|access-date=2023-12-29|archive-date=2023-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229030843/https://www.harpa.is/zara-larsson/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232480330d/zara-larsson-med-tonleika-i-hollinni|title=Zara Larsson með tónleika í Höllinni - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2023-10-26|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2024/03/17/zara_larsson_heillud_af_eldgosinu/|title=Zara Larsson heilluð af eldgosinu|date=2024-03-17|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-08-12}}</ref> == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = En | titill = Zara Larsson | mánuðurskoðað = 29. desember | árskoðað = 2023}} == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{Instagram|zaralarsson}} * {{IMDb name|3706357}} {{DEFAULTSORT:Larsson, Zara}} {{f|1997}} [[Flokkur:Sænskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Sænskir söngvarar]] pzn7cupl1iw5zi4aotl8ihn9u0ybla4 1961291 1961290 2026-04-26T20:02:11Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-25523-33|~2026-25523-33]] ([[User talk:~2026-25523-33|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Akigka|Akigka]] 1956271 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Zara Larsson | mynd = Zara Larsson Midnight Sun European Tour (cropped).jpg | mynd_texti = Larsson árið 2025 | fæðingarnafn = Zara Maria Larsson<ref name="ISWC">{{cite web|url=http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|title=Your query : Creator's Name begins with LARSSON ZARA on any territories (Domestic works)|website=[[International Standard Musical Work Code|ISWC]]|access-date=7 October 2019|archive-date=23 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123052005/http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|url-status=live}}</ref> | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1997|12|16}} | fæðingarstaður = [[Stokkhólmur]], [[Svíþjóð]] | starf = Söngvari | ár = 2008–í dag | verðlaun = | module = {{Tónlistarfólk | embed = yes | hljóðfæri = Rödd | stefna = {{flatlist| * [[Popptónlist|Popp]] * [[Danstónlist|dans]] * [[Raftónlist|rafpopp]]<ref name="Monger">{{Cite news|url=https://www.allmusic.com/artist/zara-larsson-mn0003105903/biography|title=Zara Larsson Bio|last=Monger|first=James|work=[[Allmusic]]|access-date=9. mars 2018|language=en|archive-date=28. janúar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128161300/https://www.allmusic.com/artist/zara-larsson-mn0003105903/biography|url-status=live}}</ref>}} | útgefandi = {{flatlist| * Sommer House * [[Epic Records|Epic]] * [[Sony Music]] * [[TEN Music Group|TEN]] * [[Universal Music Group|Universal Sweden]]}} | vefsíða = {{URL|zaralarssonofficial.com}} }} }} '''Zara Maria Larsson'''<ref>{{Vefheimild|url=http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|titill=Your query : Creator's Name begins with LARSSON ZARA on any territories (Domestic works)|útgefandi=ISWC|mánuðurskoðað=7. október|árskoðað=2019|safnslóð=https://web.archive.org/web/20180123052005/http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|safnmánuður=23. janúar|safnár=2018}}</ref> (f. 16. desember 1997) er sænsk poppsöngkona. Hún varð fyrst fræg árið 2008 þegar hún var 10 ára eftir að hafa unnið aðra þáttaröðina af hæfileikaþáttarins ''Talang'', sem er sænska útgáfan af ''[[Got Talent]]'' þáttunum.<ref>{{Cite news|url=http://www.flixxy.com/zara-larsson-singing-talent-winner.htm|title=10 year-old Zara Larsson Wins "Sweden's Got Talent"|work=Flixxy.com|access-date=19 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131194459/http://www.flixxy.com/zara-larsson-singing-talent-winner.htm|archive-date=31 January 2017}}</ref> Hún er þekkt fyrir smáskífur sínar eins og „Lush Life“ (2015), „Never Forget You“ (2015), „Girls Like“ (2016) ásamt [[Tinie Tempah]], „Ain't My Fault“ (2016), „Symphony“ (2017) ásamt [[Clean Bandit]], og „Ruin My Life“ (2018). Árið 2012 skrifaði Larsson undir samning við [[TEN Music Group]] og gat í kjölfarið út fyrstu stuttskífu sína, ''Introducing'', í janúar 2013. Með stuttskífunni kom út fyrsta frumsamda smáskífa Larsson, „Uncover“, sem fór á topp vinsældalista í [[Skandinavía|Skandinavíu]] og hefur verið [[Söluviðurkenning fyrir tónlist|viðurkennd]] sem sexföld platínu smáskífa í Svíþjóð.<ref name="UMS Platinum">{{Cite web|url=https://www.mynewsdesk.com/se/pressroom/universalmusic/pressrelease/view/zara-larsson-saeljer-platina-839859|title=Zara Larsson säljer Platina|date=25 February 2013|publisher=[[Universal Music Group|Universal Music Sweden]]|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701230733/http://www.mynewsdesk.com/se/pressreleases/zara-larsson-saeljer-platina-839859|archive-date=1 July 2019|access-date=26 February 2013}}</ref><ref name="swedishcharts1">{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Zara+Larsson&titel=Uncover&cat=s|title=swedishcharts.com – Zara Larsson – Uncover|website=swedishcharts.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429232459/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Zara+Larsson&titel=Uncover&cat=s|archive-date=29 April 2017|access-date=19 January 2017}}</ref> Í kjölfar velgengni hennar í Skandinavíu skrifaði Larsson undir þriggja ára samning við [[Epic Records]] í Bandaríkjunum árið 2013.<ref name="Signed with Epic">{{Cite web|url=http://zarish.blogg.se/2013/april/im-so-lucky.html|title=I'M SO LUCKY|date=3 April 2013|publisher=zarish.blogg.se|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203013609/http://zarish.blogg.se/2013/april/im-so-lucky.html|archive-date=3 December 2017|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article16748824.ab|titill=Zara Larsson får treårskontrakt i USA|útgefandi=Aftonbladet|mánuður=10. maí|ár=2013|mánuðurskoðað=11. júní|árskoðað=2014|safnslóð=https://web.archive.org/web/20171115082911/https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article16748824.ab|safnmánuður=15. nóvember|safnár=2017|eftirnafn=Säll|fornafn=Jonna|tungumál=sænska}}</ref> Fyrsta breiðskífa hennar, ''1'', kom út árið 2014. Árið 2016 kom hún fram á opnunar- og lokaathöfnum [[Evrópukeppnin í knattspyrnu 2016|UEFA Euro]] í Frakklandi.<ref>{{Cite news|url=https://www.ibtimes.co.uk/euro-2016-opening-ceremony-live-coverage-pre-tournament-show-stade-de-france-1564846|title=Uefa Euro 2016: Opening ceremony at the Stade de France as it happened|last=Evans|first=Joshua|date=10 June 2016|work=International Business Times UK|access-date=19 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206095640/https://www.ibtimes.co.uk/euro-2016-opening-ceremony-live-coverage-pre-tournament-show-stade-de-france-1564846|archive-date=6 February 2021}}</ref> Önnur breiðskífa hennar og fyrsta alþjóðlega platan, ''So Good'', kom út í mars 2017. Þriðja breiðskífa hennar, ''Poster Girl'', kom út í mars 2021. Báðar plöturnar náðu alþjóðlegri velgengni. Fjórða breiðskífa hennar, ''Venus'', kom út þann 9. febrúar 2024. Fimmta breiðskífa hennar, ''Midnight Sun'', kom út 26. september 2025. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''1'' (2014) * ''So Good'' (2017) * ''Poster Girl'' (2021) * ''Venus'' (2024) * ''Midnight Sun'' (2025) == Tónleikaför == === Ferðalög === * So Good World Tour (2017–2018) * Don't Worry Bout Me Tour (2019) * Poster Girl Tour (2021–2022) <ref>{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/zaralarsson/status/1397534783983345666|title=LIVE IS BACK!!! I can't tell you how excited I am to be on stage again 😭😭😭😭 Tickets on sale Friday. tag a friend you wanna go with|website=Twitter|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918052623/https://mobile.twitter.com/zaralarsson/status/1397534783983345666|archive-date=18 September 2021|access-date=26 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/tech/9574886/zara-larsson-roblox-performance-poster-girl-launch/|title=Zara Larsson Bringing 'Poster Girl' Launch Party to Roblox|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20210706190814/https://www.billboard.com/articles/business/tech/9574886/zara-larsson-roblox-performance-poster-girl-launch/|archive-date=6. júlí 2021|access-date=2. júlí 2021}}</ref> * Venus Tour (2024) * Midnight Sun Tour (2025–2026) === Opnunaratriði === * [[Cher Lloyd]] - I Wish Tour (2013–2014) * [[Clean Bandit]] - North American Tour (2017) * [[Ed Sheeran]] - ÷ Tour (2019) * [[Kygo]] – Kygo World Tour (2024–2025) * [[Tate McRae]] – Miss Possessive Tour (2025) === Tónleikar á Íslandi === Þann 13. október 2017 hóf Larsson tónleikaferðalagið sitt So Good World Tour í [[Laugardalshöll]] í Reykjavík.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20171218396d/zara-thakkar-tonleikargestum-fyrir-ad-hafa-synt-ast|title=Zara þakkar tónleikargestum fyrir að hafa sýnt ást - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2017-10-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-29}}</ref> Árið 2021 hitaði hún upp fyrir breska söngvarann [[Ed Sheeran]] þegar hann hélt sína tónleika á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] í ágúst 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2019/01/31/storstjornur_hita_upp_fyrir_sheeran/|title=Stórstjörnur hita upp fyrir Sheeran|date=31. janúar 2019|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-29}}</ref> Þann 16. mars 2024 hélt hún tónleika í Eldborg í [[Harpa (tónlistar- og ráðstefnuhús)|Hörpu]] sem var síðasta stoppið á Venus Tour tónleikaferðalaginu, en tónleikarnir áttu upphaflega að fara fram í Laugardalshöll.<ref>{{Cite web|url=https://www.harpa.is/zara-larsson/|title=Zara Larsson|last=|website=Harpa|language=is-IS|access-date=2023-12-29|archive-date=2023-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229030843/https://www.harpa.is/zara-larsson/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232480330d/zara-larsson-med-tonleika-i-hollinni|title=Zara Larsson með tónleika í Höllinni - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2023-10-26|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2024/03/17/zara_larsson_heillud_af_eldgosinu/|title=Zara Larsson heilluð af eldgosinu|date=2024-03-17|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-08-12}}</ref> == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = En | titill = Zara Larsson | mánuðurskoðað = 29. desember | árskoðað = 2023}} == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{Instagram|zaralarsson}} * {{IMDb name|3706357}} {{DEFAULTSORT:Larsson, Zara}} {{f|1997}} [[Flokkur:Sænskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Sænskir söngvarar]] sluxhx3zwtzpv2eohkheulrlfih4s73 1961292 1961291 2026-04-26T20:10:39Z Bjarki S 9 Verndaði „[[Zara Larsson]]“: Gengdarlaus skemmdarverk ([Breyta=Leyfa einungis sjálfvirkt staðfestum notendum] (fyrnist 26. október 2026 kl. 20:10 (UTC)) [Færa=Leyfa einungis sjálfvirkt staðfestum notendum] (fyrnist 26. október 2026 kl. 20:10 (UTC))) 1956271 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Zara Larsson | mynd = Zara Larsson Midnight Sun European Tour (cropped).jpg | mynd_texti = Larsson árið 2025 | fæðingarnafn = Zara Maria Larsson<ref name="ISWC">{{cite web|url=http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|title=Your query : Creator's Name begins with LARSSON ZARA on any territories (Domestic works)|website=[[International Standard Musical Work Code|ISWC]]|access-date=7 October 2019|archive-date=23 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123052005/http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|url-status=live}}</ref> | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1997|12|16}} | fæðingarstaður = [[Stokkhólmur]], [[Svíþjóð]] | starf = Söngvari | ár = 2008–í dag | verðlaun = | module = {{Tónlistarfólk | embed = yes | hljóðfæri = Rödd | stefna = {{flatlist| * [[Popptónlist|Popp]] * [[Danstónlist|dans]] * [[Raftónlist|rafpopp]]<ref name="Monger">{{Cite news|url=https://www.allmusic.com/artist/zara-larsson-mn0003105903/biography|title=Zara Larsson Bio|last=Monger|first=James|work=[[Allmusic]]|access-date=9. mars 2018|language=en|archive-date=28. janúar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128161300/https://www.allmusic.com/artist/zara-larsson-mn0003105903/biography|url-status=live}}</ref>}} | útgefandi = {{flatlist| * Sommer House * [[Epic Records|Epic]] * [[Sony Music]] * [[TEN Music Group|TEN]] * [[Universal Music Group|Universal Sweden]]}} | vefsíða = {{URL|zaralarssonofficial.com}} }} }} '''Zara Maria Larsson'''<ref>{{Vefheimild|url=http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|titill=Your query : Creator's Name begins with LARSSON ZARA on any territories (Domestic works)|útgefandi=ISWC|mánuðurskoðað=7. október|árskoðað=2019|safnslóð=https://web.archive.org/web/20180123052005/http://iswcnet.cisac.org/MWI/result/list.do?pageNumber=1&localEngineCode=999|safnmánuður=23. janúar|safnár=2018}}</ref> (f. 16. desember 1997) er sænsk poppsöngkona. Hún varð fyrst fræg árið 2008 þegar hún var 10 ára eftir að hafa unnið aðra þáttaröðina af hæfileikaþáttarins ''Talang'', sem er sænska útgáfan af ''[[Got Talent]]'' þáttunum.<ref>{{Cite news|url=http://www.flixxy.com/zara-larsson-singing-talent-winner.htm|title=10 year-old Zara Larsson Wins "Sweden's Got Talent"|work=Flixxy.com|access-date=19 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131194459/http://www.flixxy.com/zara-larsson-singing-talent-winner.htm|archive-date=31 January 2017}}</ref> Hún er þekkt fyrir smáskífur sínar eins og „Lush Life“ (2015), „Never Forget You“ (2015), „Girls Like“ (2016) ásamt [[Tinie Tempah]], „Ain't My Fault“ (2016), „Symphony“ (2017) ásamt [[Clean Bandit]], og „Ruin My Life“ (2018). Árið 2012 skrifaði Larsson undir samning við [[TEN Music Group]] og gat í kjölfarið út fyrstu stuttskífu sína, ''Introducing'', í janúar 2013. Með stuttskífunni kom út fyrsta frumsamda smáskífa Larsson, „Uncover“, sem fór á topp vinsældalista í [[Skandinavía|Skandinavíu]] og hefur verið [[Söluviðurkenning fyrir tónlist|viðurkennd]] sem sexföld platínu smáskífa í Svíþjóð.<ref name="UMS Platinum">{{Cite web|url=https://www.mynewsdesk.com/se/pressroom/universalmusic/pressrelease/view/zara-larsson-saeljer-platina-839859|title=Zara Larsson säljer Platina|date=25 February 2013|publisher=[[Universal Music Group|Universal Music Sweden]]|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701230733/http://www.mynewsdesk.com/se/pressreleases/zara-larsson-saeljer-platina-839859|archive-date=1 July 2019|access-date=26 February 2013}}</ref><ref name="swedishcharts1">{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Zara+Larsson&titel=Uncover&cat=s|title=swedishcharts.com – Zara Larsson – Uncover|website=swedishcharts.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429232459/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Zara+Larsson&titel=Uncover&cat=s|archive-date=29 April 2017|access-date=19 January 2017}}</ref> Í kjölfar velgengni hennar í Skandinavíu skrifaði Larsson undir þriggja ára samning við [[Epic Records]] í Bandaríkjunum árið 2013.<ref name="Signed with Epic">{{Cite web|url=http://zarish.blogg.se/2013/april/im-so-lucky.html|title=I'M SO LUCKY|date=3 April 2013|publisher=zarish.blogg.se|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203013609/http://zarish.blogg.se/2013/april/im-so-lucky.html|archive-date=3 December 2017|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article16748824.ab|titill=Zara Larsson får treårskontrakt i USA|útgefandi=Aftonbladet|mánuður=10. maí|ár=2013|mánuðurskoðað=11. júní|árskoðað=2014|safnslóð=https://web.archive.org/web/20171115082911/https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article16748824.ab|safnmánuður=15. nóvember|safnár=2017|eftirnafn=Säll|fornafn=Jonna|tungumál=sænska}}</ref> Fyrsta breiðskífa hennar, ''1'', kom út árið 2014. Árið 2016 kom hún fram á opnunar- og lokaathöfnum [[Evrópukeppnin í knattspyrnu 2016|UEFA Euro]] í Frakklandi.<ref>{{Cite news|url=https://www.ibtimes.co.uk/euro-2016-opening-ceremony-live-coverage-pre-tournament-show-stade-de-france-1564846|title=Uefa Euro 2016: Opening ceremony at the Stade de France as it happened|last=Evans|first=Joshua|date=10 June 2016|work=International Business Times UK|access-date=19 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206095640/https://www.ibtimes.co.uk/euro-2016-opening-ceremony-live-coverage-pre-tournament-show-stade-de-france-1564846|archive-date=6 February 2021}}</ref> Önnur breiðskífa hennar og fyrsta alþjóðlega platan, ''So Good'', kom út í mars 2017. Þriðja breiðskífa hennar, ''Poster Girl'', kom út í mars 2021. Báðar plöturnar náðu alþjóðlegri velgengni. Fjórða breiðskífa hennar, ''Venus'', kom út þann 9. febrúar 2024. Fimmta breiðskífa hennar, ''Midnight Sun'', kom út 26. september 2025. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''1'' (2014) * ''So Good'' (2017) * ''Poster Girl'' (2021) * ''Venus'' (2024) * ''Midnight Sun'' (2025) == Tónleikaför == === Ferðalög === * So Good World Tour (2017–2018) * Don't Worry Bout Me Tour (2019) * Poster Girl Tour (2021–2022) <ref>{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/zaralarsson/status/1397534783983345666|title=LIVE IS BACK!!! I can't tell you how excited I am to be on stage again 😭😭😭😭 Tickets on sale Friday. tag a friend you wanna go with|website=Twitter|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918052623/https://mobile.twitter.com/zaralarsson/status/1397534783983345666|archive-date=18 September 2021|access-date=26 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/tech/9574886/zara-larsson-roblox-performance-poster-girl-launch/|title=Zara Larsson Bringing 'Poster Girl' Launch Party to Roblox|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20210706190814/https://www.billboard.com/articles/business/tech/9574886/zara-larsson-roblox-performance-poster-girl-launch/|archive-date=6. júlí 2021|access-date=2. júlí 2021}}</ref> * Venus Tour (2024) * Midnight Sun Tour (2025–2026) === Opnunaratriði === * [[Cher Lloyd]] - I Wish Tour (2013–2014) * [[Clean Bandit]] - North American Tour (2017) * [[Ed Sheeran]] - ÷ Tour (2019) * [[Kygo]] – Kygo World Tour (2024–2025) * [[Tate McRae]] – Miss Possessive Tour (2025) === Tónleikar á Íslandi === Þann 13. október 2017 hóf Larsson tónleikaferðalagið sitt So Good World Tour í [[Laugardalshöll]] í Reykjavík.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20171218396d/zara-thakkar-tonleikargestum-fyrir-ad-hafa-synt-ast|title=Zara þakkar tónleikargestum fyrir að hafa sýnt ást - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2017-10-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-29}}</ref> Árið 2021 hitaði hún upp fyrir breska söngvarann [[Ed Sheeran]] þegar hann hélt sína tónleika á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] í ágúst 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2019/01/31/storstjornur_hita_upp_fyrir_sheeran/|title=Stórstjörnur hita upp fyrir Sheeran|date=31. janúar 2019|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-29}}</ref> Þann 16. mars 2024 hélt hún tónleika í Eldborg í [[Harpa (tónlistar- og ráðstefnuhús)|Hörpu]] sem var síðasta stoppið á Venus Tour tónleikaferðalaginu, en tónleikarnir áttu upphaflega að fara fram í Laugardalshöll.<ref>{{Cite web|url=https://www.harpa.is/zara-larsson/|title=Zara Larsson|last=|website=Harpa|language=is-IS|access-date=2023-12-29|archive-date=2023-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229030843/https://www.harpa.is/zara-larsson/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232480330d/zara-larsson-med-tonleika-i-hollinni|title=Zara Larsson með tónleika í Höllinni - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2023-10-26|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2024/03/17/zara_larsson_heillud_af_eldgosinu/|title=Zara Larsson heilluð af eldgosinu|date=2024-03-17|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-08-12}}</ref> == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = En | titill = Zara Larsson | mánuðurskoðað = 29. desember | árskoðað = 2023}} == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{Instagram|zaralarsson}} * {{IMDb name|3706357}} {{DEFAULTSORT:Larsson, Zara}} {{f|1997}} [[Flokkur:Sænskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Sænskir söngvarar]] sluxhx3zwtzpv2eohkheulrlfih4s73 0 181207 1961308 1960069 2026-04-26T23:01:23Z TKSnaevarr 53243 1961308 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Maurice Gamelin | mynd = Maurice Gamelin.jpg | mynd_texti = Maurice Gamelin, {{circa}} 1940 | fæðingarnafn = Maurice Gustave Gamelin | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1872|9|20}} | fæðingarstaður = [[París]], [[Þriðja franska lýðveldið|Frakklandi]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1958|4|18|1872|9|20}} | dánarstaður = [[París]], [[Fjórða franska lýðveldið|Frakklandi]] | maki = {{gifting|Eugénie „Lucienne“ Marchand|1927}} | börn = Jean-René Avondo (f. 1913) }} '''Maurice Gustave Gamelin''' ([[20. september]] [[1872]] — [[18. apríl]] [[1958]]) var franskur hershöfðingi sem var yfirhershöfðingi [[Frakklandsher|franska hersins]] frá 1935 og yfirhershöfðingi herafla [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] í Frakklandi frá byrjun [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] þar til hann var leystur frá störfum á tíma [[Orrustan um Frakkland|orrustunnar um Frakkland]] í maí 1940. Herstjórnarákvarðanir Gamelins gerðu Frakkland berskjaldað fyrir [[Leifturstríð|leifturhernaði]] Þjóðverja gegnum [[Ardennafjöll]] og þær hafa því mikið verið gagnrýndar af sagnfræðingum gegnum tíðina. Í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni hafði Gamelin getið sér gott orð.<ref>{{Tímarit.is|4358270|Gamelin marskálkur yfirhershöfðingi alls vopnaðs liðs Frakklands|blað=[[Fálkinn]]|útgáfudagsetning=29. september 1939|blaðsíða=6; 14}}</ref> Sem ráðgjafi [[Joseph Joffre|Josephs Joffre]] yfirhershöfðingja lék hann lykilhlutverk við skipulagningu [[Fyrri orrustan við Marne|fyrstu orrustunnar við Marne]] árið 1914. Sem foringi herdeildar átti Gamelin þátt í því að hrinda fyrstu sókn Þjóðverja í [[Voráhlaupið|voráhlaupinu]] 1918, þrátt fyrir að lið hans væri mun fámennara. Frá 1919 til 1924 fór Gamelin fyrir sendinefnd franska hersins í [[Brasilía|Brasilíu]]. Í september 1925 var honum falið að stýra frönsku herliði í [[Botnalönd]]um til að bæla niður [[Sýrlenska uppreisnin|sýrlensku uppreisnina]]. Árið 1931 varð Gamelin formaður herforingjaráðs franska hersins. Hann tók síðan við af [[Maxime Weygand]] sem varaforseti æðstaráðs hersins árið 1935. Gamelin var dyggur lýðveldissinni{{sfn|Schiavon|2021|pp=35,111}} og tryggði því að herinn skipti sér ekki af frönskum stjórnmálum eftir sigur [[Alþýðufylkingin (Frakkland)|Alþýðufylkingarinnar]] í þingkosningum ársins 1936 og stofnaði til náins samstarfs við [[Édouard Daladier]] forsætisráðherra. Viðbrögð Gamelins við alþjóðastjórnmálakreppum [[Millistríðsárin|millistríðsáranna]], allt fram að [[Danzigkreppan|Danzigkreppunni]] 1939, einkenndust af varkárni og réðu frönskum stjórnmálamönnum frá því að grípa til hernaðaríhlutana. Gamelin sá fyrir sér að stríð gegn [[Þriðja ríkið|Þýskalandi nasismans]] yrði langvinnt og að bandamenn myndu veikja Þjóðverja með viðskiptabanni á meðan Bretar og Frakkar efldu herafla sinn og sköpuðu réttar aðstæður fyrir úrslitasókn. Á tíma [[Þykjustustríðið|þykjustustríðsins]] ákvað Gamelin að fylgja svokallaðri [[Dyle-áætlunin|Dyle-áætlun]], sem gerði ráð fyrir að framvarnir bandamanna yrðu færðar inn í Belgíu. Hann gerði breytingar á áætluninni í mars 1940 til að setja frekari liðsafla í framvarnirnar en fækkaði um leið í varaliðinu í norðurhluta landsins, sem gerði Frakkland berskjaldað fyrir innrásaráætlun Þjóðverja. Gamelin var leystur frá störfum í miðju hruni franska varnarhersins 19. maí, aðeins níu dögum eftir að orrustan um Frakkland hófst.{{sfn|Schiavon|2021|pp=343-344}} Gamelin var rúinn mannorði sínu eftir ósigurinn. [[Vichy-stjórnin]] lét handtaka hann og rétta yfir honum í [[Riom-réttarhöldin|Riom-réttarhöldunum]] 1942, þar sem hann neitaði að svara ákærunum gegn sér. Í mars 1943 handtóku Þjóðverjar hann og fluttu hann til [[Týról]], þar sem hann var settur í hald ásamt fleiri háttsettum frönskum föngum. Gamelin var frelsaður ásamt öðrum föngum eftir [[Orrustan um Itter-kastala|orrustuna um Itter-kastala]] í maí 1945. Eftir stríðið lifði Gamelin einsetulífi þar til hann lést árið 1958. ==Ritverk== * {{cite book|author=Capitaine breveté Gamelin|date=1906|title=Étude philosophique sur l'art de la guerre (essai d'une synthèse). Annexes: discussion d'un sujet tactique; une étude d'action décisive|trans-title=Heimspekileg rannsókn á stríðslistinni (tilraun til samantektar). Viðaukar: Umræður um herskipunarlegt efni; rannsókn á einbeittum aðgerðum|language=French|location=Paris|publisher=R. Chapelot|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t59300288|ref=none}} * {{cite book|author=Gamelin hershöfðingi|date=1946|title=Servir, Tome 1: Les armées françaises de 1940|trans-title=Að gegna þjónustu, 1. bindi: Frönsku herirnir árið 1940|language=French|publisher=[[Plon (útgáfufélag)|Plon]]|location=Paris|url=https://books.google.com/books?id=2FKq0QEACAAJ|ref=none}} * {{cite book|author=Gamelin hershöfðingi|date=1946|title=Servir, Tome 2: Le prologue du drame, 1930-août 1939|trans-title=Að gegna þjónustu, 2. bindi: Forleikurinn að dramanu, 1930-ágúst1939|language=French|publisher=[[Plon (útgáfufélag)|Plon]]|location=Paris|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3355780p/f7.double|ref=none}} * {{cite book|author=Gamelin hershöfðingi|date=1947|title=Servir, Tome 3: La guerre, septembre 1939-19 mai 1940|trans-title=Að gegna þjónustu, 3. bindi: Stríðið, september 1939-19. maí 1940|language=French|publisher=[[Plon (útgáfufélag)|Plon]]|location=Paris|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3357786s/f7.double|ref=none}} * {{cite book|author=Maurice Gamelin hershöfðingi|date=1954|title=Manoeuvre et victoire de la Marne|trans-title=Herkænskubrögð og sigur við Marne|language=French|publisher=B. Grasset|location=Paris|url=https://search.worldcat.org/title/18277502|ref=none}} ==Heimildir== * {{cite book|last=Schiavon |first=Max|title=Gamelin: la tragédie de l'ambition|trans-title=Gamelin: Harmleikur metnaðarins|language=French|date=2021|publisher=Perrin|location=Paris|isbn=978-226-208-001-3|url=https://search.worldcat.org/title/1285315709}} == Tenglar == {{reflist}} {{fd|1872|1958}} {{DEFAULTSORT:Gamelin, Maurice}} {{stubbur|æviágrip|Frakkland}} [[Flokkur:Franskir hershöfðingjar]] [[Flokkur:Herforingjar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] oh4upxualr20qhgpvib5d6x3mbkrxi6 0 190667 1961323 1961149 2026-04-27T11:03:08Z Gurkubondinn 11672 {{ill}} á enwiki fyrir rauða tengla 1961323 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Péter Magyar | mynd = Peter-Magyar-portrait-2026.jpg | myndatexti = Péter Magyar árið 2026. | fæðingarnafn = Magyar Péter | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1981|3|16}} | fæðingarstaður = [[Búdapest]], [[Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Ungverjaland|Ungverskur]] | háskóli = {{ill|Kaþólski Pázmány Péter-háskólinn|en|Pázmány Péter Catholic University}} | starf = {{hlist|Stjórnmálamaður|erindreki|lögmaður}} | maki = {{gifting|{{ill|Judit Varga|en|Judit Varga (politician)}}|2006|2023|orsök=skildu}} | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Tisza-flokkurinn]] (2024–)<br>[[Fidesz]] (2002–2024) | undirskrift = Péter Magyar signature.svg }} '''Péter Magyar''' (f. 16. mars 1981) er [[Ungverjaland|ungverskur]] stjórnmálamaður og leiðtogi stjórnmálaflokksins [[Tisza-flokkurinn|Tisza]]. Áætlað er að Magyar verði næsti forsætisráðherra Ungverjalands í kjölfar stórsigur Tisza í þingkosningum landsins í apríl 2026.<ref>{{Vefheimild|titill= Orbán játar sig sigraðan| url=https://www.visir.is/g/20262868090d/orban-jatar-sig-sigradan|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026|höfundur=Agnar Már Másson}}</ref> Magyar er fyrrverandi meðlimur í íhaldsflokknum [[Fidesz]], stjórnmálaflokki ungverska forsætisráðherrans [[Viktor Orbán|Viktors Orbán]]. Hann gekk í flokkinn árið 2002, þegar hann var 21 árs, og sagðist á þeim tíma dást að Orbán og {{ill|Frjálslynt lýðræði|en|Liberal democracy|lt=frjálslyndum lýðræðissinnum}} sem hefðu barist gegn [[Kommúnismi|kommúnistastjórn]] Ungverjalands á tíma [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Í stjórnartíð [[Ungverski sósíalistaflokkurinn|Ungverska sósíalistaflokksins]] á fyrsta áratugi 20. aldar vann Magyar meðal annars ókeypis sem lögmaður við að verja stjórnarandstæðinga sem höfðu verið handteknir í mótmælum gegn ríkisstjórninni.<ref name=vísirkk>{{Vefheimild|titill=Innan­búðar­maðurinn sem lagði Or­bán|url=https://www.visir.is/g/20262868292d/innan-budar-madurinn-sem-lagdi-or-ban|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=13. apríl 2026|höfundur=Kjartan Kjartansson|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Eiginkona Magyar frá 2006 til 2023, {{ill|Judit Varga|en|Judit Varga (politician)}}, er einnig stjórnmálakona innan Fidesz. Þau fluttu saman til Brussel árið 2009 þar sem Varga vann sem aðstoðarkona ungversks [[Evrópuþingið|Evrópuþingmanns]]. Magyar sá á þeim tíma um þrjú börn þeirra en var síðar ráðinn til starfa hjá fastanefnd Ungverjalands hjá [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Judit Varga var skipuð dómsmálaráðherra í ríkisstjórn Viktors Orbán árið 2019 og talið er að Magyar hafi gramist að hann hafi ekki hlotið álíka frama innan Fidesz-flokksins. Hjónin skildu árið 2023 og Magyar vísaði meðal annars til pólitísks ágreinings milli þeirra sem ástæðu.<ref name=vísirkk/> Ári eftir að þau skildu varð Varga að segja af sér sem dómsmálaráðherra vegna spillingarmáls. Í kjölfarið birti Magyar hljóðupptöku af Varga þar sem hún heyrðist tala um að Viktor Orbán hefði haft afskipti af spillingarrannsókn lögreglunnar. Magyar birti færslu á samfélagsmiðlum þar sem hann fordæmdi spillingu í landinu og varð þannig skyndilega þjóðþekktur stjórnmálamaður.<ref name=vísirkk/> Magyar tók í kjölfarið þátt í stofnun stjórnmálaflokksins Tisza með aðstoð ungverskra athafna- og áhrifamanna til þess að losa tök Fidesz á stjórnmálalífi Ungverjalands. Flokkurinn hlaut 29,6 prósent atkvæðanna í {{ill|Evrópuþingskosningar 2024|en|2024 European Parliament election|lt=Evrópuþingskosningunum 2024}}, næstmest fylgi á eftir Fidesz, sem tapaði fylgi.<ref name=vísirkk/> Eftir þetta var í auknum mæli litið á Magyar sem trúverðugan keppinaut Orbáns um forsætisráðherrastólinn og Tisza tók afgerandi forystu í skoðanakönnunum í aðdraganda þingkosninga sem haldnar voru 12. apríl 2026.<ref>{{Vefheimild|titill=Kerfissigur Orbans eða ungversk lýðræðisbylting|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-11-kerfissigur-orbans-eda-ungversk-lydraedisbylting-472432|útgefandi=[[RÚV]]|dags=11. apríl 2026|höfundur=Bjarni Pétur Jónsson|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Magyar og Orbán báru hvorn annan þungum sökum í aðdraganda kosninganna, meðal annars um að ganga erinda erlendra ríkja og beita leyniþjónustunni í eigin þágu.<ref>{{Vefheimild|titill=Magyar og Orban skiptast á skotum í aðdraganda kosninga|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-10-magyar-og-orban-skiptast-a-skotum-i-addraganda-kosninga-472384|útgefandi=[[RÚV]]|dags=10. apríl 2026|höfundur=Björn Malmquist|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> Tisza vann afgerandi sigur í kosningunum 12. apríl 2026. Viktor Orbán viðurkenndi ósigur á kosninganótt og sagði niðurstöðuna sára en skýra.<ref>{{Vefheimild|titill=Viktor Orbán viðurkennir ósigur|url=https://www.dv.is/pressan/2026/04/12/viktor-orban-jatar-osigur/|útgefandi=[[DV]]|dags=12. apríl 2026|skoðað=13. apríl 2026}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{f|1981}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Flokkur:Evrópuþingmenn]] [[Flokkur:Ungverskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Ungverskir stjórnmálamenn]] 9atc7egd8qgbjqgv3hkaj5kfbxnrhbu 0 190802 1961267 2026-04-26T13:54:50Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Gautama Búdda]] 1961267 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Gautama Búdda]] pycyctlnuk0iatd2ixit1zjof99cuq5 0 190803 1961297 2026-04-26T21:32:25Z Cinquantecinq 12601 Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1350885263|Yasiin Bey]]“ 1961297 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | mynd = Mos Def - Ilosaarirock 2012.jpg | mynd_texti = Yasiin Bey árið 2012. | fæðingarnafn = Dante Terrell Smith | önnur_nöfn = {{flatlist| * Mos Def (1994–2011) * Black Dante * Dante Beze * Flaco * El-Bey the Moor }} | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1973|12|11}} | fæðingarstaður = [[Brooklyn]] í [[New York-borg]] í Bandaríkjunum | starf = {{flatlist| * Rappari * Söngvari * Lagasmiður * Upptökustjóri * Leikari * Aktívisti }} | ár = 1987–í dag | stefna = {{flatlist| * [[Austurstrandar hip hop]] * [[Hipphopp]] }} | útgefandi = {{flatlist| * [[Downtown Records|Downtown]] * [[GOOD Music|GOOD]] * [[Geffen Records|Geffen]] * [[Rawkus Records|Rawkus]] * [[Priority Records|Priority]] }} | meðlimur_í = [[Black Star|Black Star]] | áður_meðlimur_í = {{flatlist| * [[Crooklyn Dodgers]] * [[Dec 99th]] * [[Soulquarians]] }} | undirskrift = Mos Def sig.svg | börn = 6 }} '''Yasiin Bey''' ({{IPAc-en|j|æ|ˈ|s|iː|n|_|ˈ|b|eɪ}} yass-EEN BAY; fæddur '''Dante Terrell Smith'''; 11. desember 1973), áður þekktur sem '''Mos Def''' ({{IPAc-en|ˌ|m|oʊ|s|_|ˈ|d|ɛ|f}} MOHSS DEF), er bandarískur rappari, söngvari og leikari og aktívisti. == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''Black on Both Sides'' (1999) * ''The New Danger'' (2004) * ''True Magic'' (2006) * ''The Ecstatic'' (2009) * ''ንጉሥ (Negus)'' (2019) === Samstarfsplötur === * ''Mos Def & Talib Kweli Are Black Star'' <small>(með [[Talib Kweli]], sem [[Black Star]])</small> (1998) * ''Manifest Destiny'' <small>(með Ces og DCQ, sem UTD) </small> (2004) * ''December 99th'' <small>(með [[Ferrari Sheppard]], sem Dec 99th)</small> (2016) * No Fear of Time <small>(með [[Talib Kweli]], sem [[Black Star]]) </small> (2022) * Forensics <small>(með [[The Alchemist]]) </small>(TBA) == Kvikmyndagerð == {| class="wikitable" !Ár !Titill !Hlutverk !Athugasemdir |- |1990 |''You Take the Kids'' |Raymond Kirkland |6 þættir |- |{{dts|1991|format=y}} |''The Hard Way'' |Dead Romeos | |- |{{dts|1996|format=y}} |''Michael Jackson's Ghosts'' |Dante |Stuttmynd |- | rowspan="2" |{{dts|1988|format=y}} |''God Bless the Child'' |Richard Watkins |Sjónvarpsmynd |- |''Where's Marlowe?'' |Wilt Crawley | |- | rowspan="3" |{{dts|2000|format=y}} |''Freestyle: The Art of Rhyme'' |Hann sjálfur |Heimildamyndir |- |''Bamboozled'' |Big Blak Afrika | |- |''Island of the Dead'' |Robbie J | |- | rowspan="2" |{{dts|2001|format=y}} |''Carmen: A Hip Hopera'' |Lieutenant Miller |Sjónvarpsmynd |- |''Monster's Ball'' |Ryrus Cooper | |- | rowspan="4" |{{dts|2002|format=y}} |''Showtime'' |Lazy Boy | |- |''Civil Brand'' |Michael Meadows | |- |''Brown Sugar'' |Chris 'Cav' Anton Vichon | |- |''My Wife and Kids'' |Tommy |Þáttur: „Chair Man of the Board“ |- |{{dts|2003|format=y}} |''The Italian Job'' |Left Ear | |- | rowspan="3" |{{dts|2004|format=y}} |''The Woodsman'' |Detective Lucas | |- |''Chappelle's Show'' |Black Delegate (þáttaröð 2, þáttur 1) |Þáttur: „Samuel Jackson Beer & Racial Draft“ |- |''Something the Lord Made'' |Vivien Thomas |Sjónvarpsmynd |- | rowspan="2" |{{dts|2005|format=y}} |''Lackawanna Blues'' |{{sortname|The|Bandleader|nolink=1}} |Sjónvarpsmynd |- |''[[Leiðarvísir puttaferðalangsins um Vetrarbrautina]]'' |Ford Prefect | |- |{{dts|2005|format=y}}- 200{{dts|08|format=y}} |''The Boondocks'' |Gangstalicious |Talsetning. 3 þættir. |- | rowspan="4" |{{dts|2006|format=y}} |''Dave Chappelle's Block Party'' |Hann sjálfur |Heimildamynd |- |''16 Blocks'' |Eddie Bunker | |- |''Talladega Nights: The Ballad of Ricky Bobby'' |Hann sjálfur |Cameo |- |''Journey to the End of the Night'' |Wemba | |- |{{dts|2007|format=y}} |''Prince Among Slaves'' |Narrator | |- | rowspan="2" |{{dts|2008|format=y}} |''Be Kind Rewind'' |Mike | |- |''Cadillac Records'' |Chuck Berry | |- | rowspan="2" |{{dts|2009|format=y}} |''Next Day Air'' |Eric | |- |''[[House]]'' |Lee |Þáttur: „Locked in“ |- | rowspan="3" |{{dts|2010|format=y}} |''I'm Still Here'' | rowspan="2" |Hann sjálfur | |- |''Bouncing Cats'' |Heimildamynd |- |''Yo Gabba Gabba!'' |Super Mr. Superhero |Þáttur: „Superhero“ |- |{{dts|2011|format=y}} |''Dexter'' |Brother Sam |Fimm þættir |- |{{dts|2013|format=y}} |''Begin Again'' |Saul | |- | rowspan="2" |{{dts|2014|format=y}} |''Life of Crime'' |Ordell Robbie | |- |''The Getaway'' | rowspan="2" |Hann sjálfur |Þáttur: "Yasiin Bey í Marokkó" |- |{{dts|2015|format=y}} |''Amy'' |Heimildamynd |} == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Bandarískir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]] [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] gu75oett7ow1d5en76jo1t9q8v8d7fn 1961301 1961297 2026-04-26T21:36:52Z Cinquantecinq 12601 1961301 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | mynd = Mos Def - Ilosaarirock 2012.jpg | mynd_texti = Yasiin Bey árið 2012. | fæðingarnafn = Dante Terrell Smith | önnur_nöfn = {{flatlist| * Mos Def (1994–2011) * Black Dante * Dante Beze * Flaco * El-Bey the Moor }} | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1973|12|11}} | fæðingarstaður = [[Brooklyn]] í [[New York-borg]] í Bandaríkjunum | starf = {{flatlist| * Rappari * Söngvari * Lagasmiður * Upptökustjóri * Leikari * Aktívisti }} | ár = 1987–í dag | stefna = {{flatlist| * [[Austurstrandar hip hop]] * [[Hipphopp]] }} | útgefandi = {{flatlist| * [[Downtown Records|Downtown]] * [[GOOD Music|GOOD]] * [[Geffen Records|Geffen]] * [[Rawkus Records|Rawkus]] * [[Priority Records|Priority]] }} | meðlimur_í = [[Black Star|Black Star]] | áður_meðlimur_í = {{flatlist| * [[Crooklyn Dodgers]] * [[Dec 99th]] * [[Soulquarians]] }} | undirskrift = Mos Def sig.svg | börn = 6 }} '''Yasiin Bey''' ({{IPAc-en|j|æ|ˈ|s|iː|n|_|ˈ|b|eɪ}} yass-EEN BAY; fæddur '''Dante Terrell Smith'''; 11. desember 1973), áður þekktur sem '''Mos Def''' ({{IPAc-en|ˌ|m|oʊ|s|_|ˈ|d|ɛ|f}} MOHSS DEF), er bandarískur rappari, söngvari og leikari og aktívisti. == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''Black on Both Sides'' (1999) * ''The New Danger'' (2004) * ''True Magic'' (2006) * ''The Ecstatic'' (2009) * ''ንጉሥ (Negus)'' (2019) === Samstarfsplötur === * ''Mos Def & Talib Kweli Are Black Star'' <small>(með [[Talib Kweli]], sem [[Black Star]])</small> (1998) * ''Manifest Destiny'' <small>(með Ces og DCQ, sem UTD) </small> (2004) * ''December 99th'' <small>(með [[Ferrari Sheppard]], sem Dec 99th)</small> (2016) * No Fear of Time <small>(með [[Talib Kweli]], sem [[Black Star]]) </small> (2022) * Forensics <small>(með [[The Alchemist]]) </small>(TBA) == Kvikmyndagerð == {| class="wikitable" !Ár !Titill !Hlutverk !Athugasemdir |- |1990 |''You Take the Kids'' |Raymond Kirkland |6 þættir |- |{{dts|1991|format=y}} |''The Hard Way'' |Dead Romeos | |- |{{dts|1996|format=y}} |''Michael Jackson's Ghosts'' |Dante |Stuttmynd |- | rowspan="2" |{{dts|1988|format=y}} |''God Bless the Child'' |Richard Watkins |Sjónvarpsmynd |- |''Where's Marlowe?'' |Wilt Crawley | |- | rowspan="3" |{{dts|2000|format=y}} |''Freestyle: The Art of Rhyme'' |Hann sjálfur |Heimildamynd |- |''Bamboozled'' |Big Blak Afrika | |- |''Island of the Dead'' |Robbie J | |- | rowspan="2" |{{dts|2001|format=y}} |''Carmen: A Hip Hopera'' |Lieutenant Miller |Sjónvarpsmynd |- |''Monster's Ball'' |Ryrus Cooper | |- | rowspan="4" |{{dts|2002|format=y}} |''Showtime'' |Lazy Boy | |- |''Civil Brand'' |Michael Meadows | |- |''Brown Sugar'' |Chris 'Cav' Anton Vichon | |- |''My Wife and Kids'' |Tommy |Þáttur: „Chair Man of the Board“ |- |{{dts|2003|format=y}} |''The Italian Job'' |Left Ear | |- | rowspan="3" |{{dts|2004|format=y}} |''The Woodsman'' |Detective Lucas | |- |''Chappelle's Show'' |Black Delegate (þáttaröð 2, þáttur 1) |Þáttur: „Samuel Jackson Beer & Racial Draft“ |- |''Something the Lord Made'' |Vivien Thomas |Sjónvarpsmynd |- | rowspan="2" |{{dts|2005|format=y}} |''Lackawanna Blues'' |{{sortname|The|Bandleader|nolink=1}} |Sjónvarpsmynd |- |''[[Leiðarvísir puttaferðalangsins um Vetrarbrautina]]'' |Ford Prefect | |- |{{dts|2005|format=y}}- 200{{dts|08|format=y}} |''The Boondocks'' |Gangstalicious |Talsetning. 3 þættir. |- | rowspan="4" |{{dts|2006|format=y}} |''Dave Chappelle's Block Party'' |Hann sjálfur |Heimildamynd |- |''16 Blocks'' |Eddie Bunker | |- |''Talladega Nights: The Ballad of Ricky Bobby'' |Hann sjálfur |Cameo |- |''Journey to the End of the Night'' |Wemba | |- |{{dts|2007|format=y}} |''Prince Among Slaves'' |Narrator | |- | rowspan="2" |{{dts|2008|format=y}} |''Be Kind Rewind'' |Mike | |- |''Cadillac Records'' |Chuck Berry | |- | rowspan="2" |{{dts|2009|format=y}} |''Next Day Air'' |Eric | |- |''[[House]]'' |Lee |Þáttur: „Locked in“ |- | rowspan="3" |{{dts|2010|format=y}} |''I'm Still Here'' | rowspan="2" |Hann sjálfur | |- |''Bouncing Cats'' |Heimildamynd |- |''Yo Gabba Gabba!'' |Super Mr. Superhero |Þáttur: „Superhero“ |- |{{dts|2011|format=y}} |''Dexter'' |Brother Sam |Fimm þættir |- |{{dts|2013|format=y}} |''Begin Again'' |Saul | |- | rowspan="2" |{{dts|2014|format=y}} |''Life of Crime'' |Ordell Robbie | |- |''The Getaway'' | rowspan="2" |Hann sjálfur |Þáttur: "Yasiin Bey í Marokkó" |- |{{dts|2015|format=y}} |''Amy'' |Heimildamynd |} == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Bandarískir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]] [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] 9fn3srtq1xhb4v4p1sri60q6kozop9t 1961302 1961301 2026-04-26T21:41:50Z Cinquantecinq 12601 /* Kvikmyndagerð */ 1961302 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | mynd = Mos Def - Ilosaarirock 2012.jpg | mynd_texti = Yasiin Bey árið 2012. | fæðingarnafn = Dante Terrell Smith | önnur_nöfn = {{flatlist| * Mos Def (1994–2011) * Black Dante * Dante Beze * Flaco * El-Bey the Moor }} | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1973|12|11}} | fæðingarstaður = [[Brooklyn]] í [[New York-borg]] í Bandaríkjunum | starf = {{flatlist| * Rappari * Söngvari * Lagasmiður * Upptökustjóri * Leikari * Aktívisti }} | ár = 1987–í dag | stefna = {{flatlist| * [[Austurstrandar hip hop]] * [[Hipphopp]] }} | útgefandi = {{flatlist| * [[Downtown Records|Downtown]] * [[GOOD Music|GOOD]] * [[Geffen Records|Geffen]] * [[Rawkus Records|Rawkus]] * [[Priority Records|Priority]] }} | meðlimur_í = [[Black Star|Black Star]] | áður_meðlimur_í = {{flatlist| * [[Crooklyn Dodgers]] * [[Dec 99th]] * [[Soulquarians]] }} | undirskrift = Mos Def sig.svg | börn = 6 }} '''Yasiin Bey''' ({{IPAc-en|j|æ|ˈ|s|iː|n|_|ˈ|b|eɪ}} yass-EEN BAY; fæddur '''Dante Terrell Smith'''; 11. desember 1973), áður þekktur sem '''Mos Def''' ({{IPAc-en|ˌ|m|oʊ|s|_|ˈ|d|ɛ|f}} MOHSS DEF), er bandarískur rappari, söngvari og leikari og aktívisti. == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''Black on Both Sides'' (1999) * ''The New Danger'' (2004) * ''True Magic'' (2006) * ''The Ecstatic'' (2009) * ''ንጉሥ (Negus)'' (2019) === Samstarfsplötur === * ''Mos Def & Talib Kweli Are Black Star'' <small>(með [[Talib Kweli]], sem [[Black Star]])</small> (1998) * ''Manifest Destiny'' <small>(með Ces og DCQ, sem UTD) </small> (2004) * ''December 99th'' <small>(með [[Ferrari Sheppard]], sem Dec 99th)</small> (2016) * No Fear of Time <small>(með [[Talib Kweli]], sem [[Black Star]]) </small> (2022) * Forensics <small>(með [[The Alchemist]]) </small>(TBA) == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable" !Ár !Titill !Hlutverk !Athugasemdir |- |1990 |''You Take the Kids'' |Raymond Kirkland |6 þættir |- |{{dts|1991|format=y}} |''The Hard Way'' |Dead Romeos | |- |{{dts|1996|format=y}} |''Michael Jackson's Ghosts'' |Dante |Stuttmynd |- | rowspan="2" |{{dts|1988|format=y}} |''God Bless the Child'' |Richard Watkins |Sjónvarpsmynd |- |''Where's Marlowe?'' |Wilt Crawley | |- | rowspan="3" |{{dts|2000|format=y}} |''Freestyle: The Art of Rhyme'' |Hann sjálfur |Heimildamynd |- |''Bamboozled'' |Big Blak Afrika | |- |''Island of the Dead'' |Robbie J | |- | rowspan="2" |{{dts|2001|format=y}} |''Carmen: A Hip Hopera'' |Lieutenant Miller |Sjónvarpsmynd |- |''Monster's Ball'' |Ryrus Cooper | |- | rowspan="4" |{{dts|2002|format=y}} |''Showtime'' |Lazy Boy | |- |''Civil Brand'' |Michael Meadows | |- |''Brown Sugar'' |Chris 'Cav' Anton Vichon | |- |''My Wife and Kids'' |Tommy |Þáttur: „Chair Man of the Board“ |- |{{dts|2003|format=y}} |''The Italian Job'' |Left Ear | |- | rowspan="3" |{{dts|2004|format=y}} |''The Woodsman'' |Detective Lucas | |- |''Chappelle's Show'' |Black Delegate (þáttaröð 2, þáttur 1) |Þáttur: „Samuel Jackson Beer & Racial Draft“ |- |''Something the Lord Made'' |Vivien Thomas |Sjónvarpsmynd |- | rowspan="2" |{{dts|2005|format=y}} |''Lackawanna Blues'' |{{sortname|The|Bandleader|nolink=1}} |Sjónvarpsmynd |- |''[[Leiðarvísir puttaferðalangsins um Vetrarbrautina]]'' |Ford Prefect | |- |{{dts|2005|format=y}}- 200{{dts|08|format=y}} |''The Boondocks'' |Gangstalicious |Talsetning. 3 þættir. |- | rowspan="4" |{{dts|2006|format=y}} |''Dave Chappelle's Block Party'' |Hann sjálfur |Heimildamynd |- |''16 Blocks'' |Eddie Bunker | |- |''Talladega Nights: The Ballad of Ricky Bobby'' |Hann sjálfur |Cameo |- |''Journey to the End of the Night'' |Wemba | |- |{{dts|2007|format=y}} |''Prince Among Slaves'' |Narrator | |- | rowspan="2" |{{dts|2008|format=y}} |''Be Kind Rewind'' |Mike | |- |''Cadillac Records'' |Chuck Berry | |- | rowspan="2" |{{dts|2009|format=y}} |''Next Day Air'' |Eric | |- |''[[House]]'' |Lee |Þáttur: „Locked in“ |- | rowspan="3" |{{dts|2010|format=y}} |''I'm Still Here'' | rowspan="2" |Hann sjálfur | |- |''Bouncing Cats'' |Heimildamynd |- |''Yo Gabba Gabba!'' |Super Mr. Superhero |Þáttur: „Superhero“ |- |{{dts|2011|format=y}} |''Dexter'' |Brother Sam |Fimm þættir |- |{{dts|2013|format=y}} |''Begin Again'' |Saul | |- | rowspan="2" |{{dts|2014|format=y}} |''Life of Crime'' |Ordell Robbie | |- |''The Getaway'' | rowspan="2" |Hann sjálfur |Þáttur: "Yasiin Bey í Marokkó" |- |{{dts|2015|format=y}} |''Amy'' |Heimildamynd |} == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Bandarískir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]] [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] 1tea7pj7ugapveph1fequ21qd4i3t9u 0 190804 1961299 2026-04-26T21:34:23Z Cinquantecinq 12601 Tilvísun á [[Yasiin Bey]] 1961299 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Yasiin Bey]] o9gpy0g07cxdxxx0178x6hxvcu5mwfg 14 190805 1961306 2026-04-26T22:05:52Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:1542]] [[Flokkur:Stofnað á 16. öld]]“ 1961306 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:1542]] [[Flokkur:Stofnað á 16. öld]] 000frx52rl7ku8zqz90lecipdashlrb