Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1620 1961380 1955379 2026-04-27T17:45:24Z Fyxi 84003 /* Stjórnsýslueiningar */ 1961380 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Þýskaland | nafn_á_frummáli = Bundesrepublik Deutschland | nafn_í_eignarfalli = Þýskalands | fáni = Flag of Germany.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Germany.svg | kjörorð = Einigkeit und Recht und Freiheit | kjörorð_tungumál = þýska | kjörorð_þýðing = Eining, réttlæti og frelsi | staðsetningarkort = EU-Germany (orthographic projection).svg | tungumál = [[Þýska]] | höfuðborg = [[Berlín]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Þýskalands|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Frank-Walter Steinmeier]] | titill_leiðtoga2 = [[Kanslari Þýskalands|Kanslari]] | nafn_leiðtoga2 = [[Friedrich Merz]] | ESBaðild = [[25. mars]] [[1957]] | stærðarsæti = 63 | flatarmál = 357.022 | hlutfall_vatns = 1,27 | mannfjöldaár = 2022 | fólksfjöldi = 84,270,625 | mannfjöldasæti = 18 | íbúar_á_ferkílómetra = 232 | VLF_ár = 2021 | VLF = 4.319 | VLF_sæti = 5 | VLF_á_mann = 56.956 | VLF_á_mann_sæti = 15 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.947 | VÞL_sæti = 6 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = [[Heilaga rómverska ríkið]] | dagsetning2 = 2. febrúar 962 | atburður3 = [[Þýska sambandið]] | dagsetning3 = 8. júní 1815 | atburður4 = [[Þýska keisaradæmið]] | dagsetning4 = 18. janúar 1871 | atburður5 = [[Vestur-Þýskaland|Sambandslýðveldið]] | dagsetning5 = 23. maí 1949 | atburður6 = [[Sameining Þýskalands|Sameining]] | dagsetning6 = 3. október 1990 | gjaldmiðill = [[Evra]] € | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Das Lied der Deutschen]] | umferð = hægra | tld = de | símakóði = 49 }} '''Þýskaland''' ([[þýska]]: ''Deutschland''; {{framburður|De-Deutschland.ogg}}), opinberlega '''Sambandslýðveldið Þýskaland''' (þýska: ''Bundesrepublik Deutschland''), er land í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]]. Þýskaland er að flatarmáli sjöunda stærsta ríki [[Evrópa|Evrópu]] og spannar rúmlega 357 þúsund km². Landið liggur milli [[Norðursjór|Norðursjávar]] og [[Eystrasalt]]s að [[Alpafjöll]]um í suðri. Það er líka næstfjölmennasta land Evrópu með 83 milljónir íbúa. Aðeins [[Rússland]] er fjölmennara. Þýskaland á landamæri að [[Danmörk]]u í norðri, [[Pólland]]i og [[Tékkland]]i í austri, [[Austurríki]] og [[Sviss]] í suðri, og [[Frakkland]]i, [[Lúxemborg]], [[Belgía|Belgíu]] og [[Holland]]i í vestri. Höfuðborgin og stærsta borgin er [[Berlín]], en fjármálamiðstöð landsins er í [[Frankfurt]]. Stærsta þéttbýlissvæði Þýskalands er í [[Ruhr]]. Heimildir eru um að ýmsir [[germanar|germanskir ættbálkar]] hafa búið í norðurhluta þess sem í dag er Þýskaland frá [[klassísk fornöld|klassískri fornöld]]. Fyrir árið 100 var þetta svæði kallað [[Germanía]]. Á 10. öld mynduðu þessi héruð meginhluta [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]] sem myndaðist við skiptingu hins mikla [[Frankaríki]]s [[Karlamagnús]]ar árið [[843]]. Á 16. öld hófst [[siðbreytingin]] í norðurhéruðum Þýskalands. Eftir [[Napóleonsstyrjaldirnar]] og upplausn Heilaga rómverska ríkisins 1806 var [[Þýska bandalagið]] stofnað 1815. Árið 1871 varð Þýskaland [[þjóðríki]] þegar flest þýsku ríkin [[stofnun Þýskalands|sameinuðust]] og mynduðu [[Þýska keisaradæmið]] þar sem [[Prússland]] var leiðandi. Eftir ósigur í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[þýska byltingin 1918-1919|þýsku byltinguna 1918-1919]] var [[Weimar-lýðveldið]] stofnað. [[Valdataka nasista]] árið 1933 leiddi til stofnunar [[alræði]]sríkis, [[Þriðja ríkið|Þriðja ríkisins]], sem hóf kerfisbundin morð á fötluðum, Gyðingum og öðrum hópum í [[Helförin]]ni og rak útþenslustefnu sem leiddi til [[síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]] 1939. Eftir ósigur Þýskalands fóru hernámslið [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamanna]] með stjórn landsins sem leiddi til stofnunar [[Vestur-Þýskaland]]s á hernámssvæðum [[Vesturveldin|Vesturveldanna]] og [[Austur-Þýskaland]]s á hernámssvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Vestur-Þýskaland var stofnaðili að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] meðan Austur-Þýskaland var hluti af [[Austurblokkin]]ni og [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]]. Fall kommúnistastjórna í löndum Austurblokkarinnar 1989-1991 leiddi til [[sameining Þýskalands|sameiningar]] í eitt ríki árið 1990. Í dag er Þýskaland eitt mesta iðnveldi heims. Efnahagskerfi landsins er það stærsta í Evrópu og [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|eitt það stærsta í heimi]]. Þýskaland er leiðandi í [[vísindi|vísinda-]] og [[tækni]]geirunum. Það er þriðji stærsti útflytjandi og innflytjandi á vörum í heimi. Landið er [[þróað land]] sem situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Þar er boðið upp á [[almannatryggingar]] og [[opinber heilbrigðisþjónusta|opinbera heilbrigðisþjónustu]], umhverfisvernd og [[ókeypis háskólamenntun]]. Þýskaland er í 16. sæti á lista yfir [[friðsælustu lönd heims]]. Þýskaland á aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]], [[NATO]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[G7]], [[G20]] og [[OECD]]. Landið á þriðja mesta fjölda færslna á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. == Heiti == Hugtakið „þýskt“ kemur fyrst fyrir í lok 11. aldar í [[Annokvæði]] sem ''Diutischemi lande, Diutsche lant, Diutischimo lante'' („þýsk lönd“) fyrir [[Austur-Frankaríki]] þar sem [[germönsk mál|germönskumælandi]] þjóðflokkar bjuggu, til aðgreiningar frá [[Vestur-Frankaríki]], þar sem [[fornfranska|fornfranskar mállýskur]] voru talaðar. Orðið ''Deutsch'' er dregið af [[fornháþýska|fornháþýsku]] ''diutisc'' af ''diot'' samanber [[gotneska|gotnesku]] ''þiuda'' „þjóð“, þ.e. „tengd þjóðinni, alþýðilegur“<ref>{{Vísindavefurinn|29267|Af hverju heitir Þýskaland svo ólíkum nöfnum á frekar líkum tungumálum?}}</ref> og á við um tungumálin. Orðið varð síðar ''tysk'' á dönsku, ''þýska'' á íslensku, og ''tedesco'' á ítölsku. Þýskaland var lengi vel eingöngu mállandafræðilegt hugtak sem náði yfir stærra landsvæði en núverandi Þýskaland (Belgíu, Holland [samanber enska heitið ''dutch''], Sviss, Liechtenstein, Lúxemborg, Austurríki, Suður-Týról/Alto Adige á Ítalíu og Elsass í Frakklandi), en ríkið var kallað [[Heilaga rómverska ríkið]] frá 12. öld. Talað var um „þýska þjóð“ fram til ársins 1806. Fyrst eftir byltinguna 1919 nefndist ríkið opinberlega „Þýskaland“. Enska heitið ''Germany'' og það rússneska og ítalska ''Germania'' eru dregin af latneska orðinu ''Germania'' en það nefndu [[Rómverjar]] landið handan eigin ríkis, norðan við [[Dóná]] og austan við [[Rínarfljót]]. Franska heitið ''Allemagne'' (svipað á spænsku, portúgölsku, arabísku og tyrknesku) er dregið af orðinu ''Alemanni'' sem er heiti á germönskum þjóðflokki sem bjó við frönsku landamærin við Rínarfljót. Slavneskar þjóðir, Ungverjar og Rúmenar nota nafn af rótinni ''nemez'' sem þýðir „mállaus“, í merkingunni „sá sem talar ekki (okkar) tungumál“, en ''slava'' er líklega dregið af orðinu yfir „orð“. Athyglisvert er að nafn fyrir landið (Þýskaland) og þjóðarheitið (Þjóðverjar) eru í sumum málum dregin af mismunandi rótum. Þýskaland var stundum kallað „Þjóðverjaland“ í íslenskum ritum frá 19. öld en orðmyndin Þýskaland er mun eldri. Á ítölsku heitir landið ''Germania'' en þjóðin ''Tedeschi'' og tungumálið ''tedesco''. == Saga == [[Þýska|Þýsk]] tunga og samkennd meðal Þjóðverja er yfir þúsund ára gömul en sameinað þýskt [[þjóðríki]] varð þó ekki til fyrr en með stofnun Þýska keisaradæmisins árið [[1871]]. Þýskaland rekur uppruna sinn til [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningsins]] frá [[843]] en með honum var [[Frankaveldi]] skipt upp í vesturhluta sem varð að [[Frakkland]]i nútímans, miðhluta sem tók yfir Norður-[[Ítalía|Ítalíu]], [[Niðurlönd]] og fleiri svæði og austurhluta sem myndaði [[Heilaga rómverska keisaradæmið|Hið heilaga rómverska keisaradæmi]]. Það var til í ýmsum myndum allt til [[1806]] en var þó aldrei meira en mjög laustengt bandalag smá konungsríkja og hafði auk þess fleiri þjóðir en þá þýsku innan sinna vébanda. Á þessum þúsund árum juku Þjóðverjar mjög við áhrif sín í gegnum [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjuna]], [[Norður-krossferðirnar]] og [[Hansasambandið]]. === Fornöld (100 f.Kr. – 300 e.Kr.) === [[Mynd:Imperium Romanum Germania.png|thumbnail|vinstri|[[Rómaveldi]] og landsvæði Germana snemma á [[2. öld]].]] Talið er að rekja megi uppruna germanskra þjóðflokka til [[Bronsöld|bronsaldar]] [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] (um [[1800 f.Kr.|1800]] – [[600 f.Kr.]]) eða í síðasta lagi til [[Járnöld|járnaldar]] Norður-Evrópu ([[5. öld f.Kr.|5. öld]] – [[1. öld f.Kr.]]) Þjóðflokkarnir breiddust út til suðurs, austurs og vesturs frá suðurhluta [[Skandinavía|Skandinavíu]] og norðurhluta Þýskalands á 1. öld f.Kr. og komust þá í kynni við [[Keltar|keltneska]] þjóðflokka í [[Gallía|Gallíu]] og [[íran]]ska og [[Slavar|slavneska]] þjóðflokka í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]. Lítið er vitað um sögu germanskra þjóðflokka á þessum tíma, nema hvað varðar samskipti þeirra við [[Rómaveldi|Rómverja]] auk þekktra [[Fornleifar|fornleifa]].<ref>Jill N. Claster: ''Medieval Experience: 300-1400'' (New York: NYU Press, 1982): 35.</ref> Í valdatíð [[Ágústus]]ar hófu [[Rómverjar]], undir forystu rómverska herforingjans [[Publius Quinctilius Varus|Publiusar Quinctiliusar Varusar]], að ráðast inn á landsvæði Germana. Á þessum tíma kynntust Germanar herstjórnarlist Rómverja. Árið [[9|9 e.Kr.]] gereyddu Germanar, undir forystu [[Arminius]]ar (Hermans), þremur rómverskum herdeildum Varusar í [[Orrustan um Teutoburgs-skóg|orrustunni um Teutoburgs-skóg]]. Þar með héldust landsvæði Germana allt að [[Rín (fljót)|Rín]] og [[Dóná]] utan [[Rómaveldi]]s. Um [[100|100 e.Kr.]], þegar rit [[Tacitus]]ar ''[[Germanía (rit)|Germanía]]'' var samið, höfðu Germanar komið sér fyrir meðfram Rín og Dóná og réðu nú að mestu leyti yfir því svæði sem Þýskaland nær yfir nú á dögum. Á [[3. öld]] óx ýmsum vestur-germönskum þjóðflokkum eins og [[Alamannar|Alamönnum]], [[Frankar|Frönkum]], [[Saxar|Söxum]] og fleirum ásmegin. === Hið heilaga rómverska keisaradæmi (843 – 1806) === {{Aðalgrein|Hið heilaga rómverska keisaradæmi}} Þýskaland [[Miðaldir|miðalda]] átti rætur að rekja til veldis [[Karlamagnús]]ar, en hann var krýndur keisari [[25. desember]] árið [[800]]. Árið [[843]] var ríkinu skipt upp í þrjá hluta með [[Verdun-samningurinn|Verdun-sáttmálanum]]. Einn hluti ríkis Karlamagnúsar, Hið heilaga rómverska keisaradæmi, var til í einni mynd eða annarri til ársins [[1806]]. Landsvæði þess náði frá [[Egða|Egðu]] í norðri til [[Miðjarðarhaf]]s í suðri. Á árunum [[919]] – [[1024]] voru furstadæmin Lothringen, Saxland, Frankaland, Schwaben, Türingen og Bæjaraland innlimuð. Árin [[1024]] – [[1125]] lagði Hið heilaga rómverska keisaradæmi undir sig Norður-[[Ítalía|Ítalíu]] og Búrgund en á sama tíma misstu keisarar Hins heilaga rómverska keisaradæmis völd til kirkjunnar. Á árunum [[1138]] – [[1254]] jukust áhrif þýskra [[Fursti|fursta]] í suðri og austri á landsvæðum [[Slavi|Slava]]. Bæir í Norður-Þýskalandi uxu og döfnuðu innan [[Hansasambandið|Hansasambandsins]]. Árið [[1530]], eftir að umbótatilraunir [[Mótmælendatrú|mótmælenda]] innan [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] mistókust, var ný kirkja mótmælenda stofnuð í mörgum af þýsku ríkjunum. Þetta leiddi til innbyrðis deilna Þjóðverja, [[30 ára stríðið|30 ára stríðsins]] sem háð var frá [[1618]] til [[1648]] og lauk með [[Vestfalski friðurinn|Vestfalska friðinum]]. Eftir þessi átök reyndust Þjóðverjar illa undirbúnir til að takast á við [[Napóleon]] sem réðst inn í lönd Þjóðverja og leysti upp Hið heilaga rómverska keisaradæmi. Upp frá því varð [[Frakkland]] að erkióvini Þjóðverja fram yfir [[síðari heimsstyrjöld]]. === Þýska sambandið og bylting (1814 – 1871) === [[Mynd:Nationalversammlung in der Paulskirche.jpg|thumbnail|hægri|Þingið í [[Frankfurt]] árið [[1848]]/[[1849]].]] {{Aðalgrein|Þýska ríkjasambandið|Norður-þýska ríkjasambandið}} Mestu varanlegu áhrifin af upplausn Hins heilaga rómverska keisaradæmis voru þau að [[Austurríki]], sem hafði þá lengi verið öflugasta þýska ríkið, fjarlægðist þau norð- og vestlægari. [[Vínarfundurinn]], ráðstefna sem sigurvegarar [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]] héldu, var settur í nóvember [[1814]] og stóð til júní [[1815]]. Á ráðstefnunni var ákveðið að stofna [[Þýska sambandið]], laustengt bandalag 39 [[fullveldi|fullvelda]]. [[Franska byltingin 1848|Byltingarnar í Frakklandi 1848]] höfðu mikil áhrif á sjálfstæðisanda innan Þýska Sambandssins og greina mátti vísi að [[Þjóðernishyggja|þjóðernisstefnu]]. Byltingarandinn leiddi til þess að vald konunganna í ríkjunum 39 dvínaði. [[Otto von Bismarck]] var gerður að forsætisráðherra í [[Prússland]]i en hann lagði mikið upp úr hernaðarstyrk ríkisins. Árið [[1864]] hafði þýska sambandið undir sameiginlegri stjórn Austurríkis og Prússlands betur í [[Síðara Slésvíkurstríðið|stríði]] gegn [[Danmörk]]u en upp úr samkeppni þessa tveggja jafningja varð [[Stríð Prússa og Austurríkismanna|þýska stríðið]] árið [[1866]] þar sem Prússland hafði betur. Undir þessum kringumstæðum gat Bismarck stofnað [[Norður-þýska sambandið]] og undanskilið Austurríki, fyrrum sterkasta þýska ríkinu, frá aðild. === Þýska keisaradæmið (1871 – 1918) === {{Aðalgrein|Þýska keisaraveldið}} Árið [[1871]] var lýst yfir stofnun [[Þýska keisaradæmið|Þýska keisaradæmisins]] í [[Versalir|Versölum]] eftir ósigur [[Frakkland|Frakka]] í [[Fransk-prússneska stríðið|Fransk-prússneska stríðinu]]. Otto von Bismarck átti stóran þátt stofnuninni. Öll þau ríki sem áður höfðu myndað Þýska sambandið, fyrir utan [[Austurríki]], [[Liechtenstein]] og [[Lúxemborg]], voru með í keisaradæminu. Keisaradæmið leið undir lok eftir ósigur Þjóðverja í [[fyrri heimsstyrjöld]] og keisaranum var gert að segja af sér. === Weimar-lýðveldið (1919 – 1933) === {{Aðalgrein|Weimar-lýðveldið}} Hið [[lýðræði]]slega [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldi]] var stofnað [[1919]] en Þjóðverjar voru ekki sérlega hrifnir af því. [[Heimskreppan]] og [[Versalasamningurinn|harðir friðarskilmálar]] frá fyrri heimsstyrjöld lögðust þungt á Þýskaland og stjórnmálamenn gátu lítið gert, fylgi andlýðræðislegra stjórnmálaafla á bæði [[vinstristefna|vinstri]] og [[hægristefna|hægri]] væng stjórnmálanna jókst mjög. Í tvennum þingkosningum árið [[1932]] fékk [[Nasistaflokkurinn]] 37,2% og 33,0% atkvæða og þann [[30. janúar]] [[1933]] var [[Adolf Hitler]] skipaður [[kanslari Þýskalands]]. Eitt af fyrstu verkum Hitlers í embætti var að leggja [[frumvarp]] fyrir þingið sem færði honum [[alræði]]svöld og nam stjórnarskrá Weimar-lýðveldisins í raun úr gildi. === Þriðja ríkið (1933 – 1945) === {{Aðalgrein|Þriðja ríkið}} [[Nasismi|Nasistar]] kölluðu veldi sitt [[Þriðja ríkið]] og það var við lýði í tólf ár, [[1933]] – [[1945]]. Sú stefna nasista að komast yfir landsvæði í nágrannalöndum og skapa Þjóðverjum þannig „lífsrými“ (''[[Lebensraum]]'') var ein af mörgum ástæðum fyrir upphafi [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldar]] þann [[1. september]] [[1939]]. [[Öxulveldin|Þýskaland og bandamenn]] þess unnu stóra sigra í fyrri hluta stríðsins og lögðu undir sig stóran hluta [[Evrópa|Evrópu]]. Eftir innrásina í [[Sovétríkin]] [[22. júní]] [[1941]] og stríðsyfirlýsingu gegn [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] [[11. desember]] sama ár fór að halla undan fæti fyrir Þjóðverja, þeir gáfust upp [[8. maí]] [[1945]] eftir að Hitler framdi [[sjálfsmorð]] í neðanjarðarbyrgi sínu í [[Berlín]] en þá var her Sovétmanna að ná borginni á sitt vald. Ofsóknir á hendur gyðingum og síðar [[helförin]], skipulögð tilraun til að útrýma [[Gyðingar|gyðingum]] í Evrópu, var alræmt stefnumál nasista á millistríðsárunum og í heimsstyrjöldinni síðari. === Klofnun (1945 – 1990) === {{Aðalgrein|Vestur-Þýskaland|Austur-Þýskaland}} Eftir Heimsstyrjöldina síðari misstu Þjóðverjar mikil landsvæði í austri þar sem nú er [[Pólland]] og þurftu milljónir Þjóðverja að flytja sig frá þessum svæðum. Því svæði sem var eftir var skipt í hernámssvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjamanna]], [[Bretland|Breta]], [[Frakkland|Frakka]] og [[Sovétríkin|Sovétmanna]]. Þegar [[kalda stríðið]] hófst var Þýskalandi skipt í tvennt þar sem hernámssvæði Sovétmanna myndaði Þýska alþýðulýðveldið (''Deutsche Demokratische Republik'') eða [[Austur-Þýskaland]] og hernámssvæði hinna þjóðanna myndaði Sambandslýðveldið Þýskaland (''Bundesrepublik Deutschland'') eða [[Vestur-Þýskaland]]. [[Berlín]] hafði einnig verið skipt í fjögur hernámssvæði þrátt fyrir að borgin væri öll innan Austur-Þýskalands. Austur-Berlín var gerð að höfuðborg Austur-Þýskalands en Vestur-Berlín varð að [[Útlenda|útlendu]] sem vesturveldin héldu gangandi. Austur-Þjóðverjar höfðu áhyggjur af því að fólkið í austurhlutanum myndi flýja vestur og byrjuðu því að reisa [[Berlínarmúrinn]] og var hann fullreistur [[1963]] og stóð fram á árið [[1989]]. === Sameinað á ný (frá og með 1990) === {{Aðalgrein|Sameining Þýskalands}} Í lok [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] voru þýsku ríkin sameinuð á ný [[3. október]] [[1990]] og höfuðborg Þýskalands flutt aftur til [[Berlín]]ar. Sameinað Þýskaland er fjölmennasta ríki [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] og iðnaðarveldi á heimsmælikvarða, það er lykilmeðlimur í [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] og sækist nú eftir föstu sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði]] [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. Á árinu 2015 komu um milljón [[Evrópski flóttamannavandinn|flóttamenn og hælisleitendur]] til Þýskalands. == Landfræði == Þýskaland liggur í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og nær frá [[Alpafjöll|Ölpunum]] í suðri til stranda [[Norðursjór|Norðursjávar]] og [[Eystrasalt]]s í norðri. Nágrannalönd Þýskalands eru níu talsins: [[Danmörk]] í norðri (68 km), [[Pólland]] (456 km) og [[Tékkland]] (646 km) í austri, [[Austurríki]] (784 km) og [[Sviss]] (334 km) í suðri ásamt [[Frakkland]]i (451 km), [[Lúxemborg]] (138 km), [[Belgía|Belgíu]] (167 km) og [[Holland]]i (577 km) í vestri. Strandlengja landsins er samtals 2.389 km löng. Nyrsti punktur Þýskalands er kallaður [[Ellenbogen]] og er við norðurodda eyjarinnar [[Sylt]]. Rétt sunnan hans er bærinn [[List]] sem er nyrsti bær landsins. Syðsti punktur landsins er við [[Haldenwanger Eck]] í [[Bæjaraland|bæversku]] [[Alpafjöll|Ölpunum]]. Þar er bærinn [[Oberstdorf]] en hann er syðsti bær landsins. Austasti punktur landsins er við ána [[Neisse]] við [[Pólland|pólsku]] landamærin. Austasti byggðarkjarninn er borgin [[Görlitz]]. Vestasti punktur landsins er héraðið [[Selfkant]] við [[Holland|hollensku]] landamærin, norðan borgarinnar [[Aachen]]. Þýskalandi má skipta í þrjá landfræðilega afmarkaða hluta. Nyrst er norðurþýska láglendið (''Norddeutsche Tiefebene''). Sunnar hækkar landið og skiptist þá í meðalhá fjalllendi (''Mittelgebirge'') og stóra dali. Af helstu fjallgörðum má nefna [[Harzfjöll]], (''Harz'') og [[Svartiskógur|Svartaskóg]] (''Schwarzwald''). Syðst eru svo [[Alpafjöll]], en þau eru hæsti og stærsti fjallgarður Þýskalands. Þar er hæsta fjall landsins, [[Zugspitze]], sem er 2.962 metra hátt og markar landamærin á milli Þýskalands og [[Austurríki]]s. === Fljót og vötn === Í Þýskalandi eru mýmargar ár. Þar eiga stórfljót eins og [[Dóná]] upptök sín (í Svartaskógi). Flestar ár renna til norðurs og munda í [[Norðursjór|Norðursjó]] eða [[Eystrasalt]]i (eða eru þverár þessara áa). Eina undantekningin er Dóná, sem rennur til austurs og mundar í [[Svartahaf]]i. Stærstu ár landsins (listinn miðast við lengd ánna innanlands): {| class="wikitable" |- ! Röð !! Á !! Km innanlands !! Lengd alls í km !! Rennur í !! Upptök |- | 1 || [[Rín (fljót)|Rín]] (''Rhein'') || 865 || 1.320 || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Sviss]] |- | 2 || [[Weser]] || 744 || || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Thüringer-skógur]] |- | 3 || [[Saxelfur]] (''Elbe'') || 727 || 1.091 || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Tékkland]] |- | 4 || [[Dóná]] (''Donau'') || 687 || 2.888 || [[Svartahaf]] || [[Svartiskógur]] |- | 5 || [[Main]] || 524 || || [[Rín (fljót)|Rín]] || [[Bæjaraland]] |- | 6 || [[Saale]] || 413 || || [[Saxelfur|Saxelfi]] || [[Bæjaraland]] |- | 7 || [[Spree]] || 382 || || [[Havel]] || [[Saxland]] |- | 8 || [[Ems]] || 371 || || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Þjóðborgarskógur]] |- | 9 || [[Neckar]] || 367 || || [[Rín (fljót)|Rín]] || [[Baden-Württemberg]] |- | 10 || [[Havel]] || 325 || || [[Saxelfur|Saxelfi]] || [[Mecklenborg-Vorpommern]] |- | 11 || [[Isar]] || 265 || 283 || [[Dóná]] || [[Austurríki]] |- | 12 || [[Aller]] || 263 || || [[Weser]] || [[Saxland-Anhalt]] |} Í Þýskalandi er urmull stöðuvatna. Flest þeirra eru í [[Mecklenborg-Vorpommern]] og í [[Bæjaraland]]i. Stóru vötnin í Bæjaralandi mynduðust öll við bráðnun [[Ísöld|ísaldarjökulsins]]. Stærstu vötn Þýskalands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Stöðuvatn !! Stærð í km² !! Sambandsland !! Mesta dýpi í m |- | 1 || [[Bodensee]] || 536 || [[Baden-Württemberg]], [[Bæjaraland]] || 254 |- | 2 || [[Müritzsee]] || 117 || [[Mecklenborg-Vorpommern]] || 31 |- | 3 || [[Chiemsee]] || 80 || [[Bæjaraland]] || 72 |- | 4 || [[Schweriner See]] || 61 || [[Mecklenborg-Vorpommern]] || 52 |- | 5 || [[Starnberger See]] || 56 || [[Bæjaraland]] || 127 |- | 6 || [[Ammersee]] || 46 || [[Bæjaraland]] || 81 |} === Eyjaklasar og eyjar === Mýmargar eyjar eru við þýsku ströndina. [[Austurfrísnesku eyjarnar]] eru í [[Wattenmeer]] vestur af [[Bremen|Brimum]] í [[Norðursjór|Norðursjó]]. Meginþorri [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesku eyjanna]] tilheyra einnig Þýskalandi, en þær nyrstu tilheyra [[Danmörk]]u. Nyrst þeirra í þýska hlutanum er [[Sylt]], en norðuroddi hennar er jafnframt nyrsti punktur Þýskalands. Stærstu eyjar landsins eru hins vegar í [[Eystrasalt]]i. Stærstu eyjar Þýskalands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Eyja !! Stærð í km² !! Íbúafjöldi !! Eyjaklasi / haf |- | 1 || [[Rügen|Ré]] (''Rügen'') || 926 || 22 þúsund || [[Eystrasalt]] |- | 2 || [[Usedom]] || 373 || 31 þúsund || [[Eystrasalt]] |- | 3 || [[Fehmarn]] || 185 || 14 þúsund || [[Eystrasalt]] |- | 4 || [[Sylt]] || 99 || 27 þúsund || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 5 || [[Föhr]] || 82 || 9 þúsund || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 6 || [[Nordstrand]] || 48 || 2.300 || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 7 || [[Pellworm]] || 37 || 1.100 || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 8 || [[Poel]] || 36 || 2.900 || [[Eystrasalt]] |- | 9 || [[Borkum]] || 31 || 5.500 || [[Austurfrísnesku eyjarnar|Austurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 10 || [[Norderney]] || 26 || 6.200 || [[Austurfrísnesku eyjarnar|Austurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |} == Stjórnmál == [[Mynd: 2024-08-21 Event, CDU, Wahlkampf mit Friedrich Merz in Erfurt 2024 STP 3041 by Stepro (cropped).jpg|thumbnail|[[Friedrich Merz]] hefur verið kanslari Þýskalands frá 2025.]] Þýskaland er [[sambandsríki|samband]] 16 [[sambandslönd Þýskalands|sambandslanda]] sem kallast á þýsku ''Länder'' (eintala: ''Land'') eða óformlega ''Bundesländer'' (eintala: ''Bundesland''). Sambandslöndin hafa mikið sjálfstæði og búa öll við [[þingræði]] með þingkjörinni [[ríkisstjórn]] (''Landesregierung'', ''Staatsregierung'' eða ''Senat'') undir forsæti [[forsætisráðherra]] (''Ministerpräsident'', ''Regierender Bürgermeister'' eða ''Präsident des Senats''). Þing sambandslandanna (''Landtag'', ''Abgeordnetenhaus'' eða ''Bürgerschaft'') eru kosin til fimm ára í öllum ríkjum nema Brimum. Kjörtímabilin voru lengd úr fjórum árum í fimm í kringum aldamótin 2000. Stjórn hvers sambandslands sendir 3-6 fulltrúa eftir íbúafjölda á [[Sambandsráð Þýskalands]] (''Bundesrat''), en það er fulltrúaráð sem er sambærilegt öldungadeildum sumra þjóðþinga. [[Sambandsþing Þýskalands]] (''Bundestag'') er kosið til fjögurra ára í senn. Það og [[Sambandsráð Þýskalands]] fara saman með þau mál sem stjórnarskrá Sambandslýðveldisins Þýskalands hefur ekki falið þingum og ríkisstjórnum sambandslandanna. Við þingkosningar hafa allir ríkisborgarar eldri en 18 ára kosningarétt og tvö atkvæði. Svokallað fyrsta atkvæði (''Erststimme'') gildir í einmenningskjördæmum sem skipa 299 sæti á þinginu. Þar gildir einfaldur meirihluti. Samkvæmt öðru atkvæðinu (''Zweitstimme'') reiknast heildar sætaskipting í hverju sambandslandi fyrir sig og gefur að minnsta kosti önnur 299 sæti á sambandsþinginu. Flokkur eða listi nær manni á þing ef hann fær 5% allra gildra atkvæða á landslista, nema hann hafi náð að minnsta kosti 4 einmenningskjördæmum, þá umreiknast hans atkvæðafjöldi í sæti þótt hann hafi annars ekki náð 5%. Heildarfjöldi sæta sveiflast til af því að reglulega kemur fyrir að flokkur (aðallega CDU og CSU, en líka SPD) nái fleiri sætum í einmenningskjördæmum á stökum landslista en annað atkvæðið gefur til kynna. Fær þá flokkurinn að halda öllum þessum einmenningssætum (svokölluðum umframsætum), en síðan 2013 fá hinir flokkar jöfnunarsæti af landslista. Þannig voru þingsæti eftir kosningar í september 2013 ekki 598 heldur 631, þ.e. 33 umfram- og jöfnunarsæti voru á þingi aukalega. Ef þingmaður af lista með umfram- eða jöfnunarsæti hverfur af þingi á kjörtímabilinu kemur enginn nýr af listanum. Þannig getur fjöldi þingmanna dregist saman á kjörtímabili. [[Sambandsstjórn Þýskalands]] (''Bundesregierung'') starfar ekki í umboði forsetans eins og á Íslandi, heldur uns þingið kýs nýjan [[Kanslari Þýskalands|kanslara]], venjulega í kjölfar sambandsþingkosninga, en það getur líka gerst á miðju kjörtímabili. [[Kanslari Þýskalands]] (kk.: ''Bundeskanzler'', kvk.:''Bundeskanzlerin'') er æðsti stjórnandi sambandsstjórnarinnar. Það er á hans valdsviði að setja fram pólitíska stefnu ríkisstjórnarinnar og hann tilnefnir ráðherra og aðstoðarmenn ráðherra sem forsetinn skipar svo í embætti. Samt sem áður tekur ríkistjórnin allar ákvarðanir með atkvæðagreiðslu á ríkisstjórnarfundum. Ákæra gegn kanslara eða ráðherrum er ekki leyfileg, hins vegar getur þing einfaldlega kosið nýjan kanslara eftir þriggja daga umhugsunarfrest, eftir að tillaga um slíkt hefur verið lögð fram. [[Forseti Þýskalands]] (''Bundespräsident'') er [[þjóðhöfðingi]] landsins. Hann er kosinn til fimm ára á sameiginlegum kjörfundi þar sem allir þingmenn sambandsþingsins og jafnmargir sem kjörnir voru af þingum sambandsríkjanna hafa kosningarétt. Einungis eitt endurkjör er leyfilegt í senn. Staða hans samkvæmt stjórnarskrá er ekki mjög sterk, en það var gert viljandi eftir slæma reynslu af einræði Hitlers. Forsetinn skipar þó formlega alla embættismenn sambandslýðveldisins og veitir þeim lausn. Hann tilnefnir kanslaraefni við þingið og leysir þingið upp við þær kringumstæður sem stjórnaskráin skilgreinir. Hann staðfestir öll lög til birtingar með undirskrift sinni.<ref>{{cite book |title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland |at=Article 82 |language=de }}</ref> Forseti Þýskalands gerir samninga við erlend ríki en þeir þurfa alltaf á staðfestingu viðkomandi þings (sambands- eða sambandsríkisþing) að halda. Svigrúm hans til sjálfstæðrar ákvarðanatöku er því takmarkað undir venjulegum kringumstæðum. Í neyðartilfellum getur mikilvægi hans aukist gríðarlega. Frá stofnun embættisins 1949 hefur forsetinn synjað lögum staðfestingar níu sinnum. Engin regla er um þannig stöðu, en þingið reyndi að bregðast við athugasemdum forsetans. Réttur forsetans til að synja lögum undirskriftar er umdeildur.<ref>{{Cite web | url=https://www.bpb.de/apuz/31307/das-amt-des-bundespraesidenten-und-sein-pruefungsrecht?p=all | title=Das Amt des Bundespräsidenten und sein Prüfungsrecht &#124; bpb}}</ref> Ekki er gert ráð fyrir [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslum]] (''Volksabstimmung'') í stjórnarskrá Sambandslýðveldisins Þýskalands nema við mjög afmörkuð tilefni: breytingar á skipulagi landsins (tilfærsla landamæra eða sameining/skipting sambandsríkja) og upptöku algjörlega nýrrar stjórnarskrár. Þetta var sett í stjórnarskrána eftir slæma reynslu á tímum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] á millistríðsárunum. Kröfur um að setja þjóðaratkvæðagreiðslur inn í stjórnarskrána hafa þó verið gerðar reglulega. Í dag gera hins vegar allar stjórnarskrár sambandsríkjanna ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum og jafnvel lagafrumvörpum utan þings, ef nægilega margir sýna stuðning við þau í formlegri undirskriftasöfnun (''Volksbegehren'', „krafa þjóðarinnar“). Sama gildir um atkvæðagreiðslur á sveitastjórnarstigi. === Stjórnsýslueiningar === {{Þýsku sambandslöndin|options=float:right; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {|class="wikitable" style="text-align:left;" |- !Sambandsland!!Stærð í km²!!Íbúar!!Höfuðborg |- |[[Baden-Württemberg]]||35.751||10,7 milljónir||[[Stuttgart]] |- |[[Berlín]] (''Berlin'')||891||3,9 milljónir||borgríki |- |[[Brandenborg]] (''Brandenburg'')||29.477||2,5 milljónir||[[Potsdam]] |- |[[Bremen (sambandsríki)|Bremen]] (''Bremen'')||404||663 þús||borgríki |- |[[Bæjaraland]] (''Bayern'')||70.550||12,4 milljónir||[[München]] |- |[[Hamborg]] (''Hamburg'')||755||1,7 milljónir||borgríki |- |[[Hessen]]||21.114||6,1 milljón||[[Wiesbaden]] |- |[[Mecklenborg-Vorpommern]] (''Mecklenburg-Vorpommern'')||23.274||1,7 milljónir||[[Schwerin]] |- |[[Neðra-Saxland]] (''Niedersachsen'')||47.618||8 milljónir||[[Hannover]] |- ||[[Norðurrín-Vestfalía]] (''Nordrhein-Westfalen'')||34.042||18 milljónir||[[Düsseldorf]] |- ||[[Rínarland-Pfalz]] (''Rheinland-Pfalz'')||19.847||4,1 milljón||[[Mainz]] |- ||[[Saarland]]||2.568||1 milljón||[[Saarbrücken]] |- ||[[Saxland]] (''Sachsen'')||18.414||4,3 milljónir||[[Dresden]] |- ||[[Saxland-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'')||20.445||2,5 milljónir||[[Magdeburg]] |- ||[[Slésvík-Holtsetaland]] (''Schleswig-Holstein'')||15.763||2,8 milljónir||[[Kiel]] |- ||[[Þýringaland]] (''Thüringen'')||16.172||2,3 milljónir||[[Erfurt]] |- class="sortbottom" style="background: #eeeeee;" ||'''Samtals (16)'''||'''357.093'''||'''82,2 milljónir'''|| |} == Efnahagslíf == [[Mynd:Frankfurt-Skyline-NilsJeppe.jpg|thumbnail|hægri|[[Frankfurt am Main]] er miðpunktur þýskra fjármála en þar hefur einnig [[Seðlabanki Evrópu]]sambandsins aðsetur.]] {{Aðalgrein|Hagkerfi Þýskalands}} Þýskaland er stærsta [[hagkerfi]] í [[Evrópa|Evrópu]] og fjórða stærsta hagkerfi heims á eftir [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldinu Kína]] og [[Japan]]. <ref> {{vefheimild | url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html | titill = Field Listing :: GDP (official exchange rate) |mánuðurskoðað = 26. júní | árskoðað= 2011 }} </ref> Það er sjötta öflugasta hagkerfi heims miðað við [[Kaupmáttur|kaupmátt]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html Rank Order - GDP (purchasing power parity)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }} ''CIA Factbook'' 2005. Skoðað [[19. febrúar]] [[2006]].</ref> Útflutningsvörur eru ein meginstoð þýska hagkerfisins. Þýskaland er annað mesta útflutningsland heims en útflutningtekjur þess námu 1.337 milljörðum [[Bandaríkjadalur|dollara]] árið [[2010]].<ref> {{vefheimild | url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html | titill = Country Comparison :: Exports |mánuðurskoðað = 26. júní | árskoðað= 2011 }} </ref> Einungis [[Alþýðulýðveldið Kína]] flytur meira út heldur en Þýskaland. Stærstur hluti útflutningsvara eru [[bifreið]]ar, [[vél]]ar og [[efni]]. Þýskaland er stærsti framleiðandi [[Vindhverfill|vindhverfla]] í heimi. Stærstu fyrirtæki landsins eru [[Volkswagen AG]], [[Daimler AG]], [[Siemens AG]], [[E.ON AG]], [[Metro AG]], [[Deutsche Post AG]], [[Deutsche Telekom AG]], [[BASF SE]], [[BMW AG]] og [[ThyssenKrupp AG]]. == Íbúar == Íbúar Þýskalands eru rúmlega 80 milljónir samkvæmt manntali frá 2011<ref name="File 2013">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile |title=Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010084809/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile |archivedate=10 October 2017|accessdate=1 June 2013|publisher=Destatis}}</ref> og náðu 83,1 milljón árið 2019.<ref name="2018pop">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2020.html|title=Bevölkerung nach Geschlecht und Staatsangehörigkeit|accessdate=15 July 2018|website=Destatis|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823083410/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html|archivedate=23 August 2019|url-status=live}}</ref> Þýskaland er því fjölmennasta land Evrópusambandsins og annað fjölmennasta land Evrópu á eftir [[Rússland]]i. Það er 19. fjölmennasta land heims. [[Þéttleiki byggðar]] er 227 íbúar á ferkílómetra. [[Frjósemishlutfall]]ið er 1,57 börn á konu (miðað við 2022), sem er undir jafnvægishlutfallinu 2,1 og eitt af lægstu hlutföllum heims.<ref name="CIA">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany/ |title=Germany |website=World Factbook |publisher=CIA |accessdate=29 March 2020 |archivedate=9 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |url-status=live }}</ref> Frá því á 8. áratugnum hefur [[dánartíðni]] í Þýskalandi verið hærri en fæðingartíðni, en bæði fæðingartíðni og aðflutningur fólks hefur aukist á 2. áratug 21. aldar. Þjóðverjar eru 3. elsta þjóð heims, með 47,4 ára [[miðaldur]].<ref name="CIA" /> Upprunalegir minnihlutahópar telja fjóra nokkuð stóra hópa fólks sem hafa búið í landinu um aldir.<ref name="BMI 2010">{{Cite web |url=http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |title=National Minorities in Germany |date=May 2010 |publisher=[[Federal Ministry of the Interior (Germany)]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130421151141/http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |archivedate=21 April 2013 |accessdate=23 June 2014}}</ref> Í [[Slésvík-Holtsetaland]]i er [[Danir|danskur]] minnihluti,<ref name="BMI 2010" /> [[Sorbar]] eru slavnesk þjóð sem býr í sögulega héraðinu [[Lúsatía|Lúsatíu]] í [[Saxland]]i og [[Brandenborg]], [[Rómafólk]] og [[Sinti]] búa um allt land, og [[Frísar]] eru búsettir á vesturströnd Slésvíkur-Holtsetalands og norðvesturhluta [[Neðra-Saxland]]s.<ref name="BMI 2010" /> Þýskaland er í öðru sæti yfir áfangastaði innflytjenda í heiminum, á eftir Bandaríkjunum.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |title=International Migration Report 2015 – Highlights |year=2015 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513001608/http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |archivedate=13 May 2016 |accessdate=9 June 2016}}</ref> Flestir innflytjendur búa í Vestur-Þýskalandi, sérstaklega í þéttbýli. 18,6 milljón íbúar (22,5%) voru innflytjendur eða börn innflytjenda árið 2016 (þar á meðal afkomendur [[Þjóðverjar|þýskra]] innflytjenda).<ref name="Destatis1">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2017/08/PD17_261_12511.html |title=Bevölkerung mit Migrationshintergrund um 8,5 % gestiegen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829035619/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2017/08/PD17_261_12511.html |archivedate=29 August 2017 |publisher= [[Federal Statistical Office of Germany]]|language=German|accessdate= 1 August 2017}}</ref> Árið 2019 var Þýskaland í 7. sæti Evrópusambandslanda yfir hlutfall flóttafólks af íbúafjölda landsins, sem var 13,1%.<ref>{{cite web|url=https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart|publisher=OECD|title=Foreign population|accessdate=28 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200313152632/https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart|archivedate=13 March 2020|url-status=live}}</ref> === Borgir === Í Þýskalandi eru fjórar milljónaborgir. Tíu aðrar eru með meira en hálfa milljón íbúa. Stærsta þéttbýlissvæði Þýskalands er [[Ruhr]]-hérað í [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]] en þar búa allt að ellefu milljón manns á tiltölulega litlu svæði. Stærstu borgir Þýskalands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Sambandsland |- | 1 || [[Berlín]] || 3,4 milljónir || Borgríki, höfuðborg Þýskalands |- | 2 || [[Hamborg]] || 1,7 milljónir || Borgríki |- | 3 || [[München]] || 1,3 milljónir || Bæjaraland |- | 4 || [[Köln]] || 1,0 milljón || Norðurrín-Vestfalía |- | 5 || [[Frankfurt am Main]] || 667 þúsund || Hessen |- | 6 || [[Stuttgart]] || 591 þúsund || Baden-Württemberg |- | 7 || [[Dortmund]] || 588 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |- | 8 || [[Essen]] || 584 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |- | 9 || [[Düsseldorf]] || 577 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |- | 10 || [[Bremen|Brimar]] (''Bremen'') || 547 þúsund || Borgríki |- | 11 || [[Hannover]] || 520 þúsund || Neðra-Saxland |- | 12 || [[Dresden]] || 517 þúsund || Saxland |- | 13 || [[Leipzig]] || 515 þúsund || Saxland |- | 14 || [[Nürnberg]] || 503 þúsund || Bæjaraland |- | 15 || [[Duisburg]] || 494 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |} === Tungumál === {{Aðalgrein|Þýska}} Opinbert tungumál er [[þýska]] en hún er [[Germönsk mál|germanskt tungumál]]. Hins vegar eru til hinar og þessar [[Mállýska|mállýskur]] af þýsku, sumar jaðra við að vera eigið mál. Það á við um [[Lágþýska|lágþýsku]] (þ. ''plattdeutsch'') sem töluð er nyrst við [[Eystrasalt]], [[frísneska|frísnesku]], sem töluð á frísnesku eyjunum, og [[bæverska|bæversku]], sem töluð er í [[Bæjaraland]]i. Venjulega er þó talað um [[Háþýska|háþýsku]] og [[Lágþýska|lágþýsku]]. Auk þýsku eru töluð nokkur önnur mál í Þýskalandi, aðallega af minnihlutahópum. Þeirra helst eru [[tyrkneska]], [[kúrdíska]] og [[pólska]] enda [[Tyrkland|Tyrkir]], [[Kúrdar]] og [[Pólland|Pólverjar]] fjölmennir í landinu. Austast er töluð [[sorbneska]] en það er gamalt [[Slavnesk mál|slavneskt mál]] sem haldist hefur allt frá tímum þýsks landnáms austast í [[Saxland]]i og [[Brandenborg]]. === Trú === {{Aðalgrein|Trúarbrögð í Þýskalandi}} Segja má að í landinu séu tvær stórar kirkjur, nær jafnstórar, sem skipta þjóðinni í tvennt. 23,7% íbúanna tilheyra [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunni]], en hún er mest í vestur- og suðurhluta landsins. 21,5% íbúanna tilheyra [[Mótmælendur|mótmælendum]], mest [[Evangelísk-lúthersk kirkja|lútersku kirkjunni]] en mótmælendur eru aðallega í norðurhluta landsins. 46,8% íbúanna tilheyra engri kirkju, aðallega í austurhluta landsins, enda var sá hluti [[Austur-Þýskaland|undir stjórn kommúnista]] í hartnær 40 ár. [[Íslam|Múslímar]] eru 3,9% þjóðarinnar og vegur þar mest sá mikli fjöldi [[Tyrkland|Tyrkja]] sem í landinu búa. [[Gyðingar]] eru um það bil 106 þúsund talsins en það gerir aðeins tæplega 0,13%.<ref>[https://fowid.de/meldung/religionszugehoerigkeiten-2024 Religionszugehörigkeiten 2024]</ref> == Menning == {{Aðalgrein|Þýsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Þýskar bókmenntir}} Rekja má þýskar bókmenntir aftur til [[Miðaldir|miðalda]] og til verka rithöfunda á borð við [[Walther von der Vogelweide]] og [[Wolfram von Eschenbach]]. Fjölmargir þýskir rithöfundar og skáld hafa notið mikilla vinsælda, þar á meðal [[Johann Wolfgang von Goethe]] og [[Friedrich Schiller]]. Ævintýrin og þjóðsögurnar sem kenndar eru við [[Grimmsbræður]] hafa gert þýskar þjóðsögur þekktar víða. Meðal áhrifamikilla rithöfunda á [[20. öldin|20. öld]] má nefna [[Thomas Mann]], [[Bertolt Brecht]], [[Hermann Hesse]], [[Heinrich Böll]] og [[Günter Grass]]. {| class="wikitable" style="text-align:right; margin-right:50px;" |- ! align=center |[[Johann Wolfgang von Goethe|Johann Wolfgang v. Goethe]]<br /><small>(1749 – 1832)</small> ! align=center |[[Friedrich Schiller]]<br /><small>(1759 – 1805)</small> ! align=center |[[Grimmsbræður]]<br /><small>(1785 – 1863)</small> ! align=center |[[Thomas Mann]]<br /><small>(1875 – 1955)</small> ! align=center |[[Hermann Hesse]]<br /><small>(1877 – 1962)</small> |- | align=left | [[Mynd:Johann Heinrich Wilhelm Tischbein - Goethe in der roemischen Campagna.jpg|190px]] || align=left | [[Mynd:Gerhard von Kügelgen 001.jpg|129px]]|| align=left | [[Mynd:Grimm1.jpg|125px]]|| align=left | [[Mynd:Thomas Mann 1929.jpg|106px]] || align=left | [[Mynd:Hermann Hesse 1927 Photo Gret Widmann.jpg|110px]] |} === Heimspeki === {{Aðalgrein|Þýsk heimspeki}} [[Mynd:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|upright|[[Immanuel Kant]] ([[1724]] – [[1804]])]] Þýskir (og aðrir þýskumælandi) [[heimspeki]]ngar hafa haft gríðarleg áhrif á þróun heimspekinnar frá lokum [[Miðaldaheimspeki|miðalda]]. Tilkoma nútíma [[Náttúruvísindi|náttúruvísinda]] og hnignun [[Trúarbrögð|trúarbragða]] hafa getið af sér ýmsar spurningar, sem eru fyrirferðamiklar í þýskri heimspeki, meðal annars um sambandið milli [[trú]]ar og [[þekking]]ar, [[skynsemi]] og [[geðshræring]]a og heimsmynda [[Vísindi|vísindanna]], [[siðfræði]]nnar og [[list]]arinnar. [[Gottfried Leibniz]] var einn af mikilvægustu [[Rökhyggja|rökhyggjumönnunum]]. [[Immanuel Kant]] reyndi að sætta rökhyggju og [[Raunhyggja|raunhyggju]] en með heimspeki hans verður einnig til [[þýsk hughyggja]]. Hún lifði áfram í kenningum [[Johann Gottlieb Fichte|Johanns Gottliebs Fichte]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Georgs Wilhelms Friedrichs Hegel]] og [[Friedrich Wilhelm Joseph Schelling|Friedrichs Wilhelms Josephs Schelling]] og einnig hjá [[Arthur Schopenhauer]]. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] voru frumkvöðlar [[þráttarefnishyggja|þráttarefnishyggju]], undir áhrifum frá Hegel, og [[Kommúnismi|kommúnisma]]. [[Heimspeki 19. aldar|Nítjándu aldar heimspekingurinn]] [[Friedrich Nietzsche]] nálgaðist heimspekilegar spurningar frá öðru sjónarhorni, afneitaði [[frumspeki]] forvera sinna og var forveri [[meginlandsheimspeki]]nnar, sem varð til á [[20. öld]]. Stærðfræðingurinn [[Gottlob Frege]] fann upp nútíma [[rökfræði]] á [[1881-1890|áttunda áratug]] [[19. öldin|19. aldar]] en hlaut litla eftirtekt fyrr en breski heimspekingurinn [[Bertrand Russell]] uppgötvaði mótsögn í kerfinu árið [[1901]]. Saman marka þeir upphafið að [[rökgreiningarheimspeki]]hefðinni sem naut mikilla vinsælda á 20. öld og hafði ómæld áhrif. Innan meginlandsheimspekinnar á 20. öld voru hins vegar áhrifamiklir þeir [[Martin Heidegger]] og [[Frankfurt-skólinn]] með þá [[Max Horkheimer]], [[Theodor Adorno]], [[Herbert Marcuse]] og [[Jürgen Habermas]] í broddi fylkingar. === Tónlist === {{Aðalgrein|Þýsk tónlist}} Þjóðverjar státa af ríkri tónlistarsögu og hafa meðal annars alið nokkur af þekktustu tónskáldum [[Klassísk tónlist|klassískrar tónlistar]], svo sem [[Ludwig van Beethoven]], [[Johann Sebastian Bach]], [[Johannes Brahms]] og [[Richard Wagner]]. En ýmsir áhrifamiklir [[popptónlist]]armenn hafa einnig komið frá Þýskalandi, þar á meðal [[Kraftwerk]], [[Boney M.]], [[Nico]], [[Nina Hagen]], [[Scorpions]], [[Toten Hosen]], [[Tokio Hotel]], [[Rammstein]] og [[Paul van Dyk]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070205193206/http://news.warez.com/p2pnet/music-market-worth-us32-billion.html „Music market worth US$ 32 billion“] á P2pnet.net 7. apríl 2004. (Skoðað 7. desember 2006).</ref> Árið [[2006]] var Þýskaland fimmta stærsta markaðssvæði tónlistar í heimi. {| class="wikitable" style="text-align:right; margin-right:50px;" |- ! align=center |[[J.S. Bach]]<br /><small>[[Toccata and Fugue in D minor, BWV 565|Toccata und Fuge]]</small> ! align=center |[[Ludwig van Beethoven|L.v. Beethoven]]<br /><small>[[Symphony No. 5 (Beethoven)|Symphonie 5 c-moll]]</small> ! align=center |[[Richard Wagner|R. Wagner]]<br /><small>[[Die Walküre]]</small> |- | style="text-align:left; background:#dcdcdc;"| [[Mynd:Toccata et Fugue BWV565.ogg|110px]] || style="text-align:left; background:#d3d3d3;"| [[Mynd:Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg|110px]]|| style="text-align:left; background:silver;"|[[Mynd:Wagner - die walkure fantasie.ogg|110px]] || style="text-align:left; background:darkGrey;"| |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/?issueID=429535&pageSelected=17&lang=0 ''Sameinað Þýskaland 1871''; grein í Morgunblaðinu 1990]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Sambandslönd Þýskalands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Þýskaland]] e9pv6tw09z80nbdda7pejuj7dsvae7o 1961381 1961380 2026-04-27T17:45:43Z Fyxi 84003 /* Stjórnsýslueiningar */ 1961381 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Þýskaland | nafn_á_frummáli = Bundesrepublik Deutschland | nafn_í_eignarfalli = Þýskalands | fáni = Flag of Germany.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Germany.svg | kjörorð = Einigkeit und Recht und Freiheit | kjörorð_tungumál = þýska | kjörorð_þýðing = Eining, réttlæti og frelsi | staðsetningarkort = EU-Germany (orthographic projection).svg | tungumál = [[Þýska]] | höfuðborg = [[Berlín]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Þýskalands|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Frank-Walter Steinmeier]] | titill_leiðtoga2 = [[Kanslari Þýskalands|Kanslari]] | nafn_leiðtoga2 = [[Friedrich Merz]] | ESBaðild = [[25. mars]] [[1957]] | stærðarsæti = 63 | flatarmál = 357.022 | hlutfall_vatns = 1,27 | mannfjöldaár = 2022 | fólksfjöldi = 84,270,625 | mannfjöldasæti = 18 | íbúar_á_ferkílómetra = 232 | VLF_ár = 2021 | VLF = 4.319 | VLF_sæti = 5 | VLF_á_mann = 56.956 | VLF_á_mann_sæti = 15 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.947 | VÞL_sæti = 6 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = [[Heilaga rómverska ríkið]] | dagsetning2 = 2. febrúar 962 | atburður3 = [[Þýska sambandið]] | dagsetning3 = 8. júní 1815 | atburður4 = [[Þýska keisaradæmið]] | dagsetning4 = 18. janúar 1871 | atburður5 = [[Vestur-Þýskaland|Sambandslýðveldið]] | dagsetning5 = 23. maí 1949 | atburður6 = [[Sameining Þýskalands|Sameining]] | dagsetning6 = 3. október 1990 | gjaldmiðill = [[Evra]] € | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Das Lied der Deutschen]] | umferð = hægra | tld = de | símakóði = 49 }} '''Þýskaland''' ([[þýska]]: ''Deutschland''; {{framburður|De-Deutschland.ogg}}), opinberlega '''Sambandslýðveldið Þýskaland''' (þýska: ''Bundesrepublik Deutschland''), er land í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]]. Þýskaland er að flatarmáli sjöunda stærsta ríki [[Evrópa|Evrópu]] og spannar rúmlega 357 þúsund km². Landið liggur milli [[Norðursjór|Norðursjávar]] og [[Eystrasalt]]s að [[Alpafjöll]]um í suðri. Það er líka næstfjölmennasta land Evrópu með 83 milljónir íbúa. Aðeins [[Rússland]] er fjölmennara. Þýskaland á landamæri að [[Danmörk]]u í norðri, [[Pólland]]i og [[Tékkland]]i í austri, [[Austurríki]] og [[Sviss]] í suðri, og [[Frakkland]]i, [[Lúxemborg]], [[Belgía|Belgíu]] og [[Holland]]i í vestri. Höfuðborgin og stærsta borgin er [[Berlín]], en fjármálamiðstöð landsins er í [[Frankfurt]]. Stærsta þéttbýlissvæði Þýskalands er í [[Ruhr]]. Heimildir eru um að ýmsir [[germanar|germanskir ættbálkar]] hafa búið í norðurhluta þess sem í dag er Þýskaland frá [[klassísk fornöld|klassískri fornöld]]. Fyrir árið 100 var þetta svæði kallað [[Germanía]]. Á 10. öld mynduðu þessi héruð meginhluta [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]] sem myndaðist við skiptingu hins mikla [[Frankaríki]]s [[Karlamagnús]]ar árið [[843]]. Á 16. öld hófst [[siðbreytingin]] í norðurhéruðum Þýskalands. Eftir [[Napóleonsstyrjaldirnar]] og upplausn Heilaga rómverska ríkisins 1806 var [[Þýska bandalagið]] stofnað 1815. Árið 1871 varð Þýskaland [[þjóðríki]] þegar flest þýsku ríkin [[stofnun Þýskalands|sameinuðust]] og mynduðu [[Þýska keisaradæmið]] þar sem [[Prússland]] var leiðandi. Eftir ósigur í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[þýska byltingin 1918-1919|þýsku byltinguna 1918-1919]] var [[Weimar-lýðveldið]] stofnað. [[Valdataka nasista]] árið 1933 leiddi til stofnunar [[alræði]]sríkis, [[Þriðja ríkið|Þriðja ríkisins]], sem hóf kerfisbundin morð á fötluðum, Gyðingum og öðrum hópum í [[Helförin]]ni og rak útþenslustefnu sem leiddi til [[síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]] 1939. Eftir ósigur Þýskalands fóru hernámslið [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamanna]] með stjórn landsins sem leiddi til stofnunar [[Vestur-Þýskaland]]s á hernámssvæðum [[Vesturveldin|Vesturveldanna]] og [[Austur-Þýskaland]]s á hernámssvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Vestur-Þýskaland var stofnaðili að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] meðan Austur-Þýskaland var hluti af [[Austurblokkin]]ni og [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]]. Fall kommúnistastjórna í löndum Austurblokkarinnar 1989-1991 leiddi til [[sameining Þýskalands|sameiningar]] í eitt ríki árið 1990. Í dag er Þýskaland eitt mesta iðnveldi heims. Efnahagskerfi landsins er það stærsta í Evrópu og [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|eitt það stærsta í heimi]]. Þýskaland er leiðandi í [[vísindi|vísinda-]] og [[tækni]]geirunum. Það er þriðji stærsti útflytjandi og innflytjandi á vörum í heimi. Landið er [[þróað land]] sem situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Þar er boðið upp á [[almannatryggingar]] og [[opinber heilbrigðisþjónusta|opinbera heilbrigðisþjónustu]], umhverfisvernd og [[ókeypis háskólamenntun]]. Þýskaland er í 16. sæti á lista yfir [[friðsælustu lönd heims]]. Þýskaland á aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]], [[NATO]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[G7]], [[G20]] og [[OECD]]. Landið á þriðja mesta fjölda færslna á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. == Heiti == Hugtakið „þýskt“ kemur fyrst fyrir í lok 11. aldar í [[Annokvæði]] sem ''Diutischemi lande, Diutsche lant, Diutischimo lante'' („þýsk lönd“) fyrir [[Austur-Frankaríki]] þar sem [[germönsk mál|germönskumælandi]] þjóðflokkar bjuggu, til aðgreiningar frá [[Vestur-Frankaríki]], þar sem [[fornfranska|fornfranskar mállýskur]] voru talaðar. Orðið ''Deutsch'' er dregið af [[fornháþýska|fornháþýsku]] ''diutisc'' af ''diot'' samanber [[gotneska|gotnesku]] ''þiuda'' „þjóð“, þ.e. „tengd þjóðinni, alþýðilegur“<ref>{{Vísindavefurinn|29267|Af hverju heitir Þýskaland svo ólíkum nöfnum á frekar líkum tungumálum?}}</ref> og á við um tungumálin. Orðið varð síðar ''tysk'' á dönsku, ''þýska'' á íslensku, og ''tedesco'' á ítölsku. Þýskaland var lengi vel eingöngu mállandafræðilegt hugtak sem náði yfir stærra landsvæði en núverandi Þýskaland (Belgíu, Holland [samanber enska heitið ''dutch''], Sviss, Liechtenstein, Lúxemborg, Austurríki, Suður-Týról/Alto Adige á Ítalíu og Elsass í Frakklandi), en ríkið var kallað [[Heilaga rómverska ríkið]] frá 12. öld. Talað var um „þýska þjóð“ fram til ársins 1806. Fyrst eftir byltinguna 1919 nefndist ríkið opinberlega „Þýskaland“. Enska heitið ''Germany'' og það rússneska og ítalska ''Germania'' eru dregin af latneska orðinu ''Germania'' en það nefndu [[Rómverjar]] landið handan eigin ríkis, norðan við [[Dóná]] og austan við [[Rínarfljót]]. Franska heitið ''Allemagne'' (svipað á spænsku, portúgölsku, arabísku og tyrknesku) er dregið af orðinu ''Alemanni'' sem er heiti á germönskum þjóðflokki sem bjó við frönsku landamærin við Rínarfljót. Slavneskar þjóðir, Ungverjar og Rúmenar nota nafn af rótinni ''nemez'' sem þýðir „mállaus“, í merkingunni „sá sem talar ekki (okkar) tungumál“, en ''slava'' er líklega dregið af orðinu yfir „orð“. Athyglisvert er að nafn fyrir landið (Þýskaland) og þjóðarheitið (Þjóðverjar) eru í sumum málum dregin af mismunandi rótum. Þýskaland var stundum kallað „Þjóðverjaland“ í íslenskum ritum frá 19. öld en orðmyndin Þýskaland er mun eldri. Á ítölsku heitir landið ''Germania'' en þjóðin ''Tedeschi'' og tungumálið ''tedesco''. == Saga == [[Þýska|Þýsk]] tunga og samkennd meðal Þjóðverja er yfir þúsund ára gömul en sameinað þýskt [[þjóðríki]] varð þó ekki til fyrr en með stofnun Þýska keisaradæmisins árið [[1871]]. Þýskaland rekur uppruna sinn til [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningsins]] frá [[843]] en með honum var [[Frankaveldi]] skipt upp í vesturhluta sem varð að [[Frakkland]]i nútímans, miðhluta sem tók yfir Norður-[[Ítalía|Ítalíu]], [[Niðurlönd]] og fleiri svæði og austurhluta sem myndaði [[Heilaga rómverska keisaradæmið|Hið heilaga rómverska keisaradæmi]]. Það var til í ýmsum myndum allt til [[1806]] en var þó aldrei meira en mjög laustengt bandalag smá konungsríkja og hafði auk þess fleiri þjóðir en þá þýsku innan sinna vébanda. Á þessum þúsund árum juku Þjóðverjar mjög við áhrif sín í gegnum [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjuna]], [[Norður-krossferðirnar]] og [[Hansasambandið]]. === Fornöld (100 f.Kr. – 300 e.Kr.) === [[Mynd:Imperium Romanum Germania.png|thumbnail|vinstri|[[Rómaveldi]] og landsvæði Germana snemma á [[2. öld]].]] Talið er að rekja megi uppruna germanskra þjóðflokka til [[Bronsöld|bronsaldar]] [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] (um [[1800 f.Kr.|1800]] – [[600 f.Kr.]]) eða í síðasta lagi til [[Járnöld|járnaldar]] Norður-Evrópu ([[5. öld f.Kr.|5. öld]] – [[1. öld f.Kr.]]) Þjóðflokkarnir breiddust út til suðurs, austurs og vesturs frá suðurhluta [[Skandinavía|Skandinavíu]] og norðurhluta Þýskalands á 1. öld f.Kr. og komust þá í kynni við [[Keltar|keltneska]] þjóðflokka í [[Gallía|Gallíu]] og [[íran]]ska og [[Slavar|slavneska]] þjóðflokka í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]. Lítið er vitað um sögu germanskra þjóðflokka á þessum tíma, nema hvað varðar samskipti þeirra við [[Rómaveldi|Rómverja]] auk þekktra [[Fornleifar|fornleifa]].<ref>Jill N. Claster: ''Medieval Experience: 300-1400'' (New York: NYU Press, 1982): 35.</ref> Í valdatíð [[Ágústus]]ar hófu [[Rómverjar]], undir forystu rómverska herforingjans [[Publius Quinctilius Varus|Publiusar Quinctiliusar Varusar]], að ráðast inn á landsvæði Germana. Á þessum tíma kynntust Germanar herstjórnarlist Rómverja. Árið [[9|9 e.Kr.]] gereyddu Germanar, undir forystu [[Arminius]]ar (Hermans), þremur rómverskum herdeildum Varusar í [[Orrustan um Teutoburgs-skóg|orrustunni um Teutoburgs-skóg]]. Þar með héldust landsvæði Germana allt að [[Rín (fljót)|Rín]] og [[Dóná]] utan [[Rómaveldi]]s. Um [[100|100 e.Kr.]], þegar rit [[Tacitus]]ar ''[[Germanía (rit)|Germanía]]'' var samið, höfðu Germanar komið sér fyrir meðfram Rín og Dóná og réðu nú að mestu leyti yfir því svæði sem Þýskaland nær yfir nú á dögum. Á [[3. öld]] óx ýmsum vestur-germönskum þjóðflokkum eins og [[Alamannar|Alamönnum]], [[Frankar|Frönkum]], [[Saxar|Söxum]] og fleirum ásmegin. === Hið heilaga rómverska keisaradæmi (843 – 1806) === {{Aðalgrein|Hið heilaga rómverska keisaradæmi}} Þýskaland [[Miðaldir|miðalda]] átti rætur að rekja til veldis [[Karlamagnús]]ar, en hann var krýndur keisari [[25. desember]] árið [[800]]. Árið [[843]] var ríkinu skipt upp í þrjá hluta með [[Verdun-samningurinn|Verdun-sáttmálanum]]. Einn hluti ríkis Karlamagnúsar, Hið heilaga rómverska keisaradæmi, var til í einni mynd eða annarri til ársins [[1806]]. Landsvæði þess náði frá [[Egða|Egðu]] í norðri til [[Miðjarðarhaf]]s í suðri. Á árunum [[919]] – [[1024]] voru furstadæmin Lothringen, Saxland, Frankaland, Schwaben, Türingen og Bæjaraland innlimuð. Árin [[1024]] – [[1125]] lagði Hið heilaga rómverska keisaradæmi undir sig Norður-[[Ítalía|Ítalíu]] og Búrgund en á sama tíma misstu keisarar Hins heilaga rómverska keisaradæmis völd til kirkjunnar. Á árunum [[1138]] – [[1254]] jukust áhrif þýskra [[Fursti|fursta]] í suðri og austri á landsvæðum [[Slavi|Slava]]. Bæir í Norður-Þýskalandi uxu og döfnuðu innan [[Hansasambandið|Hansasambandsins]]. Árið [[1530]], eftir að umbótatilraunir [[Mótmælendatrú|mótmælenda]] innan [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] mistókust, var ný kirkja mótmælenda stofnuð í mörgum af þýsku ríkjunum. Þetta leiddi til innbyrðis deilna Þjóðverja, [[30 ára stríðið|30 ára stríðsins]] sem háð var frá [[1618]] til [[1648]] og lauk með [[Vestfalski friðurinn|Vestfalska friðinum]]. Eftir þessi átök reyndust Þjóðverjar illa undirbúnir til að takast á við [[Napóleon]] sem réðst inn í lönd Þjóðverja og leysti upp Hið heilaga rómverska keisaradæmi. Upp frá því varð [[Frakkland]] að erkióvini Þjóðverja fram yfir [[síðari heimsstyrjöld]]. === Þýska sambandið og bylting (1814 – 1871) === [[Mynd:Nationalversammlung in der Paulskirche.jpg|thumbnail|hægri|Þingið í [[Frankfurt]] árið [[1848]]/[[1849]].]] {{Aðalgrein|Þýska ríkjasambandið|Norður-þýska ríkjasambandið}} Mestu varanlegu áhrifin af upplausn Hins heilaga rómverska keisaradæmis voru þau að [[Austurríki]], sem hafði þá lengi verið öflugasta þýska ríkið, fjarlægðist þau norð- og vestlægari. [[Vínarfundurinn]], ráðstefna sem sigurvegarar [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]] héldu, var settur í nóvember [[1814]] og stóð til júní [[1815]]. Á ráðstefnunni var ákveðið að stofna [[Þýska sambandið]], laustengt bandalag 39 [[fullveldi|fullvelda]]. [[Franska byltingin 1848|Byltingarnar í Frakklandi 1848]] höfðu mikil áhrif á sjálfstæðisanda innan Þýska Sambandssins og greina mátti vísi að [[Þjóðernishyggja|þjóðernisstefnu]]. Byltingarandinn leiddi til þess að vald konunganna í ríkjunum 39 dvínaði. [[Otto von Bismarck]] var gerður að forsætisráðherra í [[Prússland]]i en hann lagði mikið upp úr hernaðarstyrk ríkisins. Árið [[1864]] hafði þýska sambandið undir sameiginlegri stjórn Austurríkis og Prússlands betur í [[Síðara Slésvíkurstríðið|stríði]] gegn [[Danmörk]]u en upp úr samkeppni þessa tveggja jafningja varð [[Stríð Prússa og Austurríkismanna|þýska stríðið]] árið [[1866]] þar sem Prússland hafði betur. Undir þessum kringumstæðum gat Bismarck stofnað [[Norður-þýska sambandið]] og undanskilið Austurríki, fyrrum sterkasta þýska ríkinu, frá aðild. === Þýska keisaradæmið (1871 – 1918) === {{Aðalgrein|Þýska keisaraveldið}} Árið [[1871]] var lýst yfir stofnun [[Þýska keisaradæmið|Þýska keisaradæmisins]] í [[Versalir|Versölum]] eftir ósigur [[Frakkland|Frakka]] í [[Fransk-prússneska stríðið|Fransk-prússneska stríðinu]]. Otto von Bismarck átti stóran þátt stofnuninni. Öll þau ríki sem áður höfðu myndað Þýska sambandið, fyrir utan [[Austurríki]], [[Liechtenstein]] og [[Lúxemborg]], voru með í keisaradæminu. Keisaradæmið leið undir lok eftir ósigur Þjóðverja í [[fyrri heimsstyrjöld]] og keisaranum var gert að segja af sér. === Weimar-lýðveldið (1919 – 1933) === {{Aðalgrein|Weimar-lýðveldið}} Hið [[lýðræði]]slega [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldi]] var stofnað [[1919]] en Þjóðverjar voru ekki sérlega hrifnir af því. [[Heimskreppan]] og [[Versalasamningurinn|harðir friðarskilmálar]] frá fyrri heimsstyrjöld lögðust þungt á Þýskaland og stjórnmálamenn gátu lítið gert, fylgi andlýðræðislegra stjórnmálaafla á bæði [[vinstristefna|vinstri]] og [[hægristefna|hægri]] væng stjórnmálanna jókst mjög. Í tvennum þingkosningum árið [[1932]] fékk [[Nasistaflokkurinn]] 37,2% og 33,0% atkvæða og þann [[30. janúar]] [[1933]] var [[Adolf Hitler]] skipaður [[kanslari Þýskalands]]. Eitt af fyrstu verkum Hitlers í embætti var að leggja [[frumvarp]] fyrir þingið sem færði honum [[alræði]]svöld og nam stjórnarskrá Weimar-lýðveldisins í raun úr gildi. === Þriðja ríkið (1933 – 1945) === {{Aðalgrein|Þriðja ríkið}} [[Nasismi|Nasistar]] kölluðu veldi sitt [[Þriðja ríkið]] og það var við lýði í tólf ár, [[1933]] – [[1945]]. Sú stefna nasista að komast yfir landsvæði í nágrannalöndum og skapa Þjóðverjum þannig „lífsrými“ (''[[Lebensraum]]'') var ein af mörgum ástæðum fyrir upphafi [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldar]] þann [[1. september]] [[1939]]. [[Öxulveldin|Þýskaland og bandamenn]] þess unnu stóra sigra í fyrri hluta stríðsins og lögðu undir sig stóran hluta [[Evrópa|Evrópu]]. Eftir innrásina í [[Sovétríkin]] [[22. júní]] [[1941]] og stríðsyfirlýsingu gegn [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] [[11. desember]] sama ár fór að halla undan fæti fyrir Þjóðverja, þeir gáfust upp [[8. maí]] [[1945]] eftir að Hitler framdi [[sjálfsmorð]] í neðanjarðarbyrgi sínu í [[Berlín]] en þá var her Sovétmanna að ná borginni á sitt vald. Ofsóknir á hendur gyðingum og síðar [[helförin]], skipulögð tilraun til að útrýma [[Gyðingar|gyðingum]] í Evrópu, var alræmt stefnumál nasista á millistríðsárunum og í heimsstyrjöldinni síðari. === Klofnun (1945 – 1990) === {{Aðalgrein|Vestur-Þýskaland|Austur-Þýskaland}} Eftir Heimsstyrjöldina síðari misstu Þjóðverjar mikil landsvæði í austri þar sem nú er [[Pólland]] og þurftu milljónir Þjóðverja að flytja sig frá þessum svæðum. Því svæði sem var eftir var skipt í hernámssvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjamanna]], [[Bretland|Breta]], [[Frakkland|Frakka]] og [[Sovétríkin|Sovétmanna]]. Þegar [[kalda stríðið]] hófst var Þýskalandi skipt í tvennt þar sem hernámssvæði Sovétmanna myndaði Þýska alþýðulýðveldið (''Deutsche Demokratische Republik'') eða [[Austur-Þýskaland]] og hernámssvæði hinna þjóðanna myndaði Sambandslýðveldið Þýskaland (''Bundesrepublik Deutschland'') eða [[Vestur-Þýskaland]]. [[Berlín]] hafði einnig verið skipt í fjögur hernámssvæði þrátt fyrir að borgin væri öll innan Austur-Þýskalands. Austur-Berlín var gerð að höfuðborg Austur-Þýskalands en Vestur-Berlín varð að [[Útlenda|útlendu]] sem vesturveldin héldu gangandi. Austur-Þjóðverjar höfðu áhyggjur af því að fólkið í austurhlutanum myndi flýja vestur og byrjuðu því að reisa [[Berlínarmúrinn]] og var hann fullreistur [[1963]] og stóð fram á árið [[1989]]. === Sameinað á ný (frá og með 1990) === {{Aðalgrein|Sameining Þýskalands}} Í lok [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] voru þýsku ríkin sameinuð á ný [[3. október]] [[1990]] og höfuðborg Þýskalands flutt aftur til [[Berlín]]ar. Sameinað Þýskaland er fjölmennasta ríki [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] og iðnaðarveldi á heimsmælikvarða, það er lykilmeðlimur í [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] og sækist nú eftir föstu sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði]] [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. Á árinu 2015 komu um milljón [[Evrópski flóttamannavandinn|flóttamenn og hælisleitendur]] til Þýskalands. == Landfræði == Þýskaland liggur í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og nær frá [[Alpafjöll|Ölpunum]] í suðri til stranda [[Norðursjór|Norðursjávar]] og [[Eystrasalt]]s í norðri. Nágrannalönd Þýskalands eru níu talsins: [[Danmörk]] í norðri (68 km), [[Pólland]] (456 km) og [[Tékkland]] (646 km) í austri, [[Austurríki]] (784 km) og [[Sviss]] (334 km) í suðri ásamt [[Frakkland]]i (451 km), [[Lúxemborg]] (138 km), [[Belgía|Belgíu]] (167 km) og [[Holland]]i (577 km) í vestri. Strandlengja landsins er samtals 2.389 km löng. Nyrsti punktur Þýskalands er kallaður [[Ellenbogen]] og er við norðurodda eyjarinnar [[Sylt]]. Rétt sunnan hans er bærinn [[List]] sem er nyrsti bær landsins. Syðsti punktur landsins er við [[Haldenwanger Eck]] í [[Bæjaraland|bæversku]] [[Alpafjöll|Ölpunum]]. Þar er bærinn [[Oberstdorf]] en hann er syðsti bær landsins. Austasti punktur landsins er við ána [[Neisse]] við [[Pólland|pólsku]] landamærin. Austasti byggðarkjarninn er borgin [[Görlitz]]. Vestasti punktur landsins er héraðið [[Selfkant]] við [[Holland|hollensku]] landamærin, norðan borgarinnar [[Aachen]]. Þýskalandi má skipta í þrjá landfræðilega afmarkaða hluta. Nyrst er norðurþýska láglendið (''Norddeutsche Tiefebene''). Sunnar hækkar landið og skiptist þá í meðalhá fjalllendi (''Mittelgebirge'') og stóra dali. Af helstu fjallgörðum má nefna [[Harzfjöll]], (''Harz'') og [[Svartiskógur|Svartaskóg]] (''Schwarzwald''). Syðst eru svo [[Alpafjöll]], en þau eru hæsti og stærsti fjallgarður Þýskalands. Þar er hæsta fjall landsins, [[Zugspitze]], sem er 2.962 metra hátt og markar landamærin á milli Þýskalands og [[Austurríki]]s. === Fljót og vötn === Í Þýskalandi eru mýmargar ár. Þar eiga stórfljót eins og [[Dóná]] upptök sín (í Svartaskógi). Flestar ár renna til norðurs og munda í [[Norðursjór|Norðursjó]] eða [[Eystrasalt]]i (eða eru þverár þessara áa). Eina undantekningin er Dóná, sem rennur til austurs og mundar í [[Svartahaf]]i. Stærstu ár landsins (listinn miðast við lengd ánna innanlands): {| class="wikitable" |- ! Röð !! Á !! Km innanlands !! Lengd alls í km !! Rennur í !! Upptök |- | 1 || [[Rín (fljót)|Rín]] (''Rhein'') || 865 || 1.320 || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Sviss]] |- | 2 || [[Weser]] || 744 || || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Thüringer-skógur]] |- | 3 || [[Saxelfur]] (''Elbe'') || 727 || 1.091 || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Tékkland]] |- | 4 || [[Dóná]] (''Donau'') || 687 || 2.888 || [[Svartahaf]] || [[Svartiskógur]] |- | 5 || [[Main]] || 524 || || [[Rín (fljót)|Rín]] || [[Bæjaraland]] |- | 6 || [[Saale]] || 413 || || [[Saxelfur|Saxelfi]] || [[Bæjaraland]] |- | 7 || [[Spree]] || 382 || || [[Havel]] || [[Saxland]] |- | 8 || [[Ems]] || 371 || || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Þjóðborgarskógur]] |- | 9 || [[Neckar]] || 367 || || [[Rín (fljót)|Rín]] || [[Baden-Württemberg]] |- | 10 || [[Havel]] || 325 || || [[Saxelfur|Saxelfi]] || [[Mecklenborg-Vorpommern]] |- | 11 || [[Isar]] || 265 || 283 || [[Dóná]] || [[Austurríki]] |- | 12 || [[Aller]] || 263 || || [[Weser]] || [[Saxland-Anhalt]] |} Í Þýskalandi er urmull stöðuvatna. Flest þeirra eru í [[Mecklenborg-Vorpommern]] og í [[Bæjaraland]]i. Stóru vötnin í Bæjaralandi mynduðust öll við bráðnun [[Ísöld|ísaldarjökulsins]]. Stærstu vötn Þýskalands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Stöðuvatn !! Stærð í km² !! Sambandsland !! Mesta dýpi í m |- | 1 || [[Bodensee]] || 536 || [[Baden-Württemberg]], [[Bæjaraland]] || 254 |- | 2 || [[Müritzsee]] || 117 || [[Mecklenborg-Vorpommern]] || 31 |- | 3 || [[Chiemsee]] || 80 || [[Bæjaraland]] || 72 |- | 4 || [[Schweriner See]] || 61 || [[Mecklenborg-Vorpommern]] || 52 |- | 5 || [[Starnberger See]] || 56 || [[Bæjaraland]] || 127 |- | 6 || [[Ammersee]] || 46 || [[Bæjaraland]] || 81 |} === Eyjaklasar og eyjar === Mýmargar eyjar eru við þýsku ströndina. [[Austurfrísnesku eyjarnar]] eru í [[Wattenmeer]] vestur af [[Bremen|Brimum]] í [[Norðursjór|Norðursjó]]. Meginþorri [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesku eyjanna]] tilheyra einnig Þýskalandi, en þær nyrstu tilheyra [[Danmörk]]u. Nyrst þeirra í þýska hlutanum er [[Sylt]], en norðuroddi hennar er jafnframt nyrsti punktur Þýskalands. Stærstu eyjar landsins eru hins vegar í [[Eystrasalt]]i. Stærstu eyjar Þýskalands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Eyja !! Stærð í km² !! Íbúafjöldi !! Eyjaklasi / haf |- | 1 || [[Rügen|Ré]] (''Rügen'') || 926 || 22 þúsund || [[Eystrasalt]] |- | 2 || [[Usedom]] || 373 || 31 þúsund || [[Eystrasalt]] |- | 3 || [[Fehmarn]] || 185 || 14 þúsund || [[Eystrasalt]] |- | 4 || [[Sylt]] || 99 || 27 þúsund || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 5 || [[Föhr]] || 82 || 9 þúsund || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 6 || [[Nordstrand]] || 48 || 2.300 || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 7 || [[Pellworm]] || 37 || 1.100 || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 8 || [[Poel]] || 36 || 2.900 || [[Eystrasalt]] |- | 9 || [[Borkum]] || 31 || 5.500 || [[Austurfrísnesku eyjarnar|Austurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 10 || [[Norderney]] || 26 || 6.200 || [[Austurfrísnesku eyjarnar|Austurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |} == Stjórnmál == [[Mynd: 2024-08-21 Event, CDU, Wahlkampf mit Friedrich Merz in Erfurt 2024 STP 3041 by Stepro (cropped).jpg|thumbnail|[[Friedrich Merz]] hefur verið kanslari Þýskalands frá 2025.]] Þýskaland er [[sambandsríki|samband]] 16 [[sambandslönd Þýskalands|sambandslanda]] sem kallast á þýsku ''Länder'' (eintala: ''Land'') eða óformlega ''Bundesländer'' (eintala: ''Bundesland''). Sambandslöndin hafa mikið sjálfstæði og búa öll við [[þingræði]] með þingkjörinni [[ríkisstjórn]] (''Landesregierung'', ''Staatsregierung'' eða ''Senat'') undir forsæti [[forsætisráðherra]] (''Ministerpräsident'', ''Regierender Bürgermeister'' eða ''Präsident des Senats''). Þing sambandslandanna (''Landtag'', ''Abgeordnetenhaus'' eða ''Bürgerschaft'') eru kosin til fimm ára í öllum ríkjum nema Brimum. Kjörtímabilin voru lengd úr fjórum árum í fimm í kringum aldamótin 2000. Stjórn hvers sambandslands sendir 3-6 fulltrúa eftir íbúafjölda á [[Sambandsráð Þýskalands]] (''Bundesrat''), en það er fulltrúaráð sem er sambærilegt öldungadeildum sumra þjóðþinga. [[Sambandsþing Þýskalands]] (''Bundestag'') er kosið til fjögurra ára í senn. Það og [[Sambandsráð Þýskalands]] fara saman með þau mál sem stjórnarskrá Sambandslýðveldisins Þýskalands hefur ekki falið þingum og ríkisstjórnum sambandslandanna. Við þingkosningar hafa allir ríkisborgarar eldri en 18 ára kosningarétt og tvö atkvæði. Svokallað fyrsta atkvæði (''Erststimme'') gildir í einmenningskjördæmum sem skipa 299 sæti á þinginu. Þar gildir einfaldur meirihluti. Samkvæmt öðru atkvæðinu (''Zweitstimme'') reiknast heildar sætaskipting í hverju sambandslandi fyrir sig og gefur að minnsta kosti önnur 299 sæti á sambandsþinginu. Flokkur eða listi nær manni á þing ef hann fær 5% allra gildra atkvæða á landslista, nema hann hafi náð að minnsta kosti 4 einmenningskjördæmum, þá umreiknast hans atkvæðafjöldi í sæti þótt hann hafi annars ekki náð 5%. Heildarfjöldi sæta sveiflast til af því að reglulega kemur fyrir að flokkur (aðallega CDU og CSU, en líka SPD) nái fleiri sætum í einmenningskjördæmum á stökum landslista en annað atkvæðið gefur til kynna. Fær þá flokkurinn að halda öllum þessum einmenningssætum (svokölluðum umframsætum), en síðan 2013 fá hinir flokkar jöfnunarsæti af landslista. Þannig voru þingsæti eftir kosningar í september 2013 ekki 598 heldur 631, þ.e. 33 umfram- og jöfnunarsæti voru á þingi aukalega. Ef þingmaður af lista með umfram- eða jöfnunarsæti hverfur af þingi á kjörtímabilinu kemur enginn nýr af listanum. Þannig getur fjöldi þingmanna dregist saman á kjörtímabili. [[Sambandsstjórn Þýskalands]] (''Bundesregierung'') starfar ekki í umboði forsetans eins og á Íslandi, heldur uns þingið kýs nýjan [[Kanslari Þýskalands|kanslara]], venjulega í kjölfar sambandsþingkosninga, en það getur líka gerst á miðju kjörtímabili. [[Kanslari Þýskalands]] (kk.: ''Bundeskanzler'', kvk.:''Bundeskanzlerin'') er æðsti stjórnandi sambandsstjórnarinnar. Það er á hans valdsviði að setja fram pólitíska stefnu ríkisstjórnarinnar og hann tilnefnir ráðherra og aðstoðarmenn ráðherra sem forsetinn skipar svo í embætti. Samt sem áður tekur ríkistjórnin allar ákvarðanir með atkvæðagreiðslu á ríkisstjórnarfundum. Ákæra gegn kanslara eða ráðherrum er ekki leyfileg, hins vegar getur þing einfaldlega kosið nýjan kanslara eftir þriggja daga umhugsunarfrest, eftir að tillaga um slíkt hefur verið lögð fram. [[Forseti Þýskalands]] (''Bundespräsident'') er [[þjóðhöfðingi]] landsins. Hann er kosinn til fimm ára á sameiginlegum kjörfundi þar sem allir þingmenn sambandsþingsins og jafnmargir sem kjörnir voru af þingum sambandsríkjanna hafa kosningarétt. Einungis eitt endurkjör er leyfilegt í senn. Staða hans samkvæmt stjórnarskrá er ekki mjög sterk, en það var gert viljandi eftir slæma reynslu af einræði Hitlers. Forsetinn skipar þó formlega alla embættismenn sambandslýðveldisins og veitir þeim lausn. Hann tilnefnir kanslaraefni við þingið og leysir þingið upp við þær kringumstæður sem stjórnaskráin skilgreinir. Hann staðfestir öll lög til birtingar með undirskrift sinni.<ref>{{cite book |title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland |at=Article 82 |language=de }}</ref> Forseti Þýskalands gerir samninga við erlend ríki en þeir þurfa alltaf á staðfestingu viðkomandi þings (sambands- eða sambandsríkisþing) að halda. Svigrúm hans til sjálfstæðrar ákvarðanatöku er því takmarkað undir venjulegum kringumstæðum. Í neyðartilfellum getur mikilvægi hans aukist gríðarlega. Frá stofnun embættisins 1949 hefur forsetinn synjað lögum staðfestingar níu sinnum. Engin regla er um þannig stöðu, en þingið reyndi að bregðast við athugasemdum forsetans. Réttur forsetans til að synja lögum undirskriftar er umdeildur.<ref>{{Cite web | url=https://www.bpb.de/apuz/31307/das-amt-des-bundespraesidenten-und-sein-pruefungsrecht?p=all | title=Das Amt des Bundespräsidenten und sein Prüfungsrecht &#124; bpb}}</ref> Ekki er gert ráð fyrir [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslum]] (''Volksabstimmung'') í stjórnarskrá Sambandslýðveldisins Þýskalands nema við mjög afmörkuð tilefni: breytingar á skipulagi landsins (tilfærsla landamæra eða sameining/skipting sambandsríkja) og upptöku algjörlega nýrrar stjórnarskrár. Þetta var sett í stjórnarskrána eftir slæma reynslu á tímum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] á millistríðsárunum. Kröfur um að setja þjóðaratkvæðagreiðslur inn í stjórnarskrána hafa þó verið gerðar reglulega. Í dag gera hins vegar allar stjórnarskrár sambandsríkjanna ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum og jafnvel lagafrumvörpum utan þings, ef nægilega margir sýna stuðning við þau í formlegri undirskriftasöfnun (''Volksbegehren'', „krafa þjóðarinnar“). Sama gildir um atkvæðagreiðslur á sveitastjórnarstigi. === Stjórnsýslueiningar === {{Þýsku sambandslöndin|options=float:right; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {|class="wikitable" style="text-align:left;" |- !Sambandsland!!Stærð í km²!!Íbúar!!Höfuðborg |- |[[Baden-Württemberg]]||35.751||10,7 milljónir||[[Stuttgart]] |- |[[Berlín]] (''Berlin'')||891||3,9 milljónir||borgríki |- |[[Brandenborg]] (''Brandenburg'')||29.477||2,5 milljónir||[[Potsdam]] |- |[[Bremen (sambandsríki)|Bremen]]||404||663 þús||borgríki |- |[[Bæjaraland]] (''Bayern'')||70.550||12,4 milljónir||[[München]] |- |[[Hamborg]] (''Hamburg'')||755||1,7 milljónir||borgríki |- |[[Hessen]]||21.114||6,1 milljón||[[Wiesbaden]] |- |[[Mecklenborg-Vorpommern]] (''Mecklenburg-Vorpommern'')||23.274||1,7 milljónir||[[Schwerin]] |- |[[Neðra-Saxland]] (''Niedersachsen'')||47.618||8 milljónir||[[Hannover]] |- ||[[Norðurrín-Vestfalía]] (''Nordrhein-Westfalen'')||34.042||18 milljónir||[[Düsseldorf]] |- ||[[Rínarland-Pfalz]] (''Rheinland-Pfalz'')||19.847||4,1 milljón||[[Mainz]] |- ||[[Saarland]]||2.568||1 milljón||[[Saarbrücken]] |- ||[[Saxland]] (''Sachsen'')||18.414||4,3 milljónir||[[Dresden]] |- ||[[Saxland-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'')||20.445||2,5 milljónir||[[Magdeburg]] |- ||[[Slésvík-Holtsetaland]] (''Schleswig-Holstein'')||15.763||2,8 milljónir||[[Kiel]] |- ||[[Þýringaland]] (''Thüringen'')||16.172||2,3 milljónir||[[Erfurt]] |- class="sortbottom" style="background: #eeeeee;" ||'''Samtals (16)'''||'''357.093'''||'''82,2 milljónir'''|| |} == Efnahagslíf == [[Mynd:Frankfurt-Skyline-NilsJeppe.jpg|thumbnail|hægri|[[Frankfurt am Main]] er miðpunktur þýskra fjármála en þar hefur einnig [[Seðlabanki Evrópu]]sambandsins aðsetur.]] {{Aðalgrein|Hagkerfi Þýskalands}} Þýskaland er stærsta [[hagkerfi]] í [[Evrópa|Evrópu]] og fjórða stærsta hagkerfi heims á eftir [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldinu Kína]] og [[Japan]]. <ref> {{vefheimild | url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html | titill = Field Listing :: GDP (official exchange rate) |mánuðurskoðað = 26. júní | árskoðað= 2011 }} </ref> Það er sjötta öflugasta hagkerfi heims miðað við [[Kaupmáttur|kaupmátt]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html Rank Order - GDP (purchasing power parity)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }} ''CIA Factbook'' 2005. Skoðað [[19. febrúar]] [[2006]].</ref> Útflutningsvörur eru ein meginstoð þýska hagkerfisins. Þýskaland er annað mesta útflutningsland heims en útflutningtekjur þess námu 1.337 milljörðum [[Bandaríkjadalur|dollara]] árið [[2010]].<ref> {{vefheimild | url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html | titill = Country Comparison :: Exports |mánuðurskoðað = 26. júní | árskoðað= 2011 }} </ref> Einungis [[Alþýðulýðveldið Kína]] flytur meira út heldur en Þýskaland. Stærstur hluti útflutningsvara eru [[bifreið]]ar, [[vél]]ar og [[efni]]. Þýskaland er stærsti framleiðandi [[Vindhverfill|vindhverfla]] í heimi. Stærstu fyrirtæki landsins eru [[Volkswagen AG]], [[Daimler AG]], [[Siemens AG]], [[E.ON AG]], [[Metro AG]], [[Deutsche Post AG]], [[Deutsche Telekom AG]], [[BASF SE]], [[BMW AG]] og [[ThyssenKrupp AG]]. == Íbúar == Íbúar Þýskalands eru rúmlega 80 milljónir samkvæmt manntali frá 2011<ref name="File 2013">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile |title=Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010084809/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile |archivedate=10 October 2017|accessdate=1 June 2013|publisher=Destatis}}</ref> og náðu 83,1 milljón árið 2019.<ref name="2018pop">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2020.html|title=Bevölkerung nach Geschlecht und Staatsangehörigkeit|accessdate=15 July 2018|website=Destatis|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823083410/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html|archivedate=23 August 2019|url-status=live}}</ref> Þýskaland er því fjölmennasta land Evrópusambandsins og annað fjölmennasta land Evrópu á eftir [[Rússland]]i. Það er 19. fjölmennasta land heims. [[Þéttleiki byggðar]] er 227 íbúar á ferkílómetra. [[Frjósemishlutfall]]ið er 1,57 börn á konu (miðað við 2022), sem er undir jafnvægishlutfallinu 2,1 og eitt af lægstu hlutföllum heims.<ref name="CIA">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany/ |title=Germany |website=World Factbook |publisher=CIA |accessdate=29 March 2020 |archivedate=9 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |url-status=live }}</ref> Frá því á 8. áratugnum hefur [[dánartíðni]] í Þýskalandi verið hærri en fæðingartíðni, en bæði fæðingartíðni og aðflutningur fólks hefur aukist á 2. áratug 21. aldar. Þjóðverjar eru 3. elsta þjóð heims, með 47,4 ára [[miðaldur]].<ref name="CIA" /> Upprunalegir minnihlutahópar telja fjóra nokkuð stóra hópa fólks sem hafa búið í landinu um aldir.<ref name="BMI 2010">{{Cite web |url=http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |title=National Minorities in Germany |date=May 2010 |publisher=[[Federal Ministry of the Interior (Germany)]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130421151141/http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |archivedate=21 April 2013 |accessdate=23 June 2014}}</ref> Í [[Slésvík-Holtsetaland]]i er [[Danir|danskur]] minnihluti,<ref name="BMI 2010" /> [[Sorbar]] eru slavnesk þjóð sem býr í sögulega héraðinu [[Lúsatía|Lúsatíu]] í [[Saxland]]i og [[Brandenborg]], [[Rómafólk]] og [[Sinti]] búa um allt land, og [[Frísar]] eru búsettir á vesturströnd Slésvíkur-Holtsetalands og norðvesturhluta [[Neðra-Saxland]]s.<ref name="BMI 2010" /> Þýskaland er í öðru sæti yfir áfangastaði innflytjenda í heiminum, á eftir Bandaríkjunum.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |title=International Migration Report 2015 – Highlights |year=2015 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513001608/http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |archivedate=13 May 2016 |accessdate=9 June 2016}}</ref> Flestir innflytjendur búa í Vestur-Þýskalandi, sérstaklega í þéttbýli. 18,6 milljón íbúar (22,5%) voru innflytjendur eða börn innflytjenda árið 2016 (þar á meðal afkomendur [[Þjóðverjar|þýskra]] innflytjenda).<ref name="Destatis1">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2017/08/PD17_261_12511.html |title=Bevölkerung mit Migrationshintergrund um 8,5 % gestiegen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829035619/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2017/08/PD17_261_12511.html |archivedate=29 August 2017 |publisher= [[Federal Statistical Office of Germany]]|language=German|accessdate= 1 August 2017}}</ref> Árið 2019 var Þýskaland í 7. sæti Evrópusambandslanda yfir hlutfall flóttafólks af íbúafjölda landsins, sem var 13,1%.<ref>{{cite web|url=https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart|publisher=OECD|title=Foreign population|accessdate=28 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200313152632/https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart|archivedate=13 March 2020|url-status=live}}</ref> === Borgir === Í Þýskalandi eru fjórar milljónaborgir. Tíu aðrar eru með meira en hálfa milljón íbúa. Stærsta þéttbýlissvæði Þýskalands er [[Ruhr]]-hérað í [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]] en þar búa allt að ellefu milljón manns á tiltölulega litlu svæði. Stærstu borgir Þýskalands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Sambandsland |- | 1 || [[Berlín]] || 3,4 milljónir || Borgríki, höfuðborg Þýskalands |- | 2 || [[Hamborg]] || 1,7 milljónir || Borgríki |- | 3 || [[München]] || 1,3 milljónir || Bæjaraland |- | 4 || [[Köln]] || 1,0 milljón || Norðurrín-Vestfalía |- | 5 || [[Frankfurt am Main]] || 667 þúsund || Hessen |- | 6 || [[Stuttgart]] || 591 þúsund || Baden-Württemberg |- | 7 || [[Dortmund]] || 588 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |- | 8 || [[Essen]] || 584 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |- | 9 || [[Düsseldorf]] || 577 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |- | 10 || [[Bremen|Brimar]] (''Bremen'') || 547 þúsund || Borgríki |- | 11 || [[Hannover]] || 520 þúsund || Neðra-Saxland |- | 12 || [[Dresden]] || 517 þúsund || Saxland |- | 13 || [[Leipzig]] || 515 þúsund || Saxland |- | 14 || [[Nürnberg]] || 503 þúsund || Bæjaraland |- | 15 || [[Duisburg]] || 494 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |} === Tungumál === {{Aðalgrein|Þýska}} Opinbert tungumál er [[þýska]] en hún er [[Germönsk mál|germanskt tungumál]]. Hins vegar eru til hinar og þessar [[Mállýska|mállýskur]] af þýsku, sumar jaðra við að vera eigið mál. Það á við um [[Lágþýska|lágþýsku]] (þ. ''plattdeutsch'') sem töluð er nyrst við [[Eystrasalt]], [[frísneska|frísnesku]], sem töluð á frísnesku eyjunum, og [[bæverska|bæversku]], sem töluð er í [[Bæjaraland]]i. Venjulega er þó talað um [[Háþýska|háþýsku]] og [[Lágþýska|lágþýsku]]. Auk þýsku eru töluð nokkur önnur mál í Þýskalandi, aðallega af minnihlutahópum. Þeirra helst eru [[tyrkneska]], [[kúrdíska]] og [[pólska]] enda [[Tyrkland|Tyrkir]], [[Kúrdar]] og [[Pólland|Pólverjar]] fjölmennir í landinu. Austast er töluð [[sorbneska]] en það er gamalt [[Slavnesk mál|slavneskt mál]] sem haldist hefur allt frá tímum þýsks landnáms austast í [[Saxland]]i og [[Brandenborg]]. === Trú === {{Aðalgrein|Trúarbrögð í Þýskalandi}} Segja má að í landinu séu tvær stórar kirkjur, nær jafnstórar, sem skipta þjóðinni í tvennt. 23,7% íbúanna tilheyra [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunni]], en hún er mest í vestur- og suðurhluta landsins. 21,5% íbúanna tilheyra [[Mótmælendur|mótmælendum]], mest [[Evangelísk-lúthersk kirkja|lútersku kirkjunni]] en mótmælendur eru aðallega í norðurhluta landsins. 46,8% íbúanna tilheyra engri kirkju, aðallega í austurhluta landsins, enda var sá hluti [[Austur-Þýskaland|undir stjórn kommúnista]] í hartnær 40 ár. [[Íslam|Múslímar]] eru 3,9% þjóðarinnar og vegur þar mest sá mikli fjöldi [[Tyrkland|Tyrkja]] sem í landinu búa. [[Gyðingar]] eru um það bil 106 þúsund talsins en það gerir aðeins tæplega 0,13%.<ref>[https://fowid.de/meldung/religionszugehoerigkeiten-2024 Religionszugehörigkeiten 2024]</ref> == Menning == {{Aðalgrein|Þýsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Þýskar bókmenntir}} Rekja má þýskar bókmenntir aftur til [[Miðaldir|miðalda]] og til verka rithöfunda á borð við [[Walther von der Vogelweide]] og [[Wolfram von Eschenbach]]. Fjölmargir þýskir rithöfundar og skáld hafa notið mikilla vinsælda, þar á meðal [[Johann Wolfgang von Goethe]] og [[Friedrich Schiller]]. Ævintýrin og þjóðsögurnar sem kenndar eru við [[Grimmsbræður]] hafa gert þýskar þjóðsögur þekktar víða. Meðal áhrifamikilla rithöfunda á [[20. öldin|20. öld]] má nefna [[Thomas Mann]], [[Bertolt Brecht]], [[Hermann Hesse]], [[Heinrich Böll]] og [[Günter Grass]]. {| class="wikitable" style="text-align:right; margin-right:50px;" |- ! align=center |[[Johann Wolfgang von Goethe|Johann Wolfgang v. Goethe]]<br /><small>(1749 – 1832)</small> ! align=center |[[Friedrich Schiller]]<br /><small>(1759 – 1805)</small> ! align=center |[[Grimmsbræður]]<br /><small>(1785 – 1863)</small> ! align=center |[[Thomas Mann]]<br /><small>(1875 – 1955)</small> ! align=center |[[Hermann Hesse]]<br /><small>(1877 – 1962)</small> |- | align=left | [[Mynd:Johann Heinrich Wilhelm Tischbein - Goethe in der roemischen Campagna.jpg|190px]] || align=left | [[Mynd:Gerhard von Kügelgen 001.jpg|129px]]|| align=left | [[Mynd:Grimm1.jpg|125px]]|| align=left | [[Mynd:Thomas Mann 1929.jpg|106px]] || align=left | [[Mynd:Hermann Hesse 1927 Photo Gret Widmann.jpg|110px]] |} === Heimspeki === {{Aðalgrein|Þýsk heimspeki}} [[Mynd:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|upright|[[Immanuel Kant]] ([[1724]] – [[1804]])]] Þýskir (og aðrir þýskumælandi) [[heimspeki]]ngar hafa haft gríðarleg áhrif á þróun heimspekinnar frá lokum [[Miðaldaheimspeki|miðalda]]. Tilkoma nútíma [[Náttúruvísindi|náttúruvísinda]] og hnignun [[Trúarbrögð|trúarbragða]] hafa getið af sér ýmsar spurningar, sem eru fyrirferðamiklar í þýskri heimspeki, meðal annars um sambandið milli [[trú]]ar og [[þekking]]ar, [[skynsemi]] og [[geðshræring]]a og heimsmynda [[Vísindi|vísindanna]], [[siðfræði]]nnar og [[list]]arinnar. [[Gottfried Leibniz]] var einn af mikilvægustu [[Rökhyggja|rökhyggjumönnunum]]. [[Immanuel Kant]] reyndi að sætta rökhyggju og [[Raunhyggja|raunhyggju]] en með heimspeki hans verður einnig til [[þýsk hughyggja]]. Hún lifði áfram í kenningum [[Johann Gottlieb Fichte|Johanns Gottliebs Fichte]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Georgs Wilhelms Friedrichs Hegel]] og [[Friedrich Wilhelm Joseph Schelling|Friedrichs Wilhelms Josephs Schelling]] og einnig hjá [[Arthur Schopenhauer]]. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] voru frumkvöðlar [[þráttarefnishyggja|þráttarefnishyggju]], undir áhrifum frá Hegel, og [[Kommúnismi|kommúnisma]]. [[Heimspeki 19. aldar|Nítjándu aldar heimspekingurinn]] [[Friedrich Nietzsche]] nálgaðist heimspekilegar spurningar frá öðru sjónarhorni, afneitaði [[frumspeki]] forvera sinna og var forveri [[meginlandsheimspeki]]nnar, sem varð til á [[20. öld]]. Stærðfræðingurinn [[Gottlob Frege]] fann upp nútíma [[rökfræði]] á [[1881-1890|áttunda áratug]] [[19. öldin|19. aldar]] en hlaut litla eftirtekt fyrr en breski heimspekingurinn [[Bertrand Russell]] uppgötvaði mótsögn í kerfinu árið [[1901]]. Saman marka þeir upphafið að [[rökgreiningarheimspeki]]hefðinni sem naut mikilla vinsælda á 20. öld og hafði ómæld áhrif. Innan meginlandsheimspekinnar á 20. öld voru hins vegar áhrifamiklir þeir [[Martin Heidegger]] og [[Frankfurt-skólinn]] með þá [[Max Horkheimer]], [[Theodor Adorno]], [[Herbert Marcuse]] og [[Jürgen Habermas]] í broddi fylkingar. === Tónlist === {{Aðalgrein|Þýsk tónlist}} Þjóðverjar státa af ríkri tónlistarsögu og hafa meðal annars alið nokkur af þekktustu tónskáldum [[Klassísk tónlist|klassískrar tónlistar]], svo sem [[Ludwig van Beethoven]], [[Johann Sebastian Bach]], [[Johannes Brahms]] og [[Richard Wagner]]. En ýmsir áhrifamiklir [[popptónlist]]armenn hafa einnig komið frá Þýskalandi, þar á meðal [[Kraftwerk]], [[Boney M.]], [[Nico]], [[Nina Hagen]], [[Scorpions]], [[Toten Hosen]], [[Tokio Hotel]], [[Rammstein]] og [[Paul van Dyk]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070205193206/http://news.warez.com/p2pnet/music-market-worth-us32-billion.html „Music market worth US$ 32 billion“] á P2pnet.net 7. apríl 2004. (Skoðað 7. desember 2006).</ref> Árið [[2006]] var Þýskaland fimmta stærsta markaðssvæði tónlistar í heimi. {| class="wikitable" style="text-align:right; margin-right:50px;" |- ! align=center |[[J.S. Bach]]<br /><small>[[Toccata and Fugue in D minor, BWV 565|Toccata und Fuge]]</small> ! align=center |[[Ludwig van Beethoven|L.v. Beethoven]]<br /><small>[[Symphony No. 5 (Beethoven)|Symphonie 5 c-moll]]</small> ! align=center |[[Richard Wagner|R. Wagner]]<br /><small>[[Die Walküre]]</small> |- | style="text-align:left; background:#dcdcdc;"| [[Mynd:Toccata et Fugue BWV565.ogg|110px]] || style="text-align:left; background:#d3d3d3;"| [[Mynd:Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg|110px]]|| style="text-align:left; background:silver;"|[[Mynd:Wagner - die walkure fantasie.ogg|110px]] || style="text-align:left; background:darkGrey;"| |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/?issueID=429535&pageSelected=17&lang=0 ''Sameinað Þýskaland 1871''; grein í Morgunblaðinu 1990]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Sambandslönd Þýskalands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Þýskaland]] kuyy6parwa0hg5m67ks7r22xbsshtnt 4 1746 1961335 1961242 2026-04-27T12:04:53Z NDG 108276 Reporting [[Special:Contributions/~2026-25639-48|~2026-25639-48]] ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1b) 1961335 wikitext text/x-wiki <!-- Skiljið þessa línu eftir -->{{Potturinn}}__NEWSECTIONLINK____TOC__ == Pilibhit-tígursfriðlandið == I am not sure where to report this. [[Pilibhit-tígursfriðlandið]] was written on 3 November by [[Notandi:Pixel009]], who has been blocked on en Wikipedia as a sockpuppet and globally locked for spamming around 100 different language versions on the same subject, see [[:meta:Steward requests/Global/2025-w48#Global block/unblock for Pixel009]]. The article probably needs to be reviewed for neutrality and use of Icelandic, or possibly it should be deleted as spam. [[:en:Pilibhit Tiger Reserve]] has existed since 2008, so presumably the subject is notable. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] may have already dealt with any problems. [[Notandi:TSventon|TSventon]] ([[Notandaspjall:TSventon|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:24 (UTC) : I sometimes delete those translated sites but I decided to give this one a fix. Might need more repairing. Thanx for notifying. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:43 (UTC) == 25 ára afmæli Wikipedíu 15. janúar 2026 == þann 15. janúar næstkomandi verður 25 afmæli alþjóðlega Wikipedia verkefnisins. Ættum við ekki að minnast þess með einhverjum hætti og hafa hitting eða stafrænan viðburð? Eða baka afmælisköku? Einfalt væri að hafa mitting (stafrænan hitting t.d. í Zoom eða á einhverjum fundastað) sem byrjaði rúmlega kl. 16 það gæti tengst fyrirhuguðu "A 15-minute pre-party" sem á að byrja kl. 15:45 og vera bara afmælisóskir og svoleiðis. Hér er nánar um þann viðburð: [[metawiki:Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration|Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration - Meta-Wiki]] @salvor [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. desember 2025 kl. 19:05 (UTC) :Um að gera [[Kerfissíða:Framlög/&#126;2026-24148-9|&#126;2026-24148-9]] ([[Notandaspjall:&#126;2026-24148-9|spjall]]) 12. janúar 2026 kl. 09:15 (UTC) :Hérna er frétt á RÚV um viðtalið sem ég fór í lestinni: [https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-01-26-aetladi-ser-ad-eyda-eftirlaunaarunum-a-wikipedia-464484 Ætlaði sér að eyða eftirlaunaárunum á Wikipedia] :Hér er tengill beint á upptökuna á viðtalinu (þetta var bara notalegt spjall) https://www.ruv.is/utvarp/spila/lestin/23619/bj4729 [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 17:40 (UTC) ::Vel gert! Fínt viðtal. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 18:48 (UTC) ::: Já, þetta var skemmtilegt, takk. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 19:52 (UTC) : Rás1 eða þátturinn Lestin spyr í gegnum skilaboð Vina Wikipedía á fb hvort einhver vilji koma í viðtal næstkomandi mánudag og ræða Wikipedíu og 25 ára afmælið. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. janúar 2026 kl. 15:45 (UTC) :Ég bauð mig fram ef enginn annar hefði gert það. Mikilvægt að nýta öll tækifæri til að kynna Wikipediu. Fer í viðtal á morgun mánudag. Held að það verði spurt um íslensku wikipedia, hvað sé skrifað, og t.d. hvaða grein er oftast breytt og hvaða grein er lengsta greinin og svo t.d. um wikipedíu á gervigreindartímum. Ég veit reyndar ekki hvar ég get flett upp svona statistik um íslensku wikipedíu eins og lengd greinar eða hvaða grein fólk sé áhugasamast um. Endilega komið með ábendingar [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 22:10 (UTC) == Mig vantar réttan 'fána' Hamas inn svoleiðis að ég geti tengt hana í grein Hamas. == Hæhæ. Ég er enn aðeins að læra. Mér er pínulítið óskýrt hví ég get ekki einfaldlega notað 'https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emblem_of_Hamas.svg' í einu formi eða öðru [https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Qassam_Brigades í skiptum fyrir fána al-Qassam] í greininni um [[Hamas]]. Það væri kúl ef einhver gæti upphalað myndinni, það sem væri enn meira kúl væri ef einhver gæti sagt mér hvort ég geti hreinlega hlekkjað beint í efni frá wikimedia eða hvort þau sé aðskilið/mögulega frátekið ecosystem fyrir Enska alfræðiritið, hvað ég sé að gera vitlaust, og/eða hvernig ég ætti að snúa mér í þessu, hvort sé þessvegna mögulega auðveldasta launsnin að endurupphala myndinni einfaldlega á Íslenska alfræðiritið sbr Wikipedia:Hlaða_inn_skrá. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 02:24 (UTC) :Fáni Hamas sem notaður er í ensku greininni er varinn höfundarrétti, og er þess vegna ekki til sem mynd inni á Wikimedia Commons. Það þýðir að það er ekki hægt að nota hann utan ensku Wiki. Það væri hægt að hlaða honum sérstaklega upp á íslensku Wikipediu, en það er spurning hvort það væri strangt til tekið löglegt. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 05:06 (UTC) ::Takk fyrir svarið. ::Er fáni al-Qassam ekki varinn höfundarrétti? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 14:04 (UTC) :::Hann er of almennur til að njóta verndar. Þetta er bara trúarjátningin á grænum bakgrunni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 18:18 (UTC) ::::Hvað gerist ef ég brýt höfundarréttarlögin og upphel fánanum bara samt eins og [https://no.wikipedia.org/wiki/Hamas gert hefur t.d. verið hér]? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 19:54 (UTC) :::::Skránni verður eytt á endanum. Það er t.d. eyðingartillaga á [[:c:File:Emblem_of_Hamas_Vector_Graphic.svg|þessu]]. Málið með Commons er að það er mjög undirmannað og efni getur hangið inni heillengi þó að það sé höfundarréttarvarið af því að það er tímafrekt að fara í gegnum þetta. Ég mæli ekki með því að bæta í þann haug með því að brjóta vísvitandi reglur. Ef þú vilt fá þetta inn í íslensku greinina þá er ekki annað í boði en hlaða mynd inn hér og rökstyðja notkunina með svipuðum hætti og gert er á ensku útgáfunni. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 20:50 (UTC) ::::::Oki. Þá gerum við það ekki. ::::::Þá er bara að skoða aðrar leiðir sem valda ekki veseni og brjóta ekki reglur. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 23. desember 2025 kl. 00:00 (UTC) == Report concerning User:~2026-17683-2 == [[Special:Contributions/~2026-17683-2|~2026-17683-2]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:00 (UTC) :{{done}} [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:05 (UTC) == Forðist þessa tröllasíðu með rangar talsetningarupplýsingar. == Sælir, íslenska er ekki móðurmál mitt svo það gætu verið nokkrar stafsetningarvillur. Ég einfaldlega bara hef mikinn áhuga á íslenskum talsetningum og miðlum. Þess vegna hef ég gert nokkrar breytingar hér og þar, bæði til að æfa málið og til að gera upplýsingar aðgengilegar. Ég hef nýlega tekið eftir því að mikið af talsetningarupplýsingum á Wikipedia hefur verið bætt inn frá trollasíðu sem kallast The Dubbing Database. Þetta er síða sem ég hélt áður að væri í lagi, þegar skjáskot af kreditlistum voru til staðar. En smám saman fór ég að átta mig á því að þar eru margir krakkar og nettröll að breyta efni í þeim tilgangi að dreifa rangar upplýsingar. Þessi nettröll hafa gengið mjög langt í að búa til falskar upplýsingar. Á síðunni hafa til dæmis verið skáldaðar staðhæfingar á borð við að Ólafur Darri Ólafsson hafi leikið Black Bart í Sverðinu í steininum, og það sett fram sem staðreynd. Það var líka einhver gæi á síðunni sem bjó til falskt sænskt kreditlistaskjáskot úr Gravity Falls í Photoshop, eingöngu til að dreifa rangar upplýsingar. Sem rannsakandi fer þetta gríðarlega í taugarnar á mér, þar sem nettröllum tekst þannig að koma röngum upplýsingum í almenna dreifingu. Upplýsingarnar frá þessari síðu hafa allar verið settar inn af sama notanda. Ég held ekki að viðkomandinn geri sér grein fyrir að hann sé að bæta inn rangar upplýsingar en það væri þó ástæða til að fara yfir allar þessar greinar og ræða við notandann sem bætir þessu inn. Síðurnar sem ég hef hingað til séð með upplýsingum frá þessari síðu eru: Edda Björg Eyjólfsdóttir Sverðið í steininum Svampur Sveinsson Ef ekki er hægt að finna upplýsingar um talsetningar í traustum heimildum, ætti frekar að nota opinbera kreditlista frá Disney+, DVD-diskum, VHS-spólum og þess háttar. Ég veit að tilvísun eins og „VHS leikaralisti“ er ekki sú auðveldasta að sannreyna, en hún er samt þúsund sinnum betri en þessi fyrrnefnda tröllasíða. Vona að þið getið skoðað þetta nánar. Með góðri kveðju. [[Notandi:LexLuxor05|LexLuxor05]] ([[Notandaspjall:LexLuxor05|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 15:30 (UTC) :''Ofangreint fært frá [[Spjall:Forsíða]]'' --[[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 19:17 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16. janúar 2026 kl. 19:45 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Misvísandi upplýsingar == Góðan daginn. Rak augun í eftirfarandi: Neðangreindar upplýsingar er að finna á síðunni "Hlaupár – Wikipedia": ''Á [[Ísland|Íslandi]] var gregoríska tímatalið tekið upp '''í byrjun október árið 1700. Þá var 10 dögum sleppt úr, svo að í stað 1. október kom 11. október.''' Dagarnir 1. til 10. október árið 1700 hafa því aldrei verið til á Íslandi.'' Allt aðrar upplysingar um sama efni koma hins vegar fram á síðunni „Gregoríska tímatalið – Wikipedia“ ''Gregoríska tímatalið var tekið upp á Íslandi árið 1700 ásamt flestum ríkjum [[Mótmælendatrú|mótmælenda]] í Evrópu. Var skekkjan þá orðin 11 dagar frá júlíska tímatalinu, en hafði verið 10 dagar þegar tímatalið var fyrst tekið í notkun árið 1582 o'''g voru þessir 11 dagar felldir niður úr árinu, þannig að 28. nóvember kom í stað 17. nóvember.''''' Sko, ég lærði þetta einhvern tíma, þ.e. hvaða dagsetningar duttu út en man ekki lengur hvort það var í okt. eða nóv.. Ég treysti mér því ekki til að laga þetta sjálf. Er ekki einhver sem getur lagað þetta til að það séu ekki misvísandi upplýsingar á síðunum? [[Notandi:DisaIvars|DisaIvars]] ([[Notandaspjall:DisaIvars|spjall]]) 17. janúar 2026 kl. 14:28 (UTC) : Kærar þakkir fyrir ábendinguna. Búinn að laga. Leiðréttingin er inni á [[Gregoríska tímatalið]]. Misskilningurinn stafar af breytingunni 1583 þegar kaþólsk lönd tóku upp nýja stíl, en þá var 10 dögum sleppt í byrjun október. Það gilti hins vegar aldrei á Íslandi og þegar nýi stíll var tekinn upp í Danaveldi árið 1700 var skekkjan orðin 11 dagar. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 14:18 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 13:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Síður um sjónvarpsumfjöllun og íþróttir == það er mikið að greinum um íþróttatengd mál á Wikipedia en er ekki eðlilegt að hafa einhverja stefnu varðandi hvað er viðeigandi. Ég sá t.d. að einhver hafði sett inn grein um sjónvarpumfjöllun um ákveðna tegund íþrótta. Á ekki að eyða slíkum greinum? [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:01 (UTC) : Ég er sammála með síðuna um sjónvarpsumfjöllunina og gruna notanda sem er í banni um að hafa stofnað hana.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:22 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 19. janúar 2026 kl. 21:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Úrelt orðanotkun == Hæ, ég er með pælingu. Vitið þið um greinar þar sem er enn til staðar orðanotkun eða orðafar sem þykir úrelt í dag. Ég gerði nokkrar lagfæringar varðandi frumbyggja Ameríku og var að pæla hvort þið vitið um fleiri dæmi um orðanotkun sem þarf nauðsynlega að lagfæra í samræmi við nútíma málvenjur og samfélagslegar breytingar. [[Kerfissíða:Framlög/&#126;2026-49679-3|&#126;2026-49679-3]] ([[Notandaspjall:&#126;2026-49679-3|spjall]]) 23. janúar 2026 kl. 12:35 (UTC) :Hæ Björn, ég hélt að þú værir í banni. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 23. janúar 2026 kl. 21:54 (UTC) == Report concerning User:LI Mintian == [[Special:Contributions/LI Mintian|LI Mintian]] &ndash; Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:PieWriter|PieWriter]] ([[Notandaspjall:PieWriter|spjall]]) 5. febrúar 2026 kl. 07:51 (UTC) == Report concerning User:~2026-92643-0 == [[Special:Contributions/~2026-92643-0|~2026-92643-0]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Notandaspjall:Quinlan83|spjall]]) 10. febrúar 2026 kl. 23:04 (UTC) == Þýddir kvikmyndatitlar == Ég velti því fyrir mér á pottinum í fyrra hvort það væri einhver viðmiðunarregla um hvort það eigi að nota íslenska titla í greinum fyrir kvikmyndir, eða hvort það eigi að halda sig við frumtitla. Það voru skiptar skoðanir um það en það komst engin afgerandi niðurstaða. Ég sé að @[[Notandi:Akigka|Akigka]] hefur verið að gera greinar um James Bond-myndirnar með íslensku titlunum í heiti greinanna, sem mér finnst alveg fínt, en það pirrar mig pínu að það sé ekkert samræmi á milli greina um það hvort íslenskur eða enskur titill sé notaður. Ég myndi vilja semja um einhver skýr viðmið. Við höfðum rætt um að það mætti kannski nota enska titla ef þeir væru mun þekktari en sá íslenski, en það er náttúrlega huglægt mat hvers og eins. Persónulega myndi ég frekar vilja nota íslenska titla í greinarheitum þar sem það á við, enda þótt þeir séu ekki mikið notaðir, enda er það í meira samræmi við markmið þess að skrifa alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:21 (UTC) :Ég finn ekki gömlu umræðuna, nema það sé [[Spjall:Gene Wilder#Íslensk eða ensk (upprunaleg) nöfn á kvikmyndum|þessi]], en mig minnir að niðurstaðan hafi verið að nota íslenska titla ''ef þeir eru til'' (ekki búa til nýjar þýðingar), annars upprunalegan titil. Það er alla vega það sem yfirleitt er gert á öðrum útgáfum wp. Það getur samt verið í andstöðu við þá reglu að nota þekktasta heitið. Sem dæmi þá er tiltekinn ítalskur spagettívestri frá 1966 örugglega þekktastur á Íslandi undir enska titlinum ''The Good, the Bad and the Ugly'', en íslenska heitið (frá 1971) er ''Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur''. Upprunalega heitið er hins vegar ''Il buono, il brutto, il cattivo''. Væri ekki dálítið hallærislegt að hafa greinina undir enska titlinum, þótt hann sé örugglega þekktari en hinir tveir? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:57 (UTC) ::NB. Er alveg sammála þér með ósamræmið. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:01 (UTC) :::Þetta var [https://is.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Potturinn/Safn_28#%C3%8Dslenskir_kvikmyndatitlar þessi umræða]. Það var ekki beint nein niðurstaða, en sumum fannst ekki skýrt hvenær íslensk þýðing á titli hefði öðlast formlegt gildi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:54 (UTC) ::::Ég held að það sé ekki hægt að setja eina reglu sem eigi við um allar kvikmyndir, stundum er þetta matsatriði. En meginreglan hefur alltaf verið og á við um allar greinar að nota þann titil sem flestir þekkja viðfangsefnið sem. Í fyrri umræðu nefndi ég Ísöld og Hringadrottingssögu sem dæmi um íslenska titla. The Good, the Bad and the Ugly finnst mér dæmi um mynd sem flestir þekkja undir enska titlinum. Ég hef til dæmis aldrei séð titilinn [[Segðu aldrei aftur aldrei]] og það stingur soldið. Það ætti frekar að nota enska titilinn. Sama á við um allar Bond myndirnar. En það er bara mín persónulega skoðun. Ef það á að komast einhver niðurstaða í þetta þá þarf eiginlega bara að kjósa. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 19. febrúar 2026 kl. 02:56 (UTC) :::::Bond er svolítið spes, því sumar þýðingarnar eru vel þekktar (Víg í sjónmáli, Njósnarinn sem elskaði mig, Í leyniþjónustu hennar hátignar), en aðrar held ég nánast alveg óþekktar (Þú lifir aðeins tvisvar, Logandi hræddir, Leyfið afturkallað). Hið sama virðist gilda um aðrar tungumálaútgáfur wp. Spænska og danska wp víkja þarna sum staðar út af þeirri reglu að nota innlend heiti. Mér fannst einmitt þurfa að gæta samræmis og valdi því að nota íslenska titilinn alls staðar. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 11:11 (UTC) ::::::Hitt málið er líka, eins og það stendur fyrir mínum dyrum, að meirihluti allra greina á íslensku Wikipediu notast við titla sem eru faktískt minna notaðir en alþjóðlegir titlar, því við erum jú að skrifa á tungumáli sem fáir tala. Það eiginlega hluti af eðli þess verkefnis að skrifa alfræðiefni á íslensku að notast við ýmis heiti sem eru ekki endilega vel þekkt, stundum jafnvel ekki meðal Íslendinga. Þess vegna hef ég ekkert það miklar áhyggjur þótt íslensku titlarnir séu minna notaðir en þeir ensku. ::::::Svo er hitt, að tregi til að nota íslenska kvikmyndatitla því enginn annar gerir það er hálfpartinn sjálf-uppfyllandi spádómur ef svo má að orði komast. Enginn notar þá vegna þess að enginn notar þá. Þannig að mér finnst við í raun vera að ýta undir ákveðna hneigð með því að setja íslensku titlana ekki í forgrunn þótt þetta eigi að vera alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 12:53 (UTC) : Sammála Steininum. Íslensku titlarnir mega koma svo eftir á eða í sviga.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 20:53 (UTC) ::@[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] Þetta er áhugaverð pæling varðandi sjálf-uppfyllandi spádóm. En mér finnst ekki að það sé hlutverk Wikipedia að spyrna á móti þróun íslenskrar málnotkunar. Wikipedia á að vera hlutlaus hvað það varðar. Við notum þá titla sem fólk notar í almennu tali. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 20. febrúar 2026 kl. 00:59 (UTC) :::Það sem samt stingur mig mest núna er þessi skortur á samræmi. Eins og staðan er núna erum við með dæmi þar sem sumar greinar um kvikmyndir í sömu kvikmyndaseríunni eru með titla á íslensku en aðrar á ensku. (t.d. [[Charlie's Angels (kvikmynd)]] og síðan [[Englar Charlies gefa í botn]]). Þess vegna finnst mér ekki alveg ganga að hafa þetta algjörlega matskennt eftir greinarhöfundi. :::Akigka er líka með góðan punkt hvað varðar myndir eins og spagettívestrana, þar sem frumtitillinn er ekki sá enski, þótt hann sé líklega þekktari. Eða t.d. kóresku myndina sem flestir kalla ''Parasite'', en hét ''Gisaengchung'' á frummálinu og var þýdd sem ''Sníkjudýrin'' á íslensku. Mér finnst svakalegur ósiður þegar fólk notar ensk heiti yfir hluti sem voru ekki upphaflega á ensku, þannig að ég myndi alltaf mæla með því að íslenskur titill sé notaður í slíkum tilfellum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 09:22 (UTC) ::::Ég er frekar á því að nota íslenska titilinn sem greinarheiti ef hann er til, en annars upprunalegan titil. Mér finnst að upprunalegi titillinn eigi að koma í sviga þar sem titillinn kemur fyrst fyrir, og í listum (t.d. listum yfir myndir tiltekins leikstjóra). Í samfelldu máli inni í greinum finnst mér kannski eðlilegt að nota algengasta titilinn, ef það passar að öðru leyti. Annars er íslenski titillinn yfirleitt þjálli í samfelldu máli (beygist t.d.). Ég held að pistlar Arnaldar Indriðasonar og Ævars Arnar Jósepssonar hafi átt stóran þátt í að gera íslenska kvikmyndatitla erlendra mynda þekkta. Það er ólíkt að skrifa um kvikmynd í samfelldu löngu máli, eða setja saman topp-10-lista eða svipað; en það er oft eina samhengið þar sem vissir kvikmyndatitlar koma fyrir á Íslandi - umfjöllunina vantar. Það er líka ástæðan fyrir því að oft eru íslenskir titlar "listrænna" kvikmynda þekktari en titlar hasarmynda: af því þær hafa fengið sérstaka umfjöllun. Kvikmyndagreinar hér á is.wp eru líka dæmi um umfjöllun, svo þær hafa áhrif, hvort sem okkur líkar það betur eða verr :) [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 12:24 (UTC) :::Einn annar punktur sem mig langar til að benda á er að ef íslenskir titlar væru meginreglan í greinum hér væri þröskuldurinn aðeins hærri til að skrifa greinar. Eins og staðan er núna eru mjög margar greinar um kvikmyndir skrifaðar af fólki sem bersýnilega kann ekki íslensku og hendir bara inn örgreinum sem innihalda engar upplýsingar. Ef það væri meginregla að taka a.m.k. fram íslenskan titil myndi slíkum greinum mögulega fækka. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 28. febrúar 2026 kl. 01:34 (UTC) ::::Meginreglan að nota íslenskan titil er til á [[Wikipedia:Nafnavenjur greina]]. Þetta er frekar um eftirfylgni. Sammála að eyða greinum sem eru bara "Titill er bandarísk kvikmynd". [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:18 (UTC) :::::Þannig að þú myndir segja að samkvæmt núgildandi venjum sé rétt að kvikmyndatitlarnir séu á íslensku, ef íslenskur titill er fyrir hendi? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:52 (UTC) == Ágreiningur um hlutlægni og notkun stjórnunarheimilda á [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] == Góðir Wikipedíuþátttakendur. Ég legg hér fram tvo tengda málaflutning er varða greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] og óska eftir sjónarmiðum óháðra ritstjóra og stjórnenda. === 1. Efnislegur ágreiningur: „Umræða um alþjóðamál" === Bætt var við kafla í greinina sem fjallar um persónulegar skoðanir einstakra flokksleiðtoga á Kína, Rússlandi og Norður-Kóreu. Ég ([[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]]) lagði til að kaflinn yrði annaðhvort fjarlægður eða orðaður á hlutlægan hátt, með vísan til [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] og [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]: * Kaflinn er í óhófi langur miðað við aðra hluta greinarinnar og gefur persónulegum skoðunum óhóflegt vægi. * Engin sambærileg grein um íslenskt stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur slíkan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima. * Heimildin sjálf (Vísir) staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir, ekki flokksstefna. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er ósammála og við höfum verið í samningaviðræðum um málamiðlun á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]]. Kjarnaágreiningurinn snýst um orðalag: ég lagði til „rætt hvað megi læra af" en TKSnaevarr krefst „hrósað." Munurinn er grundvallarmunur á hlutlægri lýsingu og dómsályktun. Ég bið óháða ritstjóra um að kynna sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og gefa sjálfstætt álit á því hvort kaflinn standist kröfur [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]]. === 2. Notkun stjórnunarheimilda af aðila í ágreiningi (WP:INVOLVED) === Tímaröð atburða 21. febrúar 2026: # Klukkan '''16:43 UTC''' læsti [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] með þeim rökum að bíða skyldi eftir samkomulagi. # [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er sjálfur virkur þátttakandi í efnislegum ágreiningi um greinina — hann hefur lagt fram fjölmörg rök á spjallsíðunni gegn breytingum mínum. # Klukkan '''23:26 UTC''' — meðan greinin var læst öðrum ritstjórum — gerði [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] verulegar breytingar á greininni (+1.793 bæti) '''án nokkurrar breytingarlýsingar'''. # Í þeim breytingum notaði hann orðalagið „hrósað" — það sama orðalag sem ég hafði gert skýrar athugasemdir við á spjallsíðunni og sem við höfðum ekki náð samkomulagi um. Með öðrum orðum: TKSnaevarr læsti greinina fyrir öðrum, og notaði síðan stjórnunarrétt sinn til að breyta greininni einhliða í ágreiningi þar sem hann er sjálfur hlutaðeigandi. Enginn annar ritstjóri gat brugðist við eða gert gagnbreytingar meðan á þessu stóð. Á enskri Wikipedíu er þetta brot á [[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]], sem kveður skýrt á um: ''"editors should not act as administrators in disputes in which they have been involved"''. Á íslensku er samsvarandi meginregla skráð á [[Wikipedia:Deilumál|reglum um deilumál]], þar sem fram kemur að ''„moppudýr eru ekki dómarar"''. Ég vil taka það fram að ég geri mér fulla grein fyrir að [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] hefur að öllum líkindum lagt þetta fram í góðri trú. Hér er ekki um persónulegar ásakanir að ræða. Vandinn er meginreglulegar: þegar stjórnandi er virkur þátttakandi í ágreiningi, á hann ekki að nota stjórnunarheimildir til að úrskurða í þeim sama ágreiningi. Tveir aðrir stjórnendur, [[Notandi:Bjarki S|Bjarki S]] og [[Notandi:Berserkur|Berserkur]], hafa einnig tekið þátt í ágreiningnum á sama hlið og TKSnaevarr, sem þýðir að þrír af hlutaðeigandi aðilum eru stjórnendur. === Beiðni === # Að '''óháðir ritstjórar''' kynni sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og taki afstöðu til efnislegs ágreinings um kaflann „Umræða um alþjóðamál" með hliðsjón af [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]]. # Að '''óháður stjórnandi''' endurskoði hvort lásingin og breytingarnar 21. febrúar 2026 hafi verið í samræmi við meginreglur um hlutlægar stjórnunarheimildir. # Að greinin verði opnuð aftur fyrir almennar breytingar þar til efnislegur ágreiningur hefur fengið réttilega meðferð á spjallsíðunni. Takk fyrir tímann. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 00:04 (UTC) :Ég hef ekki kynnt mér spjallsíðuna, hef ekki mikinn áhuga á því og er líka ekki stjórnandi á síðunni. Vildi bara benda á að það er enginn ritstjóri á Wikipedia. Og svo verður líka erfit að finna óháðann stjórnanda, það hafa allir sínar skoðanir. Ertu þá að tala um einhvern sem hefur ekki nú þegar tekið þátt í spjallsíðunni? [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 22. febrúar 2026 kl. 02:30 (UTC) :@[[Notandi:Steinninn|Steinninn]] Takk fyrir athugasemdina. Ég er að biðja um álit stjórnenda sem hafa ekki þegar tekið þátt í umræðunni á spjallsíðunni — sérstaklega vegna þess að annar hluti málsins snýr að notkun stjórnunarheimilda. Þrír stjórnendur hafa þegar tekið afstöðu á sömu hlið í efnislegum ágreiningi, og einn þeirra læsti greinina og breytti henni síðan sjálfur meðan hún var læst. Ég taga hér þá stjórnendur sem hafa ekki tekið þátt og bið um álit: @[[Notandi:Akigka|Akigka]] @[[Notandi:Bragi H|Bragi H]] @[[Notandi:Krun|Krun]] @[[Notandi:Salvor|Salvor]] @[[Notandi:Stalfur|Stalfur]] @[[Notandi:Stefán Örvar Sigmundsson|Stefán Örvar Sigmundsson]] @[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:49 (UTC) Ég vil árétta að '''aðalkrafa mín er að kaflinn „Umræða um alþjóðamál" verði fjarlægður alveg'''. Rökin eru: * '''[[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]]''' — Kaflinn gefur persónulegum skoðunum einstakra meðlima óhóflegt vægi í yfirlitsgrein um stjórnmálaflokk. Heimildin sjálf staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir sem flokkurinn hefur ekki samþykkt sem stefnu. * '''[[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]''' — Kaflinn gefur þá mynd að flokkurinn sem slíkur hafi afstöðu til þessara ríkja, þegar heimildirnar segja hið gagnstæða. * '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]''' — Aðalheimildin (Vísir, 29. des. 2025) er fréttaskýring/greining, ekki bein frétt. Uppruni efnisins er athugasemdir á samfélagsmiðlum. * '''[[:en:WP:LABEL|WP:LABEL]]''' — Orðalagið „hrósað" er gildishlaðin dómsályktun. Viðkomandi ræddu um innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu, sem er fjarri „hrósi" við ríkisstjórnir. * '''Enginn fordæmi''' — Engin önnur grein um íslenskan stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur sambærilegan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima. Kaflinn sem nú stendur í greininni var málamiðlun af minni hálfu — upphaflega fjarlægði ég hann alveg. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:53 (UTC) :Þar sem ég er beðin sérstaklega sem stjórnandi um álit á greininni þá las ég hana yfir og hef strax eftirfarandi athugasemdir. :Það þarf að lagfæra greinina þannig að hún sér hlutlæg, upplýsandi og byggi á heimildum og inntakið sér atriði sem skipta máli. Eins og er þá virðist sumt vera efni sem á meira heima í fréttabréfi innan félagsins og hefur lítið upplýsingagildi og er of hlutdrægt til að passa í alfræðiriti og Wikipedíugrein. Kaflinn umræða um alþjóðamál ætti að fara út í heilu lagi. Það kemur okkur ekkert við hvað einhverjir hafa rætt á samfélagsmiðlum og wikipediagrein er ekki réttur vettvangur fyrir hugleiðingar fólks í stjórnmálum (t.d. setning eins og: "Sósíalistaflokkurinn hefur áréttað að viðhorf flokksmeðlima til þessara ríkja séu persónubundin og að flokkurinn hafi ekki mótað formlega stefnu í þeirra garð..... :Þetta er satt að segja bara orðavaðall og jafnvel atriði úr stefnuskrá flokka ættu ekki heima í wikipediagrein ekki nema í mjög knöppu formi (t.d. ef flokkur er með að móti ESB aðild þá má segja það og vitna í stefnuskrá flokksins en wikipedia er ekki vettvangur til að rökstyðja hvers vegna einhver flokkur er með eða móti ESB eða reka áróður fyrir einhverju ákveðnu viðhorfi. :Það er líka margt annað rugl í greinni og orðalagið og heimildanotkunin "samkvæmt Gunnari Smára..." er viðvaningsleg og ekki rétt heimildanotkun. það verður að vísa í birtar áreiðanlegar heimildir og það eru ákveðnar reglur um hvernig það er gert. :Hér er dæmi um eina breytingu á setningu sem ég sting upp á: Í stað setningarinnar "Mikil bylting og innanflokks átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025, þar sem að meðal annars Gunnar Smári var sakaður um ofríki og andlegt ofbeldi. Sólveig Anna Jónsdóttir formaður Eflingar sem að hafði verið virk innan flokksins sagði meðal annars af sér" komi setning eins og "Mikil átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025 sem endaði með......" Ég veit ekki hvað gerðist, mig minnir að það hafi verið þannig að flokkurinn klofnaði og fyrrum forusta varð undir í kosningum og stofnaði aðra hreyfingu með oddvita flokksins í borginni, það hlýtur að vera hægt að segja það á hlutlausu og knöppu máli og með því að vísa í áreiðanlegar heimildir (at huga að dagblöð eru ekki alltaf áreiðanlegar heimildir, innnanhússkjöl stjórnmálaflokks eða munnlegar heimildir eru aldrei áreiðanlegar heimildir sem passa í wikipedia grein) það er bara rugl að hafa með að einhver sem "hafi verið virk innan flokksins" hafi sagt af sér. [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 00:58 (UTC) ::Umfjöllunin um þessi alþjóðamál var ekki bara byggð á umræðum á samfélagsmiðlum. Þetta voru mál sem margir fjölmiðlar voru búnir að fjalla um og fleiri en einn meðlimur í flokknum voru búnir að tjá sig um við fjölmiðla. Á slíku stigi er ekki hægt að láta eins og þessi ummæli séu einkamál eða að þau eigi ekki erindi í heildstæðri umfjöllun um flokkinn. Hlutlaus umfjöllun getur ekki byggt eingöngu á sjálfsmynd flokksins eða eingöngu á frumgögnum sem koma frá honum sjálfum. ::Ég vil annars benda á að '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]'''-reglan sem @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] vísar til hér leggur ekkert bann við notkun fréttaskýringa sem heimilda, heldur nefnir hún skoðanapistla. Þetta er ekki sami hluturinn og ekkert í reglunni gefur til kynna að greinar á borð við þá sem var vísað til hér séu óviðeigandi. ::Grein Vísis sem vitnað var í var samantekt á ýmsum ummælum meðlima Sósíalistaflokksins, auk viðtals við leiðtoga flokksins þar sem hann gerði stuttlega grein fyrir viðhorfum sínum. Þegar greinin inniheldur viðtal við ytri aðila er bersýnilega ekki um að ræða bara viðhorf greinarhöfundar. ::Þar fyrir utan var ekkert af orðalagi greinarhöfundarins sem telja mætti gildishlaðið (t.d. "harðstjórnarríki") endurtekið í málsgreininni á Wikipediasíðunni. Eingöngu var vitnað í staðreyndir sem hlutrænt sé mátti telja réttar samkvæmt upplýsingunum í heimildinni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:36 (UTC) :Fyrir mitt leyti get ég ekki fallist á að téður kafli verði alveg fjarlægður. :WP:UNDUE lýsingin er afbökun. Hér er ekki um hvaða einstaka meðlim sem er heldur þann sem Sósíalistar hafa kjörið í stöðu sem samkvæmt hefðum og venjum er álitin vera ein æðsta staða stjórnmálaflokks. Að mér vitandi hefur Wikipedia ekki sett neina stefnu að öll umfjöllun um flokka þurfi að byggjast eingöngu á formlega samþykktri stefnu. Það er ekki fjarri lagi að fjalla um hvað formaður flokksins telur góða stefnu, og í þessu tilviki er hann að vísa í aðgerðir annarra ríkja sem honum hugnast. Það er varla ósanngjarnt að nefna slíkt enda gefur það einhverja mynd af því hvert hann myndi vilja að flokkurinn myndi stefna, á meðan það er nógu góð tenging við almenna stefnu flokksins (sósíalismi). Slík umfjöllun gæti þó úreldast ef það koma aðrir leiðtogar síðar sem eru andstæðrar skoðunar. :Fellst ekki á að WP:NPOV eigi við eins og greinin er núna, sbr. fyrri rökstuðning. :WP:RSOPINION-rökin eru fjarstæð og tek ég undir rök [[Notandi:TKSnaevarr|Notandi:TKSnaevarrs]] um að fréttaskýring er alveg nothæf heimild, einkum í ljósi þeirra gagna sem fylgja með henni. Athuga skal að verið er að vísa í athugasemdir sem Sæþór á að hafa ritað, og sýnist mér hann ekki hafa andmælt því að hafa skrifað þær. :WP:LABEL - Ef ummælin „Xi er bókstaflega besti leiðtogi jarðar og nýtur hæsta viðurkenningareinkunnar“ og „Við værum mjög heppin að fá þá [Pútin, Kim Yong-Un, o.fl.] sem leiðtoga í stað hinna ólýðræðislegu trúða á þingi“, ásamt því að segja hversu góðar tilteknar aðgerðir stjórnvalda á Rússlandi og Norður-Kóreu er ekki hrós gagnvart einstökum ríkisstjórnum og leiðtogum, þá veit ég varla hvað hrós er. :Engin fordæmi - Það eitt og sér er ekki ástæða til þess að fjarlægja umfjöllun, á meðan hún hlítir reglum Wikipediu. Þó yrði að gjalda varhug við því ef einhver sem er virkur í stjórnmálastarfi í íslenskum stjórnmálaflokk færi að setja inn slíka umfjöllun, hvort sem það er um eiginn flokk eða annan. Hið sama gildir um breytingar á efni slíkra umfjallana. :Þó ég taki undir að greinin er ekki fullkomlega vel framsett, þá virðist ekki vera slíkir annmarkar á efnisvalinu að það réttlæti eins mikla hreinsun og verið er að krefjast. :Þá vil ég minnast sérstaklega á regluna [[:en:WP:COI|WP:COI]] en hún felur í sér að frambjóðendur, fólk sem starfar beint fyrir frambjóðendur, og annað fólk sem tekur þátt í kosningabaráttunni eigi ekki að breyta síðunni um eigið framboð eða annarra. -[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] ([[Notandaspjall:Svavar Kjarrval|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 20:31 (UTC) ::@Svavar Kjarrval @Berserkur — WP:COI krafan byggir á þeirri forsendu að þið þekkið raunverulega deili á mér. Ég vil taka það skýrt fram: Ég hef aldrei gefið upp raunverulegt nafn mitt, deili eða tengsl við stjórnmálastarf á Wikipedia. Notandanafnið mitt er „Gudrodur" — þetta er handahófskennt notandanafn sem tengist ekki endilega raunverulegu nafni mínu. ::Þegar þið gefið í skyn að þið vitið hverjir ég er í raun og veru, og notið þær upplýsingar til að rýra framlag mitt, er það í besta falli WP:SPECULATION og í versta falli í andstöðu við WP:OUTING, sem kveður á um að persónulegar upplýsingar um ritstjóra skuli aldrei birtar eða notaðar án samþykkis þeirra. ::WP:COI kröfur verða að byggjast á upplýsingum sem ritstjórar hafa sjálfir birt á Wikipedia, ekki á grunni um hver einhver sé í raun. Ég hafna þess vegna þessari kröfu. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 22:21 (UTC) '''Uppfærsla:''' Ég hef grisjað kaflann „Umræða um alþjóðamál" í greininni og vil reyna að ná sátt við [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]]. Kaflinn er nú styttur úr þremur málsgreinum í tvær: # Fjarlægði málsgrein um Kristinn Hannesson (5. sæti á framboðslista, ekki forystumaður). # Breytti „hrósað" í „rætt hvað megi læra af" — nákvæmara gagnvart heimildinni þar sem viðkomandi ræddu innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu. # Fjarlægði setningu um „bandarískan áróður" sem var tekin úr samhengi. # Styttingin styður við [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] — kaflinn gefur nú ekki lengur óhóflegt vægi. Ég hef spurt TKSnaevarr á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]] hvort hann sé sáttur við þessa útgáfu. Ef sátt næst þar þá er efnislegur ágreiningur leystur. Spurningin um notkun stjórnunarheimilda ([[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]]) stendur þó enn — óháð niðurstöðu efniságreiningsins er það meginregluatriði að stjórnandi eigi ekki að læsa grein og breyta henni síðan sjálfur í eigin þágu í ágreiningi. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 12:54 (UTC) :Þetta er slatti að kíkja á, skoða. [[Notandi:Stalfur|Stalfur]] ([[Notandaspjall:Stalfur|spjall]]) 24. febrúar 2026 kl. 20:14 (UTC) :Ég læsti síðunni tímabundið til að koma í veg fyrir breytingastríð, þar sem þú hafðir ítrekað tekið setninguna út án samráðs eða umræðu. :Breytingarnar sem ég gerði voru ekki "í eigin þágu", heldur voru þær byggðar á málamiðlunartillögum sem þú hafðir lýst þig fylgjandi eða voru beinlínis frá þér komnar, þ.e. að færa umfjöllunina í sér kafla, bæta við fleiri heimildum (meðal annars heimild sem þú lagðir sjálfur til um Norður-Kóreuferðina) og bæta við samhengi um ummælin sem vísað var í. :En nei, ég er annars ekki sáttur við breytingarnar eins og þær standa, því þær fela hreinlega í sér yfirvarp. Það er til dæmis fáránlegt að halda því fram að notkun orðsins "hrósa" gefi skakka mynd af ummælunum sem voru viðhöfð. Á spjallsíðunni talar þú um að hugtakið gefi í skyn "blinda aðdáun", sem er afbökun á merkingu orðsins. Ef ég segi að einhver standi sig vel er ég að hrósa honum. Ummælin í tilvitnuðum greinum verða ekki túlkuð sem neitt annað en hrós, og það að halda öðru fram er í besta falli orðhengilsháttur og í versta falli vísvitandi útúrsnúningur. :Ég hafna því líka alfarið að ég hafi tekið orðin um bandarískan áróður úr samhengi og bið þig um að rökstyðja það frekar. Þetta eru tilvitnanirnar í Sæþór þar sem hann notaði orðið: :: ''Hugmyndin að þetta séu vondir leiðtogar (eða Assad) er hreinn vestrænn áróður.'' :og :: '' Við erum með mjög sjúka fjölmiðla sem eru oft að endurtaka lygi og áróður Bandaríkjanna'' :Setningin sem ég skrifaði, og þú tókst út, var á þessa leið: ''Sæþór hefur gagnrýnt umfjöllun vestrænna fjölmiðla um þessi ríki og leiðtoga þeirra og segir hana einkennast af bandarískum áróðri.'' :Ég fæ ekki séð að setningin sem ég skrifaði sé á nokkurn hátt röng, ósanngjörn eða tekin úr samhengi. Hún er rétt lýsing á afstöðu sem viðkomandi hefur lýst yfir að minnsta kosti í tvígang. :Ég sé ekki að @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn þar sem hann reynir að þurrka út umfjöllun sem hann telur að geti skapað neikvæð hughrif hjá lesendum, enda þótt hún sé ekki annað en hlutræn upptalning á afstöðum sem leiðtogar í flokknum hafa sannanlega viðrað á opinberum vettvangi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:05 (UTC) ::Ég vil annars bæta við að ef umfjöllunin um þessi viðhorf þykir ekki eiga heima í greininni um flokkinn ætti að mega færa hana í nýlega skapaða grein um Sæþór sjálfan sem Guðröður gerði. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:08 (UTC) ::''Ég sé ekki að @Gudrodur sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn'' ::Augljóslega. Guðröður var á lista Sósíalista fyrir síðustu Alþingiskosningar, þannig að sniðið ''hagsmunaárekstrar'' getur átt við breytingar hans. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 11:07 (UTC) == Report concerning User:Ormur12345 == [[Special:Contributions/Ormur12345|Ormur12345]] &ndash; Vandalism. https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%9Eorskur&diff=prev&oldid=1949779 <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]] ([[Notandaspjall:Der-Wir-Ing|spjall]]) 9. mars 2026 kl. 08:53 (UTC) == Tillaga um fjöldaeyðingu == Ég sting upp á fjöldaeyðingu á greinum eftir @[[Notandi:NewPC2024|NewPC2024]]. Notandinn ber ábyrgð á mörgum algerlega innihaldslausum greinum um kvikmyndir. Það er ekki hægt að líta svo á að flestar þessar greinar innihaldi neinar upplýsingar. Notandinn hefur verið settur í altækt bann frá öllum útgáfum Wikipediu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:53 (UTC) :Þessu skylt, þá finnst mér spurn hvort það ætti að fara í allsherjarhreinsun gegn öllum sams konar einnar setningar örgreinum um kvikmyndir. Þær innihalda engar upplýsingar og virðast eingöngu hafa verið stofnaðar til að fjölga leitarniðurstöðum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:59 (UTC) ::Sammála. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 00:08 (UTC) :::Sammála báðu, en veistu hvað þetta eru sirka margar greinar? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 11:48 (UTC) :::: Tók eyðingarsyrpu yfir kvikmyndir flokkaðar síðustu 10-12 ár. Stundum eru síðurnar með heimildir og uppl. um talsetningu. Er tregari til að eyða þeim.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:08 (UTC) :::::Já, það mætti hlífa greinum sem hafa eitthvað að segja um talsetningu eða þannig. :::::Eitt sem ég ætti að nótera er að NewPC2024 er að öllum líkindum sama manneskja og MarchPro og HienPCWiki og fleiri aðgangar sem allir hafa verið settir í altækt bann vegna svipaðrar hegðunar á öðrum tungumálaútgáfum. Þannig að það er sama manneskjan sem stendur líklega fyrir flestum þessum örgreinum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:12 (UTC) ::::::Á meðal greina með minna en 200 stafi (ekki bæti eins og í breytingarsögu) eru þessar greinar sem mætti líka eyða: [[Little Miss Sunshine]], [[G.I. Joe: The Rise of Cobra]], [[The Vow]], [[G.I. Joe: Retaliation]], [[Hrói höttur: Karlmenn í sokkabuxum]], [[Aleinn heima 4]] og [[Aleinn heima 5]]. [[meta:Steward_requests/Checkuser/2022-06#NewHenry2022@is.wikipedia]] er staðfesting á því að HienProWiki notar nokkra aðganga. Ég tel að HienProWiki og hinir aðgangarnir sem TKSnaevarr nefndi sé langtímavargurinn Bambifan101, [[:En:Wikipedia:Long-term abuse/Bambifan101]] fyrir skýrslu um hann, hann hefur verið virkur í yfir einn áratug.--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 16:57 (UTC) :::::::Aldeilis karakter. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 19:46 (UTC) ::::::::Mögnuð lesning! [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:39 (UTC) == Kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia == Ég las mig nýverið til um helstu gagnrýnisraddir á Wikipedia og þar kemur fram að um 80 til 90 prósent þeirra sem breyta Wikipedia eru karlmenn sem gerir það að verkum að oft eru síður skrifaðar út frá karllægu sjónarhorni. Ég vil því leggja til að íslenska Wikipedia ráðist í átak við að jafna kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia dags daglega. [[Notandi:Herra Jafnrétti|Herra Jafnrétti]] ([[Notandaspjall:Herra Jafnrétti|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:59 (UTC) : Sæll, geturðu staðfest að þú heitir Björn? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:16 (UTC) :Tæknilega séð gætirðu jafnað kynjahlutföllin örlítið með því að hætta að skrifa hér sjálfur, Björn. Þá myndi karlkyns notendum fækka um einn. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:31 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|spjall]])</bdi> 19. mars 2026 kl. 11:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] == :Moved to [[Wikipedia:Vélmenni#SchlurcherBot]].--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 27. mars 2026 kl. 00:23 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 3. apríl 2026 kl. 17:11 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Report concerning User:Nikkilasi == [[Special:Contributions/Nikkilasi|Nikkilasi]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 14. apríl 2026 kl. 11:27 (UTC) == Report concerning User:~2026-23045-73 == [[Special:Contributions/~2026-23045-73|~2026-23045-73]] &ndash; Vandalism. Using many temporary accounts. Sorry for posting in English. <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[User:lp0 on fire|<span style="color:#c56030;background:inherit;">lp0&nbsp;on&nbsp;fire</span>]]&nbsp;[[User talk:lp0 on fire|<span style="color:#64cea0;background:inherit">()</span>]] 14. apríl 2026 kl. 13:14 (UTC) == Report concerning User:~2026-22837-55 == [[Special:Contributions/~2026-22837-55|~2026-22837-55]] &ndash; Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 17. apríl 2026 kl. 09:59 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 26. apríl 2026 kl. 00:57 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Report concerning User:~2026-25639-48 == [[Special:Contributions/~2026-25639-48|~2026-25639-48]] &ndash; Vandalism. Please check IP <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 27. apríl 2026 kl. 12:04 (UTC) pcwgpa0fm6uvlr8qt9upobuwybmw62b 0 4097 1961348 1948500 2026-04-27T14:47:56Z Fyxi 84003 1961348 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Holland | nafn_á_frummáli = Nederland | nafn_í_eignarfalli = Hollands | fáni = Flag of the Netherlands.svg | skjaldarmerki = State_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg | kjörorð = Je maintiendrai | kjörorð_tungumál = franska | kjörorð_þýðing = Ég mun standa fast | staðsetningarkort = EU-Netherlands.svg | tungumál = [[hollenska]] | höfuðborg = [[Amsterdam]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Hollenska konungdæmið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálmur Alexander]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Hollands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Rob Jetten]] | stærðarsæti = 134 | flatarmál = 41.543 | hlutfall_vatns = 18,41 | mannfjöldasæti = 67 | fólksfjöldi = 17.896.000 | mannfjöldaár = 2023 | íbúar_á_ferkílómetra = 423 | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá Spáni | atburður1 = Yfirlýst | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning1 = 26. júlí 1581 | dagsetning2 = 30. janúar 1648 | gjaldmiðill = [[Evra]] (€) | VLF = 1.055 | VLF_á_mann = 60.461 | VLF_ár = 2021 | VLF_sæti = 27 | VLF_á_mann_sæti = 11 | VÞL = {{hækkun}} 0.944 | VÞL_sæti = 8 | VÞL_ár = 2019 | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Het Wilhelmus]] | tld = nl | símakóði = 31 }} '''Holland''' ([[hollenska]]: ''Nederland'') er land sem er að mestum hluta í Vestur-Evrópu en líka að hluta til í [[Karíbahaf|Karíbahafi]]. Það er hluti af [[Konungsríkið Holland|Konungsríkinu Hollandi]]. Holland er 41.548 [[km²]] að stærð og er stór hluti landsins neðan sjávarmáls. Landið var efnahagslegt stórveldi frá [[16. öldin|16. öld]] til [[18. öldin|18. aldar]]. Holland er í [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Höfuðborgin er [[Amsterdam]], þó svo að stjórnsýsla landsins sé í [[Haag]]. == Heiti == Holland hét upphaflega Holtland (eða Holtlant), sem merkir ''skógarland''.<ref>{{Vísindavefurinn|4653|Hvað merkir holið í Hollandi?}}</ref> Mun téið hafa dottið burt á 9. öld. Þó er Holland eingöngu eitt (reyndar tvö) af tólf héruðum landsins. Upphaflega kallaðist landið allt, ásamt Belgíu, Niðurlönd (''Nederlanden'') í fleirtölu. Heitið er til komið sökum þess að þeim var stjórnað af hertoganum frá Búrgund og hann kallaði löndin neðri löndin, í þeirri merkingu að þau lægju neðar með stórfljótunum. Þegar sjálfstæði Hollands var viðurkennt [[1648]] hét það Nederlanden (''Niederlande'' á [[Þýska|þýsku]], ''Netherlands'' á [[enska|ensku]], ''Les Pays Bas'' á [[Franska|frönsku]]). En sökum þess að héraðið Holland er aðalhérað landsins og tók sig mest fram í sjálfstæðisstríðinu við Spánverja, fóru menn að nota orðið Holland um landið allt. Á íslensku hefur orðið Niðurlönd aldrei verið mikið notað, en hafa ber í huga að landið heitir opinberlega Nederlanden á hollensku og að kalla landið Holland er því ekki ólíkt því að tala um allt Bretland sem [[England]]. == Saga == === Upphaf === Niðurlönd voru hluti af frankaríkinu mikla sem [[Karlamagnús]] setti saman. Eftir fráfall hans skiptist ríkið í þrennt [[843]] og lentu Niðurlönd í miðríkinu, Lóþaringíu. Þegar því var hins vegar skipt milli franska ríkisins og [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]] [[855]], lentu þau í þýska ríkinu. Þar var hins vegar engin ríkisheild, heldur stjórnuðu greifar og furstar löndunum. Niðurlöndum var stjórnað af greifanum frá héraðinu Hollandi, hertoganum frá Geldern og hertoganum frá Brabant. Auk þess af biskupnum frá [[Utrecht]]. Það var hertoginn frá Búrgúnd sem sameinaði löndin. Búrgúnd var staðsett við Rínarfljót ofanvert og því var byrjað að tala um héruðin sem ''löndin neðan fljóta'' (Niðurlönd). Eftir að Karl hinn hugrakki, hertogi Búrgúnd, lést í orrustunni við [[Nancy]] [[1477]], erfði María dóttir hans öll Niðurlönd. Hún missti móðurlandið (Búrgúnd) til [[Frakkland]]s, en hélt Niðurlöndin eftir. Eiginmaður hennar var Maximilian frá Habsborg og stjórnuðu þau Niðurlöndum frá [[Brussel]]. === Habsborg === [[Mynd:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|[[Vilhjálmur þögli|Vilhjálmur hertogi af Óraníu-Nassau]] var leiðtogi uppreisnarmanna]] Með andláti Maríu og Maximilians erfði Habsborg Niðurlöndin. Árið [[1506]] erfði [[Karl 5. keisari|Karl V]] Niðurlönd en hann var þá aðeins 6 ára gamall. Karl var barnabarn Maríu og Maximilians. Árið [[1519]] var Karl kjörinn sem keisari þýska ríkisins og sem aðalerfingi Habsborgara ríkti hann yfir þýska ríkinu, [[Austurríki]], [[Spánn|Spán]] og Niðurlönd. Á hans tíma hófust [[siðaskiptin]], bæði með [[Lúther]] í þýska ríkinu og með [[Kalvín]] og [[Ulrich Zwingli|Zwingli]] í Sviss. [[Kalvínismi]]nn breyddist hratt út og áður en varði var stór hluti Niðurlanda heltekinn af honum, sérstaklega í norðurhéruðunum. Karl V keisari gat lítið við ráðið á Niðurlöndum, því trúaróróinn í þýska ríkinu hélt honum uppteknum þar. Karl sjálfur var strangtrúaður kaþólikki. [[1556]] lét hann af völdum og deildi ríkinu með nokkrum erfingjum. Bróðir hans, [[Filippus 2. Spánarkonungur|Filippus]], fékk Spán og Niðurlönd. Filippus var einnig strangtrúaður kaþólikki og mislíkaði hvernig Niðurlöndin meðtóku siðaskiptin. Hann hóf því að ofsækja alla kalvínista og aðra sem ekki voru kaþólskrar trúar. Í kjölfarið gerðu norðurhéruðin uppreisn gegn Filippusi, sem sjálfur sat á Spáni. Landstjórinn í Brussel, Margrét frá Parma, réði ekki við ástandið, og því skipaði Filippus [[Hertoginn af Alba|hertogann af Alba]] sem landstjóra á Niðurlöndum árið [[1567]]. Alba stjórnaði þar með þvílíkri grimmd og offorsi að við lá algerri upplausn í löndunum. Til að mynda lét hann spænska hermenn sína ræna og rupla í [[Antwerpen]] í þrjá heila daga en borgin var kalvínísk á þessum tíma. Einnig lét hann safna sex þúsund af helstu uppreisnarmönnum Niðurlendinga til Brüssel og lét slátra þeim þar. Uppreisn Niðurlendinga varð að frelsisstríði. === 80 ára stríðið === Frelsisstríð Niðurlendinga stóð yfir með hléum í 80 ár. [[1573]] var Alba kallaður heim og Requesens tók við af honum sem landstjóri. Ekki fórst honum betur að stjórna landinu. Í fyrsti bauð hann íbúunum sáttarhönd, en krafðist síðan himinhárra skatta. Við það færðust Niðurlendingar í aukanna og söfnuðu liði. Fyrsta orrustan var háð [[1574]] við Middelburg í Sjálandi (''Zeeland''). Þar sigruðu Niðurlendingar og hröktu þeir Spánverja burt. Foringi uppreisnarmanna var [[Vilhjálmur þögli|Vilhjálmur af Óraníu]], en bróðir hans, Lúðvík af Nassau, féll í orrustunni. Ári síðar náðu uppreisnarmenn borgina [[Leiden]] á sitt vald, sem og héruðin Holland og Sjáland. Floti Hollendinga átti stóran þátt í þessum sigrum, því hann stöðvaði alla flutninga spænskra skipa. Eftirmaður Requesens varð Jóhann af Austurríki. Í tíð hans settust öll sautján héruð Niðurlanda að samningaborði við Jóhann, þar sem saminn var friður. Þetta var síðasta sameiginlega verk hinna 17 héraða. Friðurinn var úti [[1579]], enda mismunaði Jóhann íbúunum eftir trú þeirra. Hann hyglaði kaþólikkum, en hóf að ofsækja aðra á ný. Ástandið varð óþolandi og settust fulltrúar sjö héraða í norðri niður í [[Utrecht]] og gerðu með sér bandalag (Utrecht-bandalagið). Þetta voru héruðin Holland, Sjáland, Groningen, Utrecht, Frísland, Gelderland og Overijssel. Héruðin Brabant og Flandur voru með í bandaladinu. En [[1581]] sagði bandalagið (án Brabant og Flandur) sig úr lögum við spænska landstjórann í Brussel og lýstu yfir sjálfstæði. Leiðtogi þeirra var Vilhjálmur af Óraníu. Stríðið hófst á ný. Spánverjar hertóku Brabant og Flandur og settust um ýmsar borgir í suðurhluta Niðurlanda. Á næstu árum höfðu stríðsaðilar ýmist betur. [[1601]] féll Antwerpen á ný og [[1604]] féll [[Oostende]]. Samið var um vopnahlé [[1609]] en samfara [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]] brutust átök út á ný eftir tólf ár. Spánverjar náðu [[Breda]] eftir nokkurra ára umsátur, en á móti náðu Hollendingar [[Haag]] og [[Maastricht]]. Spánverjar liðu fyrir erfiða flutninga á vörum og hermönnum, því eftir ósigur flotans (Armada) gegn Englendingum [[1588]] var sjóveldi þeirra brotið. Hollendingar og Spánverjar sömdu um frið samfara friðarsamningunum í Vestfalíu eftir 30 ára stríðið. Í samningunum viðurkenndu Spánverjar sjálfstæði Hollands, það er að segja norðurhéraða Niðurlanda. Suðurhlutinn (seinna Belgía) var enn eign Spánar. === Gullaldarárin === [[Mynd:Hendrick Cornelisz. Vroom 001.jpg|thumb|Skip Austur-Indíafélagsins. Málverk eftir Hendrick Corneliszoon Vroom]] Meðan sjálfstæðisstríðið geysaði enn hófu Hollendingar að sigla um heimsins höf og stofna nýlendur víða í heimi. Fyrsta nýlenda Hollendinga var eyjan [[Máritíus]] í [[Indlandshaf]]i [[1598]]. Þar með hófst gullöld Hollendinga í siglingu og verslun. [[1602]] var hollenska Austur-Indíafélagið stofnað, en Hollendingar eignuðu sér nýlendur víða í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]], svo sem [[Indónesía|Indónesíu]], Síam ([[Tæland]]i) og [[Indland]]i. Helsta nýlendan var Batavía á eyjunni [[Java|Jövu]] (nú [[Jakarta]]). [[1620]] eignuðu Hollendingar sér fyrstu nýlenduna í Vesturheimi með St. Maarten. [[1624]] stofnuðu þeir landnám í Nýju Hollandi (''Nieuw Holland'') í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Höfuðstaðurinn hét Nýja Amsterdam á eyjunni [[Manhattan]]. Önnur þorp voru til dæmis Breukelen og Haarlem. Um miðja [[17. öldin|17. öld]] hófst hins vegar fyrsta verslunarstríðið við Englendinga. Þegar [[Oliver Cromwell]] varð einvaldur í Bretlandi, hófst aggressíf stefna Breta í nýlendum bæði í vestri og í austri. Í kjölfarið hófst annað verslunarstríð Hollands og Bretlands. Í því hertóku Bretar Nýju Amsterdam og hröktu alla Hollendinga þaðan. Nýja Amsterdam breyttist í enska nýlendu og kallaðist [[New York]]. Bæirnir Haarlem og Breukelen (Brooklyn) urðu sömuleiðis enskir. Fyrsta nýlenda Hollendinga í [[Afríka|Afríku]] var Grænhöfði í [[Senegal]] [[1617]]. En stærsta landnám Hollendinga var í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] en þar var nýlenda stofnuð [[1652]]. Hollendingar dreifðu sér víða um suðurhluta álfunnar en Bretar innlimuðu það í heimsveldi sitt í [[Seinna Búastríðið|seinna Búastríðinu]] [[1889]]-[[1902]]. Margar af þessum nýlendum glötuðu Hollendingar til Breta, aðrar voru yfirgefnar og enn aðrar hlutu sjálfstæði, svo sem Indónesía [[1949]] og [[Súrínam]] [[1975]]. Í dag eiga Hollendingar aðeins örfáar eyjar í Vesturheimi. Meðan gullöld Hollendinga stóð yfir var einnig mikill uppgangur í vísindum og menningu. Fyrsti háskóli Hollands var stofnaður í Leiden [[1575]]. Meðal þekktra hollenskra vísindamanna á þessum tímum má nefna [[Christiaan Huygens]] og [[Antoni van Leeuwenhoek]]. Meðal þekktra málara má nefna [[Rembrandt]], [[Jan Steen]] og [[Frans Hals]]. Gullaldarár Hollands hnigu til viðar síðla á [[17. öldin|17. öld]]. Kom þar til að þriðja verslunarstríð við Breta frá og með [[1672]] endaði í ósigri. Hollendingar kalla þetta ár Rampjaar (''hamfaraár''). Í stríðinu þrömmuðu herir frá Frakklandi og þýska ríkinu inn í Holland. Í kjölfarið misstu Hollendingar margar nýlendur og Bretar tóku við sem helsta siglingaþjóð heims. Síðasta nýja nýlenda Hollendinga var Petit Popo í [[Tógó]] árið [[1731]] (yfirtekin af Frökkum [[1760]]). Árið [[1689]] ráku Englendingar af sér konung sinn, [[Jakob II Englandskonungur|Jakob II]], og kölluðu eftir Vilhjálmi landstjóra í Hollandi en eiginkona hans var náin erfingi. Vilhjálmur sigldi undir eins til Englands og tók við völdum sem [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálmur III]]. Bretland og Holland voru því undir sama þjóðhöfðingja í skamman tíma. === Franski tíminn === [[Mynd:Willem I in kroningsmantel.jpg|thumb|Vilhjálmur I., fyrsti konungur Niðurlanda 1815.]] [[1780]] var Holland fyrsta landið til að viðurkenna sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Út frá því hófst fjórða stríðið við Englendinga sem aftur leiddi til borgarastríðs og efnahagshruns. Því var vart lokið er franskur byltingarher hertók Holland [[1795]] og stofnaði lýðveldi sem kallaðist Batavíska lýðveldið. Það var ekkert annað en leppríki Frakklands. Fjórum árum síðar bætti [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] [[Belgía|Belgíu]] og [[Lúxemborg]] við og breytti nýja ríkinu í konungsríki. Konungur þess var [[Lúðvík Bonaparte]], bróðir Napoleons. Ríki þetta varaði stutt, því Napoleon var mjög ósáttur hvernig bróðir sinn rak ríkið. Lúðvík Bonaparte bar nefnilega hagsmuni Niðurlendinga ofar hagsmunum Frakka. Því setti Napoleon bróður sinn af [[1810]] og innlimaði Niðurlönd inn í Frakkland. Þeim var eftirleiðis stjórnað frá [[París]]. Eftir hinn misheppnaða [[Rússland]]sleiðangur Napoleons [[1813]], voru Frakkar hraktir úr landi. Holland, Belgía og Lúxemborg stofnuðu stórt sameiginlegt ríki og lýstu yfir sjálfstæði. Þetta ríki hlaut viðurkenningu [[Vínarfundurinn|Vínarfundarins]] [[1815]] og gildir það ár sem stofnár ríkisins. Konungur þessa ríkis varð [[Vilhjálmur I (Holland)|Vilhjálmur I]] af ætt Óraníu-Nassau. Þrátt fyrir að Belgar væru loks sjálfstæðir og lausir undan yfirráðum erlendra ríkja, voru þeir óánægðir með nýja fyrirkomulagið. Ástæðan var einföld. Þeim fannst Hollendingar líta á sig sem annars flokks þegna. Belgar voru enn kaþólskir en Hollendingar höfðu gengið í gegnum siðaskipti og voru kalvínistar. Belgía var iðnvæddara land en Hollendingar notfærðu sér tækni þeirra og skatta. Að lokum töluðu margir Belgar frönsku, meðan aðalmálið í Hollandi var hollenska. [[1830]] gerðu Belgar byltingu og sögðu sig úr sambandi við Holland. Vilhjálmur sendi herlið til suðurs en neyddist til að draga það til baka er Frakkar sendu einnig herlið til landamæra Belgíu. Vilhjálmur viðurkenndi ekki nýja ríkið fyrr en [[1839]]. Það ár sagði Lúxemborg sig einnig úr sambandi við Holland. Því urðu til þrjú sjálfstæð ríki. Eitt mesta þrætueplið var héraðið Brabant. Suðurhlutinn var kaþólskur og frönskumælandi að mestu. Því var héraðinu skipt upp. Norður-Brabant varð að héraði Hollands en Suður-Brabant að héraði Belgíu. Limburg hélst í Hollandi. Flandur hélst hins vegar í Belgíu. === Holland fram að heimstyrjöldinni síðari === [[1848]] fengu Hollendingar fyrstu [[stjórnarskrá]]na sína. Þá var [[Vilhjálmur II (Holland)|Vilhjálmur II]] við völd. Ýmsar breytingar voru gerðar í landinu. Fyrst og fremst varð Holland að lýðveldi, það er að segja landinu var breytt í þingbundna konungsstjórn. Vilhjálmur II missti eiginlega öll völd. Hann var enda orðinn gamall og lést ári síðar. Sonur hans, [[Vilhjálmur III (Holland)|Vilhjálmur III]], skipti sér nánast ekkert af stjórnmálum. Með nýju stjórnarskránni var kaþólska kirkjan viðurkennd á ný í Hollandi, eftir að hafa verið þrætuepli frá miðri 16. öld. Kaþólskir biskupsstólar voru þar með endurreistir. Þó fóru engar kosningar fram. Með nýrri stjórnarskrá [[1884]] var eiginlegt kosningakerfi tekið upp, þótt það hafi verið frumstætt. Það var ekki fyrr en [[1917]] sem allir karlmenn landsins fengu almennan kosningarétt. Konur fengu kosningarétt [[1922]]. Þegar [[heimstyrjöldin fyrri]] braust út [[1914]] lýstu Hollendingar yfir hlutleysi. Þrátt fyrir það var herinn settur í viðbragðsstöðu. [[Prússland|Prússar]] hertóku Belgíu nánast í hendingskasti og orsakaði það mikinn straum flóttamanna yfir til Hollands. Við stríðslok [[1918]] afþakkaði síðasti keisari Þýskalands, [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur II]], völdum og fór í útlegð til Hollands. === Stríð og herseta === [[Mynd:Bundesarchiv Bild 141-1114, Rotterdam, Luftaufnahme von Bränden.jpg|thumb|Loftárásin á Rotterdam 14. maí 1940]] [[Mynd:AnneFrankHouseAmsterdamtheNetherlands edit1.jpg|thumb|left|Húsið sem [[Anna Frank]] og fjölskylda hennar földust stendur við Prinsengracht 263 í Amsterdam]] [[1939]] hófst [[heimstyrjöldin síðari]]. Hollendingar lýstu á ný yfir hlutleysi en lágu þó hernaðarlega á óheppilegum stað (milli Þýskalands, Frakklands og Bretlands). [[10. maí]] [[1940]] ruddu [[Nasismi|nasistar]] inn í Holland og hertóku landið á fjórum dögum. Síðasta daginn var aðeins barist í [[Rotterdam]]. [[14. maí]] létu nasistar því sprengjum rigna yfir borgina, sem eyðilagðist að stórum hluta. 800 manns biðu bana og 78 þúsund manns urðu heimilislausir. Eftir þennan atburð gafst hollenska stjórnin upp. Helstu ráðamenn flúðu til Englands, þar á meðal konungsfjölskyldan, þar sem útlagastjórn var mynduð. Strax í upphafi hófu Þjóðverjar að flytja [[Gyðingar|gyðinga]] úr landi og fangelsa andspyrnumenn. Fram til [[1945]] voru 160 þúsund hollenskir gyðingar fluttir úr landi, þar á meðal [[Anna Frank]] og fjölskylda hennar. Saga fjölskyldunnar varð heimskunn er dagbók Önnu fannst síðar og var gefin út. Þjóðverjar settu landið undir herstjórn, án aðkomu Hollendinga. [[5. september]] [[1944]] ruddist herlið bandamanna inn í Holland í því skyni að ná haldi á helstu brúm yfir stórfljótin. Hollendingar héldu að frelsun þeirra væri í vændum og kölluðu daginn Dolle Dinsdag (''hinn galni þriðjudagur''). Þjóðverjar náðu hins vegar tökum á ástandinu. Í refsingarskyni voru matarflutningar til íbúanna takmarkaðir og var veturinn 1944-45 því hungurveturinn mikli (''Hongerwinter'') þar í landi. Holland var ekki frelsað fyrr en á vormánuðum 1945 er Þjóðverjar létu undan síga gegn ofurefli bandamanna bæði í vestri og austri. Í [[Asía|Asíu]] hertóku [[Japan]]ir hollensku nýlendurnar í Austur-Indíum. Þegar Japanir gáfust upp í [[ágúst]] 1945, markaði það endalok heimstyrjaldarinnar. Hins vegar tók sjálfstæðisstríð eyjanna gegn Hollendingum við. Það endaði með því að Hollensku Austur-Indíur lýstu yfir sjálfstæði 1949 og kölluðu sig [[Indónesía]]. Þar með átti Holland eingöngu nokkrar nýlendur eftir í Vesturheimi. Eftir stríð gerðu Hollendingar tilkall til nokkurra þýskra jaðarsvæða við hollensku landamærin. Þannig var bærinn Elten innlimaður og sömuleiðis héraðið Selfkant [[1949]]. Báðum svæðunum var skilað síðar. === Nútíma Holland === [[Mynd:Oosterscheldekering lucht 2.JPG|thumb|Sjávarvarnargarður við Oosterschelde]] Margir töldu að tap Hollensku Austur-Indía hefðu efnahagslegt bakslag í för með sér. En hið gagnstæða átti sér stað. Á tiltölulegum skömmum tíma varð Holland að mjög iðnvæddu ríki. Velgengnin í landbúnaði og hátækniiðnaði var gríðarleg. [[1952]] var Holland stofnland í [[Kola- og stálbandalag Evrópu|kola- og stálbandalaginu]] (fyrirrennari EB). Mjög snemma urðu íbúar jaðarsvæða Hollands og Þýskalands að takast á við ágang sjávar. Stormflóð riðu yfir landið og brutu af því. Þúsundir manna létust og urðu heimilislausir. Síðasta stóra stormflóð í Hollandi átti sér stað [[1953]] og biðu tæplega tvö þúsund íbúar Sjálands og Suður-Hollands bana. Í kjölfarið var verkefninu ''Deltaplan'' hrundið af stað. Reistir voru gríðarmiklir varnargarðar í óshólmum Rín og Maas. Einnig var mynni Ijsselmeer girt af með einum lengsta sjávarvarnargarði heims. Þetta þýddi að stór hluti landsins var neðan sjávarmáls á flóði. Varnargarðarnir eru flestir með lokur, þannig að á fjöru geta árnar flætt óhindrað út í sjó í nokkra klukkutíma. Sömuleiðis var net vatnaleiða skipulagt fyrir skipaleiðir. Verkefni þessu lauk ekki fyrr en [[1997]] og kostaði þá sex milljarðar gyllini þá. Við þornun Ijsselmeer [[1986]] varð til nýtt fylki, [[Flevoland]], en það mun vera einstakt í heiminum að vinna land úr sjónum fyrir heilt fylki. [[1973]] lýsti Súrínam yfir sjálfstæði. Eftir þetta eru einu eyjarnar sem enn tilheyra Hollandi Arúba og Hollensku Antilleyjar, það er eyjarnar Curacao, Sint Maarten, Bonaire, Sint Eustatius og Saba. == Landfræði == [[Mynd:The_Netherlands_compared_to_sealevel.png|thumb|right|Þannig liti Holland út í dag án sjávarvarnargarða]] Holland liggur syðst við Norðursjó í [[Evrópa|Vestur-Evrópu]], gegnt [[Bretland]]i. Það á landamæri að [[Þýskaland]]i í austri og [[Belgía|Belgíu]] í suðri. Holland er ákaflega flatt land og býr við það að þrjú stórfljót eiga óshólma sína innan landsins: [[Rín (fljót)|Rín]], [[Maas]] og [[Schelde]]. Fyrir vikið hefur vesturhluti strandlengju landsins mótast af ám og óshólmum. Auk þess hafa stormflóð brotið niður landið við vestur- og norðvesturströndina og hefur það mótað mannlíf í gegnum aldirnar. Á [[20. öldin|20. öld]] hófst gríðarstórt verkefni landsins (Deltaplan) við að temja vatnið, bæði sjóinn og árnar, með víðáttumiklum varnargörðum, skurðum og dælukerfi. Fyrir vikið er stór hluti landsins neðan sjávarmáls. Íbúar eru 16,5 milljónir. Til Hollands teljast einnig [[Vesturfrísnesku eyjarnar]] undan norðurströndinni, sem og nokkrar gamlar nýlendur í Vesturheimi ([[Hollensku Antillaeyjar]] og [[Arúba]]). === Borgir === Amsterdam, Rotterdam og Haag eru langstærstu borgir landsins. Eftir það er stór hópur meðalstórra borga. Stærstu borgir Hollands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúafjöldi !! Hérað |- | 1 || [[Amsterdam]] || 780 þúsund || Norður-Holland |- | 2 || [[Rotterdam]] || 610 þúsund || Suður-Holland |- | 3 || [[Haag]] (''Den Haag'', ''’s-Gravenhage'') || 494 þúsund || Suður-Holland |- | 4 || [[Utrecht]] || 311 þúsund || Utrecht |- | 5 || [[Eindhoven]] || 215 þúsund || Norður-Brabant |- | 6 || [[Tilburg]] || 206 þúsund || Norður-Brabant |- | 7 || [[Groningen]] || 190 þúsund || Groningen |- | 8 || [[Almere]] || 190 þúsund || Flevoland |- | 9 || [[Breda]] || 174 þúsund || Norður-Brabant |- | 10 || [[Nijmegen]] || 164 þúsund || Gelderland |- | 11 || [[Enschede]] || 157 þúsund || Overijssel |- | 12 || [[Apeldoorn]] || 156 þúsund || Gelderland |- | 13 || [[Haarlem]] || 147 þúsund || Norður-Holland |- | 14 || [[Arnhem]] (''Arnheim'') || 141 þúsund || Gelderland |- | 15 || [[Zaanstad]] || 140 þúsund || Norður-Holland |- | 16 || [[Amersfoort]] || 135 þúsund || Utrecht |- | 17 || [[Hertogenbosch]] ('s-Hertogenbosch) || 134 þúsund || Norður-Brabant |- | 18 || [[Haarlemmermeer]] || 132 þúsund || Norður-Holland |- | 19 || [[Maastricht]] || 122 þúsund || Limburg |- | 20 || [[Dordrecht]] || 119 þúsund || Suður-Holland |} === Ár og fljót === Rínarfljót er mest áberandi fljótið í Hollandi. En strax eftir að það kemur yfir landamærin til Hollands, klofnar það í tvær stórar kvíslar, Lek og Waal. Lek klofnar svo aftur tvisvar. Fyrri aðgreiningin heitir Ijssel en hin seinni Oude Rijn. Kvísl frá báðum ánum Lek og Waal sameinast svo aftur rétt áður en að Norðursjó kemur og gerir vatnakerfið svolítið flókið. Sökum þess að óshólmar þessara áa eru neðan sjávarmáli, geta þær ekki runnið til sjávar nema í nokkra klukkutíma á dag þegar fjarar út. Gríðarstórir varnargarðar halda vatninu lokuðu inni í landi meðan flæðir að. Stærstu ár Hollands. Lengd þeirra miðast við innanlands. {| class="wikitable" |- ! Röð !! Fljót !! Lengd innanlands !! Rennur í |- | 1 || [[Maas]] || 250 km || Waal |- | 2 || Lek (Rín norður) || 130 km || Norðursjó |- | 3 || Ijssel || 125 km || Ketelmeer |- | 4 || Waal (Rín suður) || 100 km || Norðursjó |- | 5 || Vecht || 60 km || Zwarte Meer |- | 6 || Oude Rijn (Gamla Rín) || 52 || Norðursjó |} === Vötn og lón === Óvenjulegt við vötn í Hollandi er að flest stærstu vötnin eru manngerð, þ.e. þau voru áður fyrr hluti af sjónum en síðan lokuð af. Önnur mynduðust vegna varnargarða. Af þeim sökum er erfitt að henda reiður á stærð vatna þar í landi. Ijsselmeer er hins vegar langstærsta vatn Hollands með ca. 1.100 km² og er að flatarmáli stærra en öll önnur vötn Hollands til samans. Það er norðarlega í landinu og sker landið nærri því í tvennt. [[Ijsselmeer]] var áður fyrr fjörður og hét þá Zuidersee (''Suðursjór''). En [[1932]] var byrjað á að reisa varnargarð og hraðbraut við fjarðarmynnið og loka því af. Síðan þá er vatnsborð Ijsselmeer fyrir neðan sjávarmál og þarf að pumpa vatninu upp og út í sjó. Suðurhluti vatnsins hefur verið þurrkaður og þar hefur myndast heilt fylki, Flevoland. Helstu borgir við vatnið eru Amsterdam, [[Hoorn]], [[Volendam]], [[Enkhuizen]], [[Lelystad]] og De Lemmer. Ijsselmeer er nefnt eftir ánni Ijssel sem rennur óbeint í það. Orðið –meer á hollensku merkir ekki ''sjór'', heldur ''vatn''. Önnur stór vötn í Hollandi eru Oosterschelde, Grevelingen og Haringvliet. Þau voru öll hluti af sjónum áður fyrr. === Eyjaklasar og eyjar === [[Mynd:WaddeneilandenNL.png|thumb|Kort af Vesturfrísnesku eyjunum. Litlu tölusettu eyjarnar eru óbyggðar smáeyjar]] Í Hollandi er einn eyjaklasi, [[Vesturfrísnesku eyjarnar]]. Þær eru í Vaðhafinu fyrir norðan meginlandið og eru framhald af [[Austurfrísnesku eyjarnar|Austurfrísnesku eyjunum]] sem tilheyra Þýskalandi. Stærst Vesturfrísnesku eyjanna er Texel. Hún var í upphafi tvær eyjar, en uxu saman [[1835]] eftir miklar þurrkunarframkvæmdir og gróðursetningu [[melgresi]]s. Allar eru eyjarnar miklir bað- og ferðamannastaðir. Sumar þeirra eru friðaðar vegna fuglavarps og selaláturs. En stærsta eyja Hollands er Flevoland, sem varð til er suðurhluti Ijsselmeer var þurrkaður [[1986]]. Áður fyrr voru margar stórar eyjar í óshólmum Rín, Maas og Schelde, en eftir að Deltaplan var hleypt af stokkunum [[1953]] voru varnargarðar lagðir á hinum ýmsum stöðum milli eyjanna, þannig að þær teljast ekki eyjar lengur. Stærstu eyjar Hollands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Eyja !! Stærð í km² !! Íbúafjöldi !! Staðsetning !! Höfuðstaður |- | 1 || [[Flevoland]] || ca. 950 || || Ijsselmeer || Lelystad |- | 2 || [[Texel]] || 169 || 13.700 || Vesturfrísnesk eyja || Den Burg |- | 3 || [[Terschelling]] || 88 || 7.400 || Vesturfrísnesk eyja || West-Terschelling |- | 4 || [[Ameland]] || 60 || 3.500 || Vesturfrísnesk eyja || Nes |- | 5 || [[Vlieland]] || 40 || 1.100 || Vesturfrísnesk eyja || |- | 6 || [[Schiermonnikoog]] || 39 || 990 || Vesturfrísnesk eyja || |} === Nýlendur === [[Mynd:Willemstad harbor.jpg|thumb|Willemstadt á Curacao er höfuðstaður Hollensku Antillaeyja]] Síðan [[1598]] hafa Hollendingar ávallt átt nýlendur. Fyrsta nýlendan var eyjan [[Máritíus]] í [[Indlandshaf]]i en hún var yfirgefin [[1710]]. Aðrar þekktar nýlendur í Asíu voru Hollensku Austur-Indíur (hlutu sjálfstæði 1949), Agra á Indlandi, [[Sri Lanka|Ceylon]] (var hertekin af Bretum [[1796]]) og nokkrar fleiri. Í Afríku áttu Hollendingar meðal annars eyjuna [[Saó Tóme og Prinsípe|Sao Tomé]], Grænhöfða í [[Senegal]] og Höfðaland í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]. Í Ameríku áttu Hollendingar ýmsar eyjar, aðallega þó í [[Antillaeyjar|Antillaeyjum]], og Hollenska Guyana. Hið síðastnefnda hlaut sjálfstæði [[1973]] undir nafninu [[Súrínam]]. Í dag eru aðeins nokkrar eyjar í Antillaeyjum eftir í eigu Hollands. * St. Maarten (síðan 1620) * Saba (síðan 1620) * Bonaire (síðan 1633) * Curacao (síðan 1634) * St. Eustatius (síðan 1636) * [[Arúba]] (síðan 1636) == Stjórnmál == === Þjóðfáni og skjaldarmerki === Fáni Hollands er þrjár láréttar rendur: Rauð, hvít og blá. Þessi þrílita fáni notaði prinsinn Vilhjálmur frá Óraníu-Nassau í fyrsta sinn [[1579]] í bardaga gegn Spánverjum í frelsisstríði landsins. Upphaflega var ekki rautt, heldur appelsínugult í fánanum sem tákn Óraníuættarinnar, en skipt var á litum [[1630]]. Fáninn kallast prinsenvlag (''prinsaflaggið'') og var formlega samþykktur af Vilhelmínu drottningu [[1937]]. [[Skjaldarmerki]] Hollands er gullið ljón á bláum fleti. Tvö önnur gullin ljón eru sitthvoru megin við og efst er gullkóróna. Neðst er borði með áletruninni: Je Maintiendrai, sem merkir ''ég mun vara''. Yfir þessu öllu er sveipaður konunglegur möttull og enn ein kórónan efst. Skjaldarmerkið var innleitt [[1815]] við stofnun konungsríkis Hollands og er samsett af merkjum Hollands og valdaættarinnar Óraníu-Nassau. === Stjórn === [[Mynd:220107Rob Jetten16 (cropped).jpg|thumb|right|[[Rob Jetten]] hefur verið forsætisráðherra Hollands síðan 2026.]] Í Hollandi er þingbundin konungsstjórn. Konungur/drottning landsins velur forsætisráðherran og aðra ráðherra í samráði við forystu stjórnmálaflokkanna. Venjulega er sá maður valinn sem er formaður stærsta stjórnmálaflokksins eftir almennar þingkosningar. Þingið samanstendur af tveimur deildum. Í efri deild eru fulltrúar fylkja, en í neðri deild eru frambjóðendur kosnir beint í almennum kosningum. Þingkosningar voru síðast haldnar árið 2025. Eftir þær var [[Rob Jetten]] valinn sem forsætisráðherra samsteypustjórnar. Síðustu forsætisráðherrar (eftir stríð). {| class="wikitable" |- ! Röð !! Forsætisráðherra !! Frá !! Til !! Ath. |- | 1 || [[Wim Schermerhorn]] || 1945 || 1946 || |- | 2 || [[Louis Beel]] || 1946 || 1948 || |- | 3 || [[Willem Drees]] || 1948 || 1958 || |- | || [[Louis Beel]] || 1958 || 1959 || Í annað sinn |- | 4 || [[Jan de Quai]] || 1959 || 1963 || |- | 5 || [[Victor Marijnen]] || 1963 || 1965 || Varð síðar borgarstjóri í Haag |- | 6 || [[Jo Cals]] || 1965 || 1966 || |- | 7 || [[Jelle Zijlstra]] || 1966 || 1967 || Kláraði kjörtímabil forvera síns |- | 8 || [[Piet de Jong]] || 1967 || 1971 || |- | 9 || [[Barend Biesheuvel]] || 1971 || 1973 || |- | 10 || [[Joop den Uyl]] || 1973 || 1977 || |- | 11 || [[Dries van Agt]] || 1977 || 1982 || |- | 12 || [[Ruud Lubbers]] || 1982 || 1994 || |- | 13 || [[Wim Kok]] || 1994 || 2002 || Sagði af sér mánuð fyrir kosningar |- | 14 || [[Jan Peter Balkenende]] || 2002 || 2010 || |- | 15 || [[Mark Rutte]] || 2010 || 2024 || Hefur setið lengst allra |- | 16 || [[Dick Schoof]] || 2024|| 2026 || |- | 17 || [[Rob Jetten]] || 2026|| || Yngsti forsætisráðherra í sögu Hollands |} [[Mynd:Zijne Majesteit Koning Willem-Alexander met koningsmantel april 2013.jpeg|thumb|right|Vilhjálmur Alexander hefur verið konungur Hollands frá árinu 2013.]] Konungar/drottningar Hollands frá stofnun konungsríkisins. Allir nema Emma eru af Óraníu-Nassau ættinni sem á uppruna sinn í Þýskalandi. {| class="wikitable" |- ! Röð !! Þjóðhöfðingi !! Frá !! Til !! Ath. |- | 1 || [[Vilhjálmur 1. Hollandskonungur|Vilhjálmur I]] || [[1815]] || [[1840]] || Sagði af sér sökum aldurs |- | 2 || [[Vilhjálmur 2. Hollandskonungur|Vilhjálmur II]] || [[1840]] || [[1849]] || Dó í embætti |- | 3 || [[Vilhjálmur 3. Hollandskonungur|Vilhjálmur III]] || [[1849]] || [[1890]] || Dó í embætti |- | 4 || Emma || 1890 || 1898 || Sat fyrir ómynduga dóttur sína |- | 5 || [[Vilhelmína Hollandsdrottning|Vilhelmína]] || [[1890]] || [[1948]] || Sagði af sér sökum aldurs |- | 6 || [[Júlíana Hollandsdrottning|Júlíana]] || [[1948]] || [[1980]] || Sagði af sér sökum aldurs |- | 7 || [[Beatrix Hollandsdrottning|Beatrix]] || [[1980]] || [[2013]] || Sagði af sér sökum aldurs |- | 8 || [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálmur Alexander]] || [[2013]] || || |} === Her === Samkvæmt stjórnarskránni fer ríkistjórn landsins með yfirstjórn hersins. Hann skiptist í fjórar deildir: Landher, sjóher, flugher og þjóðarlögreglan. Allt í allt starfa um 44 þús manns sem hermenn í öllum þessum deildum. Í Hollandi var herskylda allt til [[1996]], en síðan þá hefur hernum verið breytt í atvinnuher. Verkefni hersins eru að verja móðurlandið og Hollensku Antilleyjar fyrir hugsanlegri árás óvina. Í samvinnu við [[NATÓ]] og [[Sameinuðu þjóðirnar]] starfar herinn einnig að alþjóðlegum verkefnum, og aðstoðar gjarnan við hamfarir. Útgjöld vegna hernaðar nema 1,4% af heildartekjum landsins. === Höfuðborg === [[Mynd:Den Haag Binnenhof.jpg|thumb|[[Binnenhof]] í Hag er aðsetur hollenska þingsins]] Höfuðborg Hollands er Amsterdam, þrátt fyrir að ríkistjórnin sitji ekki þar, en samkvæmt stjórnarskrá landsins er Amsterdam höfuðborgin.<ref>{{Vísindavefurinn|2395|Hver er höfuðborg Hollands?}}</ref> Þar er aðsetur þjóðhöfðingjans og hefur verið síðan Hollandi var breytt í konungsríki [[1815]]. Ríkisstjórnin situr í borginni Haag, sem er höfuðborg fylkisins Suður-Hollands. Þar er einnig [[Alþjóðadómstóllinn]] með aðsetur. === Fylki === Hollandi er skipt niður í tólf fylki (''provincie''). Það yngsta, Flevoland, var stofnað 1986 er suðurhluti [[IJsselmeer]] var þurrkaður upp og numinn. Fylki Hollands eftir stærð: {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable" width="500px" |- ! Röð !! Hérað !! Stærð í km² !! Íbúafjöldi !! Höfuðborg |- | 1 || [[Drenthe]] || 2.652 || 490 þúsund || [[Assen]] |- | 2 || [[Flevoland]] || 1.426 || 356 þúsund || [[Lelystad]] |- | 3 || [[Frísland]] <br/ > (''Friesland'') || 3.361 || 646 þúsund || [[Leeuwarden]] |- | 4 || [[Gelderland]] || 4.495 || 2 milljónir || [[Arnhem]] |- | 5 || [[Groningen (fylki)|Groningen]] || 2.344 || 577 þúsund || [[Groningen]] |- | 6 || [[Limburg (Holland)|Limburg]] || 2.167 || 1,1 milljón || [[Maastricht]] |- | 7 || [[Norður-Brabant]] <br/ > (''Noord-Brabant'') || 4.938 || 2,4 milljónir || [[Hertogenbosch]] |- | 8 || [[Norður-Holland]] <br/ > (''Noord-Holland'') || 2.660 || 2,6 milljónir || [[Haarlem]] |- | 9 || [[Overijssel]] || 3.337 || 1,1 milljón || [[Zwolle]] |- | 10 || [[Sjáland (Holland)|Sjáland]] <br/ > (''Zeeland'') || 1.792 || 381 þúsund || [[Middelburg]] |- | 11 || [[Suður-Holland]] <br/ > (''Zuid-Holland'') || 2.860 || 3,5 milljónir || [[Haag]] |- | 12 || [[Utrecht (fylki)|Utrecht]] || 1.356 || 1,2 milljónir || [[Utrecht]] |} {{col-2}} {{location map+ |Holland |float=left |width=300|caption=Fylki í Hollandi|places= {{location map~ |Holland |lat=52.9166666666667 |long=6.58333333333333 |label=<small>[[Drenthe]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=52.5 |long=5.58333333333333 |label= [[Flevoland]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=53.1666666666667 |long=5.66944444444444 |label= [[Frísland]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=52.0833333333333 |long=5.91666666666667 |label= [[Gelderland]] |position=right}} {{location map~ |Holland |lat=53.25 |long=6.75 |label= [[Groningen (fylki)|Groningen]] |position=top}} {{location map~ |Holland |lat=51.25 |long=5.91666666666667 |label= [[Limburg (Holland)|Limburg]] |position=right}} {{location map~ |Holland |lat=51.5833333333333 |long=5.08333333333333 |label= [[Norður-Brabant]] |position=right}} {{location map~ |Holland |lat=52.6666666666667 |long=4.83333333333333 |label= [[Norður-Holland]] |position=left}} {{location map~ |Holland |lat=52.5 |long=6.5 |label= [[Overijssel]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=52.0833333333333 |long=5.16666666666667 |label= [[Utrecht (fylki)|Utrecht]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=51.5 |long=3.83333333333333 |label= [[Sjáland (Holland)|Sjáland]]|position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=52 |long=4.5 |label= [[Suður-Holland]]</small>|position=left}}}} {{col-end}} == Efnahagslíf == === Gjaldmiðill === Gjaldmiðill Hollands er [[evra]]n en hún var tekin upp þar í landi [[2002]]. Áður notuðu Hollendingar gyllini (''Gulden''). Gyllinið var notað sem mynt í ýmsum löndum í Evrópu. Hollendingar byrjuðu að nota gyllini að einhverju leyti allt frá [[1378]] þegar Vilhjálmur V greifi af Hollandi og Sjálandi (''Zeeland'') lét þrykkja fyrstu slíku myntina. Opinberlega var gyllinið tekið í notkun [[1601]]. Árið [[1999]] var evran fyrst notuð í uppgjöri fyrirtækja, en [[1. janúar]] [[2002]] tók hún við sem gjaldmiðill landsins. == Íbúar == Íbúar Hollands eru tæplega 17 milljónir talsins og búa flestir í stórborgunum í vesturhluta landsins. Holland er meðal þéttbýlustu landa heims, en þar búa að jafnaði 397 íbúar á km. Rétt tæp 20% landsmanna eru af erlendum uppruna, flestir frá [[Indónesía|Indónesíu]], eða tæp 390 þús manns en rétt á eftir koma Þjóðverjar (380 þús manns). === Tungumál === [[Mynd:Nederlandgodsdienst1849-de.PNG|thumb|Kort af útbreiðslu trúfélaga. Grænt er þar sem kaþólikkar eru í meirihluta, rautt þar sem kalvínistar eru í meirihluta.]] Í Hollandi eru töluð tvö viðurkennd tungumál: [[hollenska]] og [[frísneska]]. Hollenska er vesturgermanskt tungumál og náskylt þýsku. Nokkur munur er á málinu eftir landsvæðum, en það er einnig talað sums staðar í Belgíu auk núverandi og fyrrverandi nýlenda Hollendinga en einnig er tungumálið [[afríkanska]] (''afrikaans''), sem talað er í sunnanverði Afríku upprunnið úr hollensku. Frísneska er nær eingöngu töluð í héraðinu Fríslandi og á Frísnesku eyjunum undan norðurströndinni. Málið er náskylt þýsku og [[Danska|dönsku]] og er einnig talað í strandhéruðum Þýskalands við Norðursjó. Þeir íbúar Hollands sem tala frísnesku, tala einnig hollensku. === Trú === Trú manna í Hollandi er ákaflega misjöfn, meira en gengur og gerist í Vestur-Evrópu. 55.1% landsmanna kenna sig ekki við nein trúarbrögð, hvorki kristin né önnur en það er eitt stærsta hlutfall á [[vesturlönd]]um. 23,7% eru [[Kaþólska kirkjan|kaþólskir]] og 10.2% mótmælendur (flestir eru [[Kalvínismi|Kalvínstrúar]]), og 5.8% múslimar. Flestir kaþólikkar búa í suðurhluta landsins (Limburg og Brabant). == Menning == === Vísindi og listir === [[Mynd:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|thumb|left|Málverkið Næturvaktin eftir Rembrandt (1642)]] Á gullaldarárum Hollands komu fram margir frægir lista- og vísindamenn. Meðal þekktustu málara er án efa [[Rembrandt]], en verk hans þykja dýrgripir í dag. Af öðrum þekktum málurum má nefna [[Hieronymus Bosch]], [[Jan Vermeer]], [[Frans Hals]], [[Jan Steen]] og [[Vincent van Gogh]]. Skáldskapur hefur staðið svolítið í skugga myndlistarinnar. Þó eru [[Joost van den Vondel]], [[Pieter Cornelszoon Hooft]], [[Harry Mulisch]] og [[Gerard Reve]] þekkt nöfn þar í landi. Meðal þekkstustu vísindamanna Hollendinga má nefna [[Erasmus frá Rotterdam]], húmanisti, heimspekingur og guðfræðingur, [[Christiaan Huygens]], stærðfræðingur og eðlisfræðingur, og [[Antoni van Leeuwenhoek]], sem smíðaði fyrstu [[smásjá]]na. === Íþróttir === [[Mynd:Speed skating in the Netherlands.jpg|thumb|Skautahlaup hefur verið ein vinsælasta íþrótt Hollendinga]] Hollendingar hafa á afburða íþróttamönnum og konum að skipa. Þjóðaríþrótt Hollendinga áður fyrr var skautahlaup, en það er enn ein vinsælasta íþrótt almennings. Fólk notaði frosin síki til að fara á skauta. Hollensk [[knattspyrna]] er á heimsklassa. Karlalandsliðið hefur þrisvar leikið til úrslita á HM, en ávallt tapað, síðast fyrir Spáni [[2010]]. Meðal þekktustu knattpyrnumanna má nefna [[Johan Cruijff]] og [[Marco van Basten]]. Hollenskir þjálfarar eru eftirsóttir víða um heim. Holland og Belgía héldu í sameiningu EM í knattspyrnu árið 2000. [[1928]] voru sumarólympíuleikarnir haldnir í Amsterdam. Amsterdam og Rotterdam eru að sækja um að fá að halda þá að nýju fyrir árið [[2028]]. [[Ólympíuleikar þroskaheftra]] voru haldnir í Arnhem [[1980]]. === Matargerð === [[Mynd:Kaasmarkt2 close.jpg|thumb|Ostasala í borginni Gouda]] Hollensk matargerð er ekki eins þekkt og í ýmsum öðrum evrópskum löndum. Þó er Holland þekkt ostaland. Helstu ostar þar eru Edammer (frá borginni Edam), Goudse kaas (frá Gouda), Leerdammer (frá Leerdam), Delft (frá Delft) og ýmsa fleiri. Ostamarkaðurinn í Gouda er heimsfrægur, en þar eru ostauppboð haldin undir berum himni. === Helgidagar === Ólíkt því sem gerist í öðrum löndum er enginn eiginlegur þjóðhátíðardagur í Hollandi. Í stað þess er haldið upp á konungsdaginn. Ekki er 1. maí heldur haldinn hátíðlegur þar í landi. Stríðslokahátíðin eftir heimstyrjöldina síðari er haldinn 5. maí, ekki 8. maí eins og í nokkrum öðrum evrópskum löndum, því Þjóðverjar og Hollendingar sömdu um frið þremur dögum fyrir hin eiginlegu stríðslok. Opinberir helgidagar í Hollandi: {| class="wikitable" |- ! Dags. !! Helgidagur !! Ath. |- | [[1. janúar]] || Nýársdagur || |- | Breytilegt að vori || [[Föstudagurinn langi]] || Eingöngu fyrir suma |- | Breytilegt að vori || [[Páskar]] || Sunnudagur og mánudagur |- | [[27. apríl]] || Konungsdagur || Fæðingardagur [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálms Alexanders]] konungs |- | [[4. maí]] || Minnisdagur || Minningardagur fyrir látna í stríðinu (ekki frídagur) |- | [[5. maí]] || Frelsisdagur || Minnisdagur fyrir endalok heimstyrjaldarinnar síðari |- | Breytilegt || [[Hvítasunna]] || Sunnudagur og mánudagur |- | [[5. desember]] || Nikulásarkvöld || Gjafadagur fyrir börn (ekki frídagur) |- | [[25. desember|25.]] og [[26. desember]] || [[Jól]] || |- | [[31. desember]] || Gamlársdagur || (ekki frídagur) |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=nl|titill=Nederland|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2011}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Niederlande|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2011}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{Fylki Hollands}} {{hnit|52|20|00|N|05|30|00|E|display=title|region:NL}} [[Flokkur:Holland| ]] 2x8cr2inasdevi7qv6zrwb369dutcd8 1961349 1961348 2026-04-27T14:48:34Z Fyxi 84003 1961349 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Holland | nafn_á_frummáli = Nederland | nafn_í_eignarfalli = Hollands | fáni = Flag of the Netherlands.svg | skjaldarmerki = State_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg | kjörorð = Je maintiendrai | kjörorð_tungumál = franska | kjörorð_þýðing = Ég mun standa fast | staðsetningarkort = EU-Netherlands.svg | tungumál = [[hollenska]] | höfuðborg = [[Amsterdam]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Hollenska konungdæmið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálmur Alexander]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Hollands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Rob Jetten]] | stærðarsæti = 134 | flatarmál = 41.543 | hlutfall_vatns = 18,41 | mannfjöldasæti = 67 | fólksfjöldi = 17.896.000 | mannfjöldaár = 2023 | íbúar_á_ferkílómetra = 423 | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá Spáni | atburður1 = Yfirlýst | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning1 = 26. júlí 1581 | dagsetning2 = 30. janúar 1648 | gjaldmiðill = [[Evra]] (€) | VLF = 1.055 | VLF_á_mann = 60.461 | VLF_ár = 2021 | VLF_sæti = 27 | VLF_á_mann_sæti = 11 | VÞL = {{hækkun}} 0.944 | VÞL_sæti = 8 | VÞL_ár = 2019 | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Het Wilhelmus]] | tld = nl | símakóði = 31 }} '''Holland''' ([[hollenska]]: ''Nederland'') er land sem er að mestum hluta í Vestur-Evrópu en líka að hluta til í [[Karíbahaf|Karíbahafi]]. Það er hluti af [[Konungsríkið Holland|Konungsríkinu Hollandi]]. Holland er 41.548 [[km²]] að stærð og er stór hluti landsins neðan sjávarmáls. Landið var efnahagslegt stórveldi frá [[16. öldin|16. öld]] til [[18. öldin|18. aldar]]. Holland er í [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Höfuðborgin er [[Amsterdam]], þó svo að stjórnsýsla landsins sé í [[Haag]]. == Heiti == Holland hét upphaflega Holtland (eða Holtlant), sem merkir ''skógarland''.<ref>{{Vísindavefurinn|4653|Hvað merkir holið í Hollandi?}}</ref> Mun téið hafa dottið burt á 9. öld. Þó er Holland eingöngu eitt (reyndar tvö) af tólf héruðum landsins. Upphaflega kallaðist landið allt, ásamt Belgíu, Niðurlönd (''Nederlanden'') í fleirtölu. Heitið er til komið sökum þess að þeim var stjórnað af hertoganum frá Búrgund og hann kallaði löndin neðri löndin, í þeirri merkingu að þau lægju neðar með stórfljótunum. Þegar sjálfstæði Hollands var viðurkennt [[1648]] hét það Nederlanden (''Niederlande'' á [[Þýska|þýsku]], ''Netherlands'' á [[enska|ensku]], ''Les Pays Bas'' á [[Franska|frönsku]]). En sökum þess að héraðið Holland er aðalhérað landsins og tók sig mest fram í sjálfstæðisstríðinu við Spánverja, fóru menn að nota orðið Holland um landið allt. Á íslensku hefur orðið Niðurlönd aldrei verið mikið notað, en hafa ber í huga að landið heitir opinberlega Nederlanden á hollensku og að kalla landið Holland er því ekki ólíkt því að tala um allt Bretland sem [[England]]. == Saga == === Upphaf === Niðurlönd voru hluti af frankaríkinu mikla sem [[Karlamagnús]] setti saman. Eftir fráfall hans skiptist ríkið í þrennt [[843]] og lentu Niðurlönd í miðríkinu, Lóþaringíu. Þegar því var hins vegar skipt milli franska ríkisins og [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]] [[855]], lentu þau í þýska ríkinu. Þar var hins vegar engin ríkisheild, heldur stjórnuðu greifar og furstar löndunum. Niðurlöndum var stjórnað af greifanum frá héraðinu Hollandi, hertoganum frá Geldern og hertoganum frá Brabant. Auk þess af biskupnum frá [[Utrecht]]. Það var hertoginn frá Búrgúnd sem sameinaði löndin. Búrgúnd var staðsett við Rínarfljót ofanvert og því var byrjað að tala um héruðin sem ''löndin neðan fljóta'' (Niðurlönd). Eftir að Karl hinn hugrakki, hertogi Búrgúnd, lést í orrustunni við [[Nancy]] [[1477]], erfði María dóttir hans öll Niðurlönd. Hún missti móðurlandið (Búrgúnd) til [[Frakkland]]s, en hélt Niðurlöndin eftir. Eiginmaður hennar var Maximilian frá Habsborg og stjórnuðu þau Niðurlöndum frá [[Brussel]]. === Habsborg === [[Mynd:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|[[Vilhjálmur þögli|Vilhjálmur hertogi af Óraníu-Nassau]] var leiðtogi uppreisnarmanna]] Með andláti Maríu og Maximilians erfði Habsborg Niðurlöndin. Árið [[1506]] erfði [[Karl 5. keisari|Karl V]] Niðurlönd en hann var þá aðeins 6 ára gamall. Karl var barnabarn Maríu og Maximilians. Árið [[1519]] var Karl kjörinn sem keisari þýska ríkisins og sem aðalerfingi Habsborgara ríkti hann yfir þýska ríkinu, [[Austurríki]], [[Spánn|Spán]] og Niðurlönd. Á hans tíma hófust [[siðaskiptin]], bæði með [[Lúther]] í þýska ríkinu og með [[Kalvín]] og [[Ulrich Zwingli|Zwingli]] í Sviss. [[Kalvínismi]]nn breyddist hratt út og áður en varði var stór hluti Niðurlanda heltekinn af honum, sérstaklega í norðurhéruðunum. Karl V keisari gat lítið við ráðið á Niðurlöndum, því trúaróróinn í þýska ríkinu hélt honum uppteknum þar. Karl sjálfur var strangtrúaður kaþólikki. [[1556]] lét hann af völdum og deildi ríkinu með nokkrum erfingjum. Bróðir hans, [[Filippus 2. Spánarkonungur|Filippus]], fékk Spán og Niðurlönd. Filippus var einnig strangtrúaður kaþólikki og mislíkaði hvernig Niðurlöndin meðtóku siðaskiptin. Hann hóf því að ofsækja alla kalvínista og aðra sem ekki voru kaþólskrar trúar. Í kjölfarið gerðu norðurhéruðin uppreisn gegn Filippusi, sem sjálfur sat á Spáni. Landstjórinn í Brussel, Margrét frá Parma, réði ekki við ástandið, og því skipaði Filippus [[Hertoginn af Alba|hertogann af Alba]] sem landstjóra á Niðurlöndum árið [[1567]]. Alba stjórnaði þar með þvílíkri grimmd og offorsi að við lá algerri upplausn í löndunum. Til að mynda lét hann spænska hermenn sína ræna og rupla í [[Antwerpen]] í þrjá heila daga en borgin var kalvínísk á þessum tíma. Einnig lét hann safna sex þúsund af helstu uppreisnarmönnum Niðurlendinga til Brüssel og lét slátra þeim þar. Uppreisn Niðurlendinga varð að frelsisstríði. === 80 ára stríðið === Frelsisstríð Niðurlendinga stóð yfir með hléum í 80 ár. [[1573]] var Alba kallaður heim og Requesens tók við af honum sem landstjóri. Ekki fórst honum betur að stjórna landinu. Í fyrsti bauð hann íbúunum sáttarhönd, en krafðist síðan himinhárra skatta. Við það færðust Niðurlendingar í aukanna og söfnuðu liði. Fyrsta orrustan var háð [[1574]] við Middelburg í Sjálandi (''Zeeland''). Þar sigruðu Niðurlendingar og hröktu þeir Spánverja burt. Foringi uppreisnarmanna var [[Vilhjálmur þögli|Vilhjálmur af Óraníu]], en bróðir hans, Lúðvík af Nassau, féll í orrustunni. Ári síðar náðu uppreisnarmenn borgina [[Leiden]] á sitt vald, sem og héruðin Holland og Sjáland. Floti Hollendinga átti stóran þátt í þessum sigrum, því hann stöðvaði alla flutninga spænskra skipa. Eftirmaður Requesens varð Jóhann af Austurríki. Í tíð hans settust öll sautján héruð Niðurlanda að samningaborði við Jóhann, þar sem saminn var friður. Þetta var síðasta sameiginlega verk hinna 17 héraða. Friðurinn var úti [[1579]], enda mismunaði Jóhann íbúunum eftir trú þeirra. Hann hyglaði kaþólikkum, en hóf að ofsækja aðra á ný. Ástandið varð óþolandi og settust fulltrúar sjö héraða í norðri niður í [[Utrecht]] og gerðu með sér bandalag (Utrecht-bandalagið). Þetta voru héruðin Holland, Sjáland, Groningen, Utrecht, Frísland, Gelderland og Overijssel. Héruðin Brabant og Flandur voru með í bandaladinu. En [[1581]] sagði bandalagið (án Brabant og Flandur) sig úr lögum við spænska landstjórann í Brussel og lýstu yfir sjálfstæði. Leiðtogi þeirra var Vilhjálmur af Óraníu. Stríðið hófst á ný. Spánverjar hertóku Brabant og Flandur og settust um ýmsar borgir í suðurhluta Niðurlanda. Á næstu árum höfðu stríðsaðilar ýmist betur. [[1601]] féll Antwerpen á ný og [[1604]] féll [[Oostende]]. Samið var um vopnahlé [[1609]] en samfara [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]] brutust átök út á ný eftir tólf ár. Spánverjar náðu [[Breda]] eftir nokkurra ára umsátur, en á móti náðu Hollendingar [[Haag]] og [[Maastricht]]. Spánverjar liðu fyrir erfiða flutninga á vörum og hermönnum, því eftir ósigur flotans (Armada) gegn Englendingum [[1588]] var sjóveldi þeirra brotið. Hollendingar og Spánverjar sömdu um frið samfara friðarsamningunum í Vestfalíu eftir 30 ára stríðið. Í samningunum viðurkenndu Spánverjar sjálfstæði Hollands, það er að segja norðurhéraða Niðurlanda. Suðurhlutinn (seinna Belgía) var enn eign Spánar. === Gullaldarárin === [[Mynd:Hendrick Cornelisz. Vroom 001.jpg|thumb|Skip Austur-Indíafélagsins. Málverk eftir Hendrick Corneliszoon Vroom]] Meðan sjálfstæðisstríðið geysaði enn hófu Hollendingar að sigla um heimsins höf og stofna nýlendur víða í heimi. Fyrsta nýlenda Hollendinga var eyjan [[Máritíus]] í [[Indlandshaf]]i [[1598]]. Þar með hófst gullöld Hollendinga í siglingu og verslun. [[1602]] var hollenska Austur-Indíafélagið stofnað, en Hollendingar eignuðu sér nýlendur víða í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]], svo sem [[Indónesía|Indónesíu]], Síam ([[Tæland]]i) og [[Indland]]i. Helsta nýlendan var Batavía á eyjunni [[Java|Jövu]] (nú [[Jakarta]]). [[1620]] eignuðu Hollendingar sér fyrstu nýlenduna í Vesturheimi með St. Maarten. [[1624]] stofnuðu þeir landnám í Nýju Hollandi (''Nieuw Holland'') í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Höfuðstaðurinn hét Nýja Amsterdam á eyjunni [[Manhattan]]. Önnur þorp voru til dæmis Breukelen og Haarlem. Um miðja [[17. öldin|17. öld]] hófst hins vegar fyrsta verslunarstríðið við Englendinga. Þegar [[Oliver Cromwell]] varð einvaldur í Bretlandi, hófst aggressíf stefna Breta í nýlendum bæði í vestri og í austri. Í kjölfarið hófst annað verslunarstríð Hollands og Bretlands. Í því hertóku Bretar Nýju Amsterdam og hröktu alla Hollendinga þaðan. Nýja Amsterdam breyttist í enska nýlendu og kallaðist [[New York]]. Bæirnir Haarlem og Breukelen (Brooklyn) urðu sömuleiðis enskir. Fyrsta nýlenda Hollendinga í [[Afríka|Afríku]] var Grænhöfði í [[Senegal]] [[1617]]. En stærsta landnám Hollendinga var í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] en þar var nýlenda stofnuð [[1652]]. Hollendingar dreifðu sér víða um suðurhluta álfunnar en Bretar innlimuðu það í heimsveldi sitt í [[Seinna Búastríðið|seinna Búastríðinu]] [[1889]]-[[1902]]. Margar af þessum nýlendum glötuðu Hollendingar til Breta, aðrar voru yfirgefnar og enn aðrar hlutu sjálfstæði, svo sem Indónesía [[1949]] og [[Súrínam]] [[1975]]. Í dag eiga Hollendingar aðeins örfáar eyjar í Vesturheimi. Meðan gullöld Hollendinga stóð yfir var einnig mikill uppgangur í vísindum og menningu. Fyrsti háskóli Hollands var stofnaður í Leiden [[1575]]. Meðal þekktra hollenskra vísindamanna á þessum tímum má nefna [[Christiaan Huygens]] og [[Antoni van Leeuwenhoek]]. Meðal þekktra málara má nefna [[Rembrandt]], [[Jan Steen]] og [[Frans Hals]]. Gullaldarár Hollands hnigu til viðar síðla á [[17. öldin|17. öld]]. Kom þar til að þriðja verslunarstríð við Breta frá og með [[1672]] endaði í ósigri. Hollendingar kalla þetta ár Rampjaar (''hamfaraár''). Í stríðinu þrömmuðu herir frá Frakklandi og þýska ríkinu inn í Holland. Í kjölfarið misstu Hollendingar margar nýlendur og Bretar tóku við sem helsta siglingaþjóð heims. Síðasta nýja nýlenda Hollendinga var Petit Popo í [[Tógó]] árið [[1731]] (yfirtekin af Frökkum [[1760]]). Árið [[1689]] ráku Englendingar af sér konung sinn, [[Jakob II Englandskonungur|Jakob II]], og kölluðu eftir Vilhjálmi landstjóra í Hollandi en eiginkona hans var náin erfingi. Vilhjálmur sigldi undir eins til Englands og tók við völdum sem [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálmur III]]. Bretland og Holland voru því undir sama þjóðhöfðingja í skamman tíma. === Franski tíminn === [[Mynd:Willem I in kroningsmantel.jpg|thumb|Vilhjálmur I., fyrsti konungur Niðurlanda 1815.]] [[1780]] var Holland fyrsta landið til að viðurkenna sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Út frá því hófst fjórða stríðið við Englendinga sem aftur leiddi til borgarastríðs og efnahagshruns. Því var vart lokið er franskur byltingarher hertók Holland [[1795]] og stofnaði lýðveldi sem kallaðist Batavíska lýðveldið. Það var ekkert annað en leppríki Frakklands. Fjórum árum síðar bætti [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] [[Belgía|Belgíu]] og [[Lúxemborg]] við og breytti nýja ríkinu í konungsríki. Konungur þess var [[Lúðvík Bonaparte]], bróðir Napoleons. Ríki þetta varaði stutt, því Napoleon var mjög ósáttur hvernig bróðir sinn rak ríkið. Lúðvík Bonaparte bar nefnilega hagsmuni Niðurlendinga ofar hagsmunum Frakka. Því setti Napoleon bróður sinn af [[1810]] og innlimaði Niðurlönd inn í Frakkland. Þeim var eftirleiðis stjórnað frá [[París]]. Eftir hinn misheppnaða [[Rússland]]sleiðangur Napoleons [[1813]], voru Frakkar hraktir úr landi. Holland, Belgía og Lúxemborg stofnuðu stórt sameiginlegt ríki og lýstu yfir sjálfstæði. Þetta ríki hlaut viðurkenningu [[Vínarfundurinn|Vínarfundarins]] [[1815]] og gildir það ár sem stofnár ríkisins. Konungur þessa ríkis varð [[Vilhjálmur I (Holland)|Vilhjálmur I]] af ætt Óraníu-Nassau. Þrátt fyrir að Belgar væru loks sjálfstæðir og lausir undan yfirráðum erlendra ríkja, voru þeir óánægðir með nýja fyrirkomulagið. Ástæðan var einföld. Þeim fannst Hollendingar líta á sig sem annars flokks þegna. Belgar voru enn kaþólskir en Hollendingar höfðu gengið í gegnum siðaskipti og voru kalvínistar. Belgía var iðnvæddara land en Hollendingar notfærðu sér tækni þeirra og skatta. Að lokum töluðu margir Belgar frönsku, meðan aðalmálið í Hollandi var hollenska. [[1830]] gerðu Belgar byltingu og sögðu sig úr sambandi við Holland. Vilhjálmur sendi herlið til suðurs en neyddist til að draga það til baka er Frakkar sendu einnig herlið til landamæra Belgíu. Vilhjálmur viðurkenndi ekki nýja ríkið fyrr en [[1839]]. Það ár sagði Lúxemborg sig einnig úr sambandi við Holland. Því urðu til þrjú sjálfstæð ríki. Eitt mesta þrætueplið var héraðið Brabant. Suðurhlutinn var kaþólskur og frönskumælandi að mestu. Því var héraðinu skipt upp. Norður-Brabant varð að héraði Hollands en Suður-Brabant að héraði Belgíu. Limburg hélst í Hollandi. Flandur hélst hins vegar í Belgíu. === Holland fram að heimstyrjöldinni síðari === [[1848]] fengu Hollendingar fyrstu [[stjórnarskrá]]na sína. Þá var [[Vilhjálmur II (Holland)|Vilhjálmur II]] við völd. Ýmsar breytingar voru gerðar í landinu. Fyrst og fremst varð Holland að lýðveldi, það er að segja landinu var breytt í þingbundna konungsstjórn. Vilhjálmur II missti eiginlega öll völd. Hann var enda orðinn gamall og lést ári síðar. Sonur hans, [[Vilhjálmur III (Holland)|Vilhjálmur III]], skipti sér nánast ekkert af stjórnmálum. Með nýju stjórnarskránni var kaþólska kirkjan viðurkennd á ný í Hollandi, eftir að hafa verið þrætuepli frá miðri 16. öld. Kaþólskir biskupsstólar voru þar með endurreistir. Þó fóru engar kosningar fram. Með nýrri stjórnarskrá [[1884]] var eiginlegt kosningakerfi tekið upp, þótt það hafi verið frumstætt. Það var ekki fyrr en [[1917]] sem allir karlmenn landsins fengu almennan kosningarétt. Konur fengu kosningarétt [[1922]]. Þegar [[heimstyrjöldin fyrri]] braust út [[1914]] lýstu Hollendingar yfir hlutleysi. Þrátt fyrir það var herinn settur í viðbragðsstöðu. [[Prússland|Prússar]] hertóku Belgíu nánast í hendingskasti og orsakaði það mikinn straum flóttamanna yfir til Hollands. Við stríðslok [[1918]] afþakkaði síðasti keisari Þýskalands, [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur II]], völdum og fór í útlegð til Hollands. === Stríð og herseta === [[Mynd:Bundesarchiv Bild 141-1114, Rotterdam, Luftaufnahme von Bränden.jpg|thumb|Loftárásin á Rotterdam 14. maí 1940]] [[Mynd:AnneFrankHouseAmsterdamtheNetherlands edit1.jpg|thumb|left|Húsið sem [[Anna Frank]] og fjölskylda hennar földust stendur við Prinsengracht 263 í Amsterdam]] [[1939]] hófst [[heimstyrjöldin síðari]]. Hollendingar lýstu á ný yfir hlutleysi en lágu þó hernaðarlega á óheppilegum stað (milli Þýskalands, Frakklands og Bretlands). [[10. maí]] [[1940]] ruddu [[Nasismi|nasistar]] inn í Holland og hertóku landið á fjórum dögum. Síðasta daginn var aðeins barist í [[Rotterdam]]. [[14. maí]] létu nasistar því sprengjum rigna yfir borgina, sem eyðilagðist að stórum hluta. 800 manns biðu bana og 78 þúsund manns urðu heimilislausir. Eftir þennan atburð gafst hollenska stjórnin upp. Helstu ráðamenn flúðu til Englands, þar á meðal konungsfjölskyldan, þar sem útlagastjórn var mynduð. Strax í upphafi hófu Þjóðverjar að flytja [[Gyðingar|gyðinga]] úr landi og fangelsa andspyrnumenn. Fram til [[1945]] voru 160 þúsund hollenskir gyðingar fluttir úr landi, þar á meðal [[Anna Frank]] og fjölskylda hennar. Saga fjölskyldunnar varð heimskunn er dagbók Önnu fannst síðar og var gefin út. Þjóðverjar settu landið undir herstjórn, án aðkomu Hollendinga. [[5. september]] [[1944]] ruddist herlið bandamanna inn í Holland í því skyni að ná haldi á helstu brúm yfir stórfljótin. Hollendingar héldu að frelsun þeirra væri í vændum og kölluðu daginn Dolle Dinsdag (''hinn galni þriðjudagur''). Þjóðverjar náðu hins vegar tökum á ástandinu. Í refsingarskyni voru matarflutningar til íbúanna takmarkaðir og var veturinn 1944-45 því hungurveturinn mikli (''Hongerwinter'') þar í landi. Holland var ekki frelsað fyrr en á vormánuðum 1945 er Þjóðverjar létu undan síga gegn ofurefli bandamanna bæði í vestri og austri. Í [[Asía|Asíu]] hertóku [[Japan]]ir hollensku nýlendurnar í Austur-Indíum. Þegar Japanir gáfust upp í [[ágúst]] 1945, markaði það endalok heimstyrjaldarinnar. Hins vegar tók sjálfstæðisstríð eyjanna gegn Hollendingum við. Það endaði með því að Hollensku Austur-Indíur lýstu yfir sjálfstæði 1949 og kölluðu sig [[Indónesía]]. Þar með átti Holland eingöngu nokkrar nýlendur eftir í Vesturheimi. Eftir stríð gerðu Hollendingar tilkall til nokkurra þýskra jaðarsvæða við hollensku landamærin. Þannig var bærinn Elten innlimaður og sömuleiðis héraðið Selfkant [[1949]]. Báðum svæðunum var skilað síðar. === Nútíma Holland === [[Mynd:Oosterscheldekering lucht 2.JPG|thumb|Sjávarvarnargarður við Oosterschelde]] Margir töldu að tap Hollensku Austur-Indía hefðu efnahagslegt bakslag í för með sér. En hið gagnstæða átti sér stað. Á tiltölulegum skömmum tíma varð Holland að mjög iðnvæddu ríki. Velgengnin í landbúnaði og hátækniiðnaði var gríðarleg. [[1952]] var Holland stofnland í [[Kola- og stálbandalag Evrópu|kola- og stálbandalaginu]] (fyrirrennari EB). Mjög snemma urðu íbúar jaðarsvæða Hollands og Þýskalands að takast á við ágang sjávar. Stormflóð riðu yfir landið og brutu af því. Þúsundir manna létust og urðu heimilislausir. Síðasta stóra stormflóð í Hollandi átti sér stað [[1953]] og biðu tæplega tvö þúsund íbúar Sjálands og Suður-Hollands bana. Í kjölfarið var verkefninu ''Deltaplan'' hrundið af stað. Reistir voru gríðarmiklir varnargarðar í óshólmum Rín og Maas. Einnig var mynni Ijsselmeer girt af með einum lengsta sjávarvarnargarði heims. Þetta þýddi að stór hluti landsins var neðan sjávarmáls á flóði. Varnargarðarnir eru flestir með lokur, þannig að á fjöru geta árnar flætt óhindrað út í sjó í nokkra klukkutíma. Sömuleiðis var net vatnaleiða skipulagt fyrir skipaleiðir. Verkefni þessu lauk ekki fyrr en [[1997]] og kostaði þá sex milljarðar gyllini þá. Við þornun Ijsselmeer [[1986]] varð til nýtt fylki, [[Flevoland]], en það mun vera einstakt í heiminum að vinna land úr sjónum fyrir heilt fylki. [[1973]] lýsti Súrínam yfir sjálfstæði. Eftir þetta eru einu eyjarnar sem enn tilheyra Hollandi Arúba og Hollensku Antilleyjar, það er eyjarnar Curacao, Sint Maarten, Bonaire, Sint Eustatius og Saba. == Landfræði == [[Mynd:The_Netherlands_compared_to_sealevel.png|thumb|right|Þannig liti Holland út í dag án sjávarvarnargarða]] Holland liggur syðst við Norðursjó í [[Evrópa|Vestur-Evrópu]], gegnt [[Bretland]]i. Það á landamæri að [[Þýskaland]]i í austri og [[Belgía|Belgíu]] í suðri. Holland er ákaflega flatt land og býr við það að þrjú stórfljót eiga óshólma sína innan landsins: [[Rín (fljót)|Rín]], [[Maas]] og [[Schelde]]. Fyrir vikið hefur vesturhluti strandlengju landsins mótast af ám og óshólmum. Auk þess hafa stormflóð brotið niður landið við vestur- og norðvesturströndina og hefur það mótað mannlíf í gegnum aldirnar. Á [[20. öldin|20. öld]] hófst gríðarstórt verkefni landsins (Deltaplan) við að temja vatnið, bæði sjóinn og árnar, með víðáttumiklum varnargörðum, skurðum og dælukerfi. Fyrir vikið er stór hluti landsins neðan sjávarmáls. Íbúar eru 16,5 milljónir. Til Hollands teljast einnig [[Vesturfrísnesku eyjarnar]] undan norðurströndinni, sem og nokkrar gamlar nýlendur í Vesturheimi ([[Hollensku Antillaeyjar]] og [[Arúba]]). === Borgir === Amsterdam, Rotterdam og Haag eru langstærstu borgir landsins. Eftir það er stór hópur meðalstórra borga. Stærstu borgir Hollands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúafjöldi !! Hérað |- | 1 || [[Amsterdam]] || 780 þúsund || Norður-Holland |- | 2 || [[Rotterdam]] || 610 þúsund || Suður-Holland |- | 3 || [[Haag]] (''Den Haag'', ''’s-Gravenhage'') || 494 þúsund || Suður-Holland |- | 4 || [[Utrecht]] || 311 þúsund || Utrecht |- | 5 || [[Eindhoven]] || 215 þúsund || Norður-Brabant |- | 6 || [[Tilburg]] || 206 þúsund || Norður-Brabant |- | 7 || [[Groningen]] || 190 þúsund || Groningen |- | 8 || [[Almere]] || 190 þúsund || Flevoland |- | 9 || [[Breda]] || 174 þúsund || Norður-Brabant |- | 10 || [[Nijmegen]] || 164 þúsund || Gelderland |- | 11 || [[Enschede]] || 157 þúsund || Overijssel |- | 12 || [[Apeldoorn]] || 156 þúsund || Gelderland |- | 13 || [[Haarlem]] || 147 þúsund || Norður-Holland |- | 14 || [[Arnhem]] (''Arnheim'') || 141 þúsund || Gelderland |- | 15 || [[Zaanstad]] || 140 þúsund || Norður-Holland |- | 16 || [[Amersfoort]] || 135 þúsund || Utrecht |- | 17 || [[Hertogenbosch]] ('s-Hertogenbosch) || 134 þúsund || Norður-Brabant |- | 18 || [[Haarlemmermeer]] || 132 þúsund || Norður-Holland |- | 19 || [[Maastricht]] || 122 þúsund || Limburg |- | 20 || [[Dordrecht]] || 119 þúsund || Suður-Holland |} === Ár og fljót === Rínarfljót er mest áberandi fljótið í Hollandi. En strax eftir að það kemur yfir landamærin til Hollands, klofnar það í tvær stórar kvíslar, Lek og Waal. Lek klofnar svo aftur tvisvar. Fyrri aðgreiningin heitir Ijssel en hin seinni Oude Rijn. Kvísl frá báðum ánum Lek og Waal sameinast svo aftur rétt áður en að Norðursjó kemur og gerir vatnakerfið svolítið flókið. Sökum þess að óshólmar þessara áa eru neðan sjávarmáli, geta þær ekki runnið til sjávar nema í nokkra klukkutíma á dag þegar fjarar út. Gríðarstórir varnargarðar halda vatninu lokuðu inni í landi meðan flæðir að. Stærstu ár Hollands. Lengd þeirra miðast við innanlands. {| class="wikitable" |- ! Röð !! Fljót !! Lengd innanlands !! Rennur í |- | 1 || [[Maas]] || 250 km || Waal |- | 2 || Lek (Rín norður) || 130 km || Norðursjó |- | 3 || Ijssel || 125 km || Ketelmeer |- | 4 || Waal (Rín suður) || 100 km || Norðursjó |- | 5 || Vecht || 60 km || Zwarte Meer |- | 6 || Oude Rijn (Gamla Rín) || 52 || Norðursjó |} === Vötn og lón === Óvenjulegt við vötn í Hollandi er að flest stærstu vötnin eru manngerð, þ.e. þau voru áður fyrr hluti af sjónum en síðan lokuð af. Önnur mynduðust vegna varnargarða. Af þeim sökum er erfitt að henda reiður á stærð vatna þar í landi. Ijsselmeer er hins vegar langstærsta vatn Hollands með ca. 1.100 km² og er að flatarmáli stærra en öll önnur vötn Hollands til samans. Það er norðarlega í landinu og sker landið nærri því í tvennt. [[Ijsselmeer]] var áður fyrr fjörður og hét þá Zuidersee (''Suðursjór''). En [[1932]] var byrjað á að reisa varnargarð og hraðbraut við fjarðarmynnið og loka því af. Síðan þá er vatnsborð Ijsselmeer fyrir neðan sjávarmál og þarf að pumpa vatninu upp og út í sjó. Suðurhluti vatnsins hefur verið þurrkaður og þar hefur myndast heilt fylki, Flevoland. Helstu borgir við vatnið eru Amsterdam, [[Hoorn]], [[Volendam]], [[Enkhuizen]], [[Lelystad]] og De Lemmer. Ijsselmeer er nefnt eftir ánni Ijssel sem rennur óbeint í það. Orðið –meer á hollensku merkir ekki ''sjór'', heldur ''vatn''. Önnur stór vötn í Hollandi eru Oosterschelde, Grevelingen og Haringvliet. Þau voru öll hluti af sjónum áður fyrr. === Eyjaklasar og eyjar === [[Mynd:WaddeneilandenNL.png|thumb|Kort af Vesturfrísnesku eyjunum. Litlu tölusettu eyjarnar eru óbyggðar smáeyjar]] Í Hollandi er einn eyjaklasi, [[Vesturfrísnesku eyjarnar]]. Þær eru í Vaðhafinu fyrir norðan meginlandið og eru framhald af [[Austurfrísnesku eyjarnar|Austurfrísnesku eyjunum]] sem tilheyra Þýskalandi. Stærst Vesturfrísnesku eyjanna er Texel. Hún var í upphafi tvær eyjar, en uxu saman [[1835]] eftir miklar þurrkunarframkvæmdir og gróðursetningu [[melgresi]]s. Allar eru eyjarnar miklir bað- og ferðamannastaðir. Sumar þeirra eru friðaðar vegna fuglavarps og selaláturs. En stærsta eyja Hollands er Flevoland, sem varð til er suðurhluti Ijsselmeer var þurrkaður [[1986]]. Áður fyrr voru margar stórar eyjar í óshólmum Rín, Maas og Schelde, en eftir að Deltaplan var hleypt af stokkunum [[1953]] voru varnargarðar lagðir á hinum ýmsum stöðum milli eyjanna, þannig að þær teljast ekki eyjar lengur. Stærstu eyjar Hollands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Eyja !! Stærð í km² !! Íbúafjöldi !! Staðsetning !! Höfuðstaður |- | 1 || [[Flevoland]] || ca. 950 || || Ijsselmeer || Lelystad |- | 2 || [[Texel]] || 169 || 13.700 || Vesturfrísnesk eyja || Den Burg |- | 3 || [[Terschelling]] || 88 || 7.400 || Vesturfrísnesk eyja || West-Terschelling |- | 4 || [[Ameland]] || 60 || 3.500 || Vesturfrísnesk eyja || Nes |- | 5 || [[Vlieland]] || 40 || 1.100 || Vesturfrísnesk eyja || |- | 6 || [[Schiermonnikoog]] || 39 || 990 || Vesturfrísnesk eyja || |} === Nýlendur === [[Mynd:Willemstad harbor.jpg|thumb|Willemstadt á Curacao er höfuðstaður Hollensku Antillaeyja]] Síðan [[1598]] hafa Hollendingar ávallt átt nýlendur. Fyrsta nýlendan var eyjan [[Máritíus]] í [[Indlandshaf]]i en hún var yfirgefin [[1710]]. Aðrar þekktar nýlendur í Asíu voru Hollensku Austur-Indíur (hlutu sjálfstæði 1949), Agra á Indlandi, [[Sri Lanka|Ceylon]] (var hertekin af Bretum [[1796]]) og nokkrar fleiri. Í Afríku áttu Hollendingar meðal annars eyjuna [[Saó Tóme og Prinsípe|Sao Tomé]], Grænhöfða í [[Senegal]] og Höfðaland í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]. Í Ameríku áttu Hollendingar ýmsar eyjar, aðallega þó í [[Antillaeyjar|Antillaeyjum]], og Hollenska Guyana. Hið síðastnefnda hlaut sjálfstæði [[1973]] undir nafninu [[Súrínam]]. Í dag eru aðeins nokkrar eyjar í Antillaeyjum eftir í eigu Hollands. * St. Maarten (síðan 1620) * Saba (síðan 1620) * Bonaire (síðan 1633) * Curacao (síðan 1634) * St. Eustatius (síðan 1636) * [[Arúba]] (síðan 1636) == Stjórnmál == === Þjóðfáni og skjaldarmerki === Fáni Hollands er þrjár láréttar rendur: Rauð, hvít og blá. Þessi þrílita fáni notaði prinsinn Vilhjálmur frá Óraníu-Nassau í fyrsta sinn [[1579]] í bardaga gegn Spánverjum í frelsisstríði landsins. Upphaflega var ekki rautt, heldur appelsínugult í fánanum sem tákn Óraníuættarinnar, en skipt var á litum [[1630]]. Fáninn kallast prinsenvlag (''prinsaflaggið'') og var formlega samþykktur af Vilhelmínu drottningu [[1937]]. [[Skjaldarmerki]] Hollands er gullið ljón á bláum fleti. Tvö önnur gullin ljón eru sitthvoru megin við og efst er gullkóróna. Neðst er borði með áletruninni: Je Maintiendrai, sem merkir ''ég mun vara''. Yfir þessu öllu er sveipaður konunglegur möttull og enn ein kórónan efst. Skjaldarmerkið var innleitt [[1815]] við stofnun konungsríkis Hollands og er samsett af merkjum Hollands og valdaættarinnar Óraníu-Nassau. === Stjórn === [[Mynd:220107Rob Jetten16 (cropped).jpg|thumb|right|[[Rob Jetten]] hefur verið forsætisráðherra Hollands síðan 2026.]] Í Hollandi er þingbundin konungsstjórn. Konungur/drottning landsins velur forsætisráðherran og aðra ráðherra í samráði við forystu stjórnmálaflokkanna. Venjulega er sá maður valinn sem er formaður stærsta stjórnmálaflokksins eftir almennar þingkosningar. Þingið samanstendur af tveimur deildum. Í efri deild eru fulltrúar fylkja, en í neðri deild eru frambjóðendur kosnir beint í almennum kosningum. Þingkosningar voru síðast haldnar árið 2025. Eftir þær var [[Rob Jetten]] valinn sem forsætisráðherra samsteypustjórnar. Síðustu forsætisráðherrar (eftir stríð). {| class="wikitable" |- ! Röð !! Forsætisráðherra !! Frá !! Til !! Ath. |- | 1 || [[Wim Schermerhorn]] || 1945 || 1946 || |- | 2 || [[Louis Beel]] || 1946 || 1948 || |- | 3 || [[Willem Drees]] || 1948 || 1958 || |- | || [[Louis Beel]] || 1958 || 1959 || Í annað sinn |- | 4 || [[Jan de Quai]] || 1959 || 1963 || |- | 5 || [[Victor Marijnen]] || 1963 || 1965 || Varð síðar borgarstjóri í Haag |- | 6 || [[Jo Cals]] || 1965 || 1966 || |- | 7 || [[Jelle Zijlstra]] || 1966 || 1967 || Kláraði kjörtímabil forvera síns |- | 8 || [[Piet de Jong]] || 1967 || 1971 || |- | 9 || [[Barend Biesheuvel]] || 1971 || 1973 || |- | 10 || [[Joop den Uyl]] || 1973 || 1977 || |- | 11 || [[Dries van Agt]] || 1977 || 1982 || |- | 12 || [[Ruud Lubbers]] || 1982 || 1994 || |- | 13 || [[Wim Kok]] || 1994 || 2002 || Sagði af sér mánuð fyrir kosningar |- | 14 || [[Jan Peter Balkenende]] || 2002 || 2010 || |- | 15 || [[Mark Rutte]] || 2010 || 2024 || Hefur setið lengst allra |- | 16 || [[Dick Schoof]] || 2024|| 2026 || |- | 17 || [[Rob Jetten]] || 2026|| || Yngsti forsætisráðherra í sögu Hollands |} [[Mynd:Zijne Majesteit Koning Willem-Alexander met koningsmantel april 2013.jpeg|thumb|right|Vilhjálmur Alexander hefur verið konungur Hollands frá árinu 2013.]] Konungar/drottningar Hollands frá stofnun konungsríkisins. Allir nema Emma eru af Óraníu-Nassau ættinni sem á uppruna sinn í Þýskalandi. {| class="wikitable" |- ! Röð !! Þjóðhöfðingi !! Frá !! Til !! Ath. |- | 1 || [[Vilhjálmur 1. Hollandskonungur|Vilhjálmur I]] || [[1815]] || [[1840]] || Sagði af sér sökum aldurs |- | 2 || [[Vilhjálmur 2. Hollandskonungur|Vilhjálmur II]] || [[1840]] || [[1849]] || Dó í embætti |- | 3 || [[Vilhjálmur 3. Hollandskonungur|Vilhjálmur III]] || [[1849]] || [[1890]] || Dó í embætti |- | 4 || Emma || 1890 || 1898 || Sat fyrir ómynduga dóttur sína |- | 5 || [[Vilhelmína Hollandsdrottning|Vilhelmína]] || [[1890]] || [[1948]] || Sagði af sér sökum aldurs |- | 6 || [[Júlíana Hollandsdrottning|Júlíana]] || [[1948]] || [[1980]] || Sagði af sér sökum aldurs |- | 7 || [[Beatrix Hollandsdrottning|Beatrix]] || [[1980]] || [[2013]] || Sagði af sér sökum aldurs |- | 8 || [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálmur Alexander]] || [[2013]] || || |} === Her === Samkvæmt stjórnarskránni fer ríkistjórn landsins með yfirstjórn hersins. Hann skiptist í fjórar deildir: Landher, sjóher, flugher og þjóðarlögreglan. Allt í allt starfa um 44 þús manns sem hermenn í öllum þessum deildum. Í Hollandi var herskylda allt til [[1996]], en síðan þá hefur hernum verið breytt í atvinnuher. Verkefni hersins eru að verja móðurlandið og Hollensku Antilleyjar fyrir hugsanlegri árás óvina. Í samvinnu við [[NATÓ]] og [[Sameinuðu þjóðirnar]] starfar herinn einnig að alþjóðlegum verkefnum, og aðstoðar gjarnan við hamfarir. Útgjöld vegna hernaðar nema 1,4% af heildartekjum landsins. === Höfuðborg === [[Mynd:Den Haag Binnenhof.jpg|thumb|[[Binnenhof]] í Hag er aðsetur hollenska þingsins]] Höfuðborg Hollands er Amsterdam, þrátt fyrir að ríkistjórnin sitji ekki þar, en samkvæmt stjórnarskrá landsins er Amsterdam höfuðborgin.<ref>{{Vísindavefurinn|2395|Hver er höfuðborg Hollands?}}</ref> Þar er aðsetur þjóðhöfðingjans og hefur verið síðan Hollandi var breytt í konungsríki [[1815]]. Ríkisstjórnin situr í borginni Haag, sem er höfuðborg fylkisins Suður-Hollands. Þar er einnig [[Alþjóðadómstóllinn]] með aðsetur. === Fylki === Hollandi er skipt niður í tólf fylki (''provincie''). Það yngsta, Flevoland, var stofnað 1986 er suðurhluti [[IJsselmeer]] var þurrkaður upp og numinn. Fylki Hollands eftir stærð: {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable" width="500px" |- ! Röð !! Hérað !! Stærð í km² !! Íbúafjöldi !! Höfuðborg |- | 1 || [[Drenthe]] || 2.652 || 490 þúsund || [[Assen]] |- | 2 || [[Flevoland]] || 1.426 || 356 þúsund || [[Lelystad]] |- | 3 || [[Frísland]] <br/ > (''Friesland'') || 3.361 || 646 þúsund || [[Leeuwarden]] |- | 4 || [[Gelderland]] || 4.495 || 2 milljónir || [[Arnhem]] |- | 5 || [[Groningen (fylki)|Groningen]] || 2.344 || 577 þúsund || [[Groningen]] |- | 6 || [[Limburg (Holland)|Limburg]] || 2.167 || 1,1 milljón || [[Maastricht]] |- | 7 || [[Norður-Brabant]] <br/ > (''Noord-Brabant'') || 4.938 || 2,4 milljónir || [[Hertogenbosch]] |- | 8 || [[Norður-Holland]] <br/ > (''Noord-Holland'') || 2.660 || 2,6 milljónir || [[Haarlem]] |- | 9 || [[Overijssel]] || 3.337 || 1,1 milljón || [[Zwolle]] |- | 10 || [[Sjáland (Holland)|Sjáland]] <br/ > (''Zeeland'') || 1.792 || 381 þúsund || [[Middelburg]] |- | 11 || [[Suður-Holland]] <br/ > (''Zuid-Holland'') || 2.860 || 3,5 milljónir || [[Haag]] |- | 12 || [[Utrecht (fylki)|Utrecht]] || 1.356 || 1,2 milljónir || [[Utrecht]] |} {{col-2}} {{location map+ |Holland |float=left |width=300|caption=Fylki í Hollandi|places= {{location map~ |Holland |lat=52.9166666666667 |long=6.58333333333333 |label=<small>[[Drenthe]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=52.5 |long=5.58333333333333 |label= [[Flevoland]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=53.1666666666667 |long=5.66944444444444 |label= [[Frísland]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=52.0833333333333 |long=5.91666666666667 |label= [[Gelderland]] |position=right}} {{location map~ |Holland |lat=53.25 |long=6.75 |label= [[Groningen (fylki)|Groningen]] |position=top}} {{location map~ |Holland |lat=51.25 |long=5.91666666666667 |label= [[Limburg (Holland)|Limburg]] |position=right}} {{location map~ |Holland |lat=51.5833333333333 |long=5.08333333333333 |label= [[Norður-Brabant]] |position=right}} {{location map~ |Holland |lat=52.6666666666667 |long=4.83333333333333 |label= [[Norður-Holland]] |position=left}} {{location map~ |Holland |lat=52.5 |long=6.5 |label= [[Overijssel]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=52.0833333333333 |long=5.16666666666667 |label= [[Utrecht (fylki)|Utrecht]] |position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=51.5 |long=3.83333333333333 |label= [[Sjáland (Holland)|Sjáland]]|position=bottom}} {{location map~ |Holland |lat=52 |long=4.5 |label= [[Suður-Holland]]</small>|position=left}}}} {{col-end}} == Efnahagslíf == === Gjaldmiðill === Gjaldmiðill Hollands er [[evra]]n en hún var tekin upp þar í landi [[2002]]. Áður notuðu Hollendingar gyllini (''Gulden''). Gyllinið var notað sem mynt í ýmsum löndum í Evrópu. Hollendingar byrjuðu að nota gyllini að einhverju leyti allt frá [[1378]] þegar Vilhjálmur V greifi af Hollandi og Sjálandi (''Zeeland'') lét þrykkja fyrstu slíku myntina. Opinberlega var gyllinið tekið í notkun [[1601]]. Árið [[1999]] var evran fyrst notuð í uppgjöri fyrirtækja, en [[1. janúar]] [[2002]] tók hún við sem gjaldmiðill landsins. == Íbúar == Íbúar Hollands eru tæplega 17 milljónir talsins og búa flestir í stórborgunum í vesturhluta landsins. Holland er meðal þéttbýlustu landa heims, en þar búa að jafnaði 397 íbúar á km. Rétt tæp 20% landsmanna eru af erlendum uppruna, flestir frá [[Indónesía|Indónesíu]], eða tæp 390 þús manns en rétt á eftir koma Þjóðverjar (380 þús manns). === Tungumál === [[Mynd:Nederlandgodsdienst1849-de.PNG|thumb|Kort af útbreiðslu trúfélaga. Grænt er þar sem kaþólikkar eru í meirihluta, rautt þar sem kalvínistar eru í meirihluta.]] Í Hollandi eru töluð tvö viðurkennd tungumál: [[hollenska]] og [[frísneska]]. Hollenska er vesturgermanskt tungumál og náskylt þýsku. Nokkur munur er á málinu eftir landsvæðum, en það er einnig talað sums staðar í Belgíu auk núverandi og fyrrverandi nýlenda Hollendinga en einnig er tungumálið [[afríkanska]] (''afrikaans''), sem talað er í sunnanverði Afríku upprunnið úr hollensku. Frísneska er nær eingöngu töluð í héraðinu Fríslandi og á Frísnesku eyjunum undan norðurströndinni. Málið er náskylt þýsku og [[Danska|dönsku]] og er einnig talað í strandhéruðum Þýskalands við Norðursjó. Þeir íbúar Hollands sem tala frísnesku, tala einnig hollensku. === Trú === Trú manna í Hollandi er ákaflega misjöfn, meira en gengur og gerist í Vestur-Evrópu. 55.1% landsmanna kenna sig ekki við nein trúarbrögð, hvorki kristin né önnur en það er eitt stærsta hlutfall á [[vesturlönd]]um. 23,7% eru [[Kaþólska kirkjan|kaþólskir]] og 10.2% mótmælendur (flestir eru [[Kalvínismi|Kalvínstrúar]]), og 5.8% múslimar. Flestir kaþólikkar búa í suðurhluta landsins (Limburg og Brabant). == Menning == === Vísindi og listir === [[Mynd:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|thumb|left|Málverkið Næturvaktin eftir Rembrandt (1642)]] Á gullaldarárum Hollands komu fram margir frægir lista- og vísindamenn. Meðal þekktustu málara er án efa [[Rembrandt]], en verk hans þykja dýrgripir í dag. Af öðrum þekktum málurum má nefna [[Hieronymus Bosch]], [[Jan Vermeer]], [[Frans Hals]], [[Jan Steen]] og [[Vincent van Gogh]]. Skáldskapur hefur staðið svolítið í skugga myndlistarinnar. Þó eru [[Joost van den Vondel]], [[Pieter Cornelszoon Hooft]], [[Harry Mulisch]] og [[Gerard Reve]] þekkt nöfn þar í landi. Meðal þekkstustu vísindamanna Hollendinga má nefna [[Erasmus frá Rotterdam]], húmanisti, heimspekingur og guðfræðingur, [[Christiaan Huygens]], stærðfræðingur og eðlisfræðingur, og [[Antoni van Leeuwenhoek]], sem smíðaði fyrstu [[smásjá]]na. === Íþróttir === [[Mynd:Speed skating in the Netherlands.jpg|thumb|Skautahlaup hefur verið ein vinsælasta íþrótt Hollendinga]] Hollendingar hafa á afburða íþróttamönnum og konum að skipa. Þjóðaríþrótt Hollendinga áður fyrr var skautahlaup, en það er enn ein vinsælasta íþrótt almennings. Fólk notaði frosin síki til að fara á skauta. Hollensk [[knattspyrna]] er á heimsklassa. Karlalandsliðið hefur þrisvar leikið til úrslita á HM, en ávallt tapað, síðast fyrir Spáni [[2010]]. Meðal þekktustu knattpyrnumanna má nefna [[Johan Cruijff]] og [[Marco van Basten]]. Hollenskir þjálfarar eru eftirsóttir víða um heim. Holland og Belgía héldu í sameiningu EM í knattspyrnu árið 2000. [[1928]] voru sumarólympíuleikarnir haldnir í Amsterdam. Amsterdam og Rotterdam eru að sækja um að fá að halda þá að nýju fyrir árið [[2028]]. [[Ólympíuleikar þroskaheftra]] voru haldnir í Arnhem [[1980]]. === Matargerð === [[Mynd:Kaasmarkt2 close.jpg|thumb|Ostasala í borginni Gouda]] Hollensk matargerð er ekki eins þekkt og í ýmsum öðrum evrópskum löndum. Þó er Holland þekkt ostaland. Helstu ostar þar eru Edammer (frá borginni Edam), Goudse kaas (frá Gouda), Leerdammer (frá Leerdam), Delft (frá Delft) og ýmsa fleiri. Ostamarkaðurinn í Gouda er heimsfrægur, en þar eru ostauppboð haldin undir berum himni. === Helgidagar === Ólíkt því sem gerist í öðrum löndum er enginn eiginlegur þjóðhátíðardagur í Hollandi. Í stað þess er haldið upp á konungsdaginn. Ekki er 1. maí heldur haldinn hátíðlegur þar í landi. Stríðslokahátíðin eftir heimstyrjöldina síðari er haldinn 5. maí, ekki 8. maí eins og í nokkrum öðrum evrópskum löndum, því Þjóðverjar og Hollendingar sömdu um frið þremur dögum fyrir hin eiginlegu stríðslok. Opinberir helgidagar í Hollandi: {| class="wikitable" |- ! Dags. !! Helgidagur !! Ath. |- | [[1. janúar]] || Nýársdagur || |- | Breytilegt að vori || [[Föstudagurinn langi]] || Eingöngu fyrir suma |- | Breytilegt að vori || [[Páskar]] || Sunnudagur og mánudagur |- | [[27. apríl]] || Konungsdagur || Fæðingardagur [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálms Alexanders]] konungs |- | [[4. maí]] || Minnisdagur || Minningardagur fyrir látna í stríðinu (ekki frídagur) |- | [[5. maí]] || Frelsisdagur || Minnisdagur fyrir endalok heimstyrjaldarinnar síðari |- | Breytilegt || [[Hvítasunna]] || Sunnudagur og mánudagur |- | [[5. desember]] || Nikulásarkvöld || Gjafadagur fyrir börn (ekki frídagur) |- | [[25. desember|25.]] og [[26. desember]] || [[Jól]] || |- | [[31. desember]] || Gamlársdagur || (ekki frídagur) |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=nl|titill=Nederland|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2011}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Niederlande|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2011}} {{hnit|52|20|00|N|05|30|00|E|display=title|region:NL}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{Fylki Hollands}} [[Flokkur:Holland| ]] isodpz0asoc2f3g87lvn6tzvohn1w7n 0 4184 1961356 1956927 2026-04-27T15:36:58Z Fyxi 84003 1961356 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Ungverjaland | nafn_á_frummáli = Magyarország | nafn_í_eignarfalli = Ungverjalands | fáni = Flag of Hungary.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Hungary.png | staðsetningarkort = EU-Hungary.svg | tungumál = [[ungverska]] | höfuðborg = [[Búdapest]] | stjórnarfar = þingbundið [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Ungverjalands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Ungverjalands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Tamás Sulyok]] | nafn_leiðtoga2 = [[Viktor Orbán]] | ESBaðild=[[1. maí]] [[2004]] | stærðarsæti = 108 | flatarmál = 93.030 | hlutfall_vatns = 0,74 | mannfjöldaár = 2021 | mannfjöldasæti = 91 | fólksfjöldi = 9.730.000<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003c.html|title=STADAT – 1.1. Népesség, népmozgalom (1941–)|website=www.ksh.hu|access-date=12. júní 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620140533/http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_eves/i_wnt001c.html|archive-date=20. júní 2019|url-status=live}}</ref> | VLF_ár = 2020 | VLF = 316,342 <ref name="IMFWEOHU">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=107&pr.y=18&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=944&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2020|publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=20. október 2020}}</ref> | VLF_sæti = 53 | VLF_á_mann = 32.434 | VLF_á_mann_sæti = 41 | VÞL = {{hækkun}} 0.854 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 40 | íbúar_á_ferkílómetra = 105 | staða = [[Stofnun]] | atburður1 = [[Ungverska konungdæmið]] | dagsetning1 = Desember [[1000]] | gjaldmiðill = [[Ungversk fórinta|Ungversk fórinta (Ft)]] (HUF) | tímabelti = [[UTC]]+1 (UTC+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Himnusz]] | tld = hu | símakóði = 36 }} '''Ungverjaland''' ([[ungverska]]: ''Magyarország'') er [[landlukt land]] í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]], rétt austan [[Alpafjöll|Alpafjalla]]. Það er rúmlega 93 þús km² að stærð og á landamæri að [[Slóvakía|Slóvakíu]] í norðri, [[Úkraína|Úkraínu]] í norðaustri, [[Rúmenía|Rúmeníu]] í austri og suðaustri, [[Serbía|Serbíu]] í suðri, [[Króatía|Króatíu]] og [[Slóvenía|Slóveníu]] í suðvestri og [[Austurríki]] í vestri. Íbúar eru 10 milljónir og teljast flestir til [[Ungverjar|Ungverja]], en þar býr líka stór minnihlutahópur [[Rómafólk]]s. [[Ungverska]] er opinbert tungumál í landinu. Það er stærsta [[úrölsk mál|úralska málið]] og eitt af fáum Evrópumálum sem ekki tilheyrir [[indóevrópsk mál|indóevrópsku málaættinni]].<ref>{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/~tasalmin/fu.html |title=Uralic (Finno-Ugrian) languages, Classification of the Uralic (Finno-Ugrian) languages, with present numbers of speakers and areas of distribution (last updated 24 September 201)|date=6 June 2017 |publisher=helsinki.fi|access-date=6 June 2017}}</ref> Höfuðborg landsins og stærsta borgin er [[Búdapest]], en aðrar stórar borgir eru meðal annars [[Debrecen]], [[Szeged]], [[Miskolc]], [[Pécs]] og [[Győr]]. Ýmsar þjóðir hafa byggt landið sem í dag er Ungverjaland, þar á meðal [[Keltar]], [[Rómaveldi|Rómverjar]], [[Germanar]], [[Húnar]], [[Vestur-Slavar]] og [[Avarar]]. Fyrsta ungverska ríkið var stofnað seint á 9. öld þegar [[Ungverjar]] lögðu karpatísku sléttuna undir sig undir stjórn [[Árpád]]s.<ref>{{cite web |url=https://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf |title=Hungary in the Carpathian Basin|date=6 June 2017 |publisher=Lajos Gubcsi, PhD|access-date=6 June 2017}}</ref><ref name='Acta orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae'>{{cite book|title=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae|url=https://books.google.com/books?id=kNkTAQAAMAAJ|volume=36|year=1982|publisher=Magyar Tudományos Akadémia (Hungarian Academy of Sciences)|page=419}}</ref> Barnabarn hans, [[Stefán 1. Ungverjalandskonungur|Stefán 1.]], gerði landið að [[konungsríkið Ungverjaland|kristnu konungsríki]]. Á 12. öld var Ungverjaland orðið að öflugu ríki sem náði hátindi sínum á 15. öld.<ref>Kristó Gyula – Barta János – Gergely Jenő: Magyarország története előidőktől 2000-ig, Pannonica Kiadó, Budapest, 2002, {{ISBN|963-9252-56-5}}, p. 687, pp. 37, pp. 113.</ref> Eftir [[orrustan við Mohács|orrustuna við Mohács]] árið 1526 var landið að hluta hernumið af [[Tyrkjaveldi]] (1541-1699). Í upphafi 18. aldar varð Ungverjaland hluti af ríki [[Habsborgarar|Habsborgara]] og seinna hluti af [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið|Austurrísk-ungverska keisaradæminu]] sem var stórveldi í Evrópu fram á 20. öld.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Austria-Hungary |title=Austria-Hungary, HISTORICAL EMPIRE, EUROPE|date=6 June 2017 |work=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=6 June 2017}}</ref> Austurríki-Ungverjaland leystist upp eftir [[fyrri heimsstyrjöld]] og núverandi landamæri Ungverjalands voru staðfest með [[Trianon-samningurinn|Trianon-samningnum]], sem leiddi til missis 71% af landsvæðinu og 58% af íbúunum.<ref>{{cite book| author = Richard C. Frucht| title = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture| url = https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C| date = 31 December 2004| publisher = ABC-CLIO| isbn = 978-1-57607-800-6| page = 360 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Trianon, Treaty of|url=https://www.encyclopedia.com/doc/1E1-TrianonTr.html|work=[[The Columbia Encyclopedia]]|year=2009}}</ref><ref>{{cite web | title= Text of the Treaty, Treaty of Peace Between The Allied and Associated Powers and Hungary And Protocol and Declaration, Signed at Trianon June 4, 1920| url= https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon|access-date=10 June 2009}}</ref> Eftir róstusöm [[millistríðsárin|millistríðsár]] gerðist Ungverjaland bandamaður [[Öxulveldin|Öxulveldanna]] í [[síðari heimsstyrjöld]] þar sem mannfall og eyðilegging varð mikil.<ref name="Montgomery">[http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 ''Hungary: The Unwilling Satellite''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216070442/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 |date=16 February 2007 }} [https://kapos.hu/hirek/kis_szines/2018-06-16/megerkezett_az_idei_balaton_sound_himnusza.html John F. Montgomery, ''Hungary: The Unwilling Satellite''.] Devin-Adair Company, New York, 1947. Reprint: Simon Publications, 2002.</ref><ref name="Thomas, pg. 11">Thomas, ''The Royal Hungarian Army in World War II'', pg. 11</ref> Eftir stríð var Ungverjaland á áhrifasvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] sem leiddi til stofnunar [[Alþýðulýðveldið Ungverjaland|Alþýðulýðveldisins Ungverjalands]]. Eftir [[Uppreisnin í Ungverjalandi|uppreisnina í Ungverjalandi]] árið 1956 réðust Sovétríkin inn í landið og komið var á [[gúllaskommúnismi|kommúnistastjórn]] sem var eilítið frjálslegri en í öðrum ríkjum [[Austurblokkin|Austurblokkarinnar]]. Niðurrif landamæragirðinga í Ungverjalandi 1989 flýtti fyrir hruni Austurblokkarinnar og upplausn Sovétríkjanna.<ref>{{cite news | last = Hanrahan | first = Brian | author-link = Brian Hanrahan | title = Hungary's Role in the 1989 Revolutions | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/8036685.stm | work = [[BBC News]] | date = 9 May 2009 }}</ref> Þann 23. október 1989 var [[lýðræði]] endurreist í landinu.<ref>{{Cite journal | title = 1989. évi XXXI. törvény az Alkotmány módosításáról | trans-title = Act XXXI of 1989 on the Amendment of the Constitution | journal = Magyar Közlöny | publisher = Pallas Lap- és Könyvkiadó Vállalat | location = Budapest | volume = 44 | issue = 74 | page = 1219 | language = hu | date = 23 October 1989}}</ref> Ungverjaland gerðist aðili að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] árið 2004 og hefur verið hluti af [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]] frá 2007.<ref>{{cite web|date=6 June 2017|title=Benefits of EU Membership|url=http://www.mkik.hu/en/magyar-kereskedelmi-es-iparkamara/benefits-of-eu-membership-2630|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608120246/http://www.mkik.hu/en/magyar-kereskedelmi-es-iparkamara/benefits-of-eu-membership-2630|archive-date=8 June 2017|access-date=6 June 2017|publisher=Hungarian Chamber of Commerce and Industry}}</ref> Á alþjóðavettvangi telst Ungverjaland til [[miðveldi|miðvelda]], aðallega vegna menningarlegra og efnahagslegra áhrifa landsins í sínum heimshluta.<ref>{{Cite journal|last1=Higgott|first1=Richard A.|last2=Cooper|first2=Andrew Fenton|date=1990|title=Middle Power Leadership and Coalition Building: Australia, the Cairns Group, and the Uruguay Round of Trade Negotiations|url=https://www.jstor.org/stable/2706854|journal=International Organization|volume=44|issue=4|pages=589–632|doi=10.1017/S0020818300035414|jstor=2706854|s2cid=153563278 |issn=0020-8183}}</ref> Landið er [[hátekjuland]] sem situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]], með [[ókeypis heilbrigðisþjónusta|ókeypis heilbrigðisþjónustu]] og [[framhaldsmenntun]].<ref name="auto">{{cite journal|author=OECD|date=27 June 2013|title=OECD Health Data: Social protection|journal=OECD Health Statistics (Database)|doi=10.1787/data-00544-en|url= http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|access-date=14 July 2013}}</ref><ref name="europa">{{cite web | url=http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf | archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20131106181321/http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf | url-status=dead | archive-date=6 nóvember 2013 | title=Compulsory Education in Europe 2013/2014 | publisher=European commission | access-date=19 May 2014 | author=Eurydice }}</ref> Ungverjaland á sér langa afrekasögu í myndlist, tónlist, bókmenntum, íþróttum, vísindum og tækni.<ref>{{cite news | url = http://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018 | work = [[Hungarian Academy of Sciences]] | title = Hungary's Nobel Prize Winners, 13 Hungarian win Nobel Prize yet | access-date = 2 April 2022 }}</ref><ref>{{cite news | title = Population per Gold Medal. Hungary has the second highest gold medal per capita in the world. All together it has 175 gold medal until 2016. | url = http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time | work = medalspercapita.com | access-date = 2022-08-19 | archive-date = 2017-07-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170730144712/http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time | url-status = dead }}</ref><ref name="Britannic .=">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276684/Hungarian-literature ''Encyclopædia Britannica'', 2012 edition</ref> Landið er vinsæll áfangastaður ferðamanna með tæplega 25 ferðamenn árið 2019.<ref>{{Cite web |title=STADAT – 4.5.3. The number of inbound trips to Hungary and the related expenditures by motivation (2009–) |url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_ogt004c.html |access-date=2022-06-02 |website=Hungarian Central Statistical Office}}</ref> Landið var fyrsta austurevrópska ríkið sem gekk í [[NATO]] í mars 1999. Þann 1. maí 2004 fékk það inngöngu í [[Evrópusambandið]]. Landið á aðild að fjölda alþjóðastofnana eins og [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Alþjóðaheilbrigðisstofnunin]]ni, [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni, [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]], [[Alþjóðafjárfestingabankinn|Alþjóðafjárfestingabankanum]], [[Innviðafjárfestingabanki Asíu|Innviðafjárfestingabanka Asíu]] og [[Visegrád-hópurinn|Visegrád-hópnum]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true |title=International organizations in Hungary |publisher=Ministry of Foreign Affairs |access-date=20 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true |archive-date=13 March 2016 }}</ref> == Heiti == Ungverjaland heitir ''Magyarország'' á ungversku. Heitið er dregið af einum af sjö ættbálkum úgríta, ''magyara'', sem komu upphaflega frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. Magyarar sameinuðu ættbálkana á 10. öld og upp frá þeim tíma var heitið notað yfir landið. Á öðrum tungumálum er heitið hins vegar komið úr slavnesku. [[Slavar]] kölluðu íbúana onogur, sem merkir tíu ættir. Úr því myndaðist orðið Ungverjar. [[Ítalía|Ítalir]] segja Ungheria, en [[Danmörk|Danir]] og [[Þýskaland|Þjóðverjar]] Ungarn. Á [[Latína|latínu]] bættist auka –h– við orðið, svo úr varð Hungarus. Þannig heitir landið enn Hungary á ensku og Hongrie á frönsku. == Saga == === Landnám === Ungverjar eiga uppruna sinn vestast á [[Síbería|síberísku]] sléttunum, rétt austan [[Úralfjöll|Úralfjalla]]. Þeir kölluðust þá Úgríar. Á síðustu öldum f.Kr. flutti hluti þessa fólks sig til vesturs, þegar hann komst í snertingu við aðra þjóðflokka, s.s. Skýþa. Á þessum tíma voru ættbálkar Ungverja enn sjö eða átta. Þeir sameinuðust við norðanvert [[Svartahaf]] á fyrstu öldunum e.Kr. Seint á 9. öld, nánar tiltekið 895-896, fluttu Ungverjar sig enn vestar og settust að á sléttunni miklu sem í dag kallast Ungverska sléttan. Áður hafði sléttan sú tilheyrt [[Rómaveldi]], síðan [[Germanir|Germönum]] og loks [[Húnar|Húnum]]. Eftir að Húnar höfðu verið sigraðir myndaðist nokkurt tómarými á sléttunni, þrátt fyrir að ýmsir Slavar settust þar að. Það var því ekki mikið tiltökumál fyrir Ungverja að setjast að á sléttunni og svæðunum þar í kring. Landnámið gekk hratt fyrir sig, en Ungverjar settust að á landsvæði sem í dag nær langt inn í Rúmeníu, Slóvakíu, Slóveníu og Króatíu. Ekki var um frekara landnám til vesturs að ræða, því í Austurríki var germanskt landnám í fullum gangi. Þar bjuggu Bæjarar og Frankar. === Ránsferðir === [[mynd:Aftnn King Stephen, who we reckon was responsible for Christianity in eastern Europe.jpg|thumb|Stytta af Stefáni, fyrsta konungi Ungverjalands]] Strax og Ungverjar voru búnir að koma sér vel fyrir á sléttunni, hófu þeir að herja á nágrannahéruð með ránsferðum. Riddaraflokkar þeirra voru mjög léttir og hreyfanlegir, og þannig gátu þeir sigrað vel skipulagða og þróaða heri. Á fyrstu þremur áratugum 10. aldar fóru Ungverjar í árangursríkar langferðir, stundum alla leið til [[Heilaga rómverska ríkið|hins heilaga rómverska ríkis]], Mið-Ítalíu, [[Frakkland]]s og jafnvel [[Balkanskagi|Balkanskaga]]. Þannig var mikið af vestrænum vörum flutt til ungversku sléttunnar. Engum tókst að hrinda árásum Ungverja, enda voru þeir fljótir í förum. Mikill ótti við þá greip um sig víða í [[Evrópu]]. Árið 933 gerðust Ungverjar svo djarfir að heimta skatt af hinum þýska keisara hins heilaga rómverska ríkis, [[Hinrik I (HRR)|Hinriki I]]. Í maí á því ári barðist keisari við Ungverja í orrustunni við Riade, sunnarlega í Saxlandi. Þar sigraði Hinrik og hrakti Ungverja út úr hinu heilaga rómverska ríki. Þrátt fyrir ósigurinn héldu Ungverjar áfram ránsferðum sínum. Árið 955 fór fram stórorrustan á Lechvöllum (Lechfeld) í [[Bæjaraland]]i milli Ungverja og [[Ottó I (HRR)|Ottó I.]] keisara. Þar vann Ottó keisari fullnaðarsigur á Ungverjum. Eftir þetta drógu Ungverjar sig með öllu til baka til sléttunnar og fóru aðeins eina ránsferð enn. Hún var farin gegn [[Austrómverska keisaradæmið|Austrómverska ríkinu]] (Býsans), en þar biðu Ungverjar enn ósigur. === Konungsríkið === Stórfurstinn Géza og sonur hans Vajk (Stefán) umbyltu landinu og buðu trúboðum að kristna landið. Árið 1001 varð Ungverjaland að konungsríki, er Stefán I. konungur hlaut formlega viðurkenningu af páfa. Hann gerði [[kristni]] að ríkistrú og lét reisa kirkjur. Fyrir vikið var hann gerður að dýrlingi kaþólsku kirkjunnar þegar árið [[1089]]. Með völdum hjónaböndum var friðurinn haldinn við nágrannaþjóðir. Þannig sameinaðist Króatía Ungverjalandi [[1102]]. Á miðri [[13. öldin|13. öld]] ruddust Mongólar vestur til Evrópu. [[1241]] tóku Ungverjar á móti þeim í orrustunni við Muhi, en biðu mikinn ósigur. Í kjölfarið nánast eyddu Mongólar ríkinu. Um helmingur landsmanna var drepinn. Mongólar hurfu hins vegar fljótt aftur til síns heima. Béla IV. konungur tók þá til bragðs að bjóða þýskumælandi fólki að setjast að í Ungverjalandi, aðallega á þeim svæðum sem nú eru í Rúmeníu og Slóvakíu. === Ósmanir === [[mynd:Reprise Buda 1686.jpg|thumb|Umsátur kristinna manna um Búda 1686, síðasta stóra vígi ósmana í Ungverjalandi. Málverk eftir Frans Geffels]] Á [[14. öldin|14. öld]] höfðu [[Ósmanaríkið|Ósmanir]] (Tyrkir) náð fótfestu í [[Suðaustur-Evrópa|Suðaustur-Evrópu]] og sóttu vestur. Árið [[1396]] héldu Ungverjar, ásamt frönskum riddaraher, í fyrsta sinn til orrustu við þá við Nikopol ([[Búlgaría|Búlgaríu]]), en biðu mikinn ósigur. Ósmanir náðu þó ekki að nýta sér sigurinn að ráði. Aftur var barist við Warna í Búlgaríu [[1444]]. Á þessum tíma var Wladislaw III. í senn konungur Ungverjalands og [[Pólland]]s. Orrustunni lauk með algerum sigri Ósmana og þar féll Wladislaw. Í kjölfarið hertóku Ósmanir hvert landsvæðið á fætur öðru ([[Mikligarður]] féll [[1453]]). Ungverjar hættu afskiptum af stríðinu gegn þeim og áttu jafnvel stutt blómaskeið þegar [[Matthías Corvinus]] var konungur [[1458]]-[[1490]]. Á [[16. öldin|16. öld]] náðu Ósmanir til Ungverjalands. Árið [[1526]] dró til stórorrustu við Mohács í suðurhluta landsins. Þar gjörsigraði [[Súleiman mikli]] Ungverja og féll þar Lúðvík II. konungur ([[sonur]] [[Anna af Foix|Önnu af Foix]]). Ósigurinn var svo mikill að í ungversku máli varð Mohács að tákngervingi hins versta. Í kjölfarið fóru Ósmanir ránshendi um rúmlega helming Ungverjalands áður en þeir héldu gegn [[Vínarborg]] ([[1529]]). Eftir fall Lúðvíks konungs var barist um konungdóminn, en erkihertoginn af Austurríki, Ferdinand, gerði tilkall til hans. Þegar Ósmanir réðust aftur inn í Ungverjaland [[1541]], var meginhluti landsins svo gott sem á valdi Austurríkis. Aðeins Transylvanía (Rúmenía) var á valdi Ungverja. Ósmanir lögðu Búda í eyði og hertóku aðrar helstu borgir landsins. Við það varð meginhluti Ungverjalands að héraði í Ósmanaríkinu og áfram næstu 140 árin. Ungverjum fækkaði mikið á þessum tíma, en talið er að þeim hafi fækkað úr 3,5-4 milljónum niður í 2,5. Ósmanir réðust ekki gegn Vín á nýjan leik fyrr en árið [[1683]]. Eftir sigur sinn þar gerðu Habsborgarar harða hríð að Ósmönum í Ungverjalandi og hröktu þá úr landi á fjórum árum. Ósmanir áttu aldrei afturkvæmt til Ungverjalands. === Habsborg === [[mynd:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|Kort af Ungverjalandi 1910. Einstakar þjóðir eru afmarkaðar með litum. Kortið er á ensku.]] Eftir að Habsborgarar hröktu Ósmani burt, var hinn níu ára gamli erkihertogi Austurríkis, Jósef, kjörinn til konungs í Ungverjalandi og var krúnan erfðafest. Krýningin fór fram [[9. desember]] [[1687]] í [[Bratislava]] (sem þá var í Ungverjalandi). Löndin voru þó ekki sameinuð, heldur var hér ávallt um tvö ríki undir sama einvaldi að ræða. Ungverjar voru ekki sáttir við þetta ráðslag, en fengu ekki að gert. Uppreisnin mikla [[1703]]-[[1711]] gegn yfirráðum Habsborgara breytti þar engu um. Þegar [[María Teresa af Austurríki|María Teresa]] sat við völd í Vín hófst mikið landnám þýskumælandi manna í Ungverjalandi. Nær alla [[18. öldin|18. öldina]] naut landið friðar, einnig á tímum [[Napoleon Bonaparte|Napóleonsstríðanna]]. En eftir [[Vínarfundurinn|Vínarfundinn]] hófst mikil þjóðarvakning meðal Ungverja. Árið [[1825]] varð ungverska að ríkismáli á ný, en Habsborgarar höfðu áður notað latínu. Uppreisn gegn Habsborgurum hófst á ný árið [[1848]] undir forystu Lajos Kossuth. Hún fékk mikinn hljómgrunn víða um land. Þann [[14. apríl]] [[1849]] safnaðist ungverskt þing í fyrsta sinn saman í mótmælendakirkjunni í borginni [[Debrecen]], en þar lýsti Kossuth yfir endalokum yfirráða Habsborgar og jafnframt sjálfstæði Ungverjalands. Herir frá Austurríki fengu aðstoð [[Rússland|Rússa]] til að berjast við uppreisnarmenn en náðu ekki að brjóta þá á bak aftur fyrr en í [[ágúst]] á sama ári eftir blóðuga bardaga. Leiðtogar uppreisnarmanna, ásamt ungverska forsætisráðherranum, voru teknir af lífi. En eftir þetta reyndist ómögulegt fyrir Austurríki að stjórna Ungverjalandi með óbreyttum hætti og árið [[1867]] settist [[Frans Jósef I]]. keisari niður með leiðtogum Ungverja og hið nýja fjölþjóðaríki var stofnað. Ungverska þingið var endurreist og ungverska þjóðin aðskilin hinum þýskumælandi íbúum Austurríkis. Ungverjaland varð að konungsríki á ný, en konungur og drottning voru eftir sem áður keisari og keisaraynja Austurríkis. Þau voru krýnd í Búda (þ.e. Búdapest). Króatía var sameinuð Ungverjalandi á ný. Króatar voru mjög ósáttir við það ráðslag en fengu ekki að gert. Ungverjar sjálfir voru mjög ánægðir með nýja ríkið og hélst konungssambandið við Austurríki allt til loka heimsstyrjaldarinnar fyrri [[1918]]. === Millistríðsárin === [[mynd:Hungary map.png|thumb|Stækkun Ungverjalands að tilstuðlan Hitlers]] [[mynd:Bundesarchiv Bild 101I-680-8285A-26, Budapest, Festnahme von Juden.jpg|thumb|Handtaka gyðinga í Búdapest 1944]] Við stríðslok 1918 breyttist ríkjaskipan talsvert á Balkanskaga. Samfara Tríanon-samningnum [[1920]] var [[Júgóslavía]] stofnuð sem ríki. Við það missti Ungverjaland Króatíu, Slóvakíu og Vojvodina-hérað. Auk þess missti Ungverjaland Transylvaníu og Banat til Rúmeníu. Loks var vestasti hluti landsins sameinaður Austurríki ([[Burgenland]]). Alls missti Ungverjaland tvo þriðju hluta lands síns til nágrannalandanna (minnkaði úr 279 þús. km² í 93 þús. km²) og við það urðu núverandi landamæri landsins til. Flestar náttúruauðlindir töpuðust við tilfærslu landamæranna, þar sem þau voru í töpuðu héruðunum. Svo varð landið þar að auki að greiða stríðsskaðabætur í 33 ár fyrir þátt sinn í stríðsrekstri heimsstyrjaldarinnar. Landið var formlega enn konungsríki, en undir stjórn ríkisstjóra, [[Miklós Horthy]]. Með tímanum hallaðist landið að Þýskalandi, en milliríkjasamningar voru gerðir [[1934]], skömmu eftir valdatöku [[Hitler]]s. Strax [[1937]] hófust herferðir gegn gyðingum í landinu. Ungverjaland studdi Þjóðverja í innrás þeirra á Balkanskaga og tók þátt í stríðinu gegn [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] frá [[1941]]. Í viðskiptum fóru um 73% alls útflutnings Ungverjalands til Þýskalands. Fyrir vikið var Ungverjaland stækkað og hlaut vænar sneiðar af Rúmeníu, Tékkóslóvakíu og Júgóslavíu, allt með fulltingi Þjóðverja. En brátt sá Horthy að sér, þar sem herferðin til Rússlands gekk ekki sem skyldi. Árið [[1943]] hafði hann samband við bandamenn í því skyni að láta af stuðningi við Hitler. [[19. mars]] [[1944]] réðust Þjóðverjar því inn í Ungverjaland og hertóku landið. Horthy var steypt af stóli og [[Döme Sztójay]] tók við embætti forsætisráðherra. Hann var þó eingöngu leiksoppur Þjóðverja. Nasistar, undir stjórn [[Adolf Eichmann|Adolfs Eichmann]], hófu að flytja gyðinga úr landi í stórum stíl. Á aðeins tveimur mánuðum voru tæplega 440 þús gyðingar í Ungverjalandi fluttir í útrýmingarbúðir, þrátt fyrir kröftug mótmæli nýju leppstjórnarinnar. Það var á þessum tíma sem sænska diplómatanum [[Raoul Wallenberg]] tókst að bjarga þúsundum gyðinga, m.a. með því að veita þeim sænsk bráðabirgðavegabréf. Wallenberg hvarf í [[október]] 1944 og er líklegast að Sovétmenn hafi handtekið hann. Sama mánuð var stjórninni í Búdapest steypt og við tók fasistastjórn [[Ferenc Szálasi]]. Aðeins nokkrum dögum seinna kom rússneski herinn inn fyrir landamærin. Búdapest varð fyrir miklum loftárásum bandamanna, sérstaklega á tímabilinu [[desember]] 1944 til [[febrúar]] [[1945]]. Í kjölfarið settist Rauði herinn um höfuðborgina og tók umsátrið alls 102 daga uns borgin féll í þeirra hendur eftir mikla bardaga. Síðustu bardagar í Ungverjalandi fóru fram [[4. apríl]] 1945, en þá var landið algerlega í höndum Sovétmanna. Landið var í rúst, en mikið tjón á vélum, búfénaði og öðru nær eyðilagði atvinnulíf landsins. 600.000 Ungverjar létust í stríðinu, að viðbættum 440.000 gyðingum. === Eftirstríðsárin === [[mynd:Brücke von Andau Übersicht.jpg|thumb|Brúin yfir lækinn Andau, en yfir hana flúðu tugþúsundir Ungverja til Austurríkis]] Samfara Parísarsamkomulaginu [[1947]] misstu Ungverjar öll þau landsvæði sem þeir hlutu á stríðsárunum. Sovétmenn handtóku hundruð þúsunda Ungverja og fluttu þá í vinnubúðir til Sovétríkjanna, þar sem álitið er að 200.000 þeirra hafi látist. Eftir stríð gerðu bandamenn ráð fyrir lýðveldisstofnun í Ungverjalandi. Í kosningum síðla árs 1945 hlutu kommúnistar afar lítið fylgi og sömuleiðis í kosningunum 1947 (22%). En [[1949]] voru allir stjórnmálaflokkar aðrir en kommúnistaflokkurinn bannaðir og var þá mynduð ný stjórn í anda [[Stalín]]s. Forsætisráðherra varð [[Mátyás Rákosi]]. Á árunum þar á eftir fékk hin alræmda öryggislögregla ríkisins það hlutverk að hreinsa landið af óæskilegum mótherjum. Eftir lát Stalíns tók [[Imre Nagy]], forsætisráðherra, upp frjálslyndari stefnu. Fyrir vikið var hann handtekinn [[1955]] og allt komst í sama horf aftur. [[23. október]] [[1956]] hófst [[Uppreisnin í Ungverjalandi|allsherjaruppreisn borgara í Búdapest]], sem dreifðist til annarra borga. Stjórninni var steypt og Imre Nagy varð forsætisráðherra á ný. Hann dró landið úr [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]], stofnaði fjölflokkastjórn, leysti öryggislögregluna upp og lýsti yfir hlutleysi Ungverjalands. Þann [[1. nóvember]] réðst sovéski herinn inn í landið og í nokkra daga á eftir stóðu yfir miklir bardagar hér og þar um landið, sérstaklega í Búdapest. [[22. nóvember]] höfðu Sovétmenn náð landinu á sitt vald. Nagy var handtekinn og hengdur eftir stutt réttarhöld. Í kjölfarið flúðu rúmlega 200.000 Ungverjar land, aðallega til Austurríkis. Um 100.000 sovéskir hermenn urðu eftir í landinu til að koma í veg fyrir aðra uppreisn. Nýr forsætisráðherra varð [[János Kádár]], en hann ríkti til [[1988]]. Undir hans stjórn varð allnokkur efnahagsuppgangur og er þetta tímabil stundum kennt við gúllaskommúnisma. Árið 1988 voru blikur á lofti. Þíða myndaðist meðal ráðamanna þegar stjórnarandstaða var opinberlega leyfð. Í lok ársins tók [[Miklós Németh]] við sem forsætisráðherra og [[2. maí]] [[1989]] hóf landið að rífa niður varnir sínar við landamærin að Austurríki, sökum kostnaðarsams viðhalds að eigin sögn. Opnun eins varðhliðsins þann [[19. ágúst]] var fyrsta opnun járntjaldsins í Evrópu og [[23. október]] sama ár var nýtt lýðveldi stofnað í Ungverjalandi. Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar fóru fram [[25. mars]] [[1990]] og var í kjölfarið mynduð stjórn þriggja flokka. Forsætisráðherra varð [[József Antall]]. Landið gekk úr Varsjárbandalaginu [[26. júní]]. Áður en árið var liðið yfirgáfu síðustu sovésku hermennirnir landið en [[12. mars]] [[1999]] gekk Ungverjaland formlega í NATO og 1. maí [[2004]] fékk landið inngöngu í Evrópusambandið. ===Nútímasaga=== Í þingkosningum árið 2010 vann íhaldssami hægriflokkurinn [[Fidesz]] afgerandi meirihluta á ungverska þinginu og formaður hans, [[Viktor Orbán]], varð forsætisráðherra Ungverjalands í annað skipti. Stjórnin hélt afgerandi þingmeirihluta sínum eftir kosningar árin 2014, 2018 og 2022. Árið 2013 gerði ríkisstjórn Orbáns víðtækar breytingar á ungversku stjórnarskránni sem meðal annars miðuðu að því að takmarka völd stjórnlagadómstóls landsins og leysa frá störfum dómara við tilskilinn eftirlaunaaldur. Vegna ýmissa lagabreytinga sem þykja skerða sjálfstæði dómstóla og fjölmiðla í Ungverjalandi hefur gjarnan verið bent á stjórn Orbáns sem dæmi um „{{ill|lýðræðisrof|en|Democratic backsliding}}“ þar sem umsvif lýðræðislegra stofnana eru smám saman veikt innan frá.<ref name="Cianetti">{{Cite journal|title=Rethinking "democratic backsliding" in Central and Eastern Europe – looking beyond Hungary and Poland|authors=Licia Cianetti, James Dawson & Seán Hanley|journal=East European Politics|volume=34|issue=3|date=2018|pages=243–256|quote=Over the past decade, a scholarly consensus has emerged that that democracy in Central and Eastern Europe (CEE) is deteriorating, a trend often subsumed under the label 'backsliding'. ... the new dynamics of backsliding are best illustrated by the one-time democratic front-runners Hungary and Poland.|doi=10.1080/21599165.2018.1491401| issn=2159-9173 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/02/10/world/europe/hungary-orban-democracy-far-right.html|title=As West Fears the Rise of Autocrats, Hungary Shows What's Possible|last=Kingsley|first=Patrick|date=2018-02-10|work=The New York Times|access-date=2019-05-27|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bozóki|first=András|last2=Hegedűs|first2=Dániel|date=2018-10-03|title=An externally constrained hybrid regime: Hungary in the European Union|journal=Democratization|volume=25|issue=7|pages=1173–1189|doi=10.1080/13510347.2018.1455664|issn=1351-0347}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal|last=Bogaards|first=Matthijs|date=2018-11-17|title=De-democratization in Hungary: diffusely defective democracy|journal=Democratization|volume=25|issue=8|pages=1481–1499|doi=10.1080/13510347.2018.1485015|issn=1351-0347}}</ref> Í [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|kórónaveirufaraldrinum árið 2020]] samþykkti ungverska þingið ótímabundin neyðarlög sem heimila Orbán að stýra landinu með stjórnartilskipunum.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­verskt lýðræði í ótíma­bundna sótt­kví?| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/03/30/ungverskt_lydraedi_i_otimabundna_sottkvi/|útgefandi=mbl.is|höfundur=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Orban fær ótímabunduð tilskipanavald| url=https://www.visir.is/g/202028315d|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Ótakmörkuðu tilskipanavaldi Orbáns lauk þann 18. júní en þess í stað var samþykkt að lýsa yfir „læknisfræðilegu neyðarástandi“ sem heimilar stjórninni áfram að gefa út tilskipanir í ýmsum málefnum.<ref>{{Vefheimild|titill=Hungary replaces rule by decree with ‘state of medical crisis’| url=https://www.politico.eu/article/hungary-replaces-rule-by-decree-controversial-state-of-medical-crisis/|útgefandi=''Politico''|höfundur=Lili Bayer|ár=2020|mánuður=18. júní|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=15. júlí}}</ref> Í árlegri skýrslu sinni um stöðu lýðræðis í heiminum árið 2020 komst bandaríska hugveitan [[Freedom House]] að þeirri niðurstöðu að Ungverjaland gæti ekki lengur talist lýðræðisríki.<ref>{{Vefheimild|titill=Telja Ungverjaland ekki lengur lýðræðisríki| url=https://www.visir.is/g/20201031346d/telja-ungverjaland-ekki-lengur-lydraedisriki|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson |ár=2020|mánuður=6. maí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=7. maí}}</ref> == Landfræði == Ungverjaland á landamæri að sjö öðrum ríkjum. Fyrir norðan er [[Slóvakía]], fyrir norðaustan [[Úkraína]], fyrir austan [[Rúmenía]], fyrir sunnan [[Serbía]], [[Króatía]] og [[Slóvenía]] og fyrir vestan [[Austurríki]]. Landið er afar láglent og er lægsti punkur þess í aðeins 78 metra hæð yfir sjó, þrátt fyrir mikla fjarlægð til sjávar. [[Dóná]] skiptir landinu í tvo hluta, en fljótið rennur frá norðri til suðurs um miðbik landsins. Nær allur austurhluti landsins er á ungversku sléttunni (pússtunni). Vestan við Dóná er hæðótt landslag og þar er nokkurt fjalllendi. Hæsti tindur landsins, Kékes, nær þó ekki nema 1.014 metra hæð. Vestast er Vínarsléttan sem teygir sig yfir landamærin til Austurríkis. Vestarlega í landinu er [[Balatonvatn]], en það er stærsta stöðuvatn Mið-Evrópu. === Sýslur === [[mynd:Map of counties of Hungary 2004.png|thumb|Sýslurnar í Ungverjalandi eru 19 talsins, auk Búdapest]] Ungverjalandi er skipt niður í 19 sýslur, kallaðar megye á ungversku. Margar þeirra eru ævagamlar, enda myndaðar árið 1000 þegar Ungverjaland varð að konungsríki. Auk sýslnanna eru 24 sjálfstæðar borgir í landinu. Þær tilheyra viðkomandi sýslu, en íbúar kjósa sér borgarráð og taka ekki þátt í sýslukosningum. Árið [[1999]] var landinu auk þess skipt niður í sjö héruð samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins. Í hverju héraði eru 2-3 sýslur. === Borgir === Búdapest er langstærsta borg landsins með um 1,7 milljónir íbúa. Næstu borgir eru ekki með nema rúmlega 200.000 íbúa. Stærstu borgir landsins: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúafjöldi !! Hérað |- | 1 || [[Búdapest]] || 1,7 milljónir || |- | 2 || [[Debrecen]] || 204 þúsund || Hajdú-Bihar |- | 3 || [[Miskolc]]|| 172 þúsund || Borsod-Abaúj-Zemplén |- | 4 || [[Szeged]] || 164 þúsund || Csongrád |- | 5 || [[Pécs]]|| 156 þúsund || Baranya |- | 6 || [[Györ]]|| 128 þúsund || Györ-Moson-Sopron |- | 7 || [[Nyíregyháza]]|| 116 þúsund || Szabolcs-Szatmár-Bereg |- | 8 || [[Kecskemét]]|| 109 þúsund || Bács-Kiskun |- | 9 || [[Székesfehérvár]]|| 101 þúsund || Fejér |- | 10 || [[Szombathely]]|| 79 þúsund || Vas |- | 11 || [[Szolnok]]|| 75 þúsund || Jász-Nagykun-Szolnok |- | 12 || [[Tatabánya]]|| 70 þúsund || Fejér |} === Fjöll === [[mynd:Kekesteto1.JPG|thumb|Kékes er hæsta fjall Ungverjalands]] Ungverjaland er frekar láglent land og að mestu leyti sléttur. Aðeins í vestri og norðri eru einhver fjöll sem kalla má. Þau eru þó ekki há og yfirleitt vaxin skógi. Hæstu fjöll landsins eru í norðri. Þar eru fjallgarðarnir Matra og Bükk sem slaga upp í 1000 m hæð. Hæsta fjall landsins er [[Kékes]] í Matrafjöllum, 1014 m hátt. Þrátt fyrir litla hæð er skíðabraut í fjallinu sem er opin á veturna. === Ár og vötn === Í Ungverjalandi er fjöldi áa. Stærstu fljótin eru Tisza og Dóná, en báðar renna þær frá norðri til suðurs í gegnum landið. Báðar eru að öllu leyti skipgengar innanlands. Aðrar stórar ár eru Raba vestast í landinu og Drava við landamærin að Króatíu. Sameiginlegt með öllum þessum fljótum er að ekkert þeirra á upptök sín í Ungverjalandi, heldur er uppspretta þeirra allra í nágrannalöndunum. Þótt Dóná sé aðeins næstlengsta áin innanlands, er hún eina vatnasvið landsins. Allar aðrar ár renna í Dóná, eða í einhverjar af þverám hennar. Lengstu fljótin í tölum: {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable" |- ! Röð !! Fljót !! Lengd innanlands !! Upptök !! Rennur í |- | 1 || [[Tisza]] || 596 km || Úkraína || Dóná |- | 2 || [[Dóná]] || 417 km || Þýskaland || Svartahaf |- | 3 || [[Rába]] || 211 km || Austurríki || Dóná |- | 4 || [[Dráva]] || 190 km || Ítalía || Dóná |} {{col-2}} [[Mynd:Tiszapüspöki 063.jpg|thumb|Innanlands er Tisza lengsta fljót Ungverjalands]] {{col-end}} Auk ofangreindra fljóta er Sió-skurðurinn lengsta manngerða vatnaleiðin, en hann var grafinn að mestu eftir litlum árfarvegi. Skurðurinn liggur úr norðausturhluta Balatonvatns til Dónár. Þrjú meiri háttar stöðuvötn eru í Ungverjalandi. Stærst þeirra er [[Balatonvatn]] í vestanverðu landinu, en það er jafnframt stærsta stöðuvatn Mið-Evrópu, 594 km². Norðvestast er [[Neusiedler See]] (Fertö á ungversku). Aðeins syðsti hluti vatnsins er í Ungverjalandi, bróðurparturinn er í Austurríki. Ungverski hlutinn er mikilvægt náttúrufriðland og er á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í austurhluta landsins er Tiszavatn, en það myndaðist við stíflugerð í fljótinu Tisza [[1973]]. Vatnið er 127 km² að stærð og þar með langstærsta lón landsins. == Stjórnmál == [[mynd:Országház (509. számú műemlék) 47.jpg|thumb|Þinghúsið í Búdapest]] Í Ungverjalandi er þingbundin stjórn. Þingið situr aðeins í einni deild, þar sem eru 386 sæti. Almennar kosningar eru á fjögurra ára fresti. Þær síðustu fóru fram [[2010]]. Þingið velur hins vegar forseta landsins (til fimm ára), forsætisráðherrann, stjórnlagaráðið, forseta hæstaréttar og ríkissaksóknara. Forsætisráðherrann er valdamesti maður landsins og [[Viktor Orbán]] hefur nú gegnt því embætti frá 2010. Ungverjaland gekk í NATO [[1999]] og var meðal fyrstu fyrrverandi kommúnistaríkja sem það gerði. Árið [[2004]] gekk landið svo einnig í Evrópusambandið. Ungversku stjórninni ber skylda til að sinna hagsmunum Ungverja í nágrannaríkjunum, en þeir eru um 2,5 milljónir, aðallega í Rúmeníu og Slóvakíu. Þetta hefur orsakað nokkra spennu milli landanna, sérstaklega eftir að ungverska þingið ákvað 2010 að veita öllum Ungverjum í nágrannalöndunum ungverskan ríkisborgarrétt. Slóvakar hafa í kjölfarið hótað að reka alla þá sem það þiggja úr opinberum embættum í landinu, en 10% íbúa í Slóvakíu eru Ungverjar. === Þjóðfáni og skjaldarmerki === [[mynd:A Szent Korona elölről 2.jpg|thumb|Stefánskrónan er í skjaldarmerki landsins, en hana átti Stefán konungur á 11. öld. Hún er geymd í þinghúsinu í Búdapest, ásamt öðrum ríkisdjásnum.]] Þjóðfáni Ungverjalands er með þremur láréttum röndum: Rautt efst, hvítt fyrir miðju og grænt neðst. Rauði liturinn táknar blóðið sem úthellt var fyrir sjálfstæði landsins. Hvíti liturinn táknar hreinleika landsins. Græni liturinn stendur fyrir byltinguna á [[19. öldin|19. öld]]. Litirnir sem slíkir eru hins vegar miklu eldri og ná aftur til upphafs Ungverja sem þjóðar. Þrílita fánann notaði Matthías II. konungur fyrstur árið [[1608]], en hann laut þá Habsborgarkeisara. Hins vegar voru aðrir fánar einnig notaðir, sérstaklega meðan Ungverjaland var hluti af keisararíki Austurríkis. Þó héldust litirnir. Þegar keisararíkið leystist upp [[1918]] varð þríliti fáninn að ríkistákni. Þá var fáninn talsvert lengri en hann er í dag. [[1940]] var skjaldarmerki landsins sett í miðju fánans. Því merki var skipt út fyrir sósíalískt merki (hamar, ax, rauð stjarna) allt til [[1957]] er merkið hvarf aftur úr fánanum. [[1. október]] það ár var núverandi fáni (án tákns) tekinn í notkun. Þess má geta að þjóðfáni [[Tajikistan|Tadsikistan]]s er nákvæmlega eins, nema hvað hann er með gulu tákni fyrir miðju, rendurnar eru misbreiðar og fáninn er ívið lengri. Saga fánanna er auk þess gjörólík. [[Skjaldarmerki]] Ungverjalands er tvískiptur skjöldur með kórónu efst. Til hægri er patríarkakrossinn sem stendur á þrítindi. Tindarnir merkja fjöllin Tatra, Fatra og Matra. Tvö þau fyrrnefndu eru í Slóvakíu í dag. Páfinn léði Stefáni konungi krossinn árið [[1000]]. Fyrir miðju er gullkóróna, en hún bættist við skjaldarmerkið á [[17. öldin|17. öld]]. Til vinstri eru átta rauðar og hvítar rendur. Uppruni þeirra er óljós, en þær voru komnar fram á [[13. öldin|13. öld]]. Sumir vilja meina að hvítu rendurnar tákni hin fjögur höfuðfljót landsins: Dóná, Tisza, Drava og Sava. Efst er svo Stefánskórónan, en hún er konungskóróna Ungverjalands. Skjaldarmerki þetta hefur tekið talsverðum breytingum í gegnum tíðina. Núverandi merki var tekið upp [[1990]] eftir snarpar umræður á þinginu. === Hermál === Her Ungverjalands telur um 30 þús manns. Flestir eru í landhernum (rúm 23 þús), en um 7000 í flughernum. Konur eru 17% allra hermanna. Enginn er sjóherinn, enda liggur Ungverjaland ekki að sjó. Aðaltilgangur hersins er að tryggja varnir landsins á stríðstímum. Auk þess starfar herinn náið með herjum NATO, sem reyndar hefur gagnrýnt ungverska herinn fyrir að vera of veikburða til að sinna eigin vörnum ef stríð brytist út. Fjórum sinnum hafa Ungverjar sent herlið í friðargæslu til annarra landa. Til [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu]] 158 manns, til [[Afganistan]]s 205 manns og til [[Kosóvó]] 484 manns. Auk þess sendu Ungverjar herlið til [[Írak]]s, en kölluðu það til baka árið 2005. === Gjaldmiðill === Þrátt fyrir að vera í Evrópusambandinu er Ungverjaland með eigin mynt. Hún kallast forinta og filler (100 filler = 1 forinta). Forintan heitir eftir Florenus, myntinni sem borgríkið [[Flórens]] á Ítalíu gaf út fyrr á öldum. Karl Róbert af Anjou tók myntina upp í Ungverjalandi árið 1325 og þótti hún einn sterkasti gjaldmiðill Mið-Evrópu fram á 17. öld. Þótt landið yrði hluti af keisararíkinu Austurríki var haldið áfram að nota forintuna fram til [[1892]], en þá tók við ungverska krónan. Sökum óðaverðbólgu í [[Kreppan mikla|kreppunni miklu]] var krónan tekin úr umferð og penkö tekið upp. Þá náði óðaverðbólgan þvílíkum hæðum að gjaldmiðillinn varð verðlaus. Árið [[1946]] var forintan aftur tekin í notkun og styrktist hún mjög á tímum [[Kommúnismi|kommúnismans]]. Hún er enn gjaldmiðill landsins í dag. Ráðgert er að taka upp [[Evra|evruna]], en það verður ekki gert fyrr en í fyrsta lagi 2020, ef Ungverjaland uppfyllir þau efnahagslegu skilyrði sem fyrir því hafa verið sett. == Íbúar == [[mynd:Hungary topographic map.jpg|thumb|Kort af Ungverjalandi á ensku]] [[mynd:Pünkösdi pompa Körösfőn.jpg|thumb|left|Ungverjar í Rúmeníu í þjóðbúningum]] Ungverjar eru 10 milljónir talsins og hefur þeim fækkað hratt síðustu áratugi. [[1995]] voru íbúarnir um 10,3 milljónir. Mannfjöldaspár gera ráð fyrir að Ungverjum haldi áfram að fækka, og um miðja öldina verði þeir 9 milljónir sé litið til núverandi þróunar. Íbúaþéttleiki landsins, sé miðað við 10 milljónir íbúa, er 107,5 íbúar á km². Stærsti hluti íbúanna eru Ungverjar (magyarar), eða 92,3%. Stærsti minnihlutahópurinn er [[Rómafólk]]ið (1,7%), öðru nafni sígaunar. Auk þess búa um 2,4 milljónir Ungverjar í nágrannalöndunum, aðallega í Rúmeníu austan landamæranna. === Tungumál === Þjóðtunga Ungverja er ungverska. Engin önnur tunga er viðurkennd sem ríkismál, þrátt fyrir fjölda minnihlutahópa í landinu. Utan við landsteinana er ungverska líka víða töluð í Rúmeníu, Slóvakíu og Serbíu, sem og í öðrum nágrannalöndum. Í Rúmeníu búa 1,4 milljónir Ungverja, en í Slóvakíu 520 þús (10% af slóvösku þjóðinni). === Trúarbrögð === Í manntali [[2001]] kom í ljós að tæplega 55% þjóðarinnar kenndu sig við [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjuna]]. Sú trú er í miklum meirihluta um allt miðbik og vesturhluta landsins. Um 16% játuðu [[Kalvínismi|Kalvínstrú]] og eru þeir austast í landinu og á nokkrum stöðum vestast. Fyrir [[Heimstyrjöldin síðari|heimsstyrjöldina síðari]] bjuggu um 800 þús [[gyðingar]] í Ungverjalandi. Í dag eru þeir ekki nema tæplega 49 þúsund. Í öðrum trúarhópum er talsvert færra. Um fjórðungur landsmanna játuðu hins vegar enga trú, eða slepptu því að nefna trúfélag. Í landinu er engin þjóðkirkja. == Menning == === Listir === [[mynd:Bartók Béla 1927.jpg|thumb|Bela Bartók árið 1927]] Þekktustu listamenn Ungverjalands eru án efa tónlistarmenn. Meðal helstu má nefna [[Franz Liszt]], [[Imre Kálmán]], [[Franz Lehár]], [[Ernő Dohnányi]], [[Zoltán Kodály]] og [[Béla Bartók]], en sá síðastnefndi var mikill safnari ungverskrar þjóðlagatónlistar. Blómaskeið ungverskra bókmennta er 19. öldin, en þá rituðu þjóðskáldin [[Mihály Vörösmarty]], [[János Arany]] og [[Sándor Petőfi]] helstu bókmenntalegi stórvirki Ungverja. [[Ferenc Molnár]] er helsta leikritaskáld og rithöfundur landsins á 20. öld. [[Miklós Barabás]] er helsti málari Ungverja, en hann var uppi á 19. öld. Margir þessara listamanna bjuggu erlendis, t.d. í Austurríki eða [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. === Vísindi === Af þekktum ungverskum vísindamönnum má nefna [[Albert Szent-Györgyi]] ([[Nóbelsverðlaun í lífeðlis- og læknisfræði|Nóbelsverðlaun í læknisfræði]] [[1937]]), sem uppgötvaði [[C-vítamín]] og bjó til fyrstu gervivítamínin. [[Kálmán Tihanyi]] fann upp hitamyndavélina og plasmasjónvarpið. [[Leó Szilárd]] smíðaði fyrsta [[kjarnorkuver]]ið og fann upp [[Rafeindasmásjá|rafeindasmásjána]]. [[László Bíró]] fann upp Bírópennann. [[Edward Teller]] smíðaði fyrstu kjarnorkusprengjurnar (ásamt [[Robert Oppenheimer]]) og er faðir [[Vetnissprengja|vetnissprengjunnar]]. Ernö Rubik fann upp [[Rúbík-kubburinn|Rúbík-kubbinn]]. === Matargerð === {{Aðalgrein|Ungversk matarmenning}} [[mynd:Gulyas080.jpg|thumb|Gúllasið er þjóðarréttur]] Ungversk matargerð einkennist mikið af bændasamfélagi ungversku sléttunnar áður fyrr. Þekktasti rétturinn er án efa [[gúllas]]ið (gulyas á ungversku), en það er heiti á sérstökum súpum með ýmsu kjöti. Í þær er oft sett [[paprika]] og því eru súpurnar gjarnan sterkar. Gúllasið er til í ýmsu formi og var á 19. öld undirstöðufæða ungverskra hermanna (kallaðist gúllaskanóna). Ungverjaland er einnig þekkt fyrir hinar ýmsu pylsutegundir, en vissar borgir og landshlutar eiga sér oft sínar einkennispylsur. Víða um landið eru góð vínræktarsvæði, þótt ungversk vín séu minna þekkt en mörg önnur evrópsk vín. Þeirra helst er Tokaj-vínið sem framleitt er norðaustast í landinu og að einhverju leyti af Ungverjum í Slóvakíu. Tokaj-vínin voru á borðum við konungshirðir víða í Evrópu á 19. öld. === Íþróttir === Þjóðaríþrótt Ungverja er [[knattspyrna]]. Landsliðið hefur þrisvar orðið Ólympíumeistari í knattspyrnu á [[Ólympíuleikar|sumarólympíuleikum]] ([[Sumarólympíuleikarnir 1952|1952]], [[Sumarólympíuleikarnir 1964|1964]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1968|1968]]). Það hefur níu sinnum keppt í úrslitakeppni HM og tvisvar komist í úrslitaleikinn. [[1938]] tapaði liðið fyrir Ítalíu og [[1954]] fyrir Þjóðverjum. Gullaldarár ungverskrar knattspyrnu voru frá fjórða áratug 20. aldar til sjöunda áratugarins. Helsti knattspyrnumaður Ungverja var [[Ferenc Puskás]] sem lék eingöngu með [[Honvéd]] í Búdapest og [[Real Madrid]]. Sigursælasta félagsliðið er [[Ferencváros Búdapest]] sem 28 sinnum hefur orðið ungverskur meistari. Liðið komst einu sinni í úrslit í Evrópukeppni bikarhafa (1975), en tapaði þá fyrir [[FC Dynamo Kyiv|Dynamo Kiev]]. [[Handbolti]] er einnig mikið leikinn í Ungverjalandi. Lið eins og KC Veszprém og SC Szeged eru þekkt í Evrópu. Tvær þekktar kappakstursbrautir eru í landinu. Á Hungaroring er keppt í [[Formúla 1|Formúlu 1]], en á Pannoniaring á [[mótorhjól]]um. [[Íshokkí]] er vaxandi íþrótt í Ungverjalandi. Árið [[2009]] tryggði landsliðið sér þátttökurétt í HM í fyrsta sinn í 70 ár. === Helgidagar === Ólíkt öðrum löndum eru þrír þjóðhátíðardagar í Ungverjalandi, allt eftir tilefni. 15. mars er haldið upp á marsbyltinguna, 20. ágúst uppá stofnun ríkisins og 23. október uppá byltingardaginn gegn kommústastjórninni 1956. Auk neðangreindra helgidaga voru nokkrir í viðbót á tímum kommúnismans, en þeir voru afnumdir við stofnun lýðveldisins 1989. Opinberir helgidagar í Ungverjalandi: {| class="wikitable" |- ! Dags. !! Helgidagur !! Ath. |- | [[1. janúar]] || Nýársdagur || |- | [[15. mars]] || Þjóðhátíðardagur|| Marsbyltingin 1848 |- | Breytilegt að vori || [[Páskar]] || Sunnudagur og mánudagur |- | [[1. maí]] || Verkalýðsdagur || Innganga landsins í Evrópusambandið 2004 |- | Breytilegt að vori || [[Hvítasunna]] || Sunnudagur og mánudagur |- | [[20. ágúst]] || Þjóðhátíðardagur || Stofnun konungsríkisins, dagur heilags Stefáns |- | [[23. október]] || Þjóðhátíðardagur || Uppreisnin 1956 og stofnun lýðveldisins 1989 |- | [[1. nóvember]] || [[Allraheilagramessa]]|| |- | [[25. desember|25.]] og [[26. desember]] || [[Jól]] || |} == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Ungarn|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2012}} * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Hungary|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2012}} == Tenglar == * [https://www.kormany.hu/en Ríkisstjórn Ungverjalands] * [http://gotohungary.com/ Opinber ferðavefur] {{hnit|47|30|00|N|19|03|00|E|display=title|region:HU}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Ungverjaland| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] 5hg6ll724le5m7avadpuieq9e7d13t5 0 4582 1961351 1953000 2026-04-27T15:03:05Z Fyxi 84003 1961351 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Lettland | nafn_á_frummáli = Latvijas Republika | fáni = Flag of Latvia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Latvia.svg | nafn_í_eignarfalli = Lettlands | kjörorð = Föðurland og frelsi | þjóðsöngur = [[Dievs, svētī Latviju!]] <br />(Guð blessi Lettland) | staðsetningarkort = EU-Latvia.svg | höfuðborg = [[Ríga]] | tungumál = [[lettneska]] | stjórnarfar = [[Þingræði]] | titill_leiðtoga = [[Forseti Lettlands|Forseti]]<br />[[Forsætisráðherra Lettlands|Forsætisráðherra]] | nöfn_leiðtoga = [[Edgars Rinkēvičs]]<br />[[Evika Siliņa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Rússland]]i | dagsetning1 = [[6. september]] [[1991]] | ESBaðild = 1. maí 2004 | flatarmál = 64.589 | stærðarsæti = 122 | hlutfall_vatns = 2,09 | mannfjöldasæti = 147 | fólksfjöldi = 1.907.675 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 29,6 | VLF_ár = 2021 | VLF_sæti = 106 | VLF = 63,539 | VLF_á_mann = 33.393 | VLF_á_mann_sæti = 43 | VÞL = {{hækkun}} 0.866 | VÞL_sæti = 37 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[evra]] (EUR) | tímabelti = [[UTC]]+2 | tld = lv | símakóði = 371 }} '''Lettland''' ([[lettneska]]: ''Latvija'') er eitt af [[Eystrasaltsríkin|Eystrasaltsríkjunum]] ásamt [[Litáen]] og [[Eistland]]i. Næstu nágrannar Lettlands eru Eistland í norðri, Litáen í suðri og [[Rússland]] og [[Hvíta-Rússland]] í austri. Í vestri liggur landið að [[Eystrasalt|Eystrasalti]] og þar mætast landhelgi þess og [[Svíþjóð|Svíþjóðar]]. Íbúar Lettlands eru tæplega 2 milljónir og landið er 64.589 km² að stærð. Þar er [[temprað loftslag]] ríkjandi. Lettland hefur í gegnum aldirnar verið hluti af [[Svíþjóð|Svíaveldi]], [[Pólland|Póllandi]] og [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]], en [[Eystrasaltsþjóðverjar|þýskumælandi aðall]] ríkti yfir íbúunum. Lýðveldið Lettland var stofnað eftir [[Fyrri heimsstyrjöld]] þann [[18. nóvember]] [[1918]] en það breyttist í einræði eftir valdarán [[Kārlis Ulmanis]] 1934. Við upphaf [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] var landið hernumið af [[Sovétríkin|Sovétmönnum]]. [[Þýskaland|Þjóðverjar]] gerðu innrás í landið [[1941]] en Sovétmenn náðu því aftur [[1944]]. Næstu hálfa öld var Lettland [[Sovétlýðveldið Lettland|sovétlýðveldi]]. Árið [[1987]] hófst [[Söngvabyltingin]] með kröfu um sjálfstæði frá Sovétríkjunum. Lettlandi lýsti yfir sjálfstæði 4. maí 1990 sem var viðurkennt í kjölfar [[upplausn Sovétríkjanna|upplausnar Sovétríkjanna]] 1991. Lettland er [[einstýrt ríki|einstýrt]] [[þingræði]]sríki með 110 sveitarstjórnir og 9 borgarstjórnir. Landið situr hátt á lista yfir [[lönd eftir þróun lífsgæða]]. [[Ríga]] var [[menningarhöfuðborg Evrópu]] árið 2014. Frumbyggjar Lettlands eru [[Lettar]] og [[Líflendingar]]. Lettneska er annað tveggja núlifandi [[baltnesk tungumál|baltneskra tungumála]] ásamt [[litáíska|litáísku]]. Þótt landið hafi verið undir erlendri stjórn frá [[13. öldin|13. öld]] til [[20. öld|20. aldar]] hafa tungumál landsins og menning haldið sérstöðu sinni. Fram að Síðari heimsstyrjöld bjuggu þar stórir hópar [[Eystrasaltsþjóðverjar|Eystrasaltsþjóðverja]] og [[gyðingar|gyðinga]]. Um fjórðungur íbúa Lettlands er af [[Rússland|rússneskum]] uppruna. Rúmur helmingur þeirra hefur ekki borgararéttindi vegna þeirra ströngu skilyrða sem sett voru fyrir borgararétti í Lettlandi eftir sjálfstæðið frá Sovétríkjunum. Rúmur þriðjungur íbúa eru [[lútherstrú|lútherstrúar]] en um fjórðungur [[Rómversk-kaþólsk trú|rómversk-kaþólskir]], aðallega í héraðinu [[Latgale]] í suðausturhluta landsins. Tæp 20% íbúa eru í [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni]]. Þann [[20. september]] [[2003]] [[kosningar|kusu]] Lettar um inngöngu í [[Evrópusambandið]] og samþykktu það. Innganga í sambandið varð að veruleika þann [[1. maí]] [[2004]]. Þann [[29. mars]] 2004 gerðist Lettland aðili að [[NATO]]. Auk þess er Lettland aðili að [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Eystrasaltsráðið|Eystrasaltsráðinu]], [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]], [[NB8]], [[Norræni fjárfestingarbankinn|Norræna fjárfestingarbankanum]], [[Efnahags- og framfarastofnunin]]ni, [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni. Lettland tók upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil 1. janúar 2014 í stað lettneska [[Lettneskt lat|lat]]sins. ==Heiti== Nafnið ''Latvija'' er dregið af heiti [[Lettgallar|Lettgalla]] sem voru ein af fjórum [[Eystrasaltsþjóðir|Eystrasaltsþjóðum]] (ásamt [[Kúrir|Kúrum]], [[Selir (þjóð)|Selum]] og [[Semgallar|Semgöllum]]) sem bjuggu á þessu svæði á miðöldum, ásamt finnskumælandi [[Líflendingar|Líflendingum]].<ref>{{cite web|url=http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |title=Latvia in Brief |year=2012 |publisher=Latvian Institute |access-date=12 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108155832/http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |archive-date=8 November 2012 }}</ref> Trúboðinn [[Hinrik af Lettlandi]] bjó til latnesku heitin ''Lettigallia'' og ''Lethia'' út frá nafni þjóðflokksins á 13. öld. Þaðan kom latneska heitið ''Letonia'' og þýska heitið ''Lettland''.<ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html|title=Baltic Online|publisher=The University of Texas at Austin|access-date=12 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805131726/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html|archive-date=5 August 2011|url-status=live}}</ref> Orðið „Letti“ kemur líklega fyrst fyrir í íslensku í grein [[Gísli Brynjúlfsson|Gísla Brynjúlfssonar]], „Frelsis hreifingarnar“ sem birtist í ''[[Norðurfari|Norðurfara]]'' árið 1849,<ref>{{cite journal|author=Gísli Brynjúlfsson|journal=Norðurfari|title=Frelsis hreifingarnar|year=1849|page=61|url=https://timarit.is/page/2022321?iabr=on}}</ref> en „Lettland“ kemur fyrst fyrir í ''[[Heimskringla (tímarit)|Heimskringlu]]'' árið 1918.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2156621?iabr=on|journal=Heimskringla|number=21|year=1918|author=F. J. Bergmann|title=Skipulags-hrun|page=2}}</ref> == Saga == Elstu ummerki um menn frá [[Salaspils]] tilheyra [[Swider-menningin|Swider-menningunni]] og eru 11-12.000 ára gömul. Samkvæmt vinsælli kenningu settust forverar núverandi Letta að á austurströnd [[Eystrasalt]]sins um 3000 f.o.t.<ref>{{cite web|url=http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |title=Data: 3000 BC to 1500 BC |work=The European Ethnohistory Database |publisher=The Ethnohistory Project |access-date=6 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622113922/http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |archive-date=22 June 2006 }}</ref> [[Baltneskar þjóðir]] komu á verslunarleiðum til [[Róm]]ar og [[Býsantíum]], þar sem þær versluðu með verðmætt [[raf]].<ref>A History of Rome, M Cary and HH Scullard, p455-457, Macmillan Press, {{ISBN|0-333-27830-5}}</ref> Um 900 bjuggu fjórir baltneskir þjóðflokkar þar sem Lettland er nú: [[Kúrir]] (''kurši''), [[Latgallar]] (''latgaļi''), [[Selir (Lettlandi)|Selir]] (''sēļi'') og [[Semgallar]] (''zemgaļi''), auk hinna finnsk-úgrísku [[Líflendingar|Líflendinga]] (''lībieši'').<ref>{{Cite journal |last1=Norvik |first1=Miina |last2=Balodis |first2=Uldis |last3=Ernštreits |first3=Valts |last4=Kļava |first4=Gunta |last5=Metslang |first5=Helle |last6=Pajusalu |first6=Karl |last7=Saar |first7=Eva |date=2021-12-20 |title=The South Estonian language islands in the context of the Central Baltic area |url=https://ojs.utlib.ee/index.php/jeful/article/view/jeful.2021.12.2.02 |journal=Eesti ja Soome-ugri Keeleteaduse Ajakiri. Journal of Estonian and Finno-Ugric Linguistics |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=33–72 |doi=10.12697/jeful.2021.12.2.02 |issn=2228-1339 |access-date=16 February 2024 |archive-date=16 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216133311/https://ojs.utlib.ee/index.php/jeful/article/view/jeful.2021.12.2.02 |url-status=live }}</ref> Á 12. öld skiptist landið í eftirfarandi smáríki: [[Vanema]], [[Ventava]], [[Bandava]], [[Piemare]], [[Duvzare]], [[Sēlija]], [[Furstadæmið Koknese|Koknese]], [[Jersika]], [[Tālava]] og [[Adzele]].<ref>Latvijas vēstures atlants, Jānis Turlajs, page 12, Karšu izdevniecība Jāņa sēta, {{ISBN|978-9984-07-614-0}}</ref> === Miðaldir === [[File:Burg Turaida04.jpg|thumb|[[Turaida-kastali]] við [[Sigulda]], reistur af [[Albert af Ríga|Alberti af Ríga]] árið 1214.]] Tengsl Eystrasaltsþjóðanna við ríkin á meginlandi Evrópu urðu sterkari á 12. öld.<ref>{{cite web|url= http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm|title= Data: Latvia|work= Kingdoms of Northern Europe&nbsp;– Latvia|publisher= The History Files|access-date= 25 April 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100202020032/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm|archive-date= 2 February 2010}}</ref> Páfi sendi fyrstu trúboðana eftir [[Daugava-fljót]]i seint á 12. öld.<ref name="embassy">{{cite web |url=https://www2.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis|title=History of Latvia: A brief synopsis|website=Embassy of the Republic of Latvia to the United States of America|dags=2.12.2014}}</ref> [[Heilagur Meinhard]] frá Segeberg kom til [[Ikšķile]] með kaupmönnum árið 1184, til að snúa íbúum frá [[heiðni]]. Þegar friðsamlegar aðferðir til að kristna íbúana mistókust hugðist Meinhard snúa Líflendingum með vopnavaldi.<ref>{{cite news|url= http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|title= The Crusaders|newspaper= City Paper|access-date= 28 July 2007|date= 22 March 2006|archive-url= https://web.archive.org/web/20101222014019/http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|archive-date= 22 December 2010}}</ref> [[Selestínus 3.]] páfi kallaði eftir [[Líflandskrossferðin|krossferð]] gegn Eistum árið 1193. Eftirmenn Meinhards, [[Berthold frá Hanóver]] og [[Albert af Ríga]], leiddu krossferðina. Albert stofnaði Ríga og varð [[biskupsfursti]] með lén frá [[Hinrik 3. Þýskalandskonungur|Hinriki 3.]]. Hann stofnaði riddararegluna [[Sverðbræður]] sem síðar urðu hluti [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddaranna]]. Þýskum krossförum fjölgaði á síðari hluta 13. aldar eftir hnignun og fall [[krossfararíki|krossfararíkjanna]] í [[Mið-Austurlönd]]um.<ref>{{cite web |last1=Žemaitis |first1=Augustinas |title=German crusader states (until 1561) |url=https://www.onlatvia.com/german-crusader-states-until-1561-68 |website=OnLatvia.com |access-date=26 August 2022 |archive-date=26 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826224424/https://www.onlatvia.com/german-crusader-states-until-1561-68 |url-status=live }}</ref> Þýsku riddararnir stofnuðu krossfararíkið [[Terra Mariana]] („land Maríu“) sem náði yfir núverandi Lettland og suðurhluta núverandi Eistlands.<ref>{{cite web |title=Terra Mariana. 1186 – 1888 (2015) |url=https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |website=Manabiblioteka.lv |access-date=26 August 2022 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142925/https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |url-status=dead }}</ref> Árið 1282 varð [[Ríga]] hluti af [[Hansasambandið|Hansasambandinu]], og seinna borgirnar [[Cēsis]], [[Limbaži]], [[Koknese]] og [[Valmiera]]. Ríga varð mikilvæg hafnarborg og var í nánum samskiptum við [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/latvia/history|title=History of Latvia - Lonely Planet Travel Information|website=www.lonelyplanet.com|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326135852/https://www.lonelyplanet.com/latvia/history|archive-date=26 March 2020|url-status=live}}</ref> Fyrstu þýskumælandi landnemarnir voru riddarar frá Norður-Þýskalandi og borgarar frá norðurþýskum borgum sem töluðu [[lágþýska|lágþýsku]].<ref>{{cite book|title=Die deutschen Lehnwörter im Lettischen: Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde der hohen philosophischen Fakultät I der Universität Zürich|author=Johann Sehwers|publisher=Berichthaus|date= 1918|language=de}}</ref> [[Eystrasaltsþjóðverjar]] mynduðu landeigendaaðal í Lettlandi og gerðu bændur að leiguliðum. === Pólsk og sænsk yfirráð === Árið 1558 hófst [[Líflandsstríðið]] um yfirráð yfir Líflandi. Helstu stríðsaðilar voru [[Pólsk-litáíska samveldið]] og [[Rússaveldi]], en bæði Danmörk og Svíþjóð tóku þátt um skeið. Eftir að Rússar biðu ósigur var Líflandi skipt þannig að Norður-Eistland fór til Svía og Eysýsla (Saaremaa) til Dana. Afgangurinn gekk til [[Stórhertogadæmið Litáen|litáíska stórhertogadæmisins]] sem [[hertogadæmið Lífland]] og til hins nýja [[hertogadæmi Kúrlands og Semigallíu|hertogadæmis Kúrlands og Semigallíu]] undir stjórn síðasta stórmeistara [[Líflandsreglan|Líflandsreglunnar]], [[Gotthard Kettler]].<ref>{{cite web|last1=Ceaser|first1=Ray A.|url=http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html|title=Duchy of Courland|publisher=University of Washington|access-date=11 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20030302122941/http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html|archive-date=2 March 2003|date=June 2001}}</ref> Austasti hlutinn, [[Latgallía]], varð [[landstjóraumdæmið Inflanty]] eða [[Pólska Lífland]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&q=Inflanty+Latgale&pg=PA14|title=Culture and Customs of the Baltic States|first=Kevin|last=O'Connor|date=3 October 2006|publisher=Greenwood Publishing Group|via=Google Books|isbn=978-0-313-33125-1|access-date=14 November 2020|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119144020/https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&q=Inflanty+Latgale&pg=PA14|url-status=live}}</ref> Á 17. og 18. öld tókust Pólsk-litáíska samveldið, Svíaveldi og Rússaveldi á um yfirráð yfir Eystrasalti. Eftir [[stríð Póllands og Svíþjóðar (1600-1611)]] komst norðurhluti Líflands undir sænsk yfirráð. Ríga varð höfuðborg [[Sænska Lífland]]s og stærsta borgin í öllu Svíaveldi.<ref>Kasekamp, p. 47</ref> Átök milli Svía og Pólverja héldu áfram þar til ríkin gerðu með sér [[vopnahléð í Altmark]] árið 1629.<ref>{{Cite web |title=Sweden, the nation's history {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/17676837 |access-date=2023-12-06 |website=search.worldcat.org |language=en |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020309/https://search.worldcat.org/title/17676837 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Rickard |first1=J |title=Truce of Altmark, 12 September 1629 |url=http://www.historyofwar.org/articles/truce_altmark.html |website=www.historyofwar.org |access-date=28 January 2021 |archive-date=22 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722160109/http://www.historyofwar.org/articles/truce_altmark.html |url-status=live }}</ref> Líkt og Eistar, hafa Lettar talað um „gömlu góðu sænsku tímana“, þar sem sænsk yfirvöld drógu úr [[bændaánauð]], komu á sveitaskólum og drógu úr völdum þýsku landeigendanna.<ref>H. Strods, "'Dobrye Shvedskie Vremena' v Istoriografii Latvii (Konets XVIII V.&nbsp;– 70-E Gg. XX V.). ["'The good Swedish times' in Latvian historiography: from the late 18th century to the 1970s"] ''Skandinavskiy Sbornik'', 1985, Vol. 29, pp. 188–199</ref><ref>{{cite journal|author=J. T. Kotilaine|title=Riga's Trade With its Muscovite Hinterland in the Seventeenth Century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_summer-1999_30_2/page/129|journal=Journal of Baltic Studies|year=1999|volume= 30|issue =2|pages=129–161|doi=10.1080/01629779900000031}}</ref> Á þessum tíma urðu mikilvægar breytingar á menningu landsins. Lettar tóku að stærstum hluta upp [[lúterstrú]], undir sænskum og þýskum áhrifum.<ref>{{cite web |last1=Žemaitis |first1=Augustinas |title=Lutherans |url=https://www.onlatvia.com/lutherans-143 |website=OnLatvia.com |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925101326/https://www.onlatvia.com/lutherans-143 |url-status=live }}</ref> Hinar fornu þjóðir Kúra, Semigalla, Sela, Lífa og Latgalla, tóku að líta á sig sem [[Lettar|Letta]] og tala [[lettneska|lettnesku]] sem sameiginlegt tungumál.<ref>{{cite web |last1=Ereminas |first1=Gintautas |title=Latviai |url=https://www.vle.lt/straipsnis/latviai/ |website=Vle.lt |access-date=27 August 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Latvian language |url=https://www.britannica.com/topic/Latvian-language |website=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=27 August 2022 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008003509/https://www.britannica.com/topic/Latvian-language |url-status=live }}</ref> Ekkert lettneskt ríki var þó til, og mörk ríkja og skilgreining þjóða á þessum tíma eru mjög á reiki. Suðurhluti Latgalla hélt áfram að aðhyllast [[kaþólsk trú|kaþólska trú]] vegna áhrifa Pólverja og [[Jesúítar|Jesúíta]]. Mállýska þeirra hélst aðskilin, en með mörgum tökuorðum úr pólsku og rússnesku.<ref>{{cite journal|author= V. Stanley Vardys|title=The Role of the Churches in the Maintenance of Regional and National Identity in the Baltic Republics|url= https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_fall-1987_18_3/page/287|journal=Journal of Baltic Studies|year=1987|volume=18 |issue =3|pages= 287–300|doi=10.1080/01629778700000141}}</ref> === Lífland og Kúrland í Rússaveldi === Í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðnum mikla]] létust allt að 40% íbúa Lettlands úr hungri og farsóttum.<ref>{{cite book|author=Kevin O'Connor|title=The History of the Baltic States|url=https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA29|date=1 January 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32355-3|pages=29–|access-date=11 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427085953/https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA29|archive-date=27 April 2016|url-status=live}}</ref> Helmingur íbúa Ríga fórst í [[Norðurlandaplágan mikla|Norðurlandaplágunni miklu]] 1710-1711.<ref>{{cite web|url=http://www.bank.lv/eng/main/am/jubmon/nmp/index.php?32661 |title=Collector Coin Dedicated to 18th Century Riga |access-date=19 July 2010 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719083420/http://www.bank.lv/eng/main/am/jubmon/nmp/index.php?32661 |archive-date=19 July 2010}}. Bank of Latvia.</ref> [[Uppgjöf Eistlands og Líflands]] 1710 og [[Nystad-samningurinn]] bundu enda á stríðið árið 1721. [[Vidzeme]] gekk til Rússlands (sem hluti af [[landstjóraumdæmið Lífland|landstjóraumdæminu Ríga]]). Latgallía var áfram hluti af Pólsk-litáíska samveldinu sem Landstjóraumdæmið Inflanty til 1772 þegar það var innlimað í Rússland. Árið 1795 lagði Rússland svo undir sig hertogadæmið Kúrland og Semigallíu í [[þriðja skipting Póllands|þriðju skiptingu Póllands]]. Þar með voru allir hlutar núverandi Lettlands orðnir hluti af Rússaveldi. Öll héruðin þrjú héldu í lög sín og þing ([[landtag]]) og þýska var áfram stjórnsýslumál. Bændaánauð var afnumin í Kúrlandi árið 1817 og í Vidzeme árið 1819.<ref>{{Cite web|last=Lazdins|first=Janiz|date=2 July 2011|title=THE ORIGINS OF A CIVIL SOCIETY BASED ON DEMOCRATICALLY LEGITIMATE VALUES IN BALTICS AFTER ABOLITION OF SERFDOM|url=https://www.apgads.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/PDF/Juridiskas-konferences/ISCFLUL-7-2019/iscflul.7.2-11_Lazdins.pdf|access-date=9 July 2021|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190054/https://www.apgads.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/PDF/Juridiskas-konferences/ISCFLUL-7-2019/iscflul.7.2-11_Lazdins.pdf|url-status=live}}</ref> Í reynd kom það sér vel fyrir landeigendur og aðal, þar sem bændur misstu jarðir sínar bótalaust og neyddust því til að vinna á stórjarðeignum. Á þessum tveimur öldum var uppgangur í Lettlandi. Hafnir voru stækkaðar (Ríga varð stærsta höfnin í Rússaveldi), járnbrautir lagðar, nýjar verksmiðjur, bankar og háskólar stofnaðir; margar stórbyggingar voru reistar og almenningsgarðar stofnaðir. Breiðstrætin í Ríga eru frá þessum tíma. [[Talnalæsi]] var útbreiddara í Líflandi og Kúrlandi en öðrum hlutum Rússaveldis, sem gæti verið vegna áhrifa lúterstrúarinnar.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=50|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> === Þjóðernisvakning === [[File:Latvians national rally in Dundaga in 1905.jpg|thumb|left|Þjóðfundur Letta í [[Dundaga]] árið 1905.]] Á 19. öld urðu miklar samfélagsbreytingar í Lettlandi.<ref name="LNA">{{cite web |title=Latvian national awakening (1860-1918) |url=https://www.onlatvia.com/latvian-national-awakening-1860-1918-74 |website=OnLatvia.com |access-date=19 March 2022 |archive-date=9 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409052455/https://www.onlatvia.com/latvian-national-awakening-1860-1918-74 |url-status=live }}</ref> Til varð stétt sjálfseignarbænda eftir að leiguliðar fengu að kaupa jarðir sínar. Um leið fækkaði fólki í sveitum og margir [[Lettar]] fluttu í borgirnar í leit að menntun og störfum í iðnaði.<ref name="LNA" /> Til varð stór [[verkalýðsstétt]] og lítil en áhrifamikil [[borgarastétt]].<ref name="LNA" /> [[Ungir Lettar]] (''Jaunlatvieši'') voru æskulýðshreyfing sem lagði grunninn að lettneskri þjóðernisstefnu frá miðri 19. öld. Margir af leiðtogum hreyfingarinnar horfðu til [[Slavahreyfingin|Slavahreyfingarinnar]] vegna andstöðu við hina þýskumælandi yfirstétt Lettlands.<ref name="YoungLatvians">{{cite web |title=Latvians in the Second Half of the 19th Century and the Early 20th Century: National Identity, Culture and Social Life |url=http://lnvm.lv/en/?page_id=1078 |website=National History Museum of Latvia |access-date=19 March 2022 |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022201215/http://lnvm.lv/en/?page_id=1078 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |title=Another Baltic Postcolonialism: Young Latvians, Baltic Germans, and the emergence of Latvian National Movement |journal=Nationalities Papers |date=20 November 2018 |volume=42 |issue=1 |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=88–107 |doi=10.1080/00905992.2013.823391 |url=https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/31253/Ijabs_Nationalities_Papers_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=19 March 2022 |last1=Ijabs |first1=Ivars |s2cid=129003059 |archive-date=11 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230911002101/https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/31253/Ijabs_Nationalities_Papers_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> Vaxandi notkun [[lettneska|lettnesku]] í bókmenntum og almennt í samfélaginu á þessum tíma hefur verið nefnd fyrsta [[lettneska þjóðernisvakningin]].<ref name="YoungLatvians" /> [[Rússneskuvæðing]] hófst í Latgallíu eftir [[Janúaruppreisnin|Janúaruppreisn]] Pólverja 1863. Á 9. áratugnum hafði hún breiðst út til annarra hluta landsins. Eftir Unga Letta varð [[Nýstefnan]], vinstrisinnuð stjórnmálahreyfing, leiðandi í þjóðernisvakningunni undir lok aldarinnar.<ref>{{cite web |last1=Šiliņš |first1=Jānis |title=Jaunā strāva |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/22237 |access-date=19 March 2022 |website=[[Latvian National Encyclopedia]] |language=lv |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127112202/https://enciklopedija.lv/skirklis/22237 |url-status=live }}</ref> Óánægja almennings braust fram í [[Rússneska byltingin 1905|byltingunni 1905]] sem í Eystrasaltshéruðunum fékk á sig yfirbragð sjálfstæðisbaráttu.<ref>{{cite web |last1=Lapa |first1=Līga |title=1905. gada revolūcija Latvijā |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/20773-1905-gada-revol%C5%ABcija-Latvij%C4%81 |website=Nacionālā enciklopēdija |access-date=19 March 2022 |language=lv |archive-date=19 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319145330/https://enciklopedija.lv/skirklis/20773-1905-gada-revol%C5%ABcija-Latvij%C4%81 |url-status=live }}</ref> === Sjálfstæðisyfirlýsing og millistríðsárin === [[File:Janis Cakste.jpg|thumb|upright|[[Jānis Čakste]] (1859–1927) var fyrsti [[forseti Lettlands]].]] Miklir bardagar áttu sér stað í Lettlandi og öðrum vesturhéruðum Rússaveldis í [[fyrri heimsstyrjöld]]. Í byrjun snerust kröfur um [[sjálfsákvörðunarrétt]] um að fá [[heimastjórn]]. Þetta breyttist eftir [[Rússneska byltingin|rússnesku byltinguna]] 1917 og [[friðarsamningarnir í Brest-Litovsk|friðarsamningana í Brest-Litovsk]] milli Rússlands og Þýskalands í mars 1918. Þann 18. nóvember 1918 lýsti [[Alþýðuráð Lettlands]] yfir fullu sjálfstæði og [[Kārlis Ulmanis]] fékk það verkefni að mynda ríkisstjórn sem forsætisráðherra.<ref>{{Cite web|title=Kārlis Ulmanis {{!}} Valsts prezidenta kanceleja|url=https://www.president.lv/en/karlis-ulmanis|access-date=13 October 2021|website=www.president.lv|language=en|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018115339/https://www.president.lv/en/karlis-ulmanis|url-status=live}}</ref> Fulltrúi Þýskalands, [[August Winnig]], undirritaði formlega viðurkenningu þýska ríkisins á bráðabirgðastjórninni 26. nóvember. Í kjölfarið fylgdi [[sjálfstæðisstríð Lettlands]], eitt af mörgum landamæra- og borgarastríðum sem háð voru í Austur-Evrópu í kjölfar heimsstyrjaldarinnar. Vorið 1919 voru þrjár ríkisstjórnir sem gerðu tilkall til Lettlands: bráðabirgðastjórnin undir forystu [[Kārlis Ulmanis]], studd af Alþýðuráðinu og [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamönnum]]; [[Sósíalíska lettneska sovétlýðveldið]] undir forystu [[Pēteris Stučka]], studd af [[Rauði herinn|Rauða hernum]]; og bráðabirgðastjórn undir forystu [[Andrievs Niedra]], studd af hersveitum þýskra landeigenda ([[Baltische Landeswehr]]) og þýsku [[Freikorps]]-sveitinni „Járndeildinni“. Eistneskar og lettneskar hersveitir sigruðu Þjóðverja í [[orrustan um Cēsis (1919)|orrustunni um Wenden]] í júní 1919,<ref>{{Cite news|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cesis_battle_of|title=Cēsis, Battle of {{!}} International Encyclopedia of the First World War (WW1)|access-date=15 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223133640/https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cesis_battle_of|archive-date=23 February 2019}}</ref> og hrundu stórsókn [[Vesturrússneski sjálfboðaliðaherinn|vesturrússneska sjálfboðaliðahersins]] undir stjórn [[Pavel Bermondt-Avalov]] í nóvember. Hersveitir Rauða hersins voru hraktar frá austurhluta landsins af lettneskum og pólskum hersveitum snemma árs 1920 (Pólverjar líta á [[orrustan um Daugavpils|orrustuna um Daugavpils]] sem hluta af [[stríð Póllands og Sovétríkjanna|stríði Póllands og Sovétríkjanna]]). Þjóðkjörið [[stjórnlagaþing]] kom saman 1. maí 1920 og samþykkti frjálslynda stjórnarskrá, [[stjórnarskrá Lettlands|Satversme]], í febrúar 1922.<ref>Bleiere, p. 155</ref> Kārlis Ulmanis nam stjórnarskrána úr gildi eftir [[Valdaránið í Lettlandi 1934|valdaránið 1934]], en hún var aftur tekin upp árið 1990. Þar sem megnið af iðnfyrirtækjum Lettlands höfðu verið flutt til Rússlands árið 1915 var helsta verkefni stjórnarinnar róttækar [[jarðaumbætur]].<ref>Bleiere, p. 195</ref> Árið 1923 var hlutfall ræktarlands orðið meira en fyrir stríðið. Efnahagur landsins óx hratt en varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|heimskreppunni 1929]]. Þann 15. maí 1934 framdi Ulmanis valdarán án blóðsúthellinga og kom á þjóðernissinnaðri alræðisstjórn sem ríkti til 1940.<ref name="Country profile">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1108059.stm|title=Timeline: Latvia|work=BBC News|date=20 January 2010|access-date=5 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420190840/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1108059.stm|archive-date=20 April 2010|url-status=live}}</ref> Ulmanis stofnaði ríkisfyrirtæki sem keyptu einkafyrirtæki í þeim tilgangi að „lettneskuvæða“ efnahagslífið.<ref>{{cite book|jstor=2119564|author1=Nicholas Balabkins|author2=Arnolds P. Aizsilnieks|title=Entrepreneur in a small country: a case study against the background of the Latvian economy, 1919–1940|url=https://books.google.com/books?id=PwaSAAAAIAAJ|access-date=19 February 2012|year=1975|publisher=Exposition Press|isbn=978-0-682-48158-8|pages=xiv, 143|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112212508/http://books.google.com/books?id=PwaSAAAAIAAJ|archive-date=12 November 2012|url-status=live}}</ref> === Síðari heimsstyrjöld === [[File:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|[[Rauði herinn]] kemur til Ríga 1940.]] Snemma morguns 24. ágúst 1939 undirrituðu [[Sovétríkin]] og [[Þriðja ríkið]] 10 ára griðasáttmála ([[Mólotov-Ribbentrop-samningurinn]]).<ref>{{cite web |title=The Molotov-Ribbentrop pact – archive, August 1939 |url=https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2019/jul/24/molotov-ribbentrop-pact-germany-russia-1939 |website=the Guardian |access-date=28 January 2021 |language=en |date=24 July 2019 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627110113/https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2019/jul/24/molotov-ribbentrop-pact-germany-russia-1939 |url-status=live }}</ref> Hluti sáttmálans voru leynileg ákvæði sem birt voru eftir ósigur Þýskalands 1945. Þar kom fram að ríkin tvö skiptu Norður- og Austur-Evrópu í „áhrifasvæði“.<ref name="mrtext">[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html ''Text of the Nazi-Soviet Non-Aggression Pact''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114231303/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html |date=14 November 2014 }}, executed 23 August 1939</ref> Í norðri lentu Finnland og Eistland á áhrifasvæði Sovétríkjanna.<ref name="mrtext" /> Viku síðar, 1. september 1939, gerði Þýskaland [[innrásin í Pólland|innrás í Pólland]] og 17. september gerðu Sovétmenn líka innrás hinum megin frá.<ref name="PBBG">{{cite book |first=Prit |last=Buttar |title=Between Giants |isbn=978-1-78096-163-7|date=21 May 2013 |publisher=Bloomsbury USA }}</ref>{{rp|32}} Eftir gerð Mólotov-Ribbentrop-samningsins fluttu flestir [[Eystrasaltsþjóðverjar]] frá Lettlandi eftir samkomulag stjórnar Ulmanis og Þýskalands um [[Heim in Reich]]-verkefnið.<ref name="Latvia in WWII">Lumans, pp. 71–74</ref> Alls höfðu 50.000 Eystrasaltsþjóðverjar flust á brott fyrir lokafrest í desember 1939, 1600 áttu eftir að ganga frá sínum málum og 13.000 kusu að búa áfram í Lettlandi.<ref name="Latvia in WWII" /> Flestir þeirra sem urðu eftir, fluttu sumarið 1940, þegar gerð var önnur áætlun um fólksflutninga.<ref>Lumans pp. 110–111</ref> Þeir sem hluti samþykki sem „hreinræktaðir Þjóðverjar“ fengu flestir lönd og fyrirtæki í Póllandi í skiptum fyrir það fé sem fékkst fyrir sölu á eigum þeirra í Lettlandi.<ref name=PBBG />{{rp|46}} Þann 5. október 1939 neyddist Lettland til að samþykkja samning við Sovétríkin um „gagnkvæma aðstoð“, sem gaf þeim leyfi til að koma fyrir 25-30.000 manna herliði í Lettlandi.<ref>Lumans, p. 79</ref> Embættismenn voru myrtir og aðilar hlynntir Sovétríkjunum skipaðir í þeirra stað.<ref name="wettig20">Wettig, Gerhard, ''Stalin and the Cold War in Europe'', Rowman & Littlefield, Landham, Md, 2008, {{ISBN|0-7425-5542-9}}, pp. 20–21</ref> Í kosningum voru víðast hvar aðeins frambjóðendur hlynntir Sovétríkjunum. Þingið sem kosið var óskaði strax eftir inngöngu í Sovétríkin.<ref name="wettig20" /> Mynduð var leppstjórn undir forystu [[Augusts Kirhenšteins]].<ref>Lumans, pp. 98–99</ref> Sovétríkin innlimuðu Lettland 5. ágúst 1940 sem [[Sovétlýðveldið Lettland]]. [[File:Bundesarchiv Bild 183-L19397, Lettland, Riga, Begrüßung der deutschen Soldaten.jpg|thumb|Þýskir hermenn koma til Ríga í júlí 1941.]] Sovétmenn tóku hart á [[óvinur alþýðunnar|andstæðingum sínum]] áður en [[Barbarossa-aðgerðin]] hófst. Minnst 34.250 Lettar voru fluttir úr landi eða drepnir.<ref>{{cite book|author=Simon Sebag Montefiore|author-link=Simon Sebag Montefiore|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|page=334}}</ref> Flestir fóru til Síberíu þar sem dánarhlutfallið var áætlað 40%.<ref name=PBBG />{{rp|48}} Þann 22. júní 1941 hófst innrás Þjóðverja í Sovétríkin.<ref>{{cite news |title=Operation Barbarossa |url=https://www.history.com/topics/world-war-ii/operation-barbarossa#:~:text=On%20June%2022%2C%201941%2C%20Adolf,the%20frontier%20into%20Soviet%20territory. |website=HISTORY |access-date=28 January 2021 |language=en |archive-date=22 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622142556/http://www.history.com/topics/world-war-ii/operation-barbarossa#:~:text=On%20June%2022%2C%201941%2C%20Adolf,the%20frontier%20into%20Soviet%20territory. |url-status=live }}</ref> Í nokkur skipti gerðu Lettar uppreisnir gegn Rauða hernum til að aðstoða Þjóðverja. Þann 29. júní náði þýski herinn Ríga og snemma í júlí var landið allt undir stjórn Þjóðverja.<ref>{{cite web |title=History of Latvia: A brief synopsis |url=https://www.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis |website=www.mfa.gov.lv |access-date=28 January 2021 |archive-date=3 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303083044/https://www.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis }}</ref><ref name=PBBG />{{rp|78–96}} Í kjölfarið fylgdi þýskt hernámslið, [[Einsatzgruppen]], sem framfylgdu áætluninni [[Generalplan Ost]]. Hún fól í sér að íbúum Lettlands skyldi fækkað um 50%.<ref name=PBBG />{{rp|64}}<ref name=PBBG />{{rp|56}} Meðan á þýska hernáminu stóð heyrði Lettland undir [[Reichskommissariat Ostland]].<ref>{{cite web |title=Estonia - RomArchive |url=https://www.romarchive.eu/en/voices-of-the-victims/estonia/ |website=www.romarchive.eu |access-date=28 January 2021 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207204810/https://www.romarchive.eu/en/voices-of-the-victims/estonia/ |url-status=live }}</ref> Hernámsstjórnin kom á fót lettneskum vopnuðum sveitum og [[Arajs Kommando|aðstoðarlögreglu]] sem tók þátt í [[Helförin]]ni og öðrum óhæfuverkum.<ref name="Country profile" /> 30.000 gyðingar voru skotnir til bana í Lettland haustið 1941.<ref name=PBBG />{{rp|127}} Önnur 30.000 úr gettóinu í Ríga voru myrt í Rumbula-skógi í nóvember og desember 1941 til að fækka fólki í gettóinu og rýma fyrir gyðingum sem voru fluttir þangað frá Þýskalandi og Vestur-Evrópu.<ref name=PBBG />{{rp|128}} Fyrir utan andspyrnuna var hlé á bardögum þar til eftir [[orrustan um Leníngrad|orrustuna um Leníngrad]] í janúar 1944. Sovétherinn sótti fram eftir það og lagði Ríga undir sig 13. október 1944.<ref name=PBBG />{{rp|271}} Yfir 200.000 Lettar týndu lífinu í síðari heimsstyrjöld, þar á meðal um 75.000 lettneskir gyðingar sem hernámslið nasista myrti.<ref name="Country profile" /> Lettneskir hermenn tóku þátt í bardögum með báðum aðilum, aðallega í þýska hernum þar sem 140.000 menn gengu í [[Lettneska fylkingin|lettnesku fylkinguna]] sem var hluti af [[Waffen-SS]]-liðinu<ref>"[https://www.theguardian.com/world/2010/mar/16/latvians-march-commemorate-ss-veterans Patriots or Nazi collaborators? Latvians march to commemorate SS veterans]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721230200/https://www.theguardian.com/world/2010/mar/16/latvians-march-commemorate-ss-veterans |date=21 July 2016 }}" ''[[The Guardian]]''. 16. mars 2010</ref> [[308. riffilsveitin (Sovétríkin)|308. lettneska riffilsveitin]] var stofnuð innan Rauða hersins árið 1944. Í sumum tilvikum, sérstaklega árið 1944, börðust lettneskir hermenn hverjir við aðra.<ref name=PBBG />{{rp|299}} === Sovéttíminn === [[File:Red Army soldiers in Riga. October 1944.jpg|thumb|Hermenn úr rauða hernum fyrir framan [[Minnismerki um frelsi]] í Ríga sumarið 1944.]] Sumarið 1944 komst hluti Lettlands aftur undir stjórn Sovétríkjanna sem hófust strax handa við að endurreisa sovétstjórnina. Eftir uppgjöf Þjóðverja varð ljóst að Sovétmenn yrðu í Lettlandi til frambúðar og [[lettneska andspyrnan]] hóf brátt að berjast gegn nýju hernámsstjórninni, oft með aðstoð Letta sem áður börðust með Þjóðverjum.<ref>Lumans, pp. 395–396</ref> Allt frá 120.000 að 300.000 Lettum flúðu undan Sovéthernum til Þýskalands og Svíþjóðar.<ref>Lumans, p. 349</ref> Samkvæmt flestum heimildum voru flóttamenn frá Lettlandi milli 200 og 250.000, en allt að 100.000 ýmist náðust eða sneru aftur eftir stríðið.<ref>Lumans, pp. 384–385</ref> Sovétmenn hófu nauðungarflutninga frá Lettlandi og [[samyrkjuvæðing]]u landbúnaðar.<ref name="Country profile" /> Þann 25. mars voru 43.000 bændur („[[kúlakkar]]“) og lettneskir þjóðernissinnar fluttir til Síberíu í [[Priboi-aðgerðin]]ni sem náði til allra Eystrasaltslandanna.<ref>{{cite journal|author1=Strods, Heinrihs |author2=Kott, Matthew |year=2002|title=The File on Operation 'Priboi': A Re-Assessment of the Mass Deportations of 1949|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_spring-2002_33_1/page/1 |journal=Journal of Baltic Studies |volume=33|issue=1|pages= 1–36|doi= 10.1080/01629770100000191|s2cid=143180209 }}</ref> Þessi aðgerð varð til þess að draga úr andspyrnu gegn Sovétríkjunum.<ref name=PBBG />{{rp|326}} Talið er að milli 136.000 og 190.000 Lettar hafi verið fluttir í [[Gúlagið]] á eftirstríðsárunum, frá 1945 til 1952.<ref>Lumans, pp. 398–399</ref> [[File:Shack from Gulag - Museum of the Occupation of Latvia.JPG|thumb|Endurgerður kofi í Gúlaginu í [[Hernámssafnið í Ríga|Hernámssafninu í Ríga]].]] Eftir stríð neyddist Lettland til að taka upp sovéskar framleiðsluaðferðir í landbúnaði.<ref>Bleiere, p. 384</ref> Gerð var áætlun um aukið [[tvítyngi]] og notkun lettnesku takmörkuð, meðan rússneska varð hið opinbera tungumál. Öllum skólum minnihlutahópa (gyðinga, Pólverja, Hvítrússa, Eista og Litáa) var lokað þannig að aðeins var kennt á tveimur málum í lettneskum skólum (lettnesku og rússnesku).<ref>Bleiere, p. 411</ref> Aðflutningur nýrra íbúa frá Rússlandi og öðrum sovétlýðveldum hófst. Þar sem Lettland bjó við þróaða innviði og átti menntaða sérfræðinga ákvað Moskvuvaldið að koma þar fyrir hátæknifyrirtækjumn. Ný iðnfyrirtæki eins og [[Strætisvagnaverksmiðja Ríga|vélaverksmiðja RAF]] í [[Jelgava]], raftæknifyrirtæki í [[Ríga]], efnaverksmiðjur í [[Daugavpils]], [[Valmiera]] og [[Olaine]], auk matvæla- og olíuvinnslufyrirtækja, voru stofnuð í landinu.<ref>Bleiere, p. 379</ref> Í Lettlandi voru framleiddar lestar, skip, rútur, skellinöðrur, símar, sjónvörp, hljómtæki, raf- og díselvélar, klæðaefni, húsgögn, föt, töskur, skór, hljóðfæri, heimilistæki, úr, verkfæri, flug- og landbúnaðartæki og margt fleira. Lettland var með sína eigin kvikmynda- og tónlistarframleiðslu. Til að reka allan þennan iðnað varð að flytja inn fólk alls staðar að úr Sovétríkjunum, sem dró úr hlutfalli íbúa af lettneskum uppruna.<ref>Lumans, p. 400</ref> Árið 1959 höfðu um 400.000 aðfluttir Rússar sest að í landinu og hlutfall íbúa af lettneskum uppruna orðið 62%.<ref>Bleiere, p. 418</ref> Íbúafjöldi Lettlands náði hámarki árið 1990 þegar hann var rétt innan við 2,7 milljónir. Síðla árs 2018 gaf Þjóðskjalasafn Lettlands út lista í stafrófsröð með nöfnum 10.000 aðila sem störfuðu sem uppljóstrarar eða fulltrúar sovésku öryggislögreglunnar [[KGB]].<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/01/09/latvia-opens-its-kgb-archives-while-russia-continues-whitewash-its-past/|department=Opinion |title=Latvia opens its KGB archives — while Russia continues to whitewash its past|author=Vladimir Kara-Murza |newspaper=Washington Post|access-date=9 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109190904/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/01/09/latvia-opens-its-kgb-archives-while-russia-continues-whitewash-its-past/|archive-date=9 January 2019|url-status=live}}</ref> === Sjálfstæði endurheimt === [[File:Riga barricade 1991.jpg|thumb|right|Götuvígi í Ríga til að stöðva sókn Sovéthersins til þingsins 1991.]] Seint á 9. áratugnum hóf sovéski aðalritarinn [[Mikhaíl Gorbatsjev]] umbætur í stjórnkerfinu sem nefndar voru ''[[perestrojka]]'' og ''[[glasnost]]''. Sumarið 1987 fóru fyrstu stóru mótmælin fram við [[Minnismerki um frelsi]] í Ríga. Sumarið 1988 urðu til andstæðar stjórnmálahreyfingar, [[Alþýðufylking Lettlands]] og [[Alþjóðlegi framvörður lettnesks verkafólks]] (Interfront). Sovétlýðveldið Lettland hlaut aukið sjálfræði, líkt og hin Eystrasaltslöndin, og árið 1988 var tekið að flagga [[fáni Lettlands|fána Lettlands]] að nýju. Árið 1990 varð hann nýr fáni landsins í stað Sovétfánans.<ref>{{cite web |title=Flag Log's World Flag Chart 1991 |url=https://flaglog.com/1991 |website=flaglog.com |access-date=9 December 2021 |archive-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102050401/https://flaglog.com/1991 |url-status=live }}</ref><ref>More-detailed discussion in Daina Stukuls Eglitis, ''Imagining the Nation: History, Modernity, and Revolution in Latvia'' State College PA: Pennsylvania State Press, 2010), 41-46. {{ISBN|9780271045627}}</ref> Árið 1989 samþykkti [[Æðstaráð Sovétríkjanna]] ályktun um [[hernám Eystrasaltslandanna]] þar sem það lýsti hernámið andstætt lögum og vilja íbúa Sovétríkjanna. Í kosningum 1990 fékk Alþýðufylkingin tvo þriðju sæta í æðstaráði Sovétlýðveldisins Lettlands. Þann 4. maí samþykkti ráðið ályktun um endurheimt sjálfstæðis Lettlands. Sovétlýðveldið Lettland breytti um nafn og varð Lýðveldið Lettland.<ref name="Imagining">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=36JG1JBlNroC&q=latvia+political+history|title=Imagining the Nation: History, Modernity, and Revolution in Latvia|last=Eglitis|first=Daina Stukuls|date=1 November 2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0-271-04562-7|language=en|access-date=14 November 2020|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119144024/https://books.google.com/books?id=36JG1JBlNroC&q=latvia+political+history|url-status=live}}</ref> Miðstjórnarvaldið í Moskvu hélt þó áfram að líta á Lettland sem sovétlýðveldi. Í janúar 1991 reyndi Sovétstjórnin að steypa yfirvöldum af stóli með því að ráðast gegn fjölmiðlum í Ríga og stofna bjargráðanefnd sem átti að taka yfir stjórnina. Á þessum tíma voru margir fulltrúar Sovétstjórnarinnar starfandi í Lettlandi.<ref name="Imagining" /> Alþýðufylkingin barðist fyrir því að allir íbúar landsins ættu rétt á lettneskum ríkisborgararétti, en það var ekki samþykkt. Þess í stað fengu íbúar sem voru ríkisborgarar við missi sjálfstæðis 1940 og afkomendur þeirra ríkisborgararétt. Afleiðingin var að meirihluti þeirra sem ekki voru Lettar að uppruna urðu [[lettneskir ekki-borgarar]]. Árið 2011 hafði yfir helmingur þeirra fengið lettneskan ríkisborgararétt, en árið 2015 voru enn yfir 290 þúsund ekki-borgarar í Lettlandi, eða 14,1% íbúa. Þeir eru án ríkisborgararéttar og geta ekki tekið þátt í þingkosningum.<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/ibelong/stories-of-statelessness-latvia-and-estonia/|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20151127055909/http%3A//www.unhcr.org/ibelong/stories%2Dof%2Dstatelessness%2Dlatvia%2Dand%2Destonia/|archive-date=27 November 2015|title=Stories of Statelessness: Latvia and Estonia – IBELONG|date=12 January 2015}}</ref> Börn þeirra eiga hins vegar rétt á að fá ríkisborgararétt sjálfkrafa. Lýðveldið Lettland lýsti yfir fullu sjálfstæði 21. ágúst 1991, eftir hina misheppnuðu [[valdaránstilraunin í Sovétríkjunum 1991|valdaránstilraun í Sovétríkjunum 1991]].<ref name="FINemb">{{cite web |url=http://www.finland.lv/public/default.aspx?nodeid=38439&contentlan=2&culture=en-US |title=History |publisher=Embassy of Finland, Riga |quote=Latvia declared independence on 21 August 1991...The decision to restore diplomatic relations took effect on 29 August 1991 |date=9 July 2008 |access-date=2 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511083836/http://www.finland.lv/public/default.aspx?nodeid=38439&contentlan=2&culture=en-US |archive-date=11 May 2011 }}</ref> Landið tók aftur upp stjórnmálasamband við vestræn ríki líkt og Svíþjóð.<ref>{{cite web |title=The King holds an audience with Latvia's President |url=https://www.kungahuset.se/royalcourt/latestnews/latestnews/thekingholdsanaudiencewithlatviaspresident.5.1af28464179eb669913b76a.html |website=Swedish Royal Court |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826130749/https://www.kungahuset.se/royalcourt/latestnews/latestnews/thekingholdsanaudiencewithlatviaspresident.5.1af28464179eb669913b76a.html |url-status=dead }}</ref> Þing Lettlands, [[Saeima]], kom aftur saman árið 1993. Rússar drógu herlið sitt frá landinu 1994 og lokuðu ratsjárstöðinni [[Skrunda-1]] árið 1998. === Frá inngöngu í Evrópusambandið === Árið 2004 náði Lettland helstu markmiðum sínum frá 10. áratugnum: að ganga í [[Evrópusambandið]] og gerast aðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Leiðtogafundur NATO var haldinn í Ríga árið 2006.<ref>{{Cite web|url=http://www.nato.int/docu/pr/2006/p06-150e.htm |title=NATO Press Release |website=www.nato.int |access-date=16 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312162903/http://www.nato.int/docu/pr/2006/p06-150e.htm |archive-date=12 March 2014 }}</ref> [[Vaira Vīķe-Freiberga]] var [[forseti Lettlands]] frá 1999 til 2007. Hún var fyrsti kvenkyns forseti fyrrum sovétlýðveldis.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-49119077|title=From child refugee to president: Latvia's Vaira Vike-Freiberga|work=BBC News|date=4 August 2019|access-date=27 March 2021|archive-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203204231/https://www.bbc.com/news/world-europe-49119077|url-status=live}}</ref> Lettland undirritaði [[Schengen-samkomulagið]] 16. apríl 2003 og varð hluti af Schengen-svæðinu 2007.<ref>{{cite web |title=Schengen Area - The 27 Member Countries of the Schengen Zone |url=https://www.schengenvisainfo.com/schengen-visa-countries-list/ |website=SchengenVisaInfo.com |language=en |access-date=3 June 2023 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320045320/https://www.schengenvisainfo.com/schengen-visa-countries-list/ |url-status=live }}</ref> Um 72% lettneskra ríkisborgara eru Lettar, meðan um 20% eru Rússar að uppruna.<ref>{{cite journal |author = Commercio Michele E |year = 2003 |title = Emotion and Blame in Collective Action: Russian Voice in Kyrgyzstan and Latvia |journal = Political Science Quarterly |volume = 124 |issue = 3 |pages = 489–512 |doi = 10.1002/j.1538-165X.2009.tb00657.x |s2cid = 55002696 }}</ref> Ríkisstjórnin einkavæddi þær eignir sem Sovétstjórnin hafði þjóðnýtt og afhenti þær fyrri eigendum eða greiddi þeim bætur. Flest ríkisfyrirtæki voru einkavædd. Þrátt fyrir erfiðleika við umbreytinguna úr áætlunarbúskap í markaðsbúskap varð Lettland eitt af mestu hagvaxtarlöndum Evrópusambandsins.<ref>{{cite web |title=Latvia Beat the Odds—But the Battle Is Far From Over |url=https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2012/06/01/latvia-beat-the-odds-but-the-battle-is-far-from-over |website=IMF |language=en |date=1 June 2012 |access-date=1 September 2023 |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901101035/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2012/06/01/latvia-beat-the-odds-but-the-battle-is-far-from-over |url-status=live }}</ref> Í nóvember 2013 hrundi þakið á [[Zolitūde-verslunarmiðstöðin]]ni með þeim afleiðingum að 54 létust.<ref>{{cite news |title=Riga mourns Maxima roof collapse victims |url=https://www.baltictimes.com/news/articles/33833/ |work=www.baltictimes.com |access-date=1 September 2023 |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901100416/https://www.baltictimes.com/news/articles/33833/ |url-status=live }}</ref> Árið 2014 var Ríga [[menningarborg Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/creativity/policy-monitoring-platform/riga-european-capital-culture|title=Riga – European Capital of Culture (ECoC) in 2014|date=29 April 2016|website=Diversity of Cultural Expressions|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625192236/https://en.unesco.org/creativity/policy-monitoring-platform/riga-european-capital-culture|url-status=live}}</ref> Sama ár tók Lettland upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil landsins<ref>{{Cite web |url=http://www.nouvelle-europe.eu/en/latvia-euro-zone-national-economic-outlook-2014 |title=Latvia in the euro zone: national economic outlook for 2014 |work=Nouvelle-europe.eu |last=Traykov |first=Peter |date=15 February 2014 |access-date=1 April 2021 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930004103/http://nouvelle-europe.eu/en/latvia-euro-zone-national-economic-outlook-2014 }}</ref> og hinn lettneski [[Valdis Dombrovskis]] var varaforseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]].<ref>{{Cite web|url=https://www.latvia.eu/news/valdis-dombrovskis-named-european-commissions-vice-president|title=Valdis Dombrovskis Named as European Commission's Vice President|date=10 September 2014|website=[Latvia.eu]|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625192026/https://www.latvia.eu/news/valdis-dombrovskis-named-european-commissions-vice-president|url-status=live}}</ref> Árið 2015 fór Lettland með forsæti í [[ráðherraráð Evrópusambandsins|Ráðherraráði Evrópusambandsins]].<ref>{{cite web |url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Latvian%20Presidency%20of%20the%20Council%20of%20the%20European%20Union_Brussels%20USEU_EU-28_1-26-2015.pdf |title=Latvian Presidency of the Council of the European Union |publisher=Global Agricultural Information Network |date=26 January 2015 |access-date=9 December 2021 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054643/https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Latvian%20Presidency%20of%20the%20Council%20of%20the%20European%20Union_Brussels%20USEU_EU-28_1-26-2015.pdf |url-status=live }}</ref> Stórviðburðir eins og [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2003]]<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/event/riga-2003/final|title=Final of Riga 2003|website=Eurovision.tv|access-date=5 April 2021|archive-date=7 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407194917/https://eurovision.tv/event/riga-2003/final|url-status=live}}</ref> og afhending [[evrópsku kvikmyndaverðlaunin|evrópsku kvikmyndaverðlaunanna]] 2014<ref>{{Cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=101&cHash=db27c93be44f1532113fa544be4c254a|title=European Film Academy: European Film Awards 2014 go to Riga|website=www.europeanfilmacademy.org|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625185828/https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=101&cHash=db27c93be44f1532113fa544be4c254a|url-status=live}}</ref> hafa farið fram í Ríga. Þann 1. júlí varð Lettland aðili að [[OECD]].<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/latvia/latvia-accession-to-the-oecd.htm |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]] |title=Latvia's accession to the OECD |date=1 July 2016 |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721223018/http://www.oecd.org/latvia/latvia-accession-to-the-oecd.htm |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }}</ref> Í maí 2023 kaus þingið [[Edgars Rinkēvičs]] sem nýjan forseta Lettlands. Hann varð fyrsti opinberlega samkynhneigði þjóðhöfðingi Evrópusambandslands.<ref>{{cite news |title=Latvian parliament elects foreign minister as new president |url=https://www.impartialreporter.com/news/national/23559193.latvian-parliament-elects-foreign-minister-new-president/ |work=Impartial Reporter |date=31 May 2023 |language=en |access-date=3 June 2023 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603121301/https://www.impartialreporter.com/news/national/23559193.latvian-parliament-elects-foreign-minister-new-president/ |url-status=live }}</ref> Eftir áralangar deilur staðfesti Lettland [[Istanbúlsáttmálinn|Istanbúlsáttmálann]] um aðgerðir gegn ofbeldi gegn konum í nóvember 2023.<ref>{{Cite web |last=Kincis |first=Jānis |date=November 30, 2023 |title=Istanbul convention ratified by Saeima |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |access-date=2024-01-02 |website=Public Broadcasting of Latvia |language=en |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102173130/https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |url-status=live }}</ref> ==Landfræði== Lettland er í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] við austurströnd [[Eystrasalt]]s og á norðausturhluta [[Austurevrópski meginlandskjarninn|Austurevrópska meginlandskjarnans]], milli 55. og 58. breiddargráðu norður, og 21. og 29. lengdargráðu austur. Lettland er um 65.000 ferkílómetrar að stærð. Þar af eru um 18.000 km² landbúnaðarland,<ref name="Agriculture – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/agriculture-key-indicators-30725.html|title=Agriculture – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=28 April 2012|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427161459/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/agriculture-key-indicators-30725.html|archive-date=27. apríl 2012|url-status=dead}}</ref> 35.000 km² skóglendi<ref name="Forestry – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/forestry-key-indicators-30729.html|title=Forestry – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=18. ágúst 2011|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012183104/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/forestry-key-indicators-30729.html|archive-date=12. október 2012|url-status=dead}}</ref> og 2.400 km³ stöðuvötn.<ref name="Geographical Data – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|title=Geographical Data – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=5 October 2011|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602190205/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|archive-date=2. júní 2012|url-status=dead}}</ref> Lettland á landamæri að [[Eistland]]i í norðri, [[Rússland]]i í austri, [[Hvíta-Rússland]]i í suðaustri og [[Litáen]] í suðri. Landhelgi landsins liggur að landhelgi [[Svíþjóð]]ar, Eistlands og Litáen. Landið nær 210 km frá norðri til suðurs og 450 km frá vestri til austurs.<ref name="Geographical Data – Key Indicators" /> Megnið af landsvæði Lettlands er innan við 100 metra yfir sjávarmáli. Stærsta stöðuvatnið, [[Lubāns]], er 80,7 km² að stærð og dýpsta vatnið, [[Drīdzis]], er 65,1 metri á dýpt. Lengsta á Lettlands er [[Gauja]], 452 km löng, en lengsta áin sem rennur um Lettland er [[Daugava]] sem er alls 1.005 km löng, þar af 325 km í Lettlandi. Hæsti punktur Lettlands er hæðin [[Gaiziņkalns]] í 311,6 metra hæð. Strönd Lettlands við Eystrasalt er 494 km að lengd. Grunnur [[Rígaflói]] liggur að norðvesturhluta landsins. ==Stjórnmál== {{multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 220 | caption_align = center | image1 = Edgars Rinkēvičs, Ministry Of Foreign Affairs of Estonia on 1 April 2022 (cropped).jpg | image2 = Evika Siliņa (Cropped).jpg | caption1 = [[Edgars Rinkēvičs]]<br /><small>[[forseti Lettlands]].</small> | caption2 = [[Evika Siliņa]]<br /><small>[[forsætisráðherra Lettlands]].</small> }} [[Lettneska þingið]] nefnist ''Saeima'' og kemur saman í einni deild. Þingkosningar fara fram á 4 ára fresti. [[Forseti Lettlands]] er kosinn af þinginu í sérstökum kosningum á 4 ára fresti. Forsetinn skipar [[forsætisráðherra Lettlands]], sem myndar [[ríkisstjórn]] sem fer með [[framkvæmdarvald]], eftir að hafa fengið samþykki þingsins í kosningum. Þetta er sama kerfi og var við lýði fyrir [[síðari heimsstyrjöld]].<ref>[http://www.likumi.lv/doc.php?mode=DOC&id=57980 Constitution of the Republic of Latvia with amendments and revisions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025071603/http://www.likumi.lv/doc.php?id=57980&mode=DOC |date=25 October 2007 }} [http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution (Official English translation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205030657/http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution |date=5 December 2013 }} (Retrieved on 18 November 2011)</ref> Núverandi ríkisstjórn Lettlands skiptist á milli 13 ráðuneyta.<ref>{{Cite news|url=http://www.latvia.eu/key-facts/politics|title=Politics|date=9 January 2015|newspaper=[Latvia.eu]|language=en|access-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105113236/http://www.latvia.eu/key-facts/politics|archive-date=5 January 2017|url-status=live}}</ref> Þingið er skipað 100 þingmönnum sem eru kosnir með [[hlutfallskosning]]u í fimm kjördæmum (með mismörgum fulltrúum) á 4 ára fresti. Það kemur saman í þinghúsinu í Ríga. Flokkar þurfa að ná 5% atkvæða til að ná inn á þing. Síðustu þingkosningar voru haldnar árið 2022. Stærstu flokkarnir eru [[Ný eining]], [[Bandalag græningja og bænda]] og [[Framsóknarflokkurinn (Lettlandi)|Framsóknarflokkurinn]], sem mynduðu saman ríkisstjórn. Stærstu stjórnarandstöðuflokkarnir eru [[Sameinaði listinn]], [[Þjóðarbandalagið (Lettlandi)|Þjóðarbandalagið]] og [[Stöðugleiki!]].<ref>{{vefheimild|url=https://politpro.eu/en/latvia/parties|vefsíða=PolitPro|titill=Latvia: Political parties at a glance|skoðað=17.10.2024}}</ref> Forsetinn getur leyst þingið upp og boðað til kosninga áður en kjörtímabilinu lýkur. Það gerðist síðast árið 2011.<ref>{{Cite news |url=https://www.delfi.lv/news/national/politics/zatlers-nolemj-atlaist-saeimu.d?id=38755691 |title=Zatlers nolemj rosināt Saeimas atlaišanu |trans-title=Zatlers decides to initiate thedissolution of the Saeima |language=lv |date=28 May 2011 |access-date=28 May 2011 |work=Delfi}}</ref> Að flestu leyti eru völd forsetans aðeins táknræn. Forsetinn er yfirmaður heraflans, samþykkir lög með undirskrift sinni og er fulltrúi landsins erlendis, en hann fer með þessi völd eftir að hafa ráðfært sig við forsætisráðherra og ríkisstjórn, sem er bindandi. Forseti getur synjað lögum staðfestingar og boðað til þjóðaratkvæðagreiðslu, en þar sem hann er kosinn af þinginu en ekki í beinni kosningu, felur það í sér meiri áhættu fyrir hann. Forsetinn skipar forsætisráðherra, en ríkisstjórn þarf að standast [[vantraust]] í þinginu og þingið getur hvenær sem er sett forsætisráðherra af með vantrausti. [[Dómsvald]] í Lettlandi skiptist í umdæmisdómstóla, héraðsdómstóla og [[hæstiréttur Lettlands|hæstarétt]]. Skipan dómara er staðfest af þinginu til frambúðar. Þingið getur ekki sett dómara af nema eftir úrskurð aganefndar dómara eða dóm í sakamáli. Í Lettlandi er sérstakur [[stjórnlagadómstóll]] sem úrskurðar um hvort lög standist stjórnarskrá.<ref>{{vefheimild|url=https://e-justice.europa.eu/content_ordinary_courts-18-LV-de.do?clang=en|titill=National ordinary courts: Lettland|vefsíða=European justice|skoðað=17.10.2024}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Statistiskie_regioni-A5.jpg|thumb|right|Tölfræðihéruð Lettlands.]] Lettland skiptist í 110 sveitarfélög (''novadi'') og 9 borgarlýðveldi (''republikas pilsētas'') með eigin borgarráð og stjórnkerfi. Borgirnar eru [[Daugavpils]], [[Jēkabpils]], [[Jelgava]], [[Jūrmala]], [[Liepāja]], [[Rēzekne]], [[Ríga]], [[Valmiera]] og [[Ventspils]]. Sögulega skiptist Lettland í fjögur héruð: [[Latgallía|Latgallíu]], [[Semgallía|Semgallíu]], [[Kúrland]] og [[Vidzeme]]. Þessi fjögur héruð eru nefnd í [[stjórnarskrá Lettlands]]. [[Selonía]], sem er hluti af Semgallíu, er stundum talin sér, en hefur enga opinbera stöðu. Í skipulagsmálum mynda Ríga og nærliggjandi sveitarfélög sérstakt skipulagssvæði, sem tekur hluta af hinum héruðunum fjórum. Skipulagssvæðin voru sett upp 2009 til að tryggja jafna þróun allra landsvæða. [[Tölfræðihéruð Lettlands]] eru sex talsins þar sem borgin Ríga og nærsveitir Ríga (Pieriga) eru aðskilin héruð. Ríga er stærsta borg Lettlands, en Daugavpils kemur þar á eftir og Liepaja í þriðja sæti. == Efnahagslíf == [[File:BlueEurozone.svg|thumb|Lettland er hluti af [[innri markaður Evrópusambandsins|innri markaði Evrópusambandsins]] (ljósblátt), [[evrusvæðið|evrusvæðinu]] (dökkblátt) og [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]] (ekki litað).]] [[File:GDP_per_capita_Baltics.svg|thumb|right|Þróun landsframleiðslu á mann í Eistlandi, Lettlandi og Litáen.]] [[File:Latvia Product Exports (2019).svg|thumb|right|Hlutfallslegt virði útflutningsvara frá Lettlandi 2019.]] Lettland á aðild að [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni (frá 1999) og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] (frá 2004). Þann 1. janúar 2014 tók landið upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil í stað [[lettneskt lat|lettneska latsins]]. Samkvæmt tölfræði frá 2013 studdu 43% þjóðarinnar upptöku evrunnar en 52% voru henni andsnúin.<ref name="apollo.lv">{{cite web |author=Apollo, redakcija@apollo.lv |url=http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |title=Turpina pieaugt iedzīvotāju atbalsts eiro ieviešanai |date=2 December 2013 |publisher=Apollo.lv |access-date=23 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404152209/http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |archive-date=4 April 2014 |url-status=live }}</ref> Eftir upptöku evrunnar hafa kannanir Eurobarometer sýnt að stuðningur við nýja gjaldmiðilinn er í kringum 53%, sem er svipað og meðaltalið í Evrópu.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |title=New currency, new leader |newspaper=The Economist |date=14 January 2014 |access-date=10 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701155225/http://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |archive-date=1 July 2017 |url-status=live }}</ref> Hagvöxtur í Lettlandi hefur verið með því mesta sem gerist í Evrópu síðan 2000.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=sdi_ed&root=sdi_ed/sdi_ed/sdi_ed1000 |title=Growth rate of real GDP per capita |publisher=[[Eurostat]] |access-date=28 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012010738/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996%2C39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=sdi_ed&root=sdi_ed%2Fsdi_ed%2Fsdi_ed1000 |archive-date=12 October 2007 }}</ref> Þessi neysludrifni hagvöxtur leiddi líka til hruns landsframleiðslu seint árið 2008 og snemma árs 2009, sem varð enn verra vegna alþjóðlegu fjármálakreppunnar, skorti á lánstrausti og hversu mikið kostaði að bjarga [[Parex-banki|Parex-banka]].<ref>{{cite web|url=http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|title=Rimsevics: Failing to bail out Parex banka would result in closing down of four banks in Latvia|publisher=[[The Baltic Course]]|access-date=8 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212090529/http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|archive-date=12 December 2013}}</ref> Fyrstu fimm mánuði ársins 2009 dróst hagkerfi Lettlands saman um 18% sem var mesti samdráttur í Evrópusambandinu.<ref>{{cite news|author=Aaron Eglitis |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ao7qqF0UESqc |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202141324/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ao7qqF0UESqc |archive-date=2 December 2010 |title=Latvian GDP Shrank 18% in First Quarter, EU's Biggest Fall&nbsp;– |publisher=Bloomberg L.P. |date=11 May 2009 |access-date=16 October 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm |work=BBC News |title=Latvian economy in rapid decline |date=11 May 2009 | access-date=4 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930090503/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm | archive-date=30 September 2009 | url-status=live }}</ref> Fjármálakreppan 2009 leiddi í ljós það sem margir höfðu óttast að hinn mikli vöxtur væri [[efnahagsbóla]], þar sem hann var drifinn áfram af einkaneyslu innanlands og fjármagnaður með skuldasöfnun einkaaðila, auk neikvæðs [[viðskiptajöfnuður|viðskiptajöfnuðar]]. Fasteignaverð hækkaði um 150% á milli 2004 og 2006 og hafði mikil áhrif á myndun bólunnar.<ref>{{Cite web |title=A bubble burst: the downfall of Latvian real estate |url=https://www.baltictimes.com/news/articles/22120/ |access-date=6 April 2022 |website=[[baltictimes.com]]}}</ref> Nær öll lítil og meðalstór fyrirtæki sem áður voru í eigu ríkisins hafa verið [[einkavæðing|einkavædd]]. Einu fyrirtækin í ríkiseigu eru nokkur pólitískt mikilvæg stórfyrirtæki. Árið 2006 stóð einkageirinn undir 70% af vergri landsframleiðslu.<ref>{{Cite journal |last=Commercio |first=Michele E. |date=1 March 2008 |title=Systems of Partial Control: Ethnic Dynamics in Post-Soviet Estonia and Latvia |journal=Studies in Comparative International Development |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=81–100 |doi=10.1007/s12116-007-9013-5 |s2cid=26143200 |issn=1936-6167}}</ref> Erlendar fjárfestingar eru enn takmarkaðar í Lettlandi, miðað við Norður- og Mið-Evrópu almennt. Árið 1997 voru sett lög til að auka svigrúm til sölu á landi, líka til útlendinga. Bandarísk fyrirtæki sem eiga 10,2% af erlendri fjárfestingu í Lettlandi, fjárfestu 127 milljón dölum árið 1999. Sama ár fluttu Bandaríkin vörur og þjónustu að andvirði 58,2 milljón dalir til Lettlands, og fluttu inn fyrir 87,9 milljónir. Lettlandi gerði samkomulag við Evrópusambandið árið 1995 í undanfara inngöngu landsins í [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]ina, [[OECD]] og [[Evrópusambandið]]. Lettland hefur gert samninga um fjárfestingar, viðskipti, hugverkarétt og tvísköttun við Bandaríkin.<ref>{{cite web|url=https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|title=TAX CONVENTION WITH LATVIA|publisher=Internal Revenue Service|access-date=19 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505121156/https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|archive-date=5 May 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|title=Agreement between the United States of America and the Republic of Latvia on Trade Relations and Intellectual Property Rights Protection|publisher=World Intellectual Property Organization|access-date=19 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520053732/http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|archive-date=20 May 2018|url-status=live}}</ref> Árið 2010 tók Lettland að veita svokölluð „gyllt dvalarleyfi“ til að laða að erlenda fjárfesta. Með því fá erlendir aðilar dvalarleyfi í Lettlandi gegn því að fjárfesta 250.000 evrum í fasteignum eða fyrirtækjum með minnst 50 starfsmenn og 10 milljón evra veltu að lágmarki. Árið 2014 voru reglur um þetta hertar og fjöldi fjárfesta hrundi. Ástæður voru meðal annars að fjárfestar reyndust aðallega hafa áhuga á fasteignaviðskiptum sem ollu hækkandi fasteignaverði, en höfðu engan áhuga á lettneskum fyrirtækjum.<ref>{{vefheimild|url=https://www.occrp.org/en/goldforvisas/latvias-once-golden-visas-lose-their-shine-but-why|titill=Latvia's Once-Golden Visas Lose Their Shine - But Why?|höfundur=Sanita Jemberga og Xenia Kolesnikova|vefsíða=OCCRP|dags=8.3.2018|skoðað=20.8.2023}}</ref> == Íbúar == [[Mynd:Population-of-Latvia.svg|thumb|right|Þróun íbúafjölda í Lettlandi frá 1920 til 2014.]] Íbúar Lettlands eru 1,8 milljón talsins og hefur farið nokkuð hratt fækkandi frá því landið fékk sjálfstæði frá Sovétríkjunum, en þá bjuggu yfir 2,5 milljónir í landinu. Hlutfall íbúa af lettneskum uppruna var þá rétt rúmlega 50% en er nú um 60%.<ref>{{cite web|url=http://www.lka.edu.lv/modules.php?op=modload&name=News&file=index&topic=68 |title=About Latvia |publisher=Latvian Academy of Culture |access-date=28 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629231221/http://www.lka.edu.lv/modules.php?op=modload&name=News&file=index&topic=68 |archive-date=29 June 2007 }}</ref><ref name="etnie">{{Cite web |title=Population by ethnicity at the beginning of year 1935 - 2023 |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE010/ |access-date=8 July 2023}}</ref> Ásamt Litáen og [[Búlgaría|Búlgaríu]] er Lettland það Evrópuland sem verður fyrir mestum áhrifum vegna brottflutnings fólks. Helstu ástæður brottflutnings eru brottflutningur íbúa af rússneskum uppruna til Rússlands eða annarra fyrrum Sovétríkja, og brottflutningur lettneskra karlmanna vegna bágs efnahags- og atvinnuástands í Lettlandi.<ref>{{cite book|author=Mihails Hazans|chapter=Emigration from Latvia: A Brief History and Driving Forces in the Twenty-First Century|title=The Emigrant Communities of Latvia|series=IMISCOE Research Series|year=2019|publisher=IMISCOE}}</ref> Árið 2015 var áætlað að Lettland væri með lægsta hlutfall karla á móti konum af öllum löndum heims, eða 0,85 karla á hverja konu.<ref>{{cite web|title=Country Comparison to the World|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html|website=Central Intelligence Agency|access-date=1 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016065003/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/fields/2018.html|archive-date=16 October 2013|url-status=dead}}</ref> Af íbúum yfir 70 ára voru fleiri en tvær konur á hvern karl. Sögulega hefur Lettland verið fjölþjóðlegt land og íbúar talað fjölmörg tungumál. Stærsti einstaki upprunahópurinn eru [[Lettar]], sem eru [[Eystrasaltsþjóðir|Eystrasaltsþjóð]] sem talar [[lettneska|lettnesku]]. [[Latgallar]] eru skilgreindur minnihlutahópur Letta sem aðallega býr í austurhluta landsins. [[Líflendingar]] eru líka sögulegur minnihlutahópur sem talaði [[líflenska|líflensku]] (skyld [[eistneska|eistnesku]]), en síðasti íbúi Lettlands sem talaði líflensku sem móðurmál lést árið 2013. Áður bjó stór hópur [[Eystrasalts-Þjóðverjar|Eystrasalts-Þjóðverja]] í borgum og bæjum Lettlands, en langflestir þeirra fluttust á brott í aðdraganda [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]], eða sættu nauðungarflutningum á Sovéttímanum. Stórir hópar Eystrasalts-Þjóðverja fluttust til [[Kanada]] og [[Nýja-Sjáland]]s eftir stríðið. [[Lettneskir gyðingar]] eru annar minnihlutahópur sem hefur nánast horfið frá Lettlandi, eftir að tugir þúsunda létu lífið í [[Helförin]]ni og aðrir hafa flust til [[Ísrael]]s. Af um 100.000 gyðingum sem bjuggu í landinu um 1920 eru innan við 10.000 eftir. Stærsti einstaki minnihlutahópurinn sem býr í Lettlandi eru íbúar af rússneskum uppruna, sem eru um fjórðungur íbúa.<ref name="etnie" /> Þegar landið fékk sjálfstæði var ákveðið að íbúar sem flust hefðu til landsins eftir hernám Sovétríkjanna 1940 fengju ekki sjálfkrafa lettneskan ríkisborgararétt þar sem landið hefði verið hernumið á þeim tíma.<ref>Peter Van Elsuwege, ''From Soviet republics to EU member states: a legal and political assessment of the Baltic states' accession to the EU'', BRILL, 2008, p75</ref> Lettland leyfir ekki tvöfaldan ríkisborgararétt og umsækjendur um lettneskan ríkisborgararétt þurfa að þreyta próf, meðal annars í lettneskukunnáttu, og sýna fram á að þeir hafi ekki ríkisborgararétt í öðru landi. Þetta leiddi til þess að til varð stór hópur „lettneskra ekki-borgara“ sem hafa eins konar [[ríkisfang]] með sérstakt vegabréf og geta ferðast án áritunar innan [[Schengen-svæðið|Schengen]] og til Rússlands, en njóta ekki fullra borgararéttinda; hafa ekki kosningarétt, geta ekki sótt um opinberar stöður og eru undanþegnir herþjónustu (Lettland var með herskyldu til 2006). Nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamismununar hefur lýst því yfir að lög um „ekki-borgara“ mismuni þegnum á grundvelli uppruna.<ref>{{Cite web |url=http://www.bayefsky.com//html/latvia_t4_cerd.php |title=A/54/18 (1999) — Para. 395 |access-date=February 18, 2015 |archive-date=September 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923182717/http://www.bayefsky.com//html/latvia_t4_cerd.php |url-status=live }}</ref> Þessi mismunun hefur orðið til þess að íbúum af rússneskum uppruna hefur fækkað hratt frá því landið fékk sjálfstæði. Hluti þessara íbúa hefur sótt um lettneskan ríkisborgararétt. Í janúar 2022 voru tæplega 200.000 „ekki-borgarar“ eftir í Lettlandi, um 10% þjóðarinnar.<ref name="ReferenceA">[https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/8190/download Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc valstiskās piederības]</ref><ref name="ReferenceB">[https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/8187/download Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās]</ref> Eftir [[innrás Rússa í Úkraínu]] krafðist ríkisstjórn Lettlands þess árið 2023 að um 6000 Rússar búsettir í Lettlandi sem hefðu ekki sýnt neinn áhuga á að gerast lettneskir ríkisborgarar yfirgæfu landið.<ref>{{cite web |title=Latvia to ask thousands of Russian citizens to leave the country |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2050380/latvia-to-ask-thousands-of-russian-citizens-to-leave-the-country |date=4 August 2023}}</ref> == Menning == [[File:Festival da Canción Letoa.jpg|thumb|right|Lettneska söngvahátíðin 2018.]] Hefðbundin lettnesk [[alþýðumenning]], sérstaklega [[þjóðdans]]ar og [[þjóðlag|þjóðlög]], eiga sér yfir þúsund ára gamlar rætur. Yfir 1,2 milljón vísur (''[[daina]]'') og 30.000 lög hafa varðveist.<ref>{{cite web |url=http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=40&Itemid=124 |title=Welcome to Latvia&nbsp;– Folk Songs |publisher=Li.lv |date=1 May 2006 |access-date=16 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515145643/http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=40&Itemid=124 |archive-date=15 May 2011 }}</ref> Frá 13. öld til 19. aldar mynduðu [[Eystrasaltsþjóðverjar]] (sem sumir voru af innlendum uppruna) landeigendastétt í Lettlandi. Þeir þróuðu með sér sérstaka menningu undir áhrifum frá bæði lettneskum og þýskum hefðum. Á fyrri hluta 20. aldar fluttust þeir til annarra landa, einkum Þýskalands, Bandaríkjanna og Kanada. Lettneskt alþýðufólk var leiguliðar og hélt lengi í ýmsar [[heiðni|heiðnar]] hefðir sem blönduðust kristnum siðum. Ein vinsælasta hátíðin í Lettlandi er [[Jāņi]], heiðin sólstöðuhátíð sem haldin er hátíðleg á [[Jónsmessa|Jónsmessu]]. Lettnesk þjóðernishyggja mótaðist á 19. öld og sýndi lettneskunni og lettneskri alþýðumenningu aukinn áhuga. Lok 19. aldar og byrjun þeirrar 20. er oft álitið tímabil klassískrar lettneskrar menningar. Erlend áhrif má sjá í verkum listamanna eins og [[Bernhard Borchert]]. Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] braust út flúðu margir lettneskir listamenn land og héldu áfram vinnu sinni fyrir brottflutta Letta erlendis.<ref>{{cite web|url=http://latvianart.org/historical.html |title=Historical Background |work=Global Society for Latvian Art |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029113142/http://latvianart.org/historical.html |archive-date=29 October 2009 }}</ref> [[Lettneska söngvahátíðin]] er mikilvæg menningarhátíð sem hefur verið haldin frá 1873, oftast á fimm ára fresti. Yfir 40.000 þátttakendur hafa sótt hátíðina síðustu skipti.<ref>[http://www.dziesmusvetki2003.lv/?sadala=15 23rd All Latvian Song Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922190552/http://www.dziesmusvetki2003.lv/?sadala=15 |date=22 September 2013 }}. Retrieved 7 March 2007</ref> Á hátíðinni er lögð áhersla á þjóðlög og klassísk kórverk, með áherslu á söng án undirleiks.<ref>{{Cite web|url=https://latviansongfest.com/music/|title=Music|website=Latvian Song & Dance Festival|access-date=8 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406114236/https://latviansongfest.com/music/|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}</ref> Á Sovéttímanum varð tónlist og ljóðlist í vaxandi mæli tæki til að gagnrýna lífið undir kommúnistastjórninni og varðveita lettneska sjálfsmynd. Frá því landið hlaut sjálfstæði hafa leikhús og aðrar sviðslistir, [[kór]]söngur og klassísk tónlist verið áberandi hluti lettneskrar menningar.<ref>{{cite book|editor=Smith Graham|title=The Baltic States: The National Self-Determination of Estonia, Latvia and Lithuania|publisher=Macmillan|year=1994}}</ref><ref>{{cite report|author=Richard Letts et al.|title=The Protection and Promotion of Musical Diversity|publisher=UNESCO: International Music Council|year=2006|page=95|url=http://www.imc-cim.org/programmes/imc_diversity_report.pdf|access-date=11 desember 2023|archive-date=29 apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429110302/http://www.imc-cim.org/programmes/imc_diversity_report.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3269758 ''Um Lettland''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1931] * [https://latvija.gov.lv/ Opinber þjónustuvefur] * [https://stat.gov.lv Lettnesk tölfræðigátt] * [https://www.latvia.travel Opinber ferðavefur] {{hnit|56|57|00|N|24|06|00|E|display=title|region:LV}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} [[Flokkur:Evrópulönd]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] [[Flokkur:Lettland| ]] r93x1b36zivo45223harq73uchqlpj4 0 5692 1961447 1954746 2026-04-28T09:46:35Z TKSnaevarr 53243 /* Die Traumdeutung */ 1961447 wikitext text/x-wiki {{athygli|klára endurskipulagningu og skrif, heimildir, málfar}} {{Persóna | nafn = Sigmund Freud | búseta = | mynd = Sigmund_Freud_LIFE.jpg | myndastærð = 200px | myndatexti = {{small|Ljósmynd úr tímaritinu ''LIFE''.}} | fæðingardagur = [[6. maí]] [[1856]] | fæðingarstaður = [[Příbor|Freiberg in Mähren]], [[Mæri]], [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] (nú [[Příbor]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1939|9|23|1856|5|6}} | dauðastaður = [[London]], [[Bretland]]i | háskóli = [[Vínarháskóli]] | þekkt_fyrir = | starf = | börn= 6 | trú = | maki = [[Martha Bernays]] (g. 1886) | foreldrar = | undirskrift = FreudSignature.svg }} '''Sigmund Freud''' ([[6. maí]] [[1856]] – [[23. september]] [[1939]]) var [[Austurríki|austurrískur]] [[geðlæknir]] og [[taugafræðingur]]. Hann er upphafsmaður [[sálgreining]]ar og kenningar hans hafa haft mikil áhrif á hugmyndir almennings um sálarlífið. Hann var talsmaður þess að starfsemi líkamans mætti skýra út frá efna- og eðlisfræðilegum lögmálum. Lærði dáleiðslu hjá franska taugalækninum Jean Martin Charcot. Freud þróaði aðferð sem kallaðist frjáls hugrenningaaðferð. Hugrenningar sjúklings gefa sálgreinanda vitneskju um innihald dulvitundar. Með dulvitund er átt við þær hugsanir, viðhorf, óskir, hvatir og tilfinningar sem við höfum ekki beinan og greiðan aðgang að. Dulvitund er lykilhugtak í kenningum Freuds. == Æviágrip == Freud fæddist í Freiberg í [[Austurrísk-Ungverska keisaradæmið|Austurrísk-Ungverska keisaradæminu]] (nú [[Příbor]] í [[Tékkland]]i) árið [[1856]]. Fjölskylda hans flutti til [[Vín (Austurríki)|Vínar]] þegar hann var fjögurra ára gamall og þar bjó hann þangað til [[nasistar]] hernámu borgina [[1938]]. Freud var [[gyðingur]] að uppruna en var þó alla tíð yfirlýstur [[trúleysi]]ngi. Freud var talinn góður nemandi, en þrátt fyrir það var hann lengi að ljúka háskólanámi. Hann nam [[læknisfræði]] við háskólann í Vín og smíðaði kenningar í [[taugalífeðlisfræði]]. Hann átti í erfiðleikum með að velja námsgrein en læknisfræðin varð að lokum fyrir valinu. Á námsárum sínum kynntist hann [[Josef Breuer]] sem var [[læknir]] og [[lífeðlisfræði]]ngur. Saman ræddu þeir um [[sjúkdómstilfelli]] og átti einn af sjúklingum Breuers eftir að hafa mikil áhrif á Freud. Sjúklingurinn var kallaður [[Anna O.]] í dagbókum Freuds og þjáðist af því sem á þeim tíma var nefnt [[sefasýki]]. Sefasýki Önnu O. lýsti sér þannig að hún gat ekki talað sitt eigið [[móðurmál]], [[Þýska|þýsku]], en gat talað á [[Enska|ensku]] og [[Franska|frönsku]]. Hún gat heldur ekki drukkið [[vatn]], og var tímabundið lömuð. Engar þekktar líffræðilegar skýringar lágu að baki þessum sjúkdómseinkennum, svo talið var að þau væru sálræn. Breuer hafði komist að því að ef hann [[Dáleiðsla|dáleiddi]] hana gat hún munað eftir hlutum sem hún mundi ekki eftir annars og að eftir dáleiðsluna voru sjúkdómseinkennin horfin. Freud fór síðar til [[París]]ar til náms hjá hinum virta taugasérfræðingi [[Jean-Martin Charcot]] sem meðal annars rannsakaði sefasýki og notaði dáleiðslu. Árið [[1886]] sneri Freud aftur til Vínar, giftist og opnaði einkastofu þar sem hann sérhæfði sig í tauga- og heilasjúkdómum. Hann reyndi fyrst að nota dáleiðslu en komst síðar á þá skoðun að hann gæti fengið sjúklinga til að opna sig með því að láta þá leggjast á sófa og tala um hvaðeina sem þeim kom í hug með nokkurs konar frjálsu flæði. Þetta er kallað [[frjáls hugrenningaraðferð]]. Síðan greindi hann það sem sjúklingarnir höfðu sagt eða munað og reyndi með því að finna út hvaða atburður hefði valdið einkennum fólks. Árið [[1900]] gaf Freud út bókina ''[[Túlkun drauma]]'' (de: ''Die Traumdeutung'') og setti fram kenningar sínar um hinn dulvitaða huga. Ári síðar gaf hann út bókina ''Psychologischen Mittwochs-Vereinigung'' þar sem hann setti fram þær kenningar að [[gleymska]] eða mismæli (sem nú kallast á ensku „freudian slip“) væri alls ekki eitthvað út í bláinn heldur væri birtingarmynd [[dulvitund]]arinnar og hefði einhverja merkingu. Síðar setti hann fram þær kenningar að kynhvötin væri það sem helst mótaði sálfræði einstaklingsins og að hún væri jafnvel til staðar hjá ungabörnum. Þessar kenningar hneyksluðu fólk þegar þær komu út árið [[1905]]. Frægasta kenning hans er um [[Ödipusarduld]]ina. Samkvæmt kenningunni laðast drengir kynferðislega að móður sinni og öfunda föður sinn eða hata. Síðar setti Freud fram svipaða kenningu um stúlkur, [[Elektruduld]], þar sem hann hélt fram að allar stúlkur þjáðust af [[reðuröfund]]. Árið [[1902]] var Freud útnefndur [[prófessor]] við háskólann í Vín. Hann safnaði að sér mörgum stuðningsmönnum sem aðhylltust kenningar hans og hjálpuðu til við útbreiðslu þeirra um heiminn. Síðar kom upp skoðanaágreiningur í hópnum og sumir nánustu fylgismenn hans (líkt og [[Alfred Adler]] og [[Carl Jung]]) klufu sig frá hópnum. Freud reykti mikið, u.þ.b. 20 vindla á dag, og fékk hann krabbamein í kjálka árið [[1923]] og gekkst undir margar aðgerðir vegna þess. Freud skrifaði margar bækur og orðstír hans barst víða. Árið [[1933]] breiddist nasisminn út um [[Evrópa|Evrópu]] og verk Freuds lentu í [[Bókabrennur nasista|bókabrennum nasista]]. Þar sem Freud var gyðingur litu nasistar til hans með litlum velvilja. Vegabréfið var tekið af honum en vegna mikils þrýstings erlendis frá var honum leyft að halda úr landi og flúði hann þá til [[England]]s. Þar lést hann í [[september]] árið [[1939]], sama mánuð og [[Heimsstyrjöldin síðari]] braust út. Sigmund Freud austurríkismaður og einn þekktasti sálfræðingur allra tíma. Var talsmaður þess að starfsemi líkamans mætti skýra út frá efna- og eðlisfræðilegum lögmálum. Lærði dáleiðslu hjá franska taugalækninum Jean Martin Charcot. Þróaði aðferð sem kallaðist frjáls hugrenningaaðferð. Hugrenningar sjúklings gefa sálgreinanda vitneskju um innihald dulvitundar. Með dulvitund er átt við þær hugsanir, viðhorf, óskir, hvatir og tilfinningar sem við höfum ekki beinan og greiðan aðgang að. Dulvitund lykilhugtak í kenningu Freuds. == Sjúklingar Freuds == * [[Anna O.]]: Bertha Pappenheim * [[Dóra (skjólstæðingur Freuds)|Dóra]]: Ida Bauer * [[Hansi litli]]: Herbert Graf * [[Rottumaðurinn]]: Ernst Lanzer * [[Úlfamaðurinn]]: Sergius Pankejeff == Eftirmæli og gagnrýni == Kenningar Freuds hafa lengi verið mjög umdeildar. Helsta gagnrýnin er að hugmyndir hans séu óprófanlegar og geti því ekki talist [[vísindi|vísindalegar]]. Eitt grundvallarhugtakið í [[Persónuleikakenning Freuds|Persónuleikakenningu Freuds]], [[dulvitund]]in, er til dæmis samkvæmt skilgreiningu nokkuð sem ekki er hægt að rannsaka með beinum hætti. Sumir telja líka að kenningin gangi ekki röklega upp. Almennt má segja að nútímasálfræðingar hafni kenningum Freuds eða styðjist að minnsta kosti ekki við þær. Kenningar hans hafa þó enn nokkur áhrif innan sumra annarra [[félagsvísindi|félagsvísinda]] og í [[geðlæknisfræði]]. Staða hans er líka nokkuð sterk í [[bókmenntafræði]], en sálgreining er stundum notuð sem undirstaða [[bókmenntatúlkun]]ar. Kenningar Freuds hafa líka haft gífurleg áhrif á hugmyndir almennings um sálarlíf manna. == Ritverk == Helstu ritverk Freuds eru þessi: * Zum psychischen Mechanismus der Vergesslichkeit, [[1898]] * Die Traumdeutung, [[1900]] * Zur Psychopathologie des Alltagslebens, [[1901]] * Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie, [[1905]] * Totem und taboo, [[1913]] * Zur Einführung des Narzißmus, [[1914]] * Jenseits des Lustprinzips, [[1920]] * Das Ich und das Es, [[1923]] * Die Zukunft einer Illusion, [[1927]] * Das Unbehagen in der Kultur, [[1929]] === Zum psychischen Mechanismus der Vergesslichkeit === Í þessari bók talar Freud um gleymsku og segir að það séu tveir athyglisverðir eiginleikar þegar kemur að gleymsku. Annar þeirra er þegar athygli manns beinist í aðra átt frá umræðuefninu. Hinn er, þegar maður getur ekki rifjað eitthvað upp, að þá á maður ekki að hugsa um það í langan tíma, og á endanum kemur það aftur í kollinn á manni. === Die Traumdeutung === {{aðalgrein|Draumakenning}} Þetta er ein af frægustu bókum Freuds. Þegar Freud fór að grúska í sálfræði þá fór hann að sálgreina fólk, og ein leið til að sálgreina fólk var í gegnum drauma þess. Þegar sjúklingur hans sagði frá draumi, leiddi það oft í sálarlíf einstaklings. Ofskynjanir taldi hann það sama því þær höfðu oft eitthvað að segja um það sem er í gangi í dulvitund sjúklingsins. Hann hélt fram að draumar og ofskynjanir voru hluti af óskum sem manneskjan vildi fá uppfylltar, eins og dagdraumar. T.d. draumar um dauða ástvina eða fjölskyldumeðlima væru yfirleitt duldar óskir einstaklings um að viðkomandi myndi deyja. Bókin kom fyrst út í 600 eintökum og það upplag seldist upp á 8 árum. Það var ekki mikið talað um ritið, en það fékk lélega dóma í sálfræðitímaritum. Einn Gagnrýnandi sagði að „ógagnrýnir hugar myndu með ánægju taka þátt í þessu leikriti með hugmyndum og myndu síðan enda í draumórum og óskipulagi“. Bókin varð samt sem áður vinsælli þegar seinni útgáfan kom út 10 árum seinna. Bókin hefur alls verið gefin út átta sinnum, seinast [[1929]]. Hún var þýdd á ensku og rússnesku, og sex önnur mál fyrir [[1938]]. === Zur Psychopathologie des Alltagslebens === Þessi bók tekur á því sem við gerum dags daglega, og hvernig það tengist sálinni. Eins og gleymskubókin, þá fjallar þessi bók um að gleyma réttum nöfnum og erlendum orðum. Við gleymum þeim ekki einungis, heldur að við munum vitlausa mynd þeirra aftur. Freud talar líka um “accidental slips of the tongue” sem myndi vera á íslensku mismæli. Í dag er talað um þetta sem freudísk mismæli, í höfuðið á honum. Hann heldur þar fram að tungubrjótar sem þessir eru ekki tilviljanir, heldur að dulvitundin sé að reyna að segja að meðvitundin vill ekki segja þessi orð. Svipað með “slips of the pen” sem eru ritvillur. Sumt af þessu gæti verið ástæðan fyrir mislestri: Forgangsspurningar, langvarandi vanar, undirbúningur þess sem les, staða þess sem les eða núverandi ástand, eitthvað sem vekur varnir þess sem les eða persónulegar hvatir (skv. Freud). Síðan kynnir Freud eina frægustu kenningu sína í ritinu, sem er kenning um [[ödipusarduldin]]a. === Das Ich und das Es === Í þessari bók segir Freud frá þeim hugmyndum sínum að huganum sé skipt í þrennt og frá upphafi yfirsjálfs (e. superego). Í þessari bók má finna kenningar Freuds um það hvernig hugurinn starfar. Þar er einnig að finna skýra mynd Freuds af meðvitund og dulvitund. Meðvitundin á að vera það sem við gerum og vitum af, en dulvitundin á að vera það sem gerist í huganum á okkur sem við erum ekki vör við, og hefur þar af leiðandi áhrif á meðvitundina. Dæmi: Ef einstaklingur ræðst á einhvern annan í reiðiskasti á götu úti, þá finnum við bara reiðina gagnvart manneskjunni sem verið er að ráðast á, við vitum ef til vill ekki að manneskjan sem ráðist er á, lagði árásarmanninn í einelti á yngri árum. Bókin talar líka um sjálf (e. ego), það (e. id) og yfirsjálf (e. superego). Samkvæmt Freud er sjálfið meðvitund okkar, þaðið er hvatastöð okkar, sem sagt það lætur stjórnast af hvötunum (lífshvöt og dauðahvöt), en yfirsjálfið er siðgæðisvörður hugans. Togstreita milli þaðsins og yfirsjálfsins getur leitt til þess að ýmiss konar [[varnarhættir]] séu teknir upp. === Jenseits des Lustprinzips === Í sálgreiningu er gert ráð fyrir því að andleg atvik sé hægt að rekja til [[Vellíðunarreglan|vellíðunarlögmálsins]], en það er sú kenning að allt sem við gerum er ákveðið af ánægju. == Tenglar == {{Commons|Sigmund Freud}} * [http://www.timarit.is/?issueID=435825&pageSelected=2&lang=0 ''Um mannfræði og mannskilning Sigmunds Freuds''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1992]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=7599 Hver var Sigmund Freud, hverjar eru kenningar hans um mannshugann og hvert er gildi þeirra í dag? - Vísindavefurinn] {{fde|1856|1939|Freud, Sigmund}} {{DEFAULTSORT:Freud, Sigmund}} [[Flokkur:Klínísk sálfræði]] [[Flokkur:Austurrískir sálfræðingar]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] mbpl3ykp80e1cl12me9axnxoyjlfgv8 0 5996 1961330 1951759 2026-04-27T12:02:23Z ~2026-25639-48 115929 1961330 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Periodic_table.svg|thumb|Í lotukerfinu er frumefnunum skipað eftir sætistölu.]] '''axel er gay og er skotin í alexander .Frumefni''' er [[efni]] sem ekki er hægt að skipta í smærri einingar með [[efnahvarf|efnahvörfum]]. Grunneining frumefnis er [[frumeind]]in (atóm) og eru allar frumeindir frumefnis með sömu [[sætistala|sætistölu]] (fjölda [[róteind]]a í [[atómkjarni|kjarna]]), en geta haft mismunandi fjölda [[nifteind]]a og kallast þá [[samsæta|samsætur]]. Frumefnið [[súrefni]] hefur til dæmis sætistöluna 8, sem merkir að það hefur 8 róteindir í kjarna frumeinda sinna. Tvær eða fleiri frumeindir geta myndað [[sameind]]. [[Efnasamband|Efnasambönd]] eru sameindir gerðar úr ólíkum frumefnum. [[Efnablanda|Efnablöndur]] innihalda ólík frumefni, en ekki endilega sem sameindir. Frumefni geta breyst í önnur frumefni með [[kjarnahvarf|kjarnahvörfum]]. Nær allt [[þungeindaefni]] í [[alheimur|alheiminum]] er gert úr frumeindum ([[nifteindastjarna|nifteindastjörnur]] eru dæmi um undantekningu). Þegar frumefnin taka þátt í efnahvarfi mynda frumeindir þeirra nýtt efni sem haldið er saman með [[efnatengi|efnatengjum]]. Fá frumefni (til dæmis [[gull]] og [[silfur]]) finnast í náttúrunni sem hreinar steindir. Nær öll frumefni koma fyrir sem sameindir eða efnablöndur. [[Loft]] er þannig blanda súrefnis og [[köfnunarefni]]s, sem inniheldur auk þess fleiri efni, eins og [[koltvísýringur|koltvísýring]] og [[vatn]], auk [[argon]]s sem er [[eðallofttegund]] og binst því ekki við önnur efni. Mörg frumefni, eins og [[kolefni]], gull, [[brennisteinn]] og [[kopar]], hafa verið þekkt frá [[fornöld]], þótt þá væri ekki vitað að þau væru frumefni. Tilraunir til að flokka ólík efni leiddu til [[frumefnin fimm|frumefnanna fimm]] (eldur, jörð, vatn, loft og [[eter]]) innan [[gullgerðarlist]]ar og fleiri fræðigreina. Nútímaskilningur á frumefnunum kom til sögunnar með [[lotukerfið|lotukerfi]] [[Dmítríj Mendelejev]]s sem gaf það fyrst út árið 1869. Þar er frumefnum raðað eftir sætistölu í raðir ([[lota (lotukerfið)|lotur]]) og dálka ([[efnaflokkur|flokka]]). Efni í sama flokki hafa svipaða (lotubundna) eiginleika. Með lotukerfinu gátu efnafræðingar getið sér til um eiginleika efna, spáð fyrir um efni sem átti eftir að uppgötva og sagt til um þátttöku þeirra í efnahvörfum. Í nóvember 2016 gáfu [[Alþjóðasamtök um hreina og hagnýta efnafræði]] út að þau viðurkenndu 118 frumefni. Þar af koma 94 fyrir náttúrulega, en hin 24 eru [[tilbúið efni|tilbúin efni]] sem búin eru til með kjarnahvörfum á rannsóknarstofum. Fyrir utan óstöðug [[geislavirkni|geislavirk]] efni, er hægt að nálgast flest náttúrulegu frumefnin á [[jörðin]]ni í mismiklu magni. Algengustu frumefnin í alheiminum eru [[vetni]], [[helín]], súrefni, kolefni, [[neon]], [[járn]], [[nitur]], [[kísill]], [[magnesín]] og brennisteinn.<ref>{{Vísindavefurinn|30809|Hver eru algengustu frumefnin í heiminum?|höfundur=Eyþór Máni Steinarsson, Nói Tumas Ólafsson, Tómas Helgi Kristjánsson|dags=10.6.2011}}</ref> Nöfn sumra frumefna eru þekkt frá fornöld, meðan önnur fengu nöfn þegar þau voru uppgötvuð á 19. og 20. öld. Slík frumefni eru oft nefnd eftir frægum vísindamönnum, stöðum þar sem þau fundust, bergtegundum, eða eiginleikum.<ref>{{cite journal|author=NN|url=http://www.timarit.is/?issueID=418800&pageSelected=12&lang=0|title=Nöfn frumefnanna|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=1961|volume=36|number=15|pages=241-243}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Frumefni| ]] 3emjkn4v1d4shonfo3uu29bu59g9a63 1961331 1961330 2026-04-27T12:02:44Z NDG 108276 Reverted edits by [[Special:Contributions/~2026-25639-48|~2026-25639-48]] ([[User talk:~2026-25639-48|talk]]) to last revision by InternetArchiveBot: reverting [[Wikipedia:Skemmdarverk|vandalism]] 1951759 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Periodic_table.svg|thumb|Í lotukerfinu er frumefnunum skipað eftir sætistölu.]] '''Frumefni''' er [[efni]] sem ekki er hægt að skipta í smærri einingar með [[efnahvarf|efnahvörfum]]. Grunneining frumefnis er [[frumeind]]in (atóm) og eru allar frumeindir frumefnis með sömu [[sætistala|sætistölu]] (fjölda [[róteind]]a í [[atómkjarni|kjarna]]), en geta haft mismunandi fjölda [[nifteind]]a og kallast þá [[samsæta|samsætur]]. Frumefnið [[súrefni]] hefur til dæmis sætistöluna 8, sem merkir að það hefur 8 róteindir í kjarna frumeinda sinna. Tvær eða fleiri frumeindir geta myndað [[sameind]]. [[Efnasamband|Efnasambönd]] eru sameindir gerðar úr ólíkum frumefnum. [[Efnablanda|Efnablöndur]] innihalda ólík frumefni, en ekki endilega sem sameindir. Frumefni geta breyst í önnur frumefni með [[kjarnahvarf|kjarnahvörfum]]. Nær allt [[þungeindaefni]] í [[alheimur|alheiminum]] er gert úr frumeindum ([[nifteindastjarna|nifteindastjörnur]] eru dæmi um undantekningu). Þegar frumefnin taka þátt í efnahvarfi mynda frumeindir þeirra nýtt efni sem haldið er saman með [[efnatengi|efnatengjum]]. Fá frumefni (til dæmis [[gull]] og [[silfur]]) finnast í náttúrunni sem hreinar steindir. Nær öll frumefni koma fyrir sem sameindir eða efnablöndur. [[Loft]] er þannig blanda súrefnis og [[köfnunarefni]]s, sem inniheldur auk þess fleiri efni, eins og [[koltvísýringur|koltvísýring]] og [[vatn]], auk [[argon]]s sem er [[eðallofttegund]] og binst því ekki við önnur efni. Mörg frumefni, eins og [[kolefni]], gull, [[brennisteinn]] og [[kopar]], hafa verið þekkt frá [[fornöld]], þótt þá væri ekki vitað að þau væru frumefni. Tilraunir til að flokka ólík efni leiddu til [[frumefnin fimm|frumefnanna fimm]] (eldur, jörð, vatn, loft og [[eter]]) innan [[gullgerðarlist]]ar og fleiri fræðigreina. Nútímaskilningur á frumefnunum kom til sögunnar með [[lotukerfið|lotukerfi]] [[Dmítríj Mendelejev]]s sem gaf það fyrst út árið 1869. Þar er frumefnum raðað eftir sætistölu í raðir ([[lota (lotukerfið)|lotur]]) og dálka ([[efnaflokkur|flokka]]). Efni í sama flokki hafa svipaða (lotubundna) eiginleika. Með lotukerfinu gátu efnafræðingar getið sér til um eiginleika efna, spáð fyrir um efni sem átti eftir að uppgötva og sagt til um þátttöku þeirra í efnahvörfum. Í nóvember 2016 gáfu [[Alþjóðasamtök um hreina og hagnýta efnafræði]] út að þau viðurkenndu 118 frumefni. Þar af koma 94 fyrir náttúrulega, en hin 24 eru [[tilbúið efni|tilbúin efni]] sem búin eru til með kjarnahvörfum á rannsóknarstofum. Fyrir utan óstöðug [[geislavirkni|geislavirk]] efni, er hægt að nálgast flest náttúrulegu frumefnin á [[jörðin]]ni í mismiklu magni. Algengustu frumefnin í alheiminum eru [[vetni]], [[helín]], súrefni, kolefni, [[neon]], [[járn]], [[nitur]], [[kísill]], [[magnesín]] og brennisteinn.<ref>{{Vísindavefurinn|30809|Hver eru algengustu frumefnin í heiminum?|höfundur=Eyþór Máni Steinarsson, Nói Tumas Ólafsson, Tómas Helgi Kristjánsson|dags=10.6.2011}}</ref> Nöfn sumra frumefna eru þekkt frá fornöld, meðan önnur fengu nöfn þegar þau voru uppgötvuð á 19. og 20. öld. Slík frumefni eru oft nefnd eftir frægum vísindamönnum, stöðum þar sem þau fundust, bergtegundum, eða eiginleikum.<ref>{{cite journal|author=NN|url=http://www.timarit.is/?issueID=418800&pageSelected=12&lang=0|title=Nöfn frumefnanna|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=1961|volume=36|number=15|pages=241-243}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Frumefni| ]] 7z3bb6m79168l0gpmdkl4mxzjoe7wum 1961333 1961331 2026-04-27T12:04:37Z ~2026-25639-48 115929 axel er gay 1961333 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Periodic_table.svg|thumb|Í lotukerfinu er frumefnunum skipað eftir sætistölu.]] '''Frumefni''' er [[efni]] sem ekki er hægt að skipta í smærri einingar með [[efnahvarf|efnahvörfum]]. Grunneining frumefnis er [[frumeind]]in (atóm) og eru allar frumeindir frumefnis með sömu [[sætistala|sætistölu]] (fjölda [[róteind]]a í [[atómkjarni|kjarna]]), en geta haft mismunandi fjölda [[nifteind]]a og kallast þá [[samsæta|samsætur]]. Frumefnið [[súrefni]] hefur til dæmis sætistöluna 8, sem merkir að það hefur 8 róteindir í kjarna frumeinda sinna. Tvær eða fleiri frumeindir geta myndað [[sameind]]. [[Efnasamband|Efnasambönd]] eru sameindir gerðar úr ólíkum frumefnum. [[Efnablanda|Efnablöndur]] innihalda ólík frumefni, en ekki endilega sem sameindir. Frumefni geta breyst í önnur frumefni með [[kjarnahvarf|kjarnahvörfum]]. axel gay Nær allt [[þungeindaefni]] í [[alheimur|alheiminum]] er gert úr frumeindum ([[nifteindastjarna|nifteindastjörnur]] eru dæmi um undantekningu). Þegar frumefnin taka þátt í efnahvarfi mynda frumeindir þeirra nýtt efni sem haldið er saman með [[efnatengi|efnatengjum]]. Fá frumefni (til dæmis [[gull]] og [[silfur]]) finnast í náttúrunni sem hreinar steindir. Nær öll frumefni koma fyrir sem sameindir eða efnablöndur. [[Loft]] er þannig blanda súrefnis og [[köfnunarefni]]s, sem inniheldur auk þess fleiri efni, eins og [[koltvísýringur|koltvísýring]] og [[vatn]], auk [[argon]]s sem er [[eðallofttegund]] og binst því ekki við önnur efni. Mörg frumefni, eins og [[kolefni]], gull, [[brennisteinn]] og [[kopar]], hafa verið þekkt frá [[fornöld]], þótt þá væri ekki vitað að þau væru frumefni. Tilraunir til að flokka ólík efni leiddu til [[frumefnin fimm|frumefnanna fimm]] (eldur, jörð, vatn, loft og [[eter]]) innan [[gullgerðarlist]]ar og fleiri fræðigreina. Nútímaskilningur á frumefnunum kom til sögunnar með [[lotukerfið|lotukerfi]] [[Dmítríj Mendelejev]]s sem gaf það fyrst út árið 1869. Þar er frumefnum raðað eftir sætistölu í raðir ([[lota (lotukerfið)|lotur]]) og dálka ([[efnaflokkur|flokka]]). Efni í sama flokki hafa svipaða (lotubundna) eiginleika. Með lotukerfinu gátu efnafræðingar getið sér til um eiginleika efna, spáð fyrir um efni sem átti eftir að uppgötva og sagt til um þátttöku þeirra í efnahvörfum. Í nóvember 2016 gáfu [[Alþjóðasamtök um hreina og hagnýta efnafræði]] út að þau viðurkenndu 118 frumefni. Þar af koma 94 fyrir náttúrulega, en hin 24 eru [[tilbúið efni|tilbúin efni]] sem búin eru til með kjarnahvörfum á rannsóknarstofum. Fyrir utan óstöðug [[geislavirkni|geislavirk]] efni, er hægt að nálgast flest náttúrulegu frumefnin á [[jörðin]]ni í mismiklu magni. Algengustu frumefnin í alheiminum eru [[vetni]], [[helín]], súrefni, kolefni, [[neon]], [[járn]], [[nitur]], [[kísill]], [[magnesín]] og brennisteinn.<ref>{{Vísindavefurinn|30809|Hver eru algengustu frumefnin í heiminum?|höfundur=Eyþór Máni Steinarsson, Nói Tumas Ólafsson, Tómas Helgi Kristjánsson|dags=10.6.2011}}</ref> Nöfn sumra frumefna eru þekkt frá fornöld, meðan önnur fengu nöfn þegar þau voru uppgötvuð á 19. og 20. öld. Slík frumefni eru oft nefnd eftir frægum vísindamönnum, stöðum þar sem þau fundust, bergtegundum, eða eiginleikum.<ref>{{cite journal|author=NN|url=http://www.timarit.is/?issueID=418800&pageSelected=12&lang=0|title=Nöfn frumefnanna|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=1961|volume=36|number=15|pages=241-243}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Frumefni| ]] 2ozqi66src4rklousoc3k3vbptvlxql 1961334 1961333 2026-04-27T12:04:43Z NDG 108276 Reverted edits by [[Special:Contributions/~2026-25639-48|~2026-25639-48]] ([[User talk:~2026-25639-48|talk]]) to last revision by NDG: reverting [[Wikipedia:Skemmdarverk|vandalism]] 1951759 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Periodic_table.svg|thumb|Í lotukerfinu er frumefnunum skipað eftir sætistölu.]] '''Frumefni''' er [[efni]] sem ekki er hægt að skipta í smærri einingar með [[efnahvarf|efnahvörfum]]. Grunneining frumefnis er [[frumeind]]in (atóm) og eru allar frumeindir frumefnis með sömu [[sætistala|sætistölu]] (fjölda [[róteind]]a í [[atómkjarni|kjarna]]), en geta haft mismunandi fjölda [[nifteind]]a og kallast þá [[samsæta|samsætur]]. Frumefnið [[súrefni]] hefur til dæmis sætistöluna 8, sem merkir að það hefur 8 róteindir í kjarna frumeinda sinna. Tvær eða fleiri frumeindir geta myndað [[sameind]]. [[Efnasamband|Efnasambönd]] eru sameindir gerðar úr ólíkum frumefnum. [[Efnablanda|Efnablöndur]] innihalda ólík frumefni, en ekki endilega sem sameindir. Frumefni geta breyst í önnur frumefni með [[kjarnahvarf|kjarnahvörfum]]. Nær allt [[þungeindaefni]] í [[alheimur|alheiminum]] er gert úr frumeindum ([[nifteindastjarna|nifteindastjörnur]] eru dæmi um undantekningu). Þegar frumefnin taka þátt í efnahvarfi mynda frumeindir þeirra nýtt efni sem haldið er saman með [[efnatengi|efnatengjum]]. Fá frumefni (til dæmis [[gull]] og [[silfur]]) finnast í náttúrunni sem hreinar steindir. Nær öll frumefni koma fyrir sem sameindir eða efnablöndur. [[Loft]] er þannig blanda súrefnis og [[köfnunarefni]]s, sem inniheldur auk þess fleiri efni, eins og [[koltvísýringur|koltvísýring]] og [[vatn]], auk [[argon]]s sem er [[eðallofttegund]] og binst því ekki við önnur efni. Mörg frumefni, eins og [[kolefni]], gull, [[brennisteinn]] og [[kopar]], hafa verið þekkt frá [[fornöld]], þótt þá væri ekki vitað að þau væru frumefni. Tilraunir til að flokka ólík efni leiddu til [[frumefnin fimm|frumefnanna fimm]] (eldur, jörð, vatn, loft og [[eter]]) innan [[gullgerðarlist]]ar og fleiri fræðigreina. Nútímaskilningur á frumefnunum kom til sögunnar með [[lotukerfið|lotukerfi]] [[Dmítríj Mendelejev]]s sem gaf það fyrst út árið 1869. Þar er frumefnum raðað eftir sætistölu í raðir ([[lota (lotukerfið)|lotur]]) og dálka ([[efnaflokkur|flokka]]). Efni í sama flokki hafa svipaða (lotubundna) eiginleika. Með lotukerfinu gátu efnafræðingar getið sér til um eiginleika efna, spáð fyrir um efni sem átti eftir að uppgötva og sagt til um þátttöku þeirra í efnahvörfum. Í nóvember 2016 gáfu [[Alþjóðasamtök um hreina og hagnýta efnafræði]] út að þau viðurkenndu 118 frumefni. Þar af koma 94 fyrir náttúrulega, en hin 24 eru [[tilbúið efni|tilbúin efni]] sem búin eru til með kjarnahvörfum á rannsóknarstofum. Fyrir utan óstöðug [[geislavirkni|geislavirk]] efni, er hægt að nálgast flest náttúrulegu frumefnin á [[jörðin]]ni í mismiklu magni. Algengustu frumefnin í alheiminum eru [[vetni]], [[helín]], súrefni, kolefni, [[neon]], [[járn]], [[nitur]], [[kísill]], [[magnesín]] og brennisteinn.<ref>{{Vísindavefurinn|30809|Hver eru algengustu frumefnin í heiminum?|höfundur=Eyþór Máni Steinarsson, Nói Tumas Ólafsson, Tómas Helgi Kristjánsson|dags=10.6.2011}}</ref> Nöfn sumra frumefna eru þekkt frá fornöld, meðan önnur fengu nöfn þegar þau voru uppgötvuð á 19. og 20. öld. Slík frumefni eru oft nefnd eftir frægum vísindamönnum, stöðum þar sem þau fundust, bergtegundum, eða eiginleikum.<ref>{{cite journal|author=NN|url=http://www.timarit.is/?issueID=418800&pageSelected=12&lang=0|title=Nöfn frumefnanna|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=1961|volume=36|number=15|pages=241-243}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Frumefni| ]] 7z3bb6m79168l0gpmdkl4mxzjoe7wum 14 6118 1961339 1565203 2026-04-27T12:09:50Z TKSnaevarr 53243 1961339 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Presidents of Portugal|forsetum Portúgals}} [[Flokkur:Portúgalskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Portúgals]] [[Flokkur:Forsetar eftir löndum|Portúgal]] hlu6gp0obc07i839beg17jv9cddngzg 0 6547 1961354 1956089 2026-04-27T15:31:45Z Fyxi 84003 1961354 wikitext text/x-wiki {{land | nafn = Lýðveldið Súrínam | nafn_á_frummáli = Republiek Suriname | nafn_í_eignarfalli = Súrínam | fáni = Flag of Suriname.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Suriname.svg | kjörorð = Justitia - Pietas - Fides<br />([[latína]]: Réttlæti - Trúrækni - Tryggð) | staðsetningarkort = SUR_orthographic.svg | tungumál = [[hollenska]] | höfuðborg = [[Paramaríbó]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Súrínam|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Jennifer Geerlings-Simons]] | stærðarsæti = 90 | flatarmál = 163.821 | hlutfall_vatns = 1,1 | mannfjöldaár = 2018 | mannfjöldasæti = 171 | fólksfjöldi = 575.990 | íbúar_á_ferkílómetra = 2,9 | staða = Sjálfstæði | atburður1 = frá [[Holland]]i | dagsetning1 = [[25. nóvember]] [[1975]] | VLF_ár = 2019 | VLF_sæti = 152 | VLF = 9,044 | VLF_á_mann = 15.845 | VLF_á_mann_sæti = 86 | VÞL_ár = 2018 | VÞL_sæti = 98 | VÞL = {{hækkun}} 0.724 | gjaldmiðill = [[súrínamskur dalur]] | tímabelti = [[UTC]]-3 | þjóðsöngur = [[God zij met ons Suriname]] | tld = sr | símakóði = 597 }} '''Súrínam''' er land á norðausturströnd [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Súrínam á landamæri að [[Gvæjana]] í vestri, [[Franska Gvæjana|Frönsku Gvæjana]] í austri og [[Brasilía|Brasilíu]] í suðri. Í norðri liggur landið að [[Atlantshaf]]i. Súrínam er minnsta fullvalda ríkið í Suður-Ameríku þar sem það er aðeins um 165.000 ferkílómetrar að stærð. Íbúar eru rúmlega hálf milljón og búa flestir á norðurströnd landsins þar sem höfuðborgin [[Paramaríbó]] er. Súrínam er hitabeltisland þar sem um 80% landsins eru þakin [[regnskógur|regnskógi]]. Vegna þeirra er landið í plús þegar kemur að [[kolefnishlutleysi]], það er, Súrínam bindur meira kolefni en það leysir. Efnahagur landsins byggist á námavinnslu, einkum [[báxít]]s, [[gull]]s og [[jarðefnaeldsneyti]]s, auk [[landbúnaður|landbúnaðar]]. Súrínam var byggt ýmsum frumbyggjaþjóðum áður en Evrópumenn hófu að leggja landið undir sig á 16. öld. [[Holland|Hollendingar]] lögðu landið undir sig árið [[1667]] og stofnuðu þar nýlenduna [[Hollenska Gvæjana|Hollensku Gvæjana]]. Hollendingar hófu [[sykur]]framleiðslu með [[plantekrubúskapur|plantekrubúskap]] sem reiddi sig á [[þrælahald|þræla]] frá Afríku. [[Súrínamfélagið]] rak nýlenduna frá 1683 til 1795. Landið varð eitt af löndum [[Konungsríkið Holland|Konungsríkisins Hollands]] árið [[1954]] og hlaut fullt sjálfstæði 25. nóvember 1975. Súrínam hefur enn mikil menningarleg og efnahagsleg tengsl við Holland. Menningarlega er Súrínam oft talið til [[Karíbahaf]]slanda fremur en Suður-Ameríkulanda og landið er aðili að [[CARICOM]]. Opinbert tungumál Súrínam er [[hollenska]], en 30% þjóðarinnar talar [[sranan tongo]], sem er [[blendingsmál]] sem byggist á [[enska|ensku]]. Súrínam er eina sjálfstæða ríkið utan Evrópu þar sem hollenska er opinbert mál og töluð af meirihluta íbúa. Íbúar eru af fjölbreyttum uppruna, afkomendur frumbyggja, afrískra þræla, [[Maronar|Marona]] og Evrópubúa, auk verkafólks frá [[Hollensku Austur-Indíur|Hollensku Austur-Indíum]], [[Indland]]i, [[Kína]], [[Maronítar|Maroníta]] frá [[Líbanon]] og [[Gyðingar|Gyðinga]]. [[Súrínömsk matargerð]] er þannig einstök blanda matarhefða úr ólíkum áttum. ==Heiti== Heiti landsins gæti verið dregið af heiti frumbyggjaþjóðar sem nefndist ''Surinen'' og bjuggu á svæðinu þegar Evrópumenn komu þangað fyrst.<ref name=Britannica>"Suriname", ''The New Encyclopædia Britannica, Encyclopædia Britannica'', Volume 5. Edition 15, ''Encyclopædia Britannica'', 2002, s. 547</ref> Það gæti líka verið afbökun á heitinu ''Surryham'' sem [[Francis Willoughby]] gaf Súrínamfljóti til heiðurs jarlinum af Surrey þegar ensk [[Willoughbyland|nýlenda]] var stofnuð þar með leyfi frá [[Karl 2. Englandskonungur|Karli 2.]]<ref name="International Boundaries: A Case Study">{{cite journal |last1=Menon |first1=P.K. |date=October 1978 |title=International Boundaries: A Case Study of the Guyana-Surinam Boundary |journal=The International and Comparative Law Quarterly |volume=27 |issue=4 |pages=738–768 |doi= 10.1093/iclqaj/27.4.738|jstor=758476 }}</ref><ref name="De Naam Suriname">{{cite journal |last1=Oudschans Dentz |first1=F. |date=1919-1920 |title=De Naam Suriname |journal=De West-Indische Gids |volume=1ste Jaarg |issue=Tweede Deel |pages=13–17 |doi= |jstor=41847495 }}</ref><ref name="United Services Magazine">{{Cite book| url=https://books.google.com/?id=mFkcAQAAIAAJ&pg=PA205&lpg=PA205&dq=surinam+surryham#v=onepage&q=surinam%20surryham&f=false|title=The United Service Journal and Naval and Military Magazine|edition= |page=205 | quote=Coming from the south we pass Surinam, the original name of which was Surryham, so called after Lord Surry, in the time of Charles II., and since corrupted to Surinam.| last1=Wilkie| first1=Lieutenant-Colonel| year=1841 }}</ref> Breskir landnemar sem stofnuðu fyrstu evrópsku nýlenduna þar, sem hét Marshall's Creek<ref name="Marshall">{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=paQMAAAAYAAJ&pg=PA253|title=Encyclopædia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences, and General Literature, Volume XI|edition=Ninth Edition—Popular Reprint | quote=In 1614, the states of Holland granted to any Dutch citizen a four years' monopoly of any harbour or place of commerce which he might discover in that region (Guiana). The first settlement, however, in Suriname (in 1630) was made by an Englishman, whose name is still preserved by Marshall's Creek.| last1=Baynes| first1=Thomas Spencer| year=1888 }}</ref> meðfram [[Súrínamfljót]]i, skrifuðu heiti svæðisins sem „Surinam“. Þegar Hollendingar tóku við stjórn svæðisins, varð það hluti af hópi nýlendna sem voru þekktar sem [[Hollenska Gvæjana]]. Opinberu heiti landsins var breytt úr „Surinam“ í „Suriname“ í janúar 1978, en „Surinam“ er enn oft notað í ensku. Dæmi um það er flugfélag landsins, [[Surinam Airways]]. == Saga == [[Mynd:Maroon_village,_Suriname_River,_1955.jpg|vinstri|thumb| Maronaþorp á bökkum Súrínamár, 1955 ]] Elstu merki um frumbyggja Súrínam eru frá 3.000 f.Kr. Stærstu þjóðflokkarnir voru [[Aravakar]], strandveiðiþjóð sem lifði á veiðum og fiskveiðum. Þeir voru fyrstu íbúarnir á svæðinu. [[Karíbar]] settust þar að síðar og sigruðu Aravaka með betri skipum. Þeir settust að í Galibi (''Kupali Yumï, sem'' þýðir „forfeðratré“) við mynni Marowijne-árinnar. Meðan stórir þjóðflokkar Aravaka og Karíba bjuggu við ströndina og á strandsléttunum, bjuggu smærri hópar frumbyggja í regnskóginum, svo sem Akuriar, Trióar, Warrauar og Wayanar. === Nýlendutímabilið === [[Mynd:Presidential_palace,_Paramaribo,_Suriname.jpg|thumb| Forsetahöll Súrínam ]] Frá [[16. öldin|16. öld]] heimsóttu [[Konungsríkið Frakkland|franskir]], [[Spánn|spænskir]] og [[Konungsríkið England|enskir]] landkönnuðir svæðið. Hundrað árum síðar stofnuðu [[Hollenska lýðveldið|hollenskir]] og [[Konungsríkið England|enskir]] landnemar [[Plantekra|plantekrunýlendur]] meðfram ánum á frjósömum sléttum Gvæjana. Elsta nýlendan í [[Gvæjanahálendið|Gvæjana]] var ensk byggð sem var nefnd Marshall's Creek við Súrínamá.<ref name="Marshall" /> Eftir hana var önnur skammlítil ensk nýlenda stofnuð, kölluð Willoughbyland, sem stóð frá 1650 til 1674. Deilur komu upp milli Hollendinga og Englendinga vegna yfirráða yfir þessu landsvæði. Árið 1667, í samningaviðræðunum sem leiddu til [[Breda-sáttmálinn|Breda-sáttmálans]], ákváðu Hollendingar að halda upprennandi nýlendu í Súrínam sem þeir höfðu náð frá Englendingum. Englendingar fengu að halda [[Nýja Amsterdam|Nýju Amsterdam]], höfuðborg nýlendunnar [[Nýja Holland|Nýja-Hollands]] í Norður-Ameríku, við Atlantshafsströndina. Borgin var þá þegar orðin menningarleg og efnahagsleg miðstöð. Þeir endurnefndu hana eftir hertoganum af York: [[New York-borg]] . Árið 1683 var Súrínamfélagið stofnað af [[Amsterdam|Amsterdamborg]], [[Van Aerssen van Sommelsdijck]]-fjölskyldunni og [[Hollenska Vestur-Indíafélagið|Hollenska Vestur-Indíafélaginu]]. Félagið átti að stjórna nýlendunni og verja hana. Plantekrueigendurnir reiddu sig á afríska þræla til að rækta og vinna kaffi, kakó, sykurreyr og bómull á árbökkunum. Meðferð þeirra á þrælunum var alræmd.<ref>{{Bókaheimild|titill=Suriname in Pictures|útgefandi=21st Century Books|staður=Minneapolis|ár=2010|höfundur=Thomas Streissguth|url=https://archive.org/details/surinameinpictur0000stre|ISBN=978-1-57505-964-8}}</ref> Sagnfræðingurinn CR Boxer skrifaði „man's inhumanity to man just about reached its limits in Surinam“.<ref>{{Bókaheimild|höfundur=Boxer, C. R.|ár=1965|titill=The Dutch seaborne empire, 1600-1800|útgefandi=Penguin|ISBN=978-0140136180}}</ref> Margir þrælar sluppu frá plantekrunum. Í nóvember 1795 var félagið þjóðnýtt af [[Batavíulýðveldið|Batavíulýðveldinu]] og þaðan í frá stjórnuðu lýðveldið og arftakar þess ([[Konungsríkið Holland]]) nýlendunni sem ríkisnýlendu, ef undan eru skilin tímabil hernáms Breta frá 1799 til 1802 og frá 1804 til 1816. Með hjálp [[Frumbyggjar Ameríku|innfæddra]] í nærliggjandi regnskógum, komu þessir flóttaþrælar sér upp samfélagi inni í landi, sem gekk ágætlega. Þeir voru kallaðir [[Maronar]], úr frönsku; ''Nèg'Marrons'' (sem þýðir bókstaflega „brúnir svertingjar“, það er „ljósir blökkumenn“). Maronar mynduðu með tímanum nokkra sjálfstæða ættbálka þar sem þeir voru afkomendur þræla frá mismunandi þjóðum í Afríku. Meðal þessara ættbálkar eru [[Saramakar]], Paramaka, [[Ndyukar]] eða Aukanar, [[Kwintiar]], [[Alukuar]] eða Boni, og Matawai. [[Mynd:Water-front_houses_in_Paramaribo,_1955.jpg|thumb| Hús við sjávarsíðuna í [[Paramaríbó]], 1955.]] Maronar réðust oft á plantekrurnar til að frelsa þaðan fleiri þræla, og til að ná í vopn, mat og birgðir. Þeir drápu stundum plantekrueigendur og fjölskyldur þeirra í árásunum. Landnemarnir reistu varnir, sem voru svo mikilvægar að þær voru sýndar á kortum frá 18. öld, en þær nægðu ekki.<ref>[http://www.wdl.org/en/item/524/ Simon M. Mentelle, "Extract of the Dutch Map Representing the Colony of Surinam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108175007/https://www.wdl.org/en/item/524/ |date=2018-01-08 }}, c.1777, Digital World Library via Library of Congress. Sótt 26. maí 2013</ref> Landnemarnir hófu einnig herleiðangra gegn Maronunum, sem sluppu oftast inn í regnskóginn sem þeir þekktu miklu betur en landnemarnir. Til að binda enda á átökin gerðu nýlenduyfirvöld nokkra friðarsamninga við ólíka ættbálka á 18. öld. Þeir viðurkenndu sjálfstæði Marona og gáfu þeim leyfi til að stunda viðskipti á landsvæðum sínum. === Afnám þrælahalds === Árið 1861 til 1863, þegar [[Þrælastríðið|bandaríska borgarastyrjöldin]] stóð yfir, og þrælar flúðu til yfirráðasvæðis Norðurríkjanna, leituðu forseti Bandaríkjanna, [[Abraham Lincoln|Abraham Lincoln,]] og [[Ríkisstjórn Abrahams Lincoln|stjórn hans]] að stöðum erlendis til að flytja þangað fólk sem var frelsað úr þrældómi og vildi fara frá Bandaríkjunum. Þeir hófu samningaviðræður við hollensk stjórnvöld varðandi flutning svartra Bandaríkjamanna til hollensku nýlendunnar í Súrínam. Ekkert varð af hugmyndinni og hætt var við hana eftir 1864.<ref> {{Cite journal|last=Douma, Michael J.|year=2015|title=The Lincoln Administration's Negotiations to Colonize African Americans in Dutch Suriname|url=https://michaeljdouma.files.wordpress.com/2014/08/douma-cwh.pdf|journal=Civil War History|volume=61|issue=2|pages=111–137|doi=10.1353/cwh.2015.0037}}</ref> Hollendingar afnámu þrælahald í Súrínam árið 1863, með ferli þar sem fyrrum þrælar vinna á plantekrunum í 10 ár fyrir lágmarkslaun, sem áttu að vera skaðabætur fyrir eigendur þeirra. Eftir 1873 yfirgáfu flestir fyrrum þrælar plantekrurnar þar sem þeir höfðu unnið í nokkrar kynslóðir, og fluttust til höfuðborgarinnar [[Paramaríbó]]. Sumir þeirra keyptu plantekruna sem þeir unnu við, sérstaklega í héruðunum Para og Coronie. Afkomendur þeirra búa enn á þeim jörðum í dag. Nokkrir plantekrueigendur greiddu fyrrum þrælum sínum engin laun árin tíu eftir 1863 en gerðu skuldina upp við þá með eignarrétt á landinu.<ref>{{Vefheimild|titill=Suriname Geschiedenis Deel 5: Weer Nederlands en nieuwe immigranten|url=https://www.surinameview.com/sranan/geschiedenis/suriname-geschiedenis-deel-5-weer-nederlands-en-nieuwe-immigranten/}}</ref> [[Mynd:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Suriname_immigranten_afkomstig_uit_Nederlands-Indië_de_vrouw_rechts_draagt_een_peniti_tak_broche_TMnr_60008927.jpg|vinstri|thumb| Innflytjendur frá Jövu komu með sem verktakafólk frá [[Hollensku Austur-Indíur|Hollensku Austur-Indíum]]. Myndin var tekin milli 1880 og 1900. ]] Sem plantekrunýlenda var efnahagur Súrínam háður vinnuaflsfrekri ræktun nytjaplantna. Til að bæta skort á vinnuafli réðu plantekrueigendurnir og fluttu inn verkafólk frá [[Hollensku Austur-Indíur|Hollensku Austur-Indíum]] (núverandi [[Indónesía|Indónesíu]] ) og [[Indland|Indlandi]] (með samkomulagi við Breta, sem réðu yfir landinu). Auk þess var, á síðari hluta 19. aldar og snemma á 20. öld, nokkur hópur verkafólks, aðallega karlar, ráðinn frá Kína og Mið-Austurlöndum. Þótt íbúar Súrínam séu tiltölulega fáir, er landið eitt fjölmenningarlegasta land heims vegna þessarar flóknu sögu landnáms og misnotkunar.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1211306.stm|title=Suriname Country Profile|date=14 September 2012|publisher=BBC}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=http://dutch.berkeley.edu/mcnl/immigration/the-netherlands/the-surinamese/}}</ref> === Afnám nýlendustjórnar === Í [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldinni]], 23. nóvember 1941, samkvæmt samkomulagi við [[útlagastjórn Hollands]], hertóku Bandaríkin Súrínam til að vernda [[Báxít|báxítnámurnar]] í þágu stríðsreksturs bandalagsríkjanna.<ref>[https://web.archive.org/web/20120105003256/http://faculty.virginia.edu/setear/students/fdrneutr/38%20to%2041%20Alt.htm#November1 World War II Timeline]. Faculty.virginia.edu. Retrieved 15. ágúst 2012.</ref> Árið 1942 hóf hollenska útlagastjórnin að að endurskoða samskipti Hollands og nýlendna þess eftir stríðslok. Árið 1954 varð Súrínam eitt af ríkjum [[Konungsríkið Holland|Konungsríkisins Hollands]], ásamt [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]] og [[Holland|Hollandi]]. Með því héldu Hollendingar yfirráðum yfir varnar- og utanríkismálum. Árið 1974 hóf ríkisstjórnin, undir forystu Þjóðarflokks Súrínam (NPS) (þar sem félagar voru að mestu [[Kreólamál|kreólar]], af blönduðum afrískum og evrópskum uppruna), viðræður við hollensk stjórnvöld sem leiddu til fulls sjálfstæðis þann 25. nóvember 1975. Stór hluti hagkerfis Súrínam fyrsta áratuginn í kjölfar sjálfstæðis var rekinn með erlendu hjálparfé frá hollenskum stjórnvöldum. === Sjálfstæði === [[Mynd:Henck_Arron,_Beatrix,_Johan_Ferrier_1975.jpg|thumb| Henck Arron, [[Beatrix Hollandsdrottning|Beatrix]] og Johan Ferrier 25. nóvember 1975 ]] Fyrsti forseti landsins var [[Johan Ferrier]], fyrrverandi landstjóri, með [[Henck Arron]] (þáverandi leiðtoga NPS) sem forsætisráðherra. Á árunum í aðdraganda sjálfstæðis flutti næstum þriðjungur íbúa Súrínam til Hollands. Fólk hafði áhyggjur af því að nýja ríkinu myndi vegna verr eftir sjálfstæði en það hafði gert sem hluti af konungsríkinu Hollandi. Súrínömsk stjórnmál tóku að einkennast af þjóðernisátökum og spillingu skömmu eftir sjálfstæði og NPS notaði hollenskt hjálparfé í þágu flokksmanna. Leiðtogar flokksins voru sakaðir um svindl í kosningunum 1977, þar sem Arron var kjörinn í annað sinn. Óánægjan var slík að stór hluti íbúanna flúði til Hollands og varð hluti af hinu stóra súrínamska samfélagi þar.<ref>Obituary "[[The Guardian]]", 24. janúar 2001.</ref> === Herforingjastjórnin 1980 === Þann 25. febrúar 1980 steypti herinn ríkisstjórn Arrons af stóli. Valdaránið var að frumkvæði 16 liðþjálfa undir forystu [[Desi Bouterse|Dési Bouterse]].<ref name="cia">{{Vefheimild|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html}}</ref> Andstæðingar herforingjastjórnarinnar gerðu tilraunir til að steypa henni af stóli í apríl 1980, ágúst 1980, 15. mars 1981, og aftur 12. mars 1982. Fyrsta tilraunin var leidd af [[Fred Ormskerk]], <ref name="Janssen2011">{{Bókaheimild|url=https://books.google.com/books?id=kXdhAAAAQBAJ&pg=PA60|ISBN=978-90-04-25367-4}}</ref> önnur af [[Marx-lenínismi|marx-lenínistum]],<ref>{{Vefheimild|url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:f0H7tfq41Z8J:refuge.journals.yorku.ca/index.php/refuge/article/download/21454/20129+&cd=8&hl=en&ct=clnk&gl=ca}}</ref> sú þriðja af [[Wilfred Hawker]], og sú fjórða af [[Surendre Rambocus]]. Hawker slapp úr fangelsi í fjórðu valdaránstilrauninni en hann náðist og var tekinn af lífi. Milli 2 og 5 að morgni þann 7. desember 1982, handtók herinn, undir forystu [[Desi Bouterse|Dési Bouterse]], 13 áberandi borgara sem höfðu gagnrýnt einræðisstjórn hersins og hélt þeim í [[Fort Zeelandia]] í Paramaríbó.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/nieuwsitem/9910}}</ref> Einræðisstjórnin lét taka alla þessa menn [[Desembermorðin|af lífi á næstu þremur dögum]], ásamt Rambocus og [[Jiwansingh Sheombar]] (sem einnig var þátttakandi í fjórðu valdaránstilrauninni ). === Kosningar og stjórnarskrá 1987 === Kosningar voru haldnar 1987. Þingið samþykkti nýja stjórnarskrá sem gerði Bouterse kleift að vera áfram yfirmaður hersins. Þar sem hann var óánægður með ríkisstjórnina sagði Bouterse ráðherrunum upp símleiðis árið 1990. Þessi atburður varð almennt þekktur sem „símavaldaránið“. Völd hans tóku að minnka eftir kosningarnar 1991. Hin grimmilega [[Borgarastyrjöldin í Súrínam|borgarastyrjöld milli Súrínamhers og Marona]], sem héldu tryggð við uppreisnarleiðtogann Ronnie Brunswijk, og hófst árið 1986, hélt áfram og afleiðingar hennar veiktu enn frekar stöðu Bouterse á tíunda áratugnum. Vegna styrjaldarinnar flúðu meira en 10.000 Súrínamar, aðallega Maronar, til [[Franska Gvæjana|Frönsku Gvæjana]] seint á níunda áratugnum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.blada.com/data/File/2012pdf/panoimmigr102012.pdf}}</ref> Árið 1999 réttaði hollenskur dómstóll yfir Bouterse fjarverandi vegna fíkniefnasmygls. Hann var sakfelldur og dæmdur í fangelsi en dvaldi áfram í Súrínam.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/17/world/world-briefing.html|title=World Briefing|last=Neilan|first=Terence|date=17. júlí 1999|work=The New York Times|access-date=1. maí 2010}}</ref> === 21. öldin === Þann 19. júlí 2010 komst fyrrum einræðisherrann [[Desi Bouterse|Dési Bouterse]] aftur til valda þegar hann var kosinn forseti Súrínam.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-10690930 ''Suriname ex-strongman Bouterse back in power''], In: ''[[BBC News]]'', 19. júlí 2010</ref> Fyrir kosningarnar var hann ásamt 24 öðrum ákærður fyrir morð á 15 stjórnarandstæðingum í Desembermorðunum. Árið 2012, tveimur mánuðum fyrir réttarúrskurðinn, breytti þingið lögum um sakaruppgjöf og veitti Bouterse og hinum sakaruppgjöf vegna þessara ákæra. Hann var aftur kosinn 14. júlí 2015.<ref>[http://www.voanews.com/content/suriname-bouterse-secures-second-presidential-term/2862157.html Suriname's Bouterse Secures Second Presidential Term] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150715160854/http://www.voanews.com/content/suriname-bouterse-secures-second-presidential-term/2862157.html |date=2015-07-15 }}, ''Voice of America News'', 14 July 2015</ref> Bouterse var sakfelldur af súrínömskum dómstól þann 29. nóvember 2019 og hlaut 20 ára dóm fyrir þátt sinn í morðunum 1982. <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/11/29/world/americas/suriname-president-convicted-in-1982-killings.html|title=Suriname President Convicted in 1982 Killings|last=The Associated Press|first=|date=2019-11-29|work=The New York Times|access-date=2019-12-01|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Eftir að hafa unnið kosningarnar 2020 var <ref>{{Cite news|url=https://www.gfcnieuws.com/vhp-grote-winnaar-verkiezingen-25-mei-2020/|title=VHP grote winnaar verkiezingen 25 mei 2020|work=GFC Nieuws|access-date=26 May 2020|language=nl|archive-date=15 júlí 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715145326/https://www.gfcnieuws.com/vhp-grote-winnaar-verkiezingen-25-mei-2020/|url-status=dead}}</ref> [[Chan Santokhi]] einn tilnefndur til að gegna embætti forseta Súrínam.<ref>{{Cite news|url=https://www.dbsuriname.com/2020/07/08/breaking-ndp-dient-geen-lijst-in/|title=Breaking: NDP dient geen lijst in|work=Dagblad Suriname|access-date=8. júlí 2020|language=nl}}</ref> Þann 13. júlí var Santokhi kjörinn forseti með lófataki í óumdeildum kosningum.<ref>{{cite news|url=http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/13/live-blog-verkiezing-president-en-vicepresident-suriname/|title=Live blog: Verkiezing president en vicepresident Suriname|work=De Ware Tijd|access-date=13 July 2020|language=nl|archive-date=15 janúar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115220444/http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/13/live-blog-verkiezing-president-en-vicepresident-suriname/|url-status=dead}}</ref> Hann tók við embætti 16. júlí í athöfn án þátttöku almennings vegna [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|COVID-19-heimsfaraldursins]].<ref>{{Cite news|url=https://www.waterkant.net/suriname/2020/07/12/inauguratie-nieuwe-president-van-suriname-op-onafhankelijkheidsplein/|title=Inauguratie nieuwe president van Suriname op Onafhankelijkheidsplein|work=Waterkant|access-date=13. júlí 2020|language=nl}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Suriname District Numbers Neutral.png|thumb|right|Umdæmi Súrínam.]] {| |- | Súrínam skiptist í tíu umdæmi sem hvert heyrir undir umdæmisstjóra sem skipaður er af forseta landsins: <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> # [[Brokopondo-umdæmi|Brokopondo]] # [[Commewijne-umdæmi|Commewijne]] # [[Coronie-umdæmi|Coronie]] # [[Marowijne-umdæmi|Marowijne]] # [[Nickerie-umdæmi|Nickerie]] # [[Para-umdæmi|Para]] # [[Paramaribo-umdæmi|Paramaribo]] # [[Saramacca-umdæmi|Saramacca]] # [[Sipaliwini-umdæmi|Sipaliwini]] # [[Wanica-umdæmi|Wanica]] </div> |} Að auki skiptist landið í 62 byggðir (''ressorten''). ==Tilvísanir== {{reflist}} {{hnit|04|18|00|N|56|00|00|W|display=title|region:SR}} {{Suður-Ameríka}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Súrínam| ]] a6dmlefq9djqo5v8052202vph12wh0n 0 8596 1961345 1762971 2026-04-27T14:10:36Z TKSnaevarr 53243 1961345 wikitext text/x-wiki <div style="border: 2px solid #eee; font-size: smaller; text-align: justify; width: 30%; padding: 1em; background: #f5f5f5; float: right"> ''Ei skal ég heldur láta iðni Íslendinga liggja í þagnargildi. Sökum þess hve hrjóstrug er feðrajörð þeirra, hafa þeir orðið að lifa hófsömu lífi, og leggja þeir í vana sinn að safna þekkingu um afrek annarra og gera hana lýðum ljósa, bæta þeir sér þannig veraldlega fátækt sína með auðlegð andans. Þykir þeim góð skemmtan að fræðast um það, er sögulegt gerist með öllum þjóðum, og skrá það til arfs handa þeim, er eftir koma, og sýnist þeim eigi minni heiður að segja frá stórvirkjum annarra en sjálfir vinna þau. Fjárhirslur þeirra, sem eru fullar af kostugum sögum um viðburði fortíðarinnar, hefi ég gaumgæfilega rannsakað, og eigi alllítinn hluta af verki þessu hefi ég grundvallað á sögum þeirra, því ég hefi ekki álitið það ósamboðið virðingu minni að nota þá sem heimildarmenn, þar eð ég vissi, hversu vel fornöld var þeim kunn.'' — Um Íslendinga, þýðing á textabroti eftir [[Saxo Grammaticus]] 13. öld </div> '''Saxo Grammaticus''' (f. [[1150]] d. [[1220]]) ('''Saxi málspaki''' eða '''Saxi fróði''') var [[Danmörk|danskur]] sagnaritari sem skrifaði [[Saga|sögu]] Danmerkur, ''[[Gesta Danorum]]'', í sextán bindum. Hann hefur líklega starfað hjá [[Absalon]], sem var [[biskup]] í [[Hróarskelda|Hróarskeldu]] og síðar [[erkibiskup]] í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. Að öðru leyti er afar lítið vitað um Saxo, utan það sem hann segir sjálfur í bók sinni. „Grammaticus“ (= málfræðingur) er viðurnefni sem honum var gefið síðar, vegna þess hve vel hann skrifar á [[Latína|latínu]]. == Tenglar == *[http://omacl.org/DanishHistory/ On-Line Medieval and Classical History: ''The Danish History'' books I-IX]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501040300/http://omacl.org/DanishHistory/ |date=2012-05-01 }}, translated by Oliver Elton (Norroena Society, New York, 1905). *[http://www.kb.dk/elib/lit/dan/saxo/lat/or.dsr/0/1/index.htm Gesta Danorum] in Latin * [http://www.kb.dk/elib/mss/treasures/aeldste_trykte/ln240.htm One of the versions in the Danish Royal Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610172115/http://www2.kb.dk/elib/mss/treasures/aeldste_trykte/ln240.htm |date=2007-06-10 }} *[http://www.heimskringla.no/dansk/SAXO/index.php Saxo Grammaticus] á dönsku *''Gesta Danorum,'' English Book I-IX: [http://sunsite.berkeley.edu/OMACL/DanishHistory/ Online Medieval and Classical Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050520075332/http://sunsite.berkeley.edu/OMACL/DanishHistory/ |date=2005-05-20 }} *''Gesta Danorum,'' Latin version Book I-XVI: [http://www.kb.dk/elib/lit/dan/saxo/lat/or.dsr/index.htm The Royal Danish Library] *''Gesta Danorum,'' Latin and English side by side: [http://medlem.spray.se/abujaftiel/saxo01.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311010516/http://medlem.spray.se/abujaftiel/saxo01.html |date=2007-03-11 }} *[http://runeberg.org/authors/saxo.html Project Runeberg - Saxo Grammaticus Project Runeberg on Saxo Grammaticus og ''Gesta Danorum''] *{{gutenberg author| id=Saxo+Grammaticus | name=Saxo Grammaticus}} [[Flokkur:Danir]] [[Flokkur:Saga Danmerkur]] oy45evyopmnfyji3sqwz5kvrcao6y06 0 10564 1961355 1924448 2026-04-27T15:35:05Z Fyxi 84003 1961355 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} {{land | nafn = Lýðveldið Túnis | nafn_á_frummáli = الجمهورية التونسية<br />El-joumhouriyya et-Tounisiyya | nafn_í_eignarfalli = Túnis | fáni = Flag of Tunisia.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Tunisia.svg | kjörorð = حرية، نظام، عدالة<br />''Ḥurriyyah, Niẓām, ‘Adālah''<br />„Frelsi, regla, réttlæti“ | staðsetningarkort = Location_Tunisia_AU_Africa.svg | tungumál = [[arabíska]] | höfuðborg = [[Túnis (borg)|Túnis]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Túnis|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Túnis|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Kais Saied]] | nafn_leiðtoga2 = [[Sara Zaafarani]] | stærðarsæti = 91 | flatarmál = 163.610 | hlutfall_vatns = 5 | mannfjöldaár = 2024 | mannfjöldasæti = 79 | fólksfjöldi = 11.887.412 | íbúar_á_ferkílómetra = 79 | VLF_ár = 2024 | VLF_sæti = 83 | VLF = 176,870 | VLF_á_mann = 14.718 | VLF_á_mann_sæti = 111 | VÞL = {{hækkun}} 0.732 | VÞL_ár = 2022 | VÞL_sæti = 101 | gjaldmiðill = [[túniskur dínar]] | tímabelti = [[UTC]]+1 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Frakkland]]i | dagsetning1 = [[20. mars]] [[1956]] | þjóðsöngur = [[Humat al-Hima]] | tld = tn | símakóði = 216 }} '''Túnis''', opinbert heiti '''Lýðveldið Túnis''', er land á [[Maghreb]]-svæðinu í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] með landamæri að [[Alsír]] í vestri og [[Líbýa|Líbýu]] í austri og strandlengju að [[Miðjarðarhaf]]i í norðri og austri. Íbúar voru 11,7 milljónir árið 2019. Nafnið Túnis er talið koma úr máli [[Berbar|Berba]] og merkja [[tjaldbúðir]] en landið dregur nafn sitt af höfuðborginni. Túnis er nyrsta landið í [[Afríka|Afríku]] og austasta landið á [[Atlasfjöll|Atlasfjallgarðinum]]. Suðurhluti landsins er nyrsti hluti [[Sahara]], en annars staðar er frjósamur jarðvegur. Strönd landsins er 1300 km að lengd og er hluti af skilunum milli austur- og vesturhluta Miðjarðarhafsins. Í Túnis er [[fulltrúalýðræði]] og landið er talið eina sanna lýðræðisríkið í [[Arabaheimurinn|Arabaheiminum]]. [[Vísitala um þróun lífsgæða]] er há fyrir Túnis. Landið er með [[Samstarfssamningur Evrópusambandsins|samstarfssamning við Evrópusambandið]], er aðili að [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Miðjarðarhafsbandalagið|Miðjarðarhafsbandalaginu]], [[Sameiginlegur markaður Austur- og Norður-Afríku|sameiginlegum markaði Austur- og Norður-Afríku]], [[Arabíska Maghreb-bandalagið|Arabíska Maghreb-bandalaginu]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]], [[Fríverslunarbandalag Arabaríkja|Fríverslunarbandalagi Arabaríkja]], [[Samband ríkja í Sahel og Sahara|Sambandi ríkja í Sahel og Sahara]], [[Afríkusambandið|Afríkusambandinu]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[G77]] hópnum, og er [[bandamaður NATO]]. Túnis er aðili að [[Rómarsamþykkt um Alþjóðlega sakamáladómstólinn]] og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. Túnis á í nánu samstarfi við Evrópu, einkum [[Frakkland]] og [[Ítalía|Ítalíu]]. [[Berbar]] hafa búið í Túnis frá fornu fari. [[Föníkumenn]] stofnuðu þar borgina [[Karþagó]] á [[12. öldin f.Kr.|12. öld f.Kr.]]. Karþagó var sjóveldi og keppti við [[Rómaveldi]] um áhrif á Miðjarðarhafi. Rómverjar lögðu Karþagó undir sig árið [[146 f.Kr.]] og landið varð síðar [[rómverskt skattland|rómverska skattlandið]] [[Afríka (skattland)|Afríka]]. Rómverjar réðu yfir Túnis næstu 800 árin, kynntu íbúa fyrir [[Kristni]] og skildu eftir sig minjar eins og [[hringleikahúsið El Jem]]. Eftir árið 647 lögðu [[íslam|múslimar]] landið undir sig á 50 árum. [[Tyrkjaveldi]] tók síðan við völdum í landinu eftir röð herleiðangra frá 1534. [[Innrás Frakka í Túnis]] átti sér stað 1881. Landið fékk sjálfstæði frá Frökkum árið 1957 og lýsti yfir stofnun lýðveldis. Fyrsti forseti landsins var sjálfstæðisleiðtoginn [[Habib Bourguiba]]. Árið 2011 hófst [[byltingin í Túnis]] sem varð til þess að steypa forsetanum [[Zine El Abidine Ben Ali]] af valdastóli. Frjálsar kosningar fóru fram árið 2014. Túnis nær yfir 163.610 ferkílómetra. Nyrsti oddi landsins og jafnframt álfunnar er [[Ras ben Sakka]]. [[Sikileyjarsund]] skilur milli Túnis og [[Sikiley]]jar, en það er um 145 km á breidd. Aðeins 60 km undan strönd Túnis er [[Ítalía|ítalska]] eyjan [[Pantelleria]]. Túnis er frjósamt land með miklar strendur sem laða að ferðamenn. Efnahagslíf landsins er fjölbreytt og byggist á [[landbúnaður|landbúnaði]], [[olía|olíuvinnslu]], [[náma]]vinnslu, [[iðnaður|iðnframleiðslu]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]]. [[Arabíska]] er opinbert mál og 98% íbúa eru [[íslam|múslimar]]. [[Franska|Frönskukunnátta]] er algeng. ==Heiti== Nafn Túnis er dregið af borginni [[Túnis (borg)|Túnis]] sem í dag er höfuðborg landsins. Rót orðsins er úr máli berba ⵜⵏⵙ sem merkir „að leggjast niður“ eða „tjaldbúðir“.<ref>Rossi, Peter M.; White, Wayne Edward (1980). ''Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal''. Pierian Press, University of Michigan. s. 132.</ref> Það hefur stundum verið tengt við fönísku gyðjuna [[Tanit]].<ref>Room, Adrian (2006). ''Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites.'' McFarland. s. 385. </ref><ref>Taylor, Isaac (2008). ''Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature''. BiblioBazaar, LLC. s. 281. </ref> Í ýmsum málum fær landaheitið latnesku endinguna ''-ia'' eins og í ensku, ''Tunisia'', og frönsku ''Tunisie'', en borgin heitir þá ''Tunis''. Í öðrum málum, til dæmis arabísku, rússnesku og spænsku, eru heiti landsins og borgarinnar skrifuð eins. Meðan landið var undir yfirráðum Rómaveldis í fornöld hét það [[Afríka (skattland)|Afríka]] eða Ifriqiya. Heiti heimsálfunnar er dregið af því. == Landfræði == [[File:Koppen-Geiger Map TUN present.svg|thumb|[[Loftslagsbelti]] í Túnis. Miðjarðarhafsloftslag er ríkjandi við ströndina en inni í landi er eyðimörk.]] [[File:Téboursouk.jpg|thumb|left| Útsýni yfir miðja Túnishásléttuna við [[Téboursouk]].]] Túnis stendur við [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafsströnd]] Norðvestur-Afríku, miðja vegu milli [[Atlantshaf]]sins og [[Nílarósar|Nílarósa]]. Það á landamæri að [[Alsír]] í vestri og suðvestri og [[Líbía|Líbíu]] í suðaustri. Það liggur milli 30. og 38. breiddargráða norður, og 7. og 12. lengdargráða austur. Skyndileg beygja á sunnanverðri Miðjarðarhafsströndinni í Norður-Túnis gefur landinu strendur í tvær áttir; vestur-austur í norðri, og norður-suður í austri. Þótt landið sé tiltölulega lítið að stærð er Túnis landfræðilega fjölbreytt vegna þess hve langt það nær í norður og suður. Breidd landsins er minni. Mismunur á loftslagi í Túnis, eins og öðrum löndum Norður-Afríku, stafar af minnkandi úrkomu eftir því sem sunnar dregur. Austurendi [[Atlasfjöll|Atlasfjalla]] liggur gegnum Túnis í norðausturátt frá landamærum Alsír í vestri að [[Cap Bon]]-skaganum í austri. Norðan við fjöllin er [[Tell (Túnis)|Tell]], svæði sem einkennist af lágum hæðum og sléttum, sem aftur eru framhald af fjöllum vestan megin. Í [[Khroumire]], norðvesturhorni Tell, nær landið 1050 metra hæð og þar snjóar á veturna. [[Túnisíska Sahel]], sem er breikkandi strandslétta við austanverða Miðjarðarhafsströnd Túnis, er meðal helstu ólífuræktarsvæða heims. Innan við Sahel, milli Atlasfjalla og nokkurra hæða sunnan [[Gafsa]], eru [[steppa|steppur]]. Mikið af suðurhlutanum er [[hálfþurrt]] og [[eyðimörk]]. Strönd Túnis er 1148 km löng. Landið gerir tilkall til 25 mílna samfelldrar lögsögu utan við 12 mílna landhelgi landsins.<ref>{{cite book|last=Ewan W.|first=Anderson|title=International Boundaries: Geopolitical Atlas|url=https://books.google.com/books?id=E7-menNPxREC&pg=PA816|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-57958-375-0|page=816}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Túnis skiptist í 24 landstjóraumdæmi sem aftur skiptast í 264 landsvæði sem síðan skiptast í sveitarfélög og hverfi. [[Mynd:Governorates_of_Tunisia.svg|120px|left]] {{div col|colwidth=20em}} # [[Ariana-umdæmi|Ariana]] # [[Béja-umdæmi|Béja]] # [[Ben Arous-umdæmi|Ben Arous]] # [[Bizerte-umdæmi|Bizerte]] # [[Gabès-umdæmi|Gabès]] # [[Gafsa-umdæmi|Gafsa]] # [[Jendouba-umdæmi|Jendouba]] # [[Kairouan-umdæmi|Kairouan]] # [[Kasserine-umdæmi|Kasserine]] # [[Kebili-umdæmi|Kebili]] # [[Kef-umdæmi|Kef]] # [[Mahdia-umdæmi|Mahdia]] # [[Manouba-umdæmi|Manouba]] # [[Medenine-umdæmi|Medenine]] # [[Monastir-umdæmi|Monastir]] # [[Nabeul-umdæmi|Nabeul]] # [[Sfax-umdæmi|Sfax]] # [[Sidi Bou Zid-umdæmi|Sidi Bouzid]] # [[Siliana-umdæmi|Siliana]] # [[Sousse-umdæmi|Sousse]] # [[Tataouine-umdæmi|Tataouine]] # [[Tozeur-umdæmi|Tozeur]] # [[Tunis-umdæmi|Tunis]] # [[Zaghouan-umdæmi|Zaghouan]] {{div col end}} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{hnit|33|00|00|N|09|00|00|E|display=title|region:TN}} {{Arababandalagið}} {{Afríka}} {{Stubbur|afríka}} [[Flokkur:Túnis| ]] [[Flokkur:Arababandalagið]] 44djjgkb9whpcxpv6vryvgzm3zwlod9 0 11442 1961353 1955828 2026-04-27T15:16:11Z Fyxi 84003 1961353 wikitext text/x-wiki {{tilvísun|Makedónía}} {{Land | nafn = Lýðveldið Norður-Makedónía | nafn_á_frummáli = Република Северна Македонија {{small|''([[makedónska]])''}}<br>Republika e Maqedonisë së Veriut {{small|''([[albanska]])''}} | nafn_í_eignarfalli = Lýðveldisins Norður-Makedóníu | fáni = Flag of the Republic of Macedonia.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of North Macedonia.svg | staðsetningarkort = Location Macedonia Europe.png | þjóðsöngur = [[Денес Над Македонија]] | tungumál = [[makedónska]] | höfuðborg = [[Skopje]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Norður-Makedóníu|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Norður-Makedóníu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Gordana Siljanovska-Davkova]] | nafn_leiðtoga2 = [[Hristijan Mickoski]] | flatarmál = 25.713 | stærðarsæti = 148 | hlutfall_vatns = 1,9 | fólksfjöldi = 1.837.000 | mannfjöldaár = 2019 | mannfjöldasæti = 140 | íbúar_á_ferkílómetra = 80,1 | VLF = 22,147 | VLF_ár = 2012 | VLF_sæti = 124 | VLF_á_mann = 10.718 | VLF_á_mann_sæti = 85 | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = [[8. september]] [[1991]] | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = [[8. apríl]] [[1993]] | gjaldmiðill = [[Norður-makedónskur denar|Denar]] (MKD) | tímabelti = [[UTC]]+1 | tld = mk | símakóði = 389 }} [[Mynd:Macedonia-CIA WFB Map.png|thumb|Kort.]] '''Norður-Makedónía''' (opinbert heiti '''Lýðveldið Norður-Makedónía''') er land á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] í suðaustanverðri [[Evrópa|Evrópu]] sem varð til við upplausn [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] [[1991]]. Nafngift landsins hefur verið mjög umdeild vegna þess að Makedónía er líka nafn á stærra landsvæði sem nær til lýðveldisins ásamt hluta [[Grikkland]]s og [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Landið varð aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] árið 1993 undir heitinu „Fyrrum júgóslavneska lýðveldið Makedónía“. [[Makedónía (Grikklandi)|Makedónía]] er einnig nafn á héraði í [[Grikkland]]i nútímans. Norður-Makedónía er landlukt land sem liggur að Grikklandi í suðri, Búlgaríu í austri, [[Kosóvó]] í norðvestri, [[Serbía|Serbíu]] í norðri og [[Albanía|Albaníu]] í vestri. Höfuðborg landsins er [[Skopje]] með um hálfa milljón íbúa. Aðrar helstu borgir eru [[Bitola]], [[Kumanovo]], [[Prilep]], [[Tetovo]], [[Ohrid]], [[Veles]], [[Štip]], [[Kočani]], [[Gostivar]], [[Kavadarci]] og [[Strumica]]. Þar eru yfir 50 stöðuvötn og sextán fjöll sem ná yfir 2000 metra hæð. Lýðveldið Norður-Makedónía er aðili að Sameinuðu þjóðunum, [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]], og hefur sótt um aðild að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. ==Heiti== Nafn landsins er dregið af gríska heitinu ''Makedonia'' eftir [[Makedónar|Makedónum]] sem í [[fornöld]] stofnuðu [[Konungsríkið Makedónía|Konungsríkið Makedóníu]]. Landið nær yfir um þriðjung þess svæðis sem var nefnt Makedónía til forna. Það eru einkum Grikkir sem mótmæla því að ''Makedónía'' kom fyrir í nafni ríkisins þar eð þeir telja heitið vera grískt. Einnig óttuðust þeir fyrst að hið nýja ríki kynni að gera tilkall til svæða sem nú eru innan landamæra Grikklands. Vegna deilna um nafn Lýðveldisins Makedóníu komu Grikkir í lengi í veg fyrir að landið fengi að sækja um aðild að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Árin 2018 og 2019 sömdu ríkisstjórnir Grikklands og Makedóníu því um að nafni lýðveldisins skyldi breytt í „Lýðveldið Norður-Makedónía“ og að Grikkland myndi í staðinn leggja blessun sína við umsóknir nágrannaríkisins til þessara stofnana.<ref>{{Vefheimild|titill=Norður-Makedónía komin á kortið|url=https://www.ruv.is/frett/nordur-makedonia-komin-a-kortid|ár=2019|mánuður=12. janúar|útgefandi=RÚV|mánuðurskoðað=13. febrúar|árskoðað=2019}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Grikkir fullgiltu Nató-aðild Norður-Makedóníu|url=https://www.ruv.is/frett/grikkir-fullgiltu-nato-adild-nordur-makedoniu|ár=2019|mánuður=9. febrúar|útgefandi=RÚV|mánuðurskoðað=13. febrúar|árskoðað=2019}}</ref> ==Stjórnsýslueiningar== Norður-Makedónía skiptist í 80 sveitarfélög. Tíu þeirra mynda [[höfuðborgarsvæði Norður-Makedóníu]] sem er sérstök stjórnsýslueining og höfuðborg landsins. Fyrir upplausn Júgóslavíu skiptist landið í 34 sveitarfélög en árið 1996 voru mynduð 123 sveitarfélög. Sum þeirra hafa síðan sameinast. Landinu er líka skipt í átta tölfræðihéruð sem ekki eru stjórnsýslueiningar. Þau eru Austurhérað, Norðausturhérað, Pelagónía, Pólog, Skopje, Suðausturhérað, Suðvesturhérað og Vardar. ==Veðurfar== Loftslag í Norður-Makedóníu er á mörkum [[Miðjarðarhafsloftslag]]s og [[meginlandsloftslag]]s. Sumrin eru heit og þurr en veturnir rakir og svalir. Þrjú helstu loftslagssvæði landsins eru temprað Miðjarðarhafsloftslag í árdölum [[Vardar]] og [[Strumica]], fjallaloftslag sem einkennist af snjóþungum vetrum og stuttum svölum sumrum, og milt meginlandsloftslag sem einkennir stærstan hluta landsins. Heitustu staðir í landinu eru bæirnir [[Demir Kapija]] og [[Gevgelija]] í suðaustri þar sem hiti fer oft yfir 40°C á sumrin. ==Tungumál== Opinbert tungumál landsins er [[makedónska]], sem er [[suðurslavnesk mál|suðurslavneskt mál]]. Það er nauðalíkt [[búlgarska|búlgörsku]] og mælendur annars málsins skilja mælendur hins auðveldlega. Búlgaría lítur svo á að makedónska sé í raun búlgörsk mállýska en ekki sérstakt tungumál. Makedónska er sömuleiðis lík [[serbneska|serbnesku]]. Makedónska var stöðluð sem opinbert tungumál [[Alþýðulýðveldið Makedónía|Alþýðulýðveldisins Makedóníu]] eftir [[Síðari heimsstyrjöld]]. Það er eina þjóðtunga landsins en í sveitarfélögum þar sem yfir 20% íbúa tala annað tungumál fær það mál jafnframt opinbera stöðu. Um 2/3 hlutar íbúa hafa makedónsku að móðurmáli en um fjórðungur [[albanska|albönsku]]. Albönskumælandi íbúar eru í meirihluta í mörgum sveitarfélögum í norðvesturhluta landsins. Önnur minnihlutamál sem töluð eru í landinu eru [[tyrkneska]], [[rómamál]], [[serbneska]] og [[bosníska]]. [[Makedónskt táknmál]] nýtur opinberrar viðurkenningar sem móðurmál heyrnarlausra. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Norður-Makedónía| ]] i3lldb14f98albpc9bc45z9a7ezku4c 0 11614 1961352 1948748 2026-04-27T15:07:29Z Fyxi 84003 1961352 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = Malaysia | nafn = Malasía | nafn_í_eignarfalli = Malasíu | fáni = Flag of Malaysia.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Malaysia.svg | kjörorð = Bersekutu Bertambah Mutu | kjörorð_tungumál = malasíska | kjörorð_þýðing = Eining er styrkur | þjóðsöngur = [[Negaraku]] | staðsetningarkort = Malaysia_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Kúala Lúmpúr]] | tungumál = [[malasíska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Malasíu|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Ibrahim Iskandar af Johor]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Malasíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Anwar Ibrahim]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Malajasambandið]] | dagsetning1 = [[31. ágúst]] [[1957]] | atburður2 = Stofnun | dagsetning2 = [[16. september]] [[1963]] | stærðarsæti = 67 | flatarmál = 330.803 | hlutfall_vatns = 0,3 | mannfjöldasæti = 43 | fólksfjöldi = 32.730.000 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 92 | VLF_ár = 2020 | VLF = 900,426 | VLF_sæti = 30 | VLF_á_mann = 27.287 | VLF_á_mann_sæti = 51 | VÞL = {{hækkun}} 0.810 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 62 | gjaldmiðill = [[Ringgit]] (MYR) | tímabelti = [[UTC]]+8 | tld = my | símakóði = 60 }} '''Malasía''' er land í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]]. Það skiptist milli tveggja landsvæða; [[Vestur-Malasía|Vestur-Malasíu]] á [[Malakkaskagi|Malakkaskaga]] og [[Austur-Malasía|Austur-Malasíu]] á eyjunni [[Borneó]], með [[Suður-Kínahaf]] á milli. Vestur-Malasía á [[landamæri]] að [[Taíland]]i í norðri, og mjótt sund skilur það frá [[Singapúr]] í suðri. Austur-Malasía á landamæri að [[Brúnei]] í norðri og [[Indónesía|Indónesíu]] í suðri. Höfuðborg Malasíu er [[Kúala Lúmpúr]] en stjórnarsetrið er í [[Putrajaya]]. Árið 2010 var íbúafjöldi Malasíu 28,33 milljónir og þar af bjuggu 22,6 milljónir í vesturhlutanum. Höfðinn [[Tanjung Piai]] á suðurodda Vestur-Malasíu er syðsti punktur meginlands [[Asía|Asíu]]. Uppruna Malasíu má rekja til hinna ýmsu ríkja [[malajar|malaja]] á Malakkaskaga sem lentu á áhrifasvæði [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldisins]] á [[18. öldin|18. öld]]. Skiptingin milli Malasíu og Indónesíu var ákveðin í samningum milli [[Bretland]]s og [[Holland]]s í kjölfar [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Ríkin á Malakkaskaga mynduðu síðan [[Malajabandalagið]] árið [[1946]] sem breyttist í [[Sambandsríkið Malaja]] árið [[1948]]. Þetta ríki fékk sjálfstæði frá Bretlandi árið [[1957]]. Þetta ríki sameinaðist [[Norður-Borneó]], [[Sarawak]] og [[Singapúr]] árið [[1963]] og bætti því ''sí'' við nafnið sem varð Malasía. Tveimur árum síðar var Singapúr rekið úr sambandinu. Malasía er [[fjölmenning]]arríki sem hefur mikil áhrif á stjórnmál landsins. Opinber trúarbrögð Malasíu eru [[íslam]] en 20% íbúa aðhyllast [[búddismi|búddisma]], 9% [[kristni]] og 6% [[hindúatrú]]. Stjórnarfar í Malasíu er [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem einn af fimm hefðbundnum einvöldum landsins er kjörinn [[konungur Malasíu|konungur]] á fimm ára fresti. Stjórnkerfið byggist á breskri fyrirmynd. Malasía er eitt af þeim löndum Asíu sem býr við hvað mesta efnahagslega velsæld. [[Hagvöxtur]] hefur verið 6,5% að meðaltali í hálfa öld. Efnahagslífið er drifið áfram af miklum [[náttúruauðlind]]um en hefur þróast yfir í fleiri geira. Malasía býr við [[nýiðnvætt land|nýiðnvætt]] [[markaðshagkerfi]] sem er það þriðja stærsta í Asíu og 29. stærsta í heimi. Malasía var stofnaðili að [[Samband Suðaustur-Asíuríkja|Sambandi Suðaustur-Asíuríkja]], [[Leiðtogafundur Austur-Asíu|Leiðtogafundar Austur-Asíu]], [[Stofnun um íslamska samvinnu]], [[Efnahagssamvinnustofnun Asíu- og Kyrrahafslanda]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] og [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]]. ==Landfræði== [[File:Malaysia on satellite map (NASA World Wind).PNG|left|thumb|alt=Gervihnattarmynd af Malasíu|Malasía er í [[hitabeltið|hitabeltinu]] og býr við [[hitabeltisloftslag]] árið um kring.]] Malasía er 329.613 km² að stærð og er því 66. stærsta land heims. Það á landamæri að [[Taíland]]i í Vestur-Malasíu, og [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Brúnei]] í Austur-Malasíu.<ref name="CIA Fact Book">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malaysia/ |title=Malaysia |publisher=CIA |access-date=27. mars 2014 |archive-date=2023-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102150659/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malaysia/ |url-status=dead }}</ref> Malasía tengist [[Singapúr]] um mjótt eiði og brú. Landhelgi Malasíu liggur auk þess að landhelgi [[Víetnam]]<ref>{{cite web|url=http://www.ugm.ac.id/en/?q=news/to-reduce-conflicts-indonesia-and-malaysia-should-meet-intensively |title=To Reduce Conflicts, Indonesia and Malaysia Should Meet Intensively |publisher=Universitas Gadjah Mada |access-date=26. október 2010}}</ref> og [[Filippseyjar|Filippseyjum]].<ref>{{Cite book|last1 = Prescott|first1 = John Robert Victor|last2 = Schofield|first2 = Clive H|title = Undelimited maritime boundaries of the Asian Rim in the Pacific Ocean|publisher = International Boundaries Research Unit|year = 2001|page = 53|url = https://books.google.com/books?id=-RT2lGdMZucC|isbn = 978-1-897643-43-3}}</ref> Landamærin liggja eftir landslagsþáttum eins og [[Perlis-á]], [[Golok-á]] og [[Pagalaya-skurðurinn|Pagalaya-skurðinum]], en mörk landhelginnar eru víða umdeild.<ref name="CIA Fact Book" /> Brúnei er næstum [[hólmlenda]] innan landamæra Malasíu,<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/brunei/ |title=Brunei |publisher=CIA |access-date=13 September 2011 |archive-date=21 júlí 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721102115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |url-status=dead }}</ref> sem fylkið [[Sarawak]] skiptir í tvennt. Malasía er eina landið sem er bæði á meginlandi Asíu og Malajaeyjum.<ref name="Marshall">{{Cite book|title = World and Its Peoples: Malaysia, Philippines, Singapore, and Brunei|publisher = Marshall Cavendish Corporation|year = 2008|pages = 1160, 1166–1192, 1218–1222|url = https://books.google.com/books?id=72VwCFtYHCgC|isbn =978-0-7614-7642-9}}</ref> [[Tanjung Piai]], sem er í malasíska fylkinu [[Johor]], er syðsti oddi meginlands Asíu.<ref>{{cite news|url=http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703124222/http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archive-date=3. júlí 2007|title=Asia's southernmost tip |author=Wei, Leow Cheah |work=Travel Times |date=3. júlí 2007 |access-date=26. október 2010}}</ref> [[Malakkasund]] milli eyjunnar [[Súmatra|Súmötru]] og meginlandshluta Malasíu er ein af fjölförnustu siglingaleiðum heims. Um 40% af vöruflutningum heimsins fara þar um.<ref>{{cite news |last=Schuman |first=Michael |url= http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20090423052721/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html |url-status= dead |archive-date= 23. apríl 2009 |title=Waterway To the World&nbsp;– Summer Journey |work=Time |location=New York |date=22. apríl 2009 |access-date=16. ágúst 2011}}</ref> Malasía skiptist í tvo hluta með [[Suður-Kínahaf]] á milli. Báðir hlutar hafa svipað landslag, með flötum strandhéruðum sem liggja að hæðum og fjöllum.<ref name="CIA Fact Book" /> Meginlandshlutinn, þar sem um 40% af Malasíu er,<ref name="Marshall" /> er 740 km að lengd frá norðri til suðurs, og mesta breidd hans er 322 km.<ref name="Swee-Hock">{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|title = The population of Peninsular Malaysia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2007|pages = 1–2|url = https://books.google.com/books?id=e4Yp2QJNVWgC|isbn = 978-981-230-730-9}}</ref> [[Titiwangsa-fjöll]] skipta honum eftir endilöngum skaganum,<ref>{{Cite book|last = Stevens|first = Alan M.|title = Kamus Lengkap Indonesia Inggris|publisher = Ohio University Press|year = 2004|page = 89|url = https://books.google.com/books?id=cF97F--suNAC|isbn = 978-979-433-387-7}}</ref> en hæsti tindur þeirra er [[Korbu-fjall]], 2.183 metrar á hæð.<ref name="AZ">{{Cite book |title=The A to Z of Malaysia |page=lxxxii |last=Ooi Keat Gin |first=Gin |publisher=Rowman & Littlefield |year=2010 |isbn=978-0-8108-7641-5 }}</ref> Fjöllin eru vaxin þéttum skógi<ref name="Britannica" /> og eru aðallega mynduð úr [[granít]]i og öðru gosbergi sem er mjög veðrað og hefur myndað [[karst]]landslag.<ref name="Marshall" /> Í fjallgarðinum eiga sumar af helstu ám Malasíu upptök sín.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/358619/Main-Range |title=Main Range (mountains, Malaysia) |work=Encyclopædia Britannica |access-date=1. október 2010}}</ref> Strandhéruðin sem umkringja skagann eru mest 50 km að breidd, en strandlengja meginlandshlutans er 1.931 km að lengd. Einu hafnirnar þar eru á vesturströndinni.<ref name="Swee-Hock" /> [[File:Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 2.jpg|thumb|right|alt=Kinabalu-fjall séð frá toppi pagóðu.|[[Kinabalu-fjall]], hæsti tindur Malasíu.]] Austur-Malasía er á eyjunni [[Borneó]]. Sá hluti er með 2.607 km langa strandlengju<ref name="CIA Fact Book" /> og skiptist í strandhéruð, hæðir og dali, og fjalllendi innar í landinu.<ref name="Marshall" /> [[Crocker-fjöll]] liggja í norður frá Sarawak og skipta fylkinu Sabah.<ref name="Marshall" /> Þar er [[Kinabalu-fjall]] sem nær 4.095 metra hæð<ref name="Richmond">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = [https://archive.org/details/isbn_9781741048872/page/74 74]–75 |url = https://archive.org/details/isbn_9781741048872|url-access = registration }}</ref><ref name="Thiessen">{{Cite book |title=Borneo: Sabah – Brunei – Sarawak |last=Thiessen |first=Tamara |isbn=978-1-84162-390-0 |publisher=Bradt Travel Guides |access-date=23 April 2014 |year=2012 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=DCDkRTYwN5AC&pg=PA192}}</ref> og er hæsta fjall Malasíu. Kinbalu-fjall er í [[Kinbalu-þjóðgarðurinn|Kinbalu-þjóðgarðinum]] sem er einn af fjórum [[heimsminjar|heimsminjastöðum]] í landinu.<ref>{{cite web|url=http://www.ecologyasia.com/html-loc/mount-kinabalu.htm |title=Mount Kinabalu&nbsp;– revered abode of the dead |publisher=Ecology Asia |access-date=17 September 2010}}</ref> Hæstu fjallgarðarnir liggja á landamærum Malasíu og Indónesíu á Borneó. Í Sarawak eru [[Mulu-hellar]], stærsta hellakerfi heims, í [[Gunung-þjóðgarðurinn|Gunung-þjóðgarðinum]] sem er líka á heimsminjaskrá.<ref name="Marshall" /> Í kringum þessa tvo meginhluta Malasíu eru fjölmargar eyjar. Stærst þeirra er [[Banggi-eyja]].<ref>{{cite journal|author=Daw, T. |title=Reef Fish Aggregations in Sabah, East Malaysia|url=http://scrfa.org/images/stories/pdf/scrfa/daw_e.malaysia.pdf|date=apríl 2004|publisher=Society for the Conservation of Reef Fish Aggregations|series=Western Pacific Fisher Survey series|volume=5|page=17}}</ref> [[Hitabeltisloftslag]] er ríkjandi í Malasíu með [[monsúnvindur|monsúnvindum]] úr suðvestri frá apríl til október og norðaustri frá október til febrúar.<ref name="Swee-Hock" /> Nálægð við sjóinn dregur úr hitanum.<ref name="Marshall" /> Raki er oftast mikill og meðalúrkoma er 250 cm.<ref name="Swee-Hock" /> Veðurfar er ólíkt í meginlandshlutanum og á Borneó, þar sem áhrifa meginlandsvinda gætir meira á skaganum, en áhrifa úthafsvinda gætir meira á eyjunni. Staðbundið veðurfar er breytilegt á hálendi, láglendi og við ströndina. Talið er að [[loftslagsbreytingar]] muni hafa áhrif á yfirborð sjávar og úrkomu, með aukinni hættu á flóðum og þurrkum.<ref name="Marshall" /> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== {| class="wikitable" style="float: right;" | {{Image label begin|image=Malaysia states blank (color scheme).png|link=|width={{{width|600}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label small|x=0.035000000|y=0.08110000 |scale={{{width|600}}}|text=[[Perlis]]}} {{Image label small|x=0.055500000|y=0.09990000 |scale={{{width|600}}}|text=[[Kedah]]}} {{Image label small|x=0.015000000|y=0.14 |scale={{{width|600}}}|text=[[Penang]]}} {{Image label small|x=0.13 |y=0.12666667 |scale={{{width|600}}}|text=[[Kelantan]]}} {{Image label small|x=0.17833333 |y=0.14833333 |scale={{{width|600}}}|text=[[Terengganu]]}} {{Image label small|x=0.100000000|y=0.16000000 |scale={{{width|600}}}|text=[[Perak]]}} {{Image label small|x=0.06 |y=0.225 |scale={{{width|600}}}|text=[[Selangor]]}} {{Image label small|x=0.060000000|y=0.2600000 |scale={{{width|600}}}|text=[[Negeri Sembilan]]}} {{Image label small|x=0.1111111|y=0.28000000 |scale={{{width|600}}}|text=[[Malacca]]}} {{Image label small|x=0.21111111 |y=0.28888888 |scale={{{width|600}}}|text=[[Johor]]}} {{Image label small|x=0.15 |y=0.19833334 |scale={{{width|600}}}|text=[[Pahang]]}} {{Image label small|x=0.67833334 |y=0.26666666 |scale={{{width|600}}}|text=[[Sarawak]]}} {{Image label small|x=0.84000000 |y=0.13 |scale={{{width|600}}}|text=[[Sabah]]}} {{Image label small|x=0.721 |y=0.125 |scale={{{width|600}}}|text=[[Labuan|<span style=" color: #ff0000;">Labuan</span>]]}} {{Image label small|x=0.1500 |y=0.233 |scale={{{width|600}}}|text=[[Kúala Lúmpúr|<span style=" color: #ff0000;">Kuala Lumpur</span>]]}} {{Image label small|x=0.075 |y=0.242 |scale={{{width|600}}}|text=[[Putrajaya|<span style=" color: #ff0000;">Putrajaya</span>]]}} {{Image label small|x=0.350 |y=0.032 |scale={{{width|600}}}|text=[[Vestur-Malasía]]}} {{Image label small|x=0.350 |y=0.055 |scale={{{width|600}}}|text=[[Austur-Malasía]]}} {{Image label small|x=0.350 |y=0.079 |scale={{{width|600}}}|text=[[Alríkissvæði (Malasía)|<span style=" color: #ff0000;">Alríkissvæði</span>]]}} {{Image label |x=0.38833332 |y=0.115 |scale={{{width|600}}}|text=[[Suður-Kínahaf|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Suður-Kínahaf</span>]]}} {{Image label small|x=0.011666667|y=0.16333333 |scale={{{width|600}}}|text=[[Malakkasund|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Malakkasund</span>]]}} {{Image label small|x=0.125 |y=0.025 |scale={{{width|600}}}|text=[[Taílandsflói|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Taílandsflói</span>]]}} {{Image label small|x=0.94 |y=0.035 |scale={{{width|600}}}|text=[[Súluhaf|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Súluhaf</span>]]}} {{Image label small|x=0.9316667 |y=0.22 |scale={{{width|600}}}|text=[[Súlavesíhaf|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Súlavesíhaf</span>]]}} {{Image label small|x=0.710 |y=0.145 |scale={{{width|600}}}|text=[[Brúnei|<span style="font-style: italic; color: #666666;">Brúnei</span>]]}} {{Image label small|x=0.7000000 |y=0.36 |scale={{{width|600}}}|text=[[Indónesía|<span style="font-style: italic; color: #666666;">Indónesía</span>]]}} {{Image label small|x=0.060000000|y=0.3600000 |scale={{{width|600}}}|text=[[Indónesía|<span style="font-style: italic; color: #666666;">Indónesía</span>]]}} {{Image label small|x=0.244444444|y=0.3300000 |scale={{{width|600}}}|text=[[Singapúr|<span style="font-style: italic; color: #666666;">Singapúr</span>]]}} {{Image label small|x=0.080 |y=0.06 |scale={{{width|600}}}|text=[[Taíland|<span style="font-style: italic; color: #666666;">Taíland</span>]]}} {{Image label end}} |} Malasía er [[sambandsríki]] sem skiptist í þrettán [[fylki]] og þrjú [[alríkissvæði]]. Ellefu fylki og tvö alríkissvæði eru á Malakkaskaga, en tvö fylki og eitt alríkissvæði á Borneó. Hvert fylki skiptist í umdæmi sem aftur skiptast í undirumdæmi ([[mukim]]). Í fylkjunum [[Sabah]] og [[Sarawak]] á Borneó eru umdæmin flokkuð í landshluta. Fylkin þrettán byggjast á sögulegum konungsríkjum malaja. Níu þeirra eru enn með [[konungsfjölskylda|konungsfjölskyldur]]. Einn af hefðbundnum ráðamönnum þessara ríkja er kjörinn [[konungur Malasíu]] á fimm ára fresti. Konungurinn skipar fjóra landstjóra í þeim fylkjum sem ekki eru konungsríki eftir að hafa ráðfært sig við ráðherra þess fylkis. Hvert fylki hefur eigið þing sem situr í einni deild, og eigin stjórnarskrá. Sabah og Sarawak hafa mun meiri sjálfstjórn en önnur fylki og eru með sína eigin innflytjendalöggjöf og stjórnun landamæra. ;Fylki Listi yfir fylkin 13 og höfuðborgir þeirra (innan sviga): # [[Johor]] ([[Johor Bahru]]) # [[Kedah]] ([[Alor Setar]]) # [[Kelantan]] ([[Kota Bharu]]) # [[Malakka]] ([[Malakkaborg]]) # [[Negeri Sembilan]] ([[Seremban]]) # [[Pahang]] ([[Kuantan]]) # [[Penang]] ([[George Town (Penang)|George Town]]) # [[Perak]] ([[Ipoh]]) # [[Perlis]] ([[Kangar]]) # [[Sabah]] ([[Kota Kinabalu]]) # [[Sarawak]] ([[Kuching]]) # [[Selangor]] ([[Shah Alam]]) # [[Terengganu]] ([[Kuala Terengganu]]) ;Alríkisumdæmi # [[Kúala Lúmpúr|Alríkisumdæmið Kúala Lúmpúr]] # [[Labuan|Alríkisumdæmið Labuan]] # [[Putrajaya|Alríkisumdæmið Putrajaya]] ==Íbúar== ===Trúarbrögð=== [[File:Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.svg|thumb|right|alt=Hlutfall iðkenda trúarbragða í Malasíu, 2010.|Hlutfallsleg dreifing íbúa Malasíu eftir trúarbrögðum, byggt á manntali árið 2010.<ref name="Population" />]] Stjórnarskrá Malasíu tryggir trúfrelsi og lýsir Malasíu formlega veraldlegt ríki, en að [[íslam]] sé „trúarbrögð sambandsins“.<ref name="malaysianbar.org.my">{{cite web|url=http://www.malaysianbar.org.my/press_statements/press_statement_malaysia_a_secular_state.html|title=PRESS STATEMENT: Malaysia a secular state|author=Ambiga Sreenevasan|publisher=The Malaysian Bar|date=18. júlí 2007|access-date=6. september 2017|author-link=Ambiga Sreenevasan|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228154440/http://www.malaysianbar.org.my/press_statements/press_statement_malaysia_a_secular_state.html|archive-date=28 December 2018|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt manntali frá 2010 fara trúarbrögð og þjóðerni saman. Um 61,3% íbúa Malasíu eru [[íslam|múslimar]], 19,8% [[búddismi|búddistar]], 9,2% [[kristni]]r, 6,3% [[hindúatrú]]ar, og 1,3% aðhyllast [[konfúsíusismi|konfúsíusisma]], [[daóismi|daóisma]] og önnur hefðbundin [[kínversk trúarbrögð]]. 0,7% lýstu sig trúlausa og 1,4% töldu upp önnur trúarbrögð eða gáfu ekkert upp.<ref name="Population" /> [[Súnní íslam]] og [[Shafi'i]]-skóli íslamsks réttar eru ráðandi útgáfa íslam í Malasíu.<ref name="Peletz2002">{{cite book|author=Peletz, Michael G. |title=Islamic Modern: Religious Courts and Cultural Politics in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=q4TA4hjqjJ0C|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-09508-0}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|date=9. ágúst 2012|access-date=4. september 2013}}</ref> 18% íbúa eru [[múslimar utan trúfélaga]].<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/|title=Chapter 1: Religious Affiliation |date=9. ágúst 2012 |access-date=5. október 2016}}</ref> Stjórnarskrá Malasíu skilgreinir sérstaklega hvað felst í því að vera [[Malajar|Malaji]]. Samkvæmt henni eru Malajar múslimar, tala malajamál reglulega, viðhafa siði og venjur Malaja og búa eða eiga forfeður í Brúnei, Malasíu eða Singapúr.<ref name="Marshall" /> Manntalið árið 2010 gefur til kynna að 83,6% íbúa af kínverskum uppruna aðhyllist búddisma, og stórir hlutar þeirra aðhyllist daóisma (3,4%) og kristni (11,1%), auk lítilla hópa múslima á svæðum eins og í Penang. Meirihluti íbúa af indverskum uppruna eru fylgjendur hindúatrúar (86,3%), en stórir hlutar aðhyllast kristni (6,0%) og íslam (4,1%). Kristni er aðaltrúarbrögð [[Bumiputerar|Bumiputera]] (46,5%), en 40,4% telja sig múslima.<ref name="Population">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522234002/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archive-date=22. maí 2014 |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristics |publisher=Department of Statistics, Malaysia |page=82 |access-date=4. október 2011}}</ref> Múslimum ber að fylgja úrskurðum [[Syariah-dómstóll|Syariah-dómstóla]] (þ.e. [[sjaría]]dómstóla) í trúmálum. Íslamskir dómarar eiga að fylgja Shafi'i-skóla íslamsks réttar sem er aðallögfræðiskóli (''[[madh'hab]]'') Malasíu.<ref name="Peletz2002" /> Lögsaga Syariah-dómstólanna nær aðeins yfir múslima í tilteknum málum, sem varða til dæmis [[hjónaband]], [[skilnaður|skilnað]], [[trúarfráhvarf]], [[trúskipti]], forræði og fleira. Engin önnur sakamál eða önnur mál heyra undir lögsögu Syariah-dómstólanna. Borgaralegir dómstólar taka ekki fyrir mál sem heyra undir Syariah-dómstólana.<ref>{{cite web |last=Mahathir |first=Marina |url=http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222100655/http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 |url-status=dead |archive-date=22. desember 2010 |title=Malaysia moving forward in matters of Islam and women by Marina Mahathir |publisher=Common Ground News Service |date=17. ágúst 2010 |access-date=14. september 2010 }}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{hnit|03|08|00|N|101|42|00|E|display=title|region:MY}} {{Stubbur|landafræði}} {{Breska samveldið}} {{ASEAN}} {{Asía}} [[Flokkur:Malasía| ]] pyjikf582rzgcwej5q1issem8i5nick 0 12262 1961347 1954942 2026-04-27T14:38:00Z Fyxi 84003 1961347 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Síle | nafn_á_frummáli = República de Chile | nafn_í_eignarfalli = Síle | fáni = Flag of Chile.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Chile.svg | kjörorð= Por la razón o la fuerza | kjörorð_tungumál = spænska | kjörorð_þýðing = Með rétti eða mætti | þjóðsöngur = Himno Nacional de Chile | staðsetningarkort = CHL_orthographic_(+all_claims).svg | höfuðborg = [[Santíagó]] | tungumál = [[Spænska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga = [[Forseti Síle|Forseti]] | nöfn_leiðtoga = [[José Antonio Kast]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Spánn|Spáni]] | atburður1 = Stofnað | dagsetning1 = [[18. september]] [[1810]] | atburður2 = Yfirlýst | dagsetning2 = [[12. febrúar]] [[1818]] | atburður3 = Viðurkennt | dagsetning3 = [[25. apríl]] [[1844]] | flatarmál = 756.096,3 | stærðarsæti = 37 | hlutfall_vatns = 2,1 | fólksfjöldi = 18.549.457 | mannfjöldasæti = 65 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldi_manntal = 18.549.457 | mannfjöldi_manntal_ár = 2012 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = $568,319 | VLF_sæti = 45 | VLF_ár = 2022 | VLF_á_mann = 28.526 | VLF_á_mann_sæti = 62 | VLF_nafnvirði = 160,784 | VLF_nafnvirði_sæti = 41. sæti | VLF_nafnvirði_ár = 2007 | VLF_nafnvirði_á_mann = 9.698 | VLF_nafnvirði_á_mann_sæti = 52. sæti | Gini = 54 | Gini_ár = 2006 | Gini_flokkur = <span style="color: #009900;">hátt</span> | VÞL = {{hækkun}} 0,855 | VÞL_sæti = 42 | VÞL_ár = 2021 | gjaldmiðill = [[Síleskur pesi|Pesi]] | gjaldmiðill_ISO = CLP | tímabelti = [[UTC]]-4 og -6 (-3 og -5 á sumrin9 | UTC_hliðrun = -4 | tímabelti_sumartími = <!-- vantar --> | UTC_hliðrun_sumartími = -3 | tld = cl | símakóði = +56 }} '''Síle''' eða '''Chile''', formlega '''Lýðveldið Síle''' ([[spænska]]: {{Hljóð|Es-República de Chile.oga|''República de Chile''}}), er [[land]] í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] á langri ræmu milli [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og [[Kyrrahaf]]sins. Í norðri liggur landið að [[Perú]], [[Bólivía|Bólivíu]] í norðaustri, [[Argentína|Argentínu]] í austri og [[Drakesund]]i í suðri. Síle er syðsta land heims, og það land sem er næst [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]]. Kyrrahafið er einu [[landamæri]] landsins í vestri, þar sem strandlengjan er yfir 6.435 kílómetrar á lengd.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo |title=Geymd eintak |access-date=2008-03-19 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106030337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo |url-status=dead }}</ref> Síle er 756 þúsund ferkílómetrar að stærð og þar bjuggu 18,5 milljónir manna árið 2023. Yfirráðasvæði Síle nær út á Kyrrahafið og tekur til [[Juan Fernández-eyjar|Juan Fernández-eyja]], [[Desventuradas-eyjar|Desventuradas-eyja]], [[Salas y Gómez-eyja|Salas y Gómez-eyjar]] og [[Páskaeyja]]r, en sú síðastnefnda er í [[Pólýnesía|Pólýnesíu]]. Síle gerir tilkall til 1.250.000 km² af Suðurskautslandinu sem nefnist [[Yfirráðasvæði Síle á Suðurskautslandinu]]. [[Santíagó]] er höfuðborg og stærsta borg Síle. [[Spænska]] er opinbert mál í landinu. [[Spánn|Spænskir]] [[landvinningamaður|landvinningamenn]] lögðu [[Inkaveldið]], sem náði yfir norðurhluta landsins, undir sig um miðja 16. öld, en tókst ekki að vinna sigur á [[Mapuche-menn|Mapuche-mönnum]] sem ríktu yfir mið- og suðurhluta landsins. Síle lýsti yfir sjálfstæði frá Spáni árið 1818. Eftir 1830 varð lýðveldið stöðugra og stækkaði í suðurátt með því að leggja undir sig lönd Mapuche-manna. Á [[1881-1890|9. áratug 19. aldar]] var síðasta mótspyrna Mapuche-manna brotin á bak aftur og með sigri á Bólivíu og Perú í [[Kyrrahafsstríðið|Kyrrahafsstríðinu]] (1879-1883) náði Síle yfir það land sem það hefur í dag. Aukið [[lýðræði]] og [[þéttbýlisvæðing]] einkenndu samfélag Síle fram á 8. áratug 20. aldar,<ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3382.html|title=Elecciones, sufragio y democracia en Chile (1810–2012)|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-96054.html|title=Sufragio femenino universal|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3351.html|title=Desarrollo y dinámica de la población en el siglo XX|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref> og landið reiddi sig í sífellt meira mæli á tekjur af [[kopar]]námum.<ref>[[Gabriel Salazar|Salazar, Gabriel]]; [[Julio Pinto|Pinto, Julio]] (2002). ''Historia contemporánea de Chile III. La economía: mercados empresarios y trabajadores.'' [[LOM Ediciones]]. Pages 124–125.</ref><ref>[[Sergio Villalobos|Villalobos, Sergio]]; [[Osvaldo Silva|Silva, Osvaldo]]; Silva, Fernando; Estelle, Patricio (1974). ''Historia De Chile'' (14th ed.). [[Editorial Universitaria]]. ISBN: 956-11-1163-2. Pages 773–775.</ref> Á 7. og 8. áratug 20. aldar hörðnuðu átök milli vinstrimanna og hægrimanna í síleskum stjórnmálum. Það endaði með [[valdaránið í Síle 1973|valdaráni hersins]] sem steypti lýðræðislega kjörinni ríkisstjórn [[Salvador Allende]] af stóli árið 1973. Herforinginn [[Augusto Pinochet]] varð einræðisherra næstu 16 árin. Í valdatíð hans hurfu 3.000 manns vegna pólitískra ofsókna. Lýðræði var aftur komið á árið 1990 og við tók röð vinstri-miðjustjórna sem fóru með völdin til 2010. Síle er [[hátekjuland]] og eitt af stöðugustu löndum álfunnar í félagslegu og efnahagslegu tilliti. Síle situr efst Suður-Ameríkuríkja á listum yfir [[samkeppnishæfni]], tekjur á mann, [[hnattvæðing]]u, [[friðarvísitalan|frið]] og [[viðskiptafrelsi]].<ref name="hdrstats.undp.org">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |title=Human and income poverty: developing countries |work=UNDP |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212140250/http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |archive-date=12 February 2009 }}</ref> Landið stendur líka vel hvað varðar [[vísitala um viðkvæm ríki|sjálfbærni ríkisins]] og lýðræðisþróun,<ref name="wdi">{{cite web|url=https://databank.worldbank.org/ddp/home.do |title=World Development Indicators |publisher=World Bank |date=17 April 2012 |access-date=12 May 2012}}</ref> og er með næst lægstu [[Listi yfir lönd eftir morðtíðni|morðtíðni]] í [[Ameríka|Ameríku]], á eftir Kanada. Síle er stofnaðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[CELAC]] og [[Kyrrahafsbandalagið|Kyrrahafsbandalaginu]]. Síle gerðist aðili að [[OECD]] árið 2010. == Heiti == Til eru ýmsar kenningar um uppruna orðsins „''Chile''“. Samkvæmt einni kenningu kölluðu [[Inkaveldið|Inkarnir]] frá Perú, sem hafði mistekist að sigra [[Mapuche-menn]]ina, dal fjallsins [[Akonkagúa]] ''Chili'' eftir ''Tili'', höfðingja ættbálks sem réð ríkjum þar á tímum innrásar Inkanna.<ref name="encina">Encina, Francisco A., and Leopoldo Castedo. Resumen de la Historia de Chile. 4th ed. Santiago: Zig-Zag, 1961.</ref> Önnur kenning bendir á að Akonkagúadalur og [[Kasmadalur]] í Perú séu sviplíkir, en þar var bær og dalur sem hét ''Chili''.<ref name="encina"/> Aðrar kenningar segja að nafnið „Chile“ eigi rætur sínar að rekja til orðs Mapuche-manna ''Chilli'' sem getur þýtt „þar sem landið endar“<ref name="hudson">Hudson, Rex A., ed. "[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html Chile: A Country Study]." GPO for the Library of Congress. 1995. February 27, 2005</ref>, „innsti staður [[Jörðin|Jarðar]]“ eða „mávar“; eða frá [[quechua]] orðinu ''chin'', „kuldi“, eða [[aímaríska]] orðinu ''tchili'' sem þýðir „snjór“. Önnur merking sem rakin er til ''Chilli'' er hljóðlíkingin ''cheele-cheele'', sem er eftirlíking Mapuche-manna af kvakhljóði fugla. [[Spánn|Spænsku]] [[landvinningamaður|landvinningamennirnir]] fréttu af þessu nafni frá Inkunum og þeir fáu sem lifðu af leiðangur [[Diego de Almagro|Diegos de Almagro]] suður frá Perú árið 1535-36 kölluðu sig „mennina frá Chilli“. == Saga == Fyrir um 10.000 árum settust [[frumbyggjar Ameríku]] að í frjóum dölum og við strendur þessa lands sem nú er þekkt sem Síle. ===Valdatíð Pinochet=== [[File:Golpe de Estado 1973.jpg|thumb|left|Orrustuþotur varpa sprengjum á forsetahöllina í herforingjabyltingunni 1973.]] Allende forseta var [[Valdaránið í Síle 1973|steypt af stóli]] 11. september 1973. Hann er sagður hafa framið sjálfsmorð þegar herinn varpaði sprengjum á [[La Moneda-höll|forsetahöllina]].<ref>{{Cite book|first=Óscar|last=Soto|title=El último día de Salvador Allende|url=https://archive.org/details/elultimodiadesal0000osca|year=1999|publisher=Aguilar|isbn=978-956-239-084-2}}</ref><ref>{{Cite book|first=Eugeno|last=Ahumada|title=Chile: La memoria prohibida}}</ref> Eftir valdaránið sagði [[Henry Kissinger]] [[Richard Nixon]] Bandaríkjaforseta að Bandaríkin hefðu „aðstoðað“ við valdaránið.<ref>{{cite web|url=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB437/ |title=KISSINGER AND CHILE: THE DECLASSIFIED RECORD |publisher=The national security archive |date=16 September 2013|access-date=16 September 2013}}</ref> Herforingjaklíka, undir forystu [[Augusto Pinochet]], tók völdin í landinu. Fyrstu ár stjórnarinnar lituðust af [[mannréttindabrot]]um. Síle tók virkan þátt í [[Kondóraðgerðin]]ni.<ref>{{cite web |last1=Dinges |first1=John |title=Operation Condor |url=https://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |website=latinamericanstudies.org |publisher=Columbia University}}</ref> Í október 1973 voru að minnsta kosti 73 myrt í [[Dauðalestin]]ni.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/850932.stm|title=Flashback: Caravan of Death|work=BBC | date=25 July 2000}}</ref> Samkvæmt [[Rettig-skýrslan|Rettig-skýrslunni]] og [[Valech-nefndin]]ni voru minnst 2.115 myrt<ref>{{cite web |author=Ministerio del Interior |url=http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |title=Ministerio del Interior, Programa de Derechos Humanos – ddhh_rettig |publisher=Ddhh.gov.cl |date=3 August 1999 |access-date=17 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223174254/http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |archive-date=23 December 2009}}</ref> og að minnsta kosti 27.265<ref name=sintesis>{{cite web|url=http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |title=Sintesis Ok |access-date=17 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070727031254/http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |archive-date=27 July 2007 }}</ref> pyntuð (þar á meðal 88 börn undir 12 ára aldri).<ref name=sintesis/> Árið 2011 bættust 9.800 fórnarlömb við, þannig að heildarfjöldi myrtra, pyntaðra eða fangelsaðra af pólitískum ástæðum var 40.018 sem vitað er um.<ref>Eva Vergara (18 August 2015). [https://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html Chile Recognizes 9,800 More Pinochet Victims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231220056/http://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html |date=31 December 2015 }}. ''The Associated Press'' via ''The Huffington Post.'' Retrieved 25 August 2015.</ref> Föngum var safnað saman á þjóðarleikvanginn þar sem hinn vinsæli söngvari [[Victor Jara]] var myrtur ásamt fleirum. [[File:Agrupación_de_Familiares_de_Detenidos_Desaparecidos_de_Chile_(de_Kena_Lorenzini).jpg|thumb|upright|Ættingjar fórnarlamba herforingjastjórnarninnar mótmæla fyrir utan La Moneda-höll.]] Ný stjórnarskrá var samþykkt í umdeildri þjóðaratkvæðagreiðslu 11. september 1980 og Pinochet varð forseti lýðveldisins til 8 ára. Eftir valdatöku Pinochet gengu hundruð síleskra byltingarsinna til liðs við [[Sandínistar|Sandínista]] í [[Níkaragva]], skæruliðahreyfingar í Argentínu eða fóru í þjálfunarbúðir á [[Kúba|Kúbu]], Austur-Evrópu og Norður-Afríku.<ref>{{cite book|author1=Pamela Constable |author2=Arturo Valenzuela|title=A Nation of Enemies: Chile Under Pinochet|year=1993|publisher=W W Norton & Company Incorporated|isbn=978-0-393-30985-0|page=150|url=https://archive.org/details/nationofenemiesc00cons}}</ref> Seint á 9. áratugnum, aðallega vegna ýmissa atburða eins og efnahagshrunsins 1982<ref>{{cite book|last1= Klein |first1= Naomi |author-link= Naomi Klein |title=The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism|url=https://books.google.com/books?id=PwHUAq5LPOQC&pg=PA85|access-date=14 July 2013|date=1 April 2010|publisher=Henry Holt and Company (2007)|isbn=978-1-4299-1948-7|page=85}}</ref> og fjöldamótmæla 1983-1988, heimilaði ríkisstjórnin smátt og smátt meira fundafrelsi, [[málfrelsi]] og félagafrelsi, og starf verkalýðsfélaga og stjórnmálaflokka.<ref>{{cite book|last= Huneeus|first=Carlos|author-link=Carlos Huneeus|editor1=Adam Roberts |editor2=Timothy Garton Ash |title=Civil Resistance and Power Politics:The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zD_S8Y2WbRsC&pg=PT168|access-date=14 July 2013|date=3 September 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-161917-5|pages=197–212|chapter=Political Mass Mobilization against Authoritarian Rule: Pinochet's Chile, 1983–88}}</ref> Ríkisstjórnin réðist í efnahagsumbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]], sérstaklega í ráðherratíð [[Hernán Büchi]]. Erlendar og innlendar fjárfestingar jukust, þótt kopariðnaðurinn stæði utan við samkeppni. Í [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Síle 1988|þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1988]] var því hafnað að Pinochet fengi að bjóða sig fram til 8 ára í viðbót (56% gegn 44%). Nýr forseti var kosinn auk meirihluta þingsæta 14. desember 1989. Kristilegi demókratinn [[Patricio Aylwyn]] sem bauð sig fram fyrir bandalag 17 flokka undir heitinu ''[[Concertación]]'' náði hreinum meirihluta.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/12/16/world/man-in-the-news-patricio-aylwin-a-moderate-leads-chile.html|title=Man in the News: Patricio Aylwin; A Moderate Leads Chile|work=The New York Times | first=Shirley | last=Christian | date=16 December 1989}}</ref> Aylwin var forseti frá 1990 til 1994 og í valdatíð hans færðist landið í átt til lýðræðis. === 21. öldin === [[File:Izamiento de la Gran Bandera Nacional - Presidentes de Chile.jpg|thumb|left|Fimm forsetar Síle frá endurreisn lýðræðis (1990-2022) fagna [[200 ára afmæli Síle]].]] Í desember 1993 fékk Concertación-bandalagið, undir forystu [[Eduardo Frei Ruiz-Tagle]], hreinan meirihluta á þingi með 58% atkvæða.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526090105/http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html|archive-date=26 May 2008 |title=Chile elects new leader Late president's son wins big |encyclopedia=Encyclopedia.com |date=12 December 1993 |access-date=14 July 2013}}</ref> Á eftir Frei Ruiz-Tagle árið 2000 kom sósíalistinn [[Ricardo Lagos]] sem sigraði forsetakosningar í annarri umferð gegn hægrimanninum [[Joaquín Lavín]].<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/ |title=Moderate socialist Lagos wins Chilean presidential election |publisher=CNN |date=16 January 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506162601/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/ |archive-date=6 May 2008 |url-status=dead}}</ref> Í janúar 2006 varð kona í fyrsta sinn forseti þegar [[Michelle Bachelet Jeria]] úr sósíalistaflokknum sigraði [[Sebastián Piñera]].<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/10819903|title=Chile elects first woman president|work=NBC News|date=12 January 2006 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/11/AR2006031101381.html|title=Bachelet Sworn in As Chile's President|newspaper=The Washington Post | first=Monte | last=Reel | date=12 March 2006}}</ref> Árið 2010 kusu Sílebúar [[Sebastián Piñera]] sem fyrsta hægrisinnaða forsetann í 20 ár. Vegna takmarkana á lengd kjörtímabils bauð Piñera sig ekki fram aftur 2013 og Michelle Bachelet varð aftur forseti 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |title=Michelle Bachelet sworn in as Chile's president |work=BBC News |date=11 March 2014 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312035407/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |archive-date=12 March 2014 }}</ref> Sebastián Piñera tók aftur við af Bachelet 2018.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |title=Chile election: Conservative Piñera elected president |work=BBC News |date=18 December 2017 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171218103345/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |archive-date=18 December 2017 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |title=Pinera, a conservative billionaire, is sworn in as president of Chile |work=Yahoo! News |agency=Agence France Presse |date=11 March 2018 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801211945/https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |archive-date=1 August 2021 }}</ref> Þann 27. febrúar 2010 reið [[jarðskjálftinn í Síle 2010|jarðskjálfti]] sem mældist 8,8 að stærð yfir Síle. Á þeim tíma var þetta stærsti jarðskjálfti sem mælst hafði nokkru sinni. Yfir 500 fórust (aðallega vegna flóðbylgju) og yfir milljón missti heimili sín. Margir eftirskjálftar fylgdu í kjölfarið.<ref>{{cite web|url=http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501|title=US ready to help Chile: Obama|work=The Australia Times|access-date=3 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081917/http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501|archive-date=27 April 2011|url-status=dead}}</ref> Í upphafi var tjónið metið á 15 til 30 milljarða dala, eða um 10 til 15% af vergri landsframleiðslu Síle.<ref>[http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b More Quakes Shake Chile's Infrastructure], Adam Figman, ''Contract'', 1. mars 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141114030306/http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b |date=14 November 2014 }}</ref> Síle vakti heimsathygli fyrir vel heppnaða björgun [[Námaslysið í Coiapó 2010|33 námamanna sem höfðu festst á 700 metra dýpi]] árið 2010. Björgunaraðgerðir síleskra stjórnvalda leiddu til þess að öllum mönnunum var bjargað tveimur mánðum síðar.<ref name="usstatedep">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm|title=Background Note: Chile|work=[[Bureau of Western Hemisphere Affairs]], [[United States Department of State]]|date=16 December 2011|access-date=19 March 2012}}</ref> [[File:Marcha_Mas_Grande_De_Chile_2019_Plaza_Baquedano_Drone.jpg|thumb|[[Mótmælin í Síle 2019-2022]] á [[Plaza Baquedano]] í [[Santíagó]].]] [[Mótmælin í Síle 2019-2022]] hófust vegna óánægju með hækkun fargjalda í [[neðanjarðarlestir Santíagó]], hækkun [[framfærslukostnaður|framfærslukostnaðar]], [[einkavæðing]]u og viðvarandi [[ójöfnuður|ójöfnuð]] í landinu.<ref>{{cite web|title=Chile protests: More than one million bring Santiago to a halt|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-million-bring-santiago-halt-191025223542333.html|author=Naomi Larsson |website=Al Jazeera|date=26 October 2019}}</ref> Þann 15. nóvember samþykktu flestir flokkar á síleska þinginu að boða til [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Síle 2020|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um nýja stjórnarskrá.<ref>{{cite news |title=One month on: Protests in Chile persist despite gov't concessions |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/month-protests-chile-persist-gov-concessions-191118231609475.html |work=Al Jazeera |date=19 November 2019 |author= Sandra Cuffe}}</ref> Þann 25. október 2025 kusu 78,28% íbúa með nýrri stjórnarskrá. Kosningaþátttaka var 51%. Kosið var til [[stjórnlagaþing Síle|stjórnlagaþings]] í maí 2021.<ref name="postpone">{{Cite web |url=https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2021/04/06/presidente-pinera-promulga-reforma-que-posterga-elecciones-al-15-y-16-de-mayo/ |title=Presidente Piñera promulga reforma que posterga elecciones al 15 y 16 de mayo |date=2021-04-06 |website=El Mostrador |language=es |access-date=2021-04-07}}</ref> Þann 19. desember 2021 varð 35 ára gamall fyrrum stúdentaleiðtogi, [[Gabriel Boric]], yngsti forsetinn í sögu Síle.<ref>{{cite news |title=Leftist Gabriel Boric to become Chile's youngest ever president |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941 |work=BBC News |date=20 December 2021}}</ref> 14 af 24 ráðherrum ríkisstjórnar Boric eru konur.<ref>{{cite news |title=Chile's president-elect names progressive, majority-women cabinet |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/21/chile-gabriel-boric-cabinet-majority-women |work=the Guardian |date=21 January 2022 |language=en}}</ref> Þann 4. september 2022 hafnaði meirihluti kjósenda nýju stjórnarskránni í [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Síle|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Síle]]. Nýja stjórnarskráin, sem Boric forseti studdi eindregið, reyndist of róttæk og vinstrisinnuð fyrir meirihluta kjósenda.<ref>{{cite news |title=Chile constitution: Voters overwhelmingly reject radical change |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62792025 |work=BBC News |date=5 September 2022}}</ref> ==Landfræði== [[Mynd:Cuernos del Paine from Lake Pehoé.jpg|thumb|right|Torres del Paine, í Suður-Chile.]] Síle er hluti af [[Suðurkeilan|Suðurkeilunni]], vestan megin við [[Andesfjöll]]. Landið nær 4300 km frá norðri til suðurs, en er aðeins 350 km breitt þar sem það er breiðast frá austri til vesturs<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/111326/Chile |title=Chile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=7 May 2013}}</ref> og 64 km þar sem það er grennst. Það er að meðaltali 175 km að breidd. Loftslag og landslag er mjög fjölbreytt, eða allt frá heimsins þurrustu eyðimörk, [[Atacama]], í norðri, í gegnum Miðjarðarhafsloftslag í miðju landsins, til snævi þakinna Andesfjalla í suðri, ásamt [[jökull|jöklum]], [[Fjörður|fjörðum]] og ám.<ref name="BBC-Chile">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222764.stm]</ref>. Heildarlandsvæði Síle er 756.950 km². Það er hluti af [[Kyrrahafseldhringurinn|Kyrrahafseldhringnum]]. Ef Kyrrahafseyjarnar og tilkall til lands á Suðurskautslandinu eru útilokuð, liggur Síle á milli 17. og 56. breiddargráðu suður og 66. og 75. lengdargráðu vestur. Síle er eitt af þeim löndum sem ná lengst frá norðri til suðurs. Ef aðeins er litið til meginlands, er Síle einstaklega mjótt miðað við önnur lönd með mikla lengd milli norðurs og suðurs (þar á meðal Brasilíu, Rússland, Kanada og Bandaríkin) sem öll eru minnst 10 sinnum breiðari frá austri til vesturs. Síle gerir líka tilkall til 1.250.000 km² landsvæðis á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]] ([[Suðurskautssvæði Síle]]), en tilkallinu er frestað samkvæmt skilmálum [[Suðurskautssamningurinn|Suðurskautssamningsins]] sem Síle á aðild að.<ref>{{cite web|title=Antarctic Treaty: Information about the Antarctic Treaty and how Antarctica is governed. |publisher=Polar Conservation Organisation |date=1 February 2008 |url=http://www.polarconservation.org/education/plonearticle.2005-12-28.3597747204/ |access-date=11 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210224459/http://www.polarconservation.org/education/plonearticle.2005-12-28.3597747204 |archive-date=10 February 2010 }}</ref> Síle er syðsta land heims á meginlandi.<ref>{{cite book|last1=Collin|first1=Robert|title=Trash Talk: An Encyclopedia of Garbage and Recycling around the World|date=2015|page=121}}</ref> Síle ræður yfir [[Páskaeyja|Páskaeyju]] og [[Sala y Gómez-eyja|Sala y Gómez-eyju]], sem eru austustu eyjar [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] og Síle lagði undir sig árið 1888, auk [[Juan Fernández-eyjar|Juan Fernández-eyja]] sem eru yfir 600 km frá meginlandinu. Síle ræður líka yfir óbyggðu eyjunum (fyrir utan bækistöðvar fiskimanna) [[Desventuradas-eyjar|San Ambrosio og San Felix]]. Þessar eyjar skipta miklu því með þeim stækkar landhelgi Síle út í Kyrrahafið.<ref>{{cite book|last=Blanco|first=Alejandro Vergara |title=Derecho de aguas|url=https://books.google.com/books?id=4o3G0FyArtAC|access-date=14 July 2013|year=1998|publisher=Editorial Jurídica de Chile|isbn=978-956-10-1241-7}}</ref> Í norðurenda eyðimerkurinnar [[Atacama]] er mikið af verðmætum jarðefnum, aðallega [[kopar]] og [[kalkrít]]i. Miðdalurinn, þar sem höfuðborgin Santíagó stendur, er tiltölulega lítill, en þar er mest samþjöppun bæði fólksfjölda og landbúnaðar. Dalurinn er líka hin sögulega miðja þaðan sem Síle óx seint á 19. öld þegar landið lagði suðurhéruðin undir sig. Í suðurhlutanum eru skógar, beitarlönd og röð eldfjalla og stöðuvatna. Suðurströndin er völundarhús af fjörðum, víkum, sundum, skögum og eyjum. Andesfjöllin liggja eftir austurlandamærunum og er þar hæsti tindur Síle [[Ojos del Salado]] (6.893 m.) sem er einnig hæsta eldfjall heims. Þjóðartré Síle er [[apahrellir]]. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Árið 1978 var Síle skipt í [[hérað|héruð]]<ref name="dl2339">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=6889&idVersion=1978-10-10 |title=Decreto ley 2339 de 1978 |access-date=28 June 2011 |author=Ministerio del Interior |date= 10 October 1978}}</ref> og 1979 var þeim aftur skipt í [[sýsla|sýslur]] og þeim síðan í sveitarfélög.<ref>{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7019&idVersion=1979-10-26 |title=Decreto ley 2867 de 1979 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=26 October 1979}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7020&idVersion=1979-10-26 |title=Decreto ley 2868 de 1979 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=26 October 1979}}</ref> Alls eru 16 [[héruð Síle|héruð]],<ref name="l20174">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259774&idVersion=2007-04-05 |title=Ley 20174 de 2007 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=5 April 2007}}</ref><ref name="l20175">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259864&idVersion=2007-04-11 |title=Ley 20175 de 2007 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=11 April 2007}}</ref> 56 [[sýslur Síle|sýslur]] og 348 sveitarfélög.<ref>{{Cite book |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=División político-administrativa y censal, 2007 |access-date=27 February 2013 |author=Instituto Nacional de Estadísticas |date=18 March 2008 |pages=12 |isbn=978-956-7952-68-7}}</ref> Hvert hérað fékk nafn og rómverska tölu frá norðri til suðurs, fyrir utan [[Stórborgarhérað Santíagó]], sem fékk ekki númer. Árið 2007 voru tvö ný héruð búin til, [[Arica y Parinacota]] og [[Los Ríos-hérað|Los Ríos]], og 2018 var þriðja nýja héraðinu bætt við, [[Ñuble-hérað|Ñuble]] (XVI), þannig að númeraröðin riðlaðist. Númerin voru lögð af árið 2018. [[File:Chile_(+Antarctica_&_Islands),_administrative_divisions_-_en_-_colored_2018.svg|thumb|upright=1.5|Kort af héruðum Síle.]] {|class="wikitable col1izq col2izq col3der col4der col5der col6izq floatcenter" |- !colspan=7|Stjórnsýslueiningar Síle |- ! scope="col" | Hérað<ref name="dl2339"/><ref name="l20174"/><ref name="l20175"/> ! scope="col" | Íbúar<ref name="population">{{cite web|url=http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=RESULTADOS CENSO 2017|work=RESULTADOS DEFINITIVOS CENSO 2017|publisher=[[National Statistics Institute (Chile)|National Statistics Institute]]|date=1 January 2018|access-date=18 January 2017}}</ref> ! scope="col" | Stærð (km²)<ref name="ce2006">{{Cite web |url=http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Compendio estadístico 2006 |access-date=29 November 2007 |author=Instituto Nacional de Estadísticas |date=October 2006|author-link=National Statistics Institute (Chile) }}</ref> ! scope="col" | Íbúaþéttleiki ! scope="col" | Höfuðstaður |- |[[Arica y Parinacota]] ||224 548||16&nbsp;873,3 || 13,40 ||[[Arica]] |- |[[Tarapacá-hérað|Tarapacá]] ||324 930 ||42&nbsp;225,8 ||7,83 ||[[Iquique]] |- |[[Antofagasta-hérað|Antofagasta]] ||599 335||126&nbsp;049,1 ||4,82 ||[[Antofagasta]] |- |[[Atacama-hérað|Atacama]] ||285 363||75&nbsp;176,2 ||3,81 ||[[Copiapó]] |- |[[Coquimbo-hérað|Coquimbo]] ||742 178 ||40&nbsp;579,9 ||18,67 ||[[La Serena (Chile)|La Serena]] |- |[[Valparaíso-hérað|Valparaíso]] ||1&nbsp;790 219 ||16&nbsp;396,1 ||110,75 ||[[Valparaíso]] |- |[[Stórborgarhérað Santíagó]] ||7&nbsp;036 792||15&nbsp;403,2 ||461,77 ||[[Santiago de Chile|Santiago]] |- |[[O'Higgins-hérað|Libertador General Bernardo O'Higgins]] ||908 545 ||16&nbsp;387 ||54,96 ||[[Rancagua]] |- |[[Maule-hérað|Maule]] ||1&nbsp;033 197 ||30&nbsp;296,1 ||34,49 ||[[Talca]] |- |[[Ñuble-hérað|Ñuble]] ||480&nbsp;609 ||13&nbsp;178.5 ||36.47 ||[[Chillán]] |- |[[Biobío-hérað |Biobío]] ||1&nbsp;556 805 ||23&nbsp;890,2 ||112,08 ||[[Concepción]] |- |[[Araucanía-hérað|Araucanía]] ||938 626 ||31&nbsp;842,3 ||30,06 ||[[Temuco]] |- |[[Los Ríos-hérað|Los Ríos]] ||380 181 ||18&nbsp;429,5 ||20,88 ||[[Valdivia]] |- |[[Los Lagos-hérað|Los Lagos]] ||823 204 ||48&nbsp;583,6 ||17,06 ||[[Puerto Montt]] |- |[[Aysén-hérað|Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo]] ||102 317 ||108&nbsp;494,4 ||0,95 ||[[Coyhaique]] |- |[[Magallanes-hérað|Magallanes og Síleska Suðurskautslandið]] ||165 593 ||132&nbsp;297,2^''(1)'' ||1,26 ||[[Punta Arenas]] |- !colspan=1|Chile !!17&nbsp;373 831 !!756&nbsp;102,4^''(2)'' ||23,24 !!Santiago |- |colspan=7| :''⁽¹⁾<span style="font-size:95%;"> Ef tilkall Síle á Suðurskautslandinu er talið með er stærðin 1&nbsp;382&nbsp;554,8 km²</span>'' :''⁽²⁾<span style="font-size:95%;"> Ef tilkall Síle á Suðurskautslandinu er talið með er stærðin 2&nbsp;006&nbsp;360 km²</span>'' |}{{-}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == *[https://www.gob.cl/en/ Vefur Sílestjórnar] *[https://www.chile.travel/en/ Opinber ferðavefur] {{Suður-Ameríka}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{hnit|31|S|71|W|display=title|region:CL}} [[Flokkur:Síle| ]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] e6owvr6gk9m4xu5kxyzj7b9phymhizm 1961350 1961347 2026-04-27T14:49:07Z Fyxi 84003 1961350 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Síle | nafn_á_frummáli = República de Chile | nafn_í_eignarfalli = Síle | fáni = Flag of Chile.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Chile.svg | kjörorð= Por la razón o la fuerza | kjörorð_tungumál = spænska | kjörorð_þýðing = Með rétti eða mætti | þjóðsöngur = Himno Nacional de Chile | staðsetningarkort = CHL_orthographic_(+all_claims).svg | höfuðborg = [[Santíagó]] | tungumál = [[spænska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga = [[Forseti Síle|Forseti]] | nöfn_leiðtoga = [[José Antonio Kast]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Spánn|Spáni]] | atburður1 = Stofnað | dagsetning1 = [[18. september]] [[1810]] | atburður2 = Yfirlýst | dagsetning2 = [[12. febrúar]] [[1818]] | atburður3 = Viðurkennt | dagsetning3 = [[25. apríl]] [[1844]] | flatarmál = 756.096,3 | stærðarsæti = 37 | hlutfall_vatns = 2,1 | fólksfjöldi = 18.549.457 | mannfjöldasæti = 65 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldi_manntal = 18.549.457 | mannfjöldi_manntal_ár = 2012 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = $568,319 | VLF_sæti = 45 | VLF_ár = 2022 | VLF_á_mann = 28.526 | VLF_á_mann_sæti = 62 | VLF_nafnvirði = 160,784 | VLF_nafnvirði_sæti = 41. sæti | VLF_nafnvirði_ár = 2007 | VLF_nafnvirði_á_mann = 9.698 | VLF_nafnvirði_á_mann_sæti = 52. sæti | Gini = 54 | Gini_ár = 2006 | Gini_flokkur = <span style="color: #009900;">hátt</span> | VÞL = {{hækkun}} 0,855 | VÞL_sæti = 42 | VÞL_ár = 2021 | gjaldmiðill = [[Síleskur pesi|Pesi]] | gjaldmiðill_ISO = CLP | tímabelti = [[UTC]]-4 og -6 (-3 og -5 á sumrin9 | UTC_hliðrun = -4 | tímabelti_sumartími = <!-- vantar --> | UTC_hliðrun_sumartími = -3 | tld = cl | símakóði = +56 }} '''Síle''' eða '''Chile''', formlega '''Lýðveldið Síle''' ([[spænska]]: {{Hljóð|Es-República de Chile.oga|''República de Chile''}}), er [[land]] í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] á langri ræmu milli [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og [[Kyrrahaf]]sins. Í norðri liggur landið að [[Perú]], [[Bólivía|Bólivíu]] í norðaustri, [[Argentína|Argentínu]] í austri og [[Drakesund]]i í suðri. Síle er syðsta land heims, og það land sem er næst [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]]. Kyrrahafið er einu [[landamæri]] landsins í vestri, þar sem strandlengjan er yfir 6.435 kílómetrar á lengd.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo |title=Geymd eintak |access-date=2008-03-19 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106030337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo |url-status=dead }}</ref> Síle er 756 þúsund ferkílómetrar að stærð og þar bjuggu 18,5 milljónir manna árið 2023. Yfirráðasvæði Síle nær út á Kyrrahafið og tekur til [[Juan Fernández-eyjar|Juan Fernández-eyja]], [[Desventuradas-eyjar|Desventuradas-eyja]], [[Salas y Gómez-eyja|Salas y Gómez-eyjar]] og [[Páskaeyja]]r, en sú síðastnefnda er í [[Pólýnesía|Pólýnesíu]]. Síle gerir tilkall til 1.250.000 km² af Suðurskautslandinu sem nefnist [[Yfirráðasvæði Síle á Suðurskautslandinu]]. [[Santíagó]] er höfuðborg og stærsta borg Síle. [[Spænska]] er opinbert mál í landinu. [[Spánn|Spænskir]] [[landvinningamaður|landvinningamenn]] lögðu [[Inkaveldið]], sem náði yfir norðurhluta landsins, undir sig um miðja 16. öld, en tókst ekki að vinna sigur á [[Mapuche-menn|Mapuche-mönnum]] sem ríktu yfir mið- og suðurhluta landsins. Síle lýsti yfir sjálfstæði frá Spáni árið 1818. Eftir 1830 varð lýðveldið stöðugra og stækkaði í suðurátt með því að leggja undir sig lönd Mapuche-manna. Á [[1881-1890|9. áratug 19. aldar]] var síðasta mótspyrna Mapuche-manna brotin á bak aftur og með sigri á Bólivíu og Perú í [[Kyrrahafsstríðið|Kyrrahafsstríðinu]] (1879-1883) náði Síle yfir það land sem það hefur í dag. Aukið [[lýðræði]] og [[þéttbýlisvæðing]] einkenndu samfélag Síle fram á 8. áratug 20. aldar,<ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3382.html|title=Elecciones, sufragio y democracia en Chile (1810–2012)|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-96054.html|title=Sufragio femenino universal|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3351.html|title=Desarrollo y dinámica de la población en el siglo XX|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref> og landið reiddi sig í sífellt meira mæli á tekjur af [[kopar]]námum.<ref>[[Gabriel Salazar|Salazar, Gabriel]]; [[Julio Pinto|Pinto, Julio]] (2002). ''Historia contemporánea de Chile III. La economía: mercados empresarios y trabajadores.'' [[LOM Ediciones]]. Pages 124–125.</ref><ref>[[Sergio Villalobos|Villalobos, Sergio]]; [[Osvaldo Silva|Silva, Osvaldo]]; Silva, Fernando; Estelle, Patricio (1974). ''Historia De Chile'' (14th ed.). [[Editorial Universitaria]]. ISBN: 956-11-1163-2. Pages 773–775.</ref> Á 7. og 8. áratug 20. aldar hörðnuðu átök milli vinstrimanna og hægrimanna í síleskum stjórnmálum. Það endaði með [[valdaránið í Síle 1973|valdaráni hersins]] sem steypti lýðræðislega kjörinni ríkisstjórn [[Salvador Allende]] af stóli árið 1973. Herforinginn [[Augusto Pinochet]] varð einræðisherra næstu 16 árin. Í valdatíð hans hurfu 3.000 manns vegna pólitískra ofsókna. Lýðræði var aftur komið á árið 1990 og við tók röð vinstri-miðjustjórna sem fóru með völdin til 2010. Síle er [[hátekjuland]] og eitt af stöðugustu löndum álfunnar í félagslegu og efnahagslegu tilliti. Síle situr efst Suður-Ameríkuríkja á listum yfir [[samkeppnishæfni]], tekjur á mann, [[hnattvæðing]]u, [[friðarvísitalan|frið]] og [[viðskiptafrelsi]].<ref name="hdrstats.undp.org">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |title=Human and income poverty: developing countries |work=UNDP |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212140250/http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |archive-date=12 February 2009 }}</ref> Landið stendur líka vel hvað varðar [[vísitala um viðkvæm ríki|sjálfbærni ríkisins]] og lýðræðisþróun,<ref name="wdi">{{cite web|url=https://databank.worldbank.org/ddp/home.do |title=World Development Indicators |publisher=World Bank |date=17 April 2012 |access-date=12 May 2012}}</ref> og er með næst lægstu [[Listi yfir lönd eftir morðtíðni|morðtíðni]] í [[Ameríka|Ameríku]], á eftir Kanada. Síle er stofnaðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[CELAC]] og [[Kyrrahafsbandalagið|Kyrrahafsbandalaginu]]. Síle gerðist aðili að [[OECD]] árið 2010. == Heiti == Til eru ýmsar kenningar um uppruna orðsins „''Chile''“. Samkvæmt einni kenningu kölluðu [[Inkaveldið|Inkarnir]] frá Perú, sem hafði mistekist að sigra [[Mapuche-menn]]ina, dal fjallsins [[Akonkagúa]] ''Chili'' eftir ''Tili'', höfðingja ættbálks sem réð ríkjum þar á tímum innrásar Inkanna.<ref name="encina">Encina, Francisco A., and Leopoldo Castedo. Resumen de la Historia de Chile. 4th ed. Santiago: Zig-Zag, 1961.</ref> Önnur kenning bendir á að Akonkagúadalur og [[Kasmadalur]] í Perú séu sviplíkir, en þar var bær og dalur sem hét ''Chili''.<ref name="encina"/> Aðrar kenningar segja að nafnið „Chile“ eigi rætur sínar að rekja til orðs Mapuche-manna ''Chilli'' sem getur þýtt „þar sem landið endar“<ref name="hudson">Hudson, Rex A., ed. "[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html Chile: A Country Study]." GPO for the Library of Congress. 1995. February 27, 2005</ref>, „innsti staður [[Jörðin|Jarðar]]“ eða „mávar“; eða frá [[quechua]] orðinu ''chin'', „kuldi“, eða [[aímaríska]] orðinu ''tchili'' sem þýðir „snjór“. Önnur merking sem rakin er til ''Chilli'' er hljóðlíkingin ''cheele-cheele'', sem er eftirlíking Mapuche-manna af kvakhljóði fugla. [[Spánn|Spænsku]] [[landvinningamaður|landvinningamennirnir]] fréttu af þessu nafni frá Inkunum og þeir fáu sem lifðu af leiðangur [[Diego de Almagro|Diegos de Almagro]] suður frá Perú árið 1535-36 kölluðu sig „mennina frá Chilli“. == Saga == Fyrir um 10.000 árum settust [[frumbyggjar Ameríku]] að í frjóum dölum og við strendur þessa lands sem nú er þekkt sem Síle. ===Valdatíð Pinochet=== [[File:Golpe de Estado 1973.jpg|thumb|left|Orrustuþotur varpa sprengjum á forsetahöllina í herforingjabyltingunni 1973.]] Allende forseta var [[Valdaránið í Síle 1973|steypt af stóli]] 11. september 1973. Hann er sagður hafa framið sjálfsmorð þegar herinn varpaði sprengjum á [[La Moneda-höll|forsetahöllina]].<ref>{{Cite book|first=Óscar|last=Soto|title=El último día de Salvador Allende|url=https://archive.org/details/elultimodiadesal0000osca|year=1999|publisher=Aguilar|isbn=978-956-239-084-2}}</ref><ref>{{Cite book|first=Eugeno|last=Ahumada|title=Chile: La memoria prohibida}}</ref> Eftir valdaránið sagði [[Henry Kissinger]] [[Richard Nixon]] Bandaríkjaforseta að Bandaríkin hefðu „aðstoðað“ við valdaránið.<ref>{{cite web|url=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB437/ |title=KISSINGER AND CHILE: THE DECLASSIFIED RECORD |publisher=The national security archive |date=16 September 2013|access-date=16 September 2013}}</ref> Herforingjaklíka, undir forystu [[Augusto Pinochet]], tók völdin í landinu. Fyrstu ár stjórnarinnar lituðust af [[mannréttindabrot]]um. Síle tók virkan þátt í [[Kondóraðgerðin]]ni.<ref>{{cite web |last1=Dinges |first1=John |title=Operation Condor |url=https://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |website=latinamericanstudies.org |publisher=Columbia University}}</ref> Í október 1973 voru að minnsta kosti 73 myrt í [[Dauðalestin]]ni.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/850932.stm|title=Flashback: Caravan of Death|work=BBC | date=25 July 2000}}</ref> Samkvæmt [[Rettig-skýrslan|Rettig-skýrslunni]] og [[Valech-nefndin]]ni voru minnst 2.115 myrt<ref>{{cite web |author=Ministerio del Interior |url=http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |title=Ministerio del Interior, Programa de Derechos Humanos – ddhh_rettig |publisher=Ddhh.gov.cl |date=3 August 1999 |access-date=17 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223174254/http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |archive-date=23 December 2009}}</ref> og að minnsta kosti 27.265<ref name=sintesis>{{cite web|url=http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |title=Sintesis Ok |access-date=17 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070727031254/http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |archive-date=27 July 2007 }}</ref> pyntuð (þar á meðal 88 börn undir 12 ára aldri).<ref name=sintesis/> Árið 2011 bættust 9.800 fórnarlömb við, þannig að heildarfjöldi myrtra, pyntaðra eða fangelsaðra af pólitískum ástæðum var 40.018 sem vitað er um.<ref>Eva Vergara (18 August 2015). [https://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html Chile Recognizes 9,800 More Pinochet Victims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231220056/http://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html |date=31 December 2015 }}. ''The Associated Press'' via ''The Huffington Post.'' Retrieved 25 August 2015.</ref> Föngum var safnað saman á þjóðarleikvanginn þar sem hinn vinsæli söngvari [[Victor Jara]] var myrtur ásamt fleirum. [[File:Agrupación_de_Familiares_de_Detenidos_Desaparecidos_de_Chile_(de_Kena_Lorenzini).jpg|thumb|upright|Ættingjar fórnarlamba herforingjastjórnarninnar mótmæla fyrir utan La Moneda-höll.]] Ný stjórnarskrá var samþykkt í umdeildri þjóðaratkvæðagreiðslu 11. september 1980 og Pinochet varð forseti lýðveldisins til 8 ára. Eftir valdatöku Pinochet gengu hundruð síleskra byltingarsinna til liðs við [[Sandínistar|Sandínista]] í [[Níkaragva]], skæruliðahreyfingar í Argentínu eða fóru í þjálfunarbúðir á [[Kúba|Kúbu]], Austur-Evrópu og Norður-Afríku.<ref>{{cite book|author1=Pamela Constable |author2=Arturo Valenzuela|title=A Nation of Enemies: Chile Under Pinochet|year=1993|publisher=W W Norton & Company Incorporated|isbn=978-0-393-30985-0|page=150|url=https://archive.org/details/nationofenemiesc00cons}}</ref> Seint á 9. áratugnum, aðallega vegna ýmissa atburða eins og efnahagshrunsins 1982<ref>{{cite book|last1= Klein |first1= Naomi |author-link= Naomi Klein |title=The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism|url=https://books.google.com/books?id=PwHUAq5LPOQC&pg=PA85|access-date=14 July 2013|date=1 April 2010|publisher=Henry Holt and Company (2007)|isbn=978-1-4299-1948-7|page=85}}</ref> og fjöldamótmæla 1983-1988, heimilaði ríkisstjórnin smátt og smátt meira fundafrelsi, [[málfrelsi]] og félagafrelsi, og starf verkalýðsfélaga og stjórnmálaflokka.<ref>{{cite book|last= Huneeus|first=Carlos|author-link=Carlos Huneeus|editor1=Adam Roberts |editor2=Timothy Garton Ash |title=Civil Resistance and Power Politics:The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zD_S8Y2WbRsC&pg=PT168|access-date=14 July 2013|date=3 September 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-161917-5|pages=197–212|chapter=Political Mass Mobilization against Authoritarian Rule: Pinochet's Chile, 1983–88}}</ref> Ríkisstjórnin réðist í efnahagsumbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]], sérstaklega í ráðherratíð [[Hernán Büchi]]. Erlendar og innlendar fjárfestingar jukust, þótt kopariðnaðurinn stæði utan við samkeppni. Í [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Síle 1988|þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1988]] var því hafnað að Pinochet fengi að bjóða sig fram til 8 ára í viðbót (56% gegn 44%). Nýr forseti var kosinn auk meirihluta þingsæta 14. desember 1989. Kristilegi demókratinn [[Patricio Aylwyn]] sem bauð sig fram fyrir bandalag 17 flokka undir heitinu ''[[Concertación]]'' náði hreinum meirihluta.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/12/16/world/man-in-the-news-patricio-aylwin-a-moderate-leads-chile.html|title=Man in the News: Patricio Aylwin; A Moderate Leads Chile|work=The New York Times | first=Shirley | last=Christian | date=16 December 1989}}</ref> Aylwin var forseti frá 1990 til 1994 og í valdatíð hans færðist landið í átt til lýðræðis. === 21. öldin === [[File:Izamiento de la Gran Bandera Nacional - Presidentes de Chile.jpg|thumb|left|Fimm forsetar Síle frá endurreisn lýðræðis (1990-2022) fagna [[200 ára afmæli Síle]].]] Í desember 1993 fékk Concertación-bandalagið, undir forystu [[Eduardo Frei Ruiz-Tagle]], hreinan meirihluta á þingi með 58% atkvæða.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526090105/http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html|archive-date=26 May 2008 |title=Chile elects new leader Late president's son wins big |encyclopedia=Encyclopedia.com |date=12 December 1993 |access-date=14 July 2013}}</ref> Á eftir Frei Ruiz-Tagle árið 2000 kom sósíalistinn [[Ricardo Lagos]] sem sigraði forsetakosningar í annarri umferð gegn hægrimanninum [[Joaquín Lavín]].<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/ |title=Moderate socialist Lagos wins Chilean presidential election |publisher=CNN |date=16 January 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506162601/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/ |archive-date=6 May 2008 |url-status=dead}}</ref> Í janúar 2006 varð kona í fyrsta sinn forseti þegar [[Michelle Bachelet Jeria]] úr sósíalistaflokknum sigraði [[Sebastián Piñera]].<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/10819903|title=Chile elects first woman president|work=NBC News|date=12 January 2006 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/11/AR2006031101381.html|title=Bachelet Sworn in As Chile's President|newspaper=The Washington Post | first=Monte | last=Reel | date=12 March 2006}}</ref> Árið 2010 kusu Sílebúar [[Sebastián Piñera]] sem fyrsta hægrisinnaða forsetann í 20 ár. Vegna takmarkana á lengd kjörtímabils bauð Piñera sig ekki fram aftur 2013 og Michelle Bachelet varð aftur forseti 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |title=Michelle Bachelet sworn in as Chile's president |work=BBC News |date=11 March 2014 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312035407/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |archive-date=12 March 2014 }}</ref> Sebastián Piñera tók aftur við af Bachelet 2018.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |title=Chile election: Conservative Piñera elected president |work=BBC News |date=18 December 2017 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171218103345/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |archive-date=18 December 2017 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |title=Pinera, a conservative billionaire, is sworn in as president of Chile |work=Yahoo! News |agency=Agence France Presse |date=11 March 2018 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801211945/https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |archive-date=1 August 2021 }}</ref> Þann 27. febrúar 2010 reið [[jarðskjálftinn í Síle 2010|jarðskjálfti]] sem mældist 8,8 að stærð yfir Síle. Á þeim tíma var þetta stærsti jarðskjálfti sem mælst hafði nokkru sinni. Yfir 500 fórust (aðallega vegna flóðbylgju) og yfir milljón missti heimili sín. Margir eftirskjálftar fylgdu í kjölfarið.<ref>{{cite web|url=http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501|title=US ready to help Chile: Obama|work=The Australia Times|access-date=3 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081917/http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501|archive-date=27 April 2011|url-status=dead}}</ref> Í upphafi var tjónið metið á 15 til 30 milljarða dala, eða um 10 til 15% af vergri landsframleiðslu Síle.<ref>[http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b More Quakes Shake Chile's Infrastructure], Adam Figman, ''Contract'', 1. mars 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141114030306/http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b |date=14 November 2014 }}</ref> Síle vakti heimsathygli fyrir vel heppnaða björgun [[Námaslysið í Coiapó 2010|33 námamanna sem höfðu festst á 700 metra dýpi]] árið 2010. Björgunaraðgerðir síleskra stjórnvalda leiddu til þess að öllum mönnunum var bjargað tveimur mánðum síðar.<ref name="usstatedep">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm|title=Background Note: Chile|work=[[Bureau of Western Hemisphere Affairs]], [[United States Department of State]]|date=16 December 2011|access-date=19 March 2012}}</ref> [[File:Marcha_Mas_Grande_De_Chile_2019_Plaza_Baquedano_Drone.jpg|thumb|[[Mótmælin í Síle 2019-2022]] á [[Plaza Baquedano]] í [[Santíagó]].]] [[Mótmælin í Síle 2019-2022]] hófust vegna óánægju með hækkun fargjalda í [[neðanjarðarlestir Santíagó]], hækkun [[framfærslukostnaður|framfærslukostnaðar]], [[einkavæðing]]u og viðvarandi [[ójöfnuður|ójöfnuð]] í landinu.<ref>{{cite web|title=Chile protests: More than one million bring Santiago to a halt|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-million-bring-santiago-halt-191025223542333.html|author=Naomi Larsson |website=Al Jazeera|date=26 October 2019}}</ref> Þann 15. nóvember samþykktu flestir flokkar á síleska þinginu að boða til [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Síle 2020|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um nýja stjórnarskrá.<ref>{{cite news |title=One month on: Protests in Chile persist despite gov't concessions |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/month-protests-chile-persist-gov-concessions-191118231609475.html |work=Al Jazeera |date=19 November 2019 |author= Sandra Cuffe}}</ref> Þann 25. október 2025 kusu 78,28% íbúa með nýrri stjórnarskrá. Kosningaþátttaka var 51%. Kosið var til [[stjórnlagaþing Síle|stjórnlagaþings]] í maí 2021.<ref name="postpone">{{Cite web |url=https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2021/04/06/presidente-pinera-promulga-reforma-que-posterga-elecciones-al-15-y-16-de-mayo/ |title=Presidente Piñera promulga reforma que posterga elecciones al 15 y 16 de mayo |date=2021-04-06 |website=El Mostrador |language=es |access-date=2021-04-07}}</ref> Þann 19. desember 2021 varð 35 ára gamall fyrrum stúdentaleiðtogi, [[Gabriel Boric]], yngsti forsetinn í sögu Síle.<ref>{{cite news |title=Leftist Gabriel Boric to become Chile's youngest ever president |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941 |work=BBC News |date=20 December 2021}}</ref> 14 af 24 ráðherrum ríkisstjórnar Boric eru konur.<ref>{{cite news |title=Chile's president-elect names progressive, majority-women cabinet |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/21/chile-gabriel-boric-cabinet-majority-women |work=the Guardian |date=21 January 2022 |language=en}}</ref> Þann 4. september 2022 hafnaði meirihluti kjósenda nýju stjórnarskránni í [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Síle|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Síle]]. Nýja stjórnarskráin, sem Boric forseti studdi eindregið, reyndist of róttæk og vinstrisinnuð fyrir meirihluta kjósenda.<ref>{{cite news |title=Chile constitution: Voters overwhelmingly reject radical change |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62792025 |work=BBC News |date=5 September 2022}}</ref> ==Landfræði== [[Mynd:Cuernos del Paine from Lake Pehoé.jpg|thumb|right|Torres del Paine, í Suður-Chile.]] Síle er hluti af [[Suðurkeilan|Suðurkeilunni]], vestan megin við [[Andesfjöll]]. Landið nær 4300 km frá norðri til suðurs, en er aðeins 350 km breitt þar sem það er breiðast frá austri til vesturs<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/111326/Chile |title=Chile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=7 May 2013}}</ref> og 64 km þar sem það er grennst. Það er að meðaltali 175 km að breidd. Loftslag og landslag er mjög fjölbreytt, eða allt frá heimsins þurrustu eyðimörk, [[Atacama]], í norðri, í gegnum Miðjarðarhafsloftslag í miðju landsins, til snævi þakinna Andesfjalla í suðri, ásamt [[jökull|jöklum]], [[Fjörður|fjörðum]] og ám.<ref name="BBC-Chile">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222764.stm]</ref>. Heildarlandsvæði Síle er 756.950 km². Það er hluti af [[Kyrrahafseldhringurinn|Kyrrahafseldhringnum]]. Ef Kyrrahafseyjarnar og tilkall til lands á Suðurskautslandinu eru útilokuð, liggur Síle á milli 17. og 56. breiddargráðu suður og 66. og 75. lengdargráðu vestur. Síle er eitt af þeim löndum sem ná lengst frá norðri til suðurs. Ef aðeins er litið til meginlands, er Síle einstaklega mjótt miðað við önnur lönd með mikla lengd milli norðurs og suðurs (þar á meðal Brasilíu, Rússland, Kanada og Bandaríkin) sem öll eru minnst 10 sinnum breiðari frá austri til vesturs. Síle gerir líka tilkall til 1.250.000 km² landsvæðis á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]] ([[Suðurskautssvæði Síle]]), en tilkallinu er frestað samkvæmt skilmálum [[Suðurskautssamningurinn|Suðurskautssamningsins]] sem Síle á aðild að.<ref>{{cite web|title=Antarctic Treaty: Information about the Antarctic Treaty and how Antarctica is governed. |publisher=Polar Conservation Organisation |date=1 February 2008 |url=http://www.polarconservation.org/education/plonearticle.2005-12-28.3597747204/ |access-date=11 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210224459/http://www.polarconservation.org/education/plonearticle.2005-12-28.3597747204 |archive-date=10 February 2010 }}</ref> Síle er syðsta land heims á meginlandi.<ref>{{cite book|last1=Collin|first1=Robert|title=Trash Talk: An Encyclopedia of Garbage and Recycling around the World|date=2015|page=121}}</ref> Síle ræður yfir [[Páskaeyja|Páskaeyju]] og [[Sala y Gómez-eyja|Sala y Gómez-eyju]], sem eru austustu eyjar [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] og Síle lagði undir sig árið 1888, auk [[Juan Fernández-eyjar|Juan Fernández-eyja]] sem eru yfir 600 km frá meginlandinu. Síle ræður líka yfir óbyggðu eyjunum (fyrir utan bækistöðvar fiskimanna) [[Desventuradas-eyjar|San Ambrosio og San Felix]]. Þessar eyjar skipta miklu því með þeim stækkar landhelgi Síle út í Kyrrahafið.<ref>{{cite book|last=Blanco|first=Alejandro Vergara |title=Derecho de aguas|url=https://books.google.com/books?id=4o3G0FyArtAC|access-date=14 July 2013|year=1998|publisher=Editorial Jurídica de Chile|isbn=978-956-10-1241-7}}</ref> Í norðurenda eyðimerkurinnar [[Atacama]] er mikið af verðmætum jarðefnum, aðallega [[kopar]] og [[kalkrít]]i. Miðdalurinn, þar sem höfuðborgin Santíagó stendur, er tiltölulega lítill, en þar er mest samþjöppun bæði fólksfjölda og landbúnaðar. Dalurinn er líka hin sögulega miðja þaðan sem Síle óx seint á 19. öld þegar landið lagði suðurhéruðin undir sig. Í suðurhlutanum eru skógar, beitarlönd og röð eldfjalla og stöðuvatna. Suðurströndin er völundarhús af fjörðum, víkum, sundum, skögum og eyjum. Andesfjöllin liggja eftir austurlandamærunum og er þar hæsti tindur Síle [[Ojos del Salado]] (6.893 m.) sem er einnig hæsta eldfjall heims. Þjóðartré Síle er [[apahrellir]]. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Árið 1978 var Síle skipt í [[hérað|héruð]]<ref name="dl2339">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=6889&idVersion=1978-10-10 |title=Decreto ley 2339 de 1978 |access-date=28 June 2011 |author=Ministerio del Interior |date= 10 October 1978}}</ref> og 1979 var þeim aftur skipt í [[sýsla|sýslur]] og þeim síðan í sveitarfélög.<ref>{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7019&idVersion=1979-10-26 |title=Decreto ley 2867 de 1979 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=26 October 1979}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7020&idVersion=1979-10-26 |title=Decreto ley 2868 de 1979 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=26 October 1979}}</ref> Alls eru 16 [[héruð Síle|héruð]],<ref name="l20174">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259774&idVersion=2007-04-05 |title=Ley 20174 de 2007 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=5 April 2007}}</ref><ref name="l20175">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259864&idVersion=2007-04-11 |title=Ley 20175 de 2007 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=11 April 2007}}</ref> 56 [[sýslur Síle|sýslur]] og 348 sveitarfélög.<ref>{{Cite book |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=División político-administrativa y censal, 2007 |access-date=27 February 2013 |author=Instituto Nacional de Estadísticas |date=18 March 2008 |pages=12 |isbn=978-956-7952-68-7}}</ref> Hvert hérað fékk nafn og rómverska tölu frá norðri til suðurs, fyrir utan [[Stórborgarhérað Santíagó]], sem fékk ekki númer. Árið 2007 voru tvö ný héruð búin til, [[Arica y Parinacota]] og [[Los Ríos-hérað|Los Ríos]], og 2018 var þriðja nýja héraðinu bætt við, [[Ñuble-hérað|Ñuble]] (XVI), þannig að númeraröðin riðlaðist. Númerin voru lögð af árið 2018. [[File:Chile_(+Antarctica_&_Islands),_administrative_divisions_-_en_-_colored_2018.svg|thumb|upright=1.5|Kort af héruðum Síle.]] {|class="wikitable col1izq col2izq col3der col4der col5der col6izq floatcenter" |- !colspan=7|Stjórnsýslueiningar Síle |- ! scope="col" | Hérað<ref name="dl2339"/><ref name="l20174"/><ref name="l20175"/> ! scope="col" | Íbúar<ref name="population">{{cite web|url=http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=RESULTADOS CENSO 2017|work=RESULTADOS DEFINITIVOS CENSO 2017|publisher=[[National Statistics Institute (Chile)|National Statistics Institute]]|date=1 January 2018|access-date=18 January 2017}}</ref> ! scope="col" | Stærð (km²)<ref name="ce2006">{{Cite web |url=http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Compendio estadístico 2006 |access-date=29 November 2007 |author=Instituto Nacional de Estadísticas |date=October 2006|author-link=National Statistics Institute (Chile) }}</ref> ! scope="col" | Íbúaþéttleiki ! scope="col" | Höfuðstaður |- |[[Arica y Parinacota]] ||224 548||16&nbsp;873,3 || 13,40 ||[[Arica]] |- |[[Tarapacá-hérað|Tarapacá]] ||324 930 ||42&nbsp;225,8 ||7,83 ||[[Iquique]] |- |[[Antofagasta-hérað|Antofagasta]] ||599 335||126&nbsp;049,1 ||4,82 ||[[Antofagasta]] |- |[[Atacama-hérað|Atacama]] ||285 363||75&nbsp;176,2 ||3,81 ||[[Copiapó]] |- |[[Coquimbo-hérað|Coquimbo]] ||742 178 ||40&nbsp;579,9 ||18,67 ||[[La Serena (Chile)|La Serena]] |- |[[Valparaíso-hérað|Valparaíso]] ||1&nbsp;790 219 ||16&nbsp;396,1 ||110,75 ||[[Valparaíso]] |- |[[Stórborgarhérað Santíagó]] ||7&nbsp;036 792||15&nbsp;403,2 ||461,77 ||[[Santiago de Chile|Santiago]] |- |[[O'Higgins-hérað|Libertador General Bernardo O'Higgins]] ||908 545 ||16&nbsp;387 ||54,96 ||[[Rancagua]] |- |[[Maule-hérað|Maule]] ||1&nbsp;033 197 ||30&nbsp;296,1 ||34,49 ||[[Talca]] |- |[[Ñuble-hérað|Ñuble]] ||480&nbsp;609 ||13&nbsp;178.5 ||36.47 ||[[Chillán]] |- |[[Biobío-hérað |Biobío]] ||1&nbsp;556 805 ||23&nbsp;890,2 ||112,08 ||[[Concepción]] |- |[[Araucanía-hérað|Araucanía]] ||938 626 ||31&nbsp;842,3 ||30,06 ||[[Temuco]] |- |[[Los Ríos-hérað|Los Ríos]] ||380 181 ||18&nbsp;429,5 ||20,88 ||[[Valdivia]] |- |[[Los Lagos-hérað|Los Lagos]] ||823 204 ||48&nbsp;583,6 ||17,06 ||[[Puerto Montt]] |- |[[Aysén-hérað|Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo]] ||102 317 ||108&nbsp;494,4 ||0,95 ||[[Coyhaique]] |- |[[Magallanes-hérað|Magallanes og Síleska Suðurskautslandið]] ||165 593 ||132&nbsp;297,2^''(1)'' ||1,26 ||[[Punta Arenas]] |- !colspan=1|Chile !!17&nbsp;373 831 !!756&nbsp;102,4^''(2)'' ||23,24 !!Santiago |- |colspan=7| :''⁽¹⁾<span style="font-size:95%;"> Ef tilkall Síle á Suðurskautslandinu er talið með er stærðin 1&nbsp;382&nbsp;554,8 km²</span>'' :''⁽²⁾<span style="font-size:95%;"> Ef tilkall Síle á Suðurskautslandinu er talið með er stærðin 2&nbsp;006&nbsp;360 km²</span>'' |}{{-}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == *[https://www.gob.cl/en/ Vefur Sílestjórnar] *[https://www.chile.travel/en/ Opinber ferðavefur] {{hnit|31|S|71|W|display=title|region:CL}} {{Suður-Ameríka}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Síle| ]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] 407dozhz3g8d2ti604530mc96geel47 0 13411 1961329 1961328 2026-04-27T12:00:13Z Gurkubondinn 11672 /* Tenglar */ fyllt inn með sniði, margar af þessum greinum er hægt að nota sem heimild í greininni 1961329 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til landnámsaldar, samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896. <ref>[https://timarit.is/page/4326827?iabr=on#page/n1/mode/2up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 Grímur Thomsen.] Jón Þorkelsson (yngri) Andvari 1. janúar 1898, bls. 10&ndash;11.</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1761]] til [[1766]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns. Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * {{cite web |url=http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |url-status=dead |title=Um Bessastaði |website=Vefsíða forseta Íslands |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |archive-date=2007-03-12 }} * {{Tímarit.is |1821735 |Uppbygging á Bessastöðum |útgáfudagsetning=15. janúar 1995 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=18–19 |höfundur=Elín Pálmadóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3677917 |Bessastaðir á Álftanesi |útgáfudagsetning=10. október 2005 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=46–47 |höfundur=Sveinn Guðjónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3310270 |Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann |útgáfudagsetning=11. september 1993 |blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]] |blaðsíða=8–9 |höfundur=Bryndís Sverrirsdóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |1516400 |Reimleikar á Bessastöðum |útgáfudagsetning=12. ágúst 1979 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=14–16 |höfundur=Ágúst I. Jónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |2201747 |Bessastaðir |útgáfudagsetning=9. október 1941 |blað=Lögberg |blaðsíða=2 |höfundur=Skúli Skúlason |skoðað= }} * {{Tímarit.is |4843003 |Bessastaðir: Útvarpsþáttur fluttur 30. júni 1968 |útgáfudagsetning=1. maí 1968 |blað=[[Eimreiðarhópurinn|Eimreiðin]] |blaðsíða=87–92 |höfundur=Tryggvi Gíslason |skoðað= }} {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] 5bppbkeh71k8u5hr1bzuweqjxr84nib 1961336 1961329 2026-04-27T12:05:44Z Gurkubondinn 11672 /* Söguágrip */ lagaði heimild, fann blaðsíðunúmer og notaði snið 1961336 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til landnámsaldar, samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896.<ref>{{Tímarit.is |4326827 |Grímur Thomsen |útgáfudagsetning=1. janúar 1898 |blað=[[Andvari (tímarit)|Andvari]] |blaðsíða=10 |höfundur=Jón Þorkelsson (yngri) |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1761]] til [[1766]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns. Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * {{cite web |url=http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |url-status=dead |title=Um Bessastaði |website=Vefsíða forseta Íslands |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |archive-date=2007-03-12 }} * {{Tímarit.is |1821735 |Uppbygging á Bessastöðum |útgáfudagsetning=15. janúar 1995 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=18–19 |höfundur=Elín Pálmadóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3677917 |Bessastaðir á Álftanesi |útgáfudagsetning=10. október 2005 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=46–47 |höfundur=Sveinn Guðjónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3310270 |Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann |útgáfudagsetning=11. september 1993 |blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]] |blaðsíða=8–9 |höfundur=Bryndís Sverrirsdóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |1516400 |Reimleikar á Bessastöðum |útgáfudagsetning=12. ágúst 1979 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=14–16 |höfundur=Ágúst I. Jónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |2201747 |Bessastaðir |útgáfudagsetning=9. október 1941 |blað=Lögberg |blaðsíða=2 |höfundur=Skúli Skúlason |skoðað= }} * {{Tímarit.is |4843003 |Bessastaðir: Útvarpsþáttur fluttur 30. júni 1968 |útgáfudagsetning=1. maí 1968 |blað=[[Eimreiðarhópurinn|Eimreiðin]] |blaðsíða=87–92 |höfundur=Tryggvi Gíslason |skoðað= }} {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] 6xtqngzr5h8lqzinck89tnnc0jqa1ed 1961337 1961336 2026-04-27T12:09:13Z Gurkubondinn 11672 /* Söguágrip */ pipa hlekinn 1961337 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til landnámsaldar, samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnús Gíslason]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896.<ref>{{Tímarit.is |4326827 |Grímur Thomsen |útgáfudagsetning=1. janúar 1898 |blað=[[Andvari (tímarit)|Andvari]] |blaðsíða=10 |höfundur=Jón Þorkelsson (yngri) |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1761]] til [[1766]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns. Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * {{cite web |url=http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |url-status=dead |title=Um Bessastaði |website=Vefsíða forseta Íslands |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |archive-date=2007-03-12 }} * {{Tímarit.is |1821735 |Uppbygging á Bessastöðum |útgáfudagsetning=15. janúar 1995 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=18–19 |höfundur=Elín Pálmadóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3677917 |Bessastaðir á Álftanesi |útgáfudagsetning=10. október 2005 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=46–47 |höfundur=Sveinn Guðjónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3310270 |Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann |útgáfudagsetning=11. september 1993 |blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]] |blaðsíða=8–9 |höfundur=Bryndís Sverrirsdóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |1516400 |Reimleikar á Bessastöðum |útgáfudagsetning=12. ágúst 1979 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=14–16 |höfundur=Ágúst I. Jónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |2201747 |Bessastaðir |útgáfudagsetning=9. október 1941 |blað=Lögberg |blaðsíða=2 |höfundur=Skúli Skúlason |skoðað= }} * {{Tímarit.is |4843003 |Bessastaðir: Útvarpsþáttur fluttur 30. júni 1968 |útgáfudagsetning=1. maí 1968 |blað=[[Eimreiðarhópurinn|Eimreiðin]] |blaðsíða=87–92 |höfundur=Tryggvi Gíslason |skoðað= }} {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] dpfopvkzhphmcs3lg9va5nohk8zp4ep 1961338 1961337 2026-04-27T12:09:42Z Gurkubondinn 11672 /* Söguágrip */ +wl 1961338 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til [[landnámsöld|landnámsaldar]], samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnús Gíslason]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896.<ref>{{Tímarit.is |4326827 |Grímur Thomsen |útgáfudagsetning=1. janúar 1898 |blað=[[Andvari (tímarit)|Andvari]] |blaðsíða=10 |höfundur=Jón Þorkelsson (yngri) |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1761]] til [[1766]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns. Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * {{cite web |url=http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |url-status=dead |title=Um Bessastaði |website=Vefsíða forseta Íslands |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |archive-date=2007-03-12 }} * {{Tímarit.is |1821735 |Uppbygging á Bessastöðum |útgáfudagsetning=15. janúar 1995 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=18–19 |höfundur=Elín Pálmadóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3677917 |Bessastaðir á Álftanesi |útgáfudagsetning=10. október 2005 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=46–47 |höfundur=Sveinn Guðjónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3310270 |Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann |útgáfudagsetning=11. september 1993 |blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]] |blaðsíða=8–9 |höfundur=Bryndís Sverrirsdóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |1516400 |Reimleikar á Bessastöðum |útgáfudagsetning=12. ágúst 1979 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=14–16 |höfundur=Ágúst I. Jónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |2201747 |Bessastaðir |útgáfudagsetning=9. október 1941 |blað=Lögberg |blaðsíða=2 |höfundur=Skúli Skúlason |skoðað= }} * {{Tímarit.is |4843003 |Bessastaðir: Útvarpsþáttur fluttur 30. júni 1968 |útgáfudagsetning=1. maí 1968 |blað=[[Eimreiðarhópurinn|Eimreiðin]] |blaðsíða=87–92 |höfundur=Tryggvi Gíslason |skoðað= }} {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] 5hx0vxvqddnlhebwayx2vwqlteziyqn 1961340 1961338 2026-04-27T12:18:16Z Gurkubondinn 11672 nota eimreiðina sem heimild, segir á bls. 91 að bessatsaðastofa hafi verið byggð á árunum 1760 til 1765 1961340 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til [[landnámsöld|landnámsaldar]], samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnús Gíslason]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896.<ref>{{Tímarit.is |4326827 |Grímur Thomsen |útgáfudagsetning=1. janúar 1898 |blað=[[Andvari (tímarit)|Andvari]] |blaðsíða=10 |höfundur=Jón Þorkelsson (yngri) |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1760]] til [[1765]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns.<ref name="eimreidin">{{Tímarit.is |4843003 |Bessastaðir: Útvarpsþáttur fluttur 30. júni 1968 |útgáfudagsetning=1. maí 1968 |blað=[[Eimreiðarhópurinn|Eimreiðin]] |blaðsíða=87–92 |höfundur=Tryggvi Gíslason |skoðað= }}</ref>{{rp|p=91}} Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * {{cite web |url=http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |url-status=dead |title=Um Bessastaði |website=Vefsíða forseta Íslands |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |archive-date=2007-03-12 }} * {{Tímarit.is |1821735 |Uppbygging á Bessastöðum |útgáfudagsetning=15. janúar 1995 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=18–19 |höfundur=Elín Pálmadóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3677917 |Bessastaðir á Álftanesi |útgáfudagsetning=10. október 2005 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=46–47 |höfundur=Sveinn Guðjónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3310270 |Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann |útgáfudagsetning=11. september 1993 |blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]] |blaðsíða=8–9 |höfundur=Bryndís Sverrirsdóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |1516400 |Reimleikar á Bessastöðum |útgáfudagsetning=12. ágúst 1979 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=14–16 |höfundur=Ágúst I. Jónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |2201747 |Bessastaðir |útgáfudagsetning=9. október 1941 |blað=Lögberg |blaðsíða=2 |höfundur=Skúli Skúlason |skoðað= }} {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] 0t43pf8otzz1ojgcfyrfxghdw64eqnl 1961342 1961340 2026-04-27T12:30:27Z Gurkubondinn 11672 nota greinina úr lögbergi sem heimild fyrir því að Snorri Sturluson hafi átt jörðina 1961342 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til [[landnámsöld|landnámsaldar]], samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina,<ref name="lögberg">{{Tímarit.is |2201747 |Bessastaðir |útgáfudagsetning=9. október 1941 |blað=Lögberg |blaðsíða=2 |höfundur=Skúli Skúlason |skoðað= }}</ref> þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnús Gíslason]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896.<ref>{{Tímarit.is |4326827 |Grímur Thomsen |útgáfudagsetning=1. janúar 1898 |blað=[[Andvari (tímarit)|Andvari]] |blaðsíða=10 |höfundur=Jón Þorkelsson (yngri) |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1760]] til [[1765]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns.<ref name="eimreidin">{{Tímarit.is |4843003 |Bessastaðir: Útvarpsþáttur fluttur 30. júni 1968 |útgáfudagsetning=1. maí 1968 |blað=[[Eimreiðarhópurinn|Eimreiðin]] |blaðsíða=87–92 |höfundur=Tryggvi Gíslason |skoðað= }}</ref>{{rp|p=91}} Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * {{cite web |url=http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |url-status=dead |title=Um Bessastaði |website=Vefsíða forseta Íslands |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |archive-date=2007-03-12 }} * {{Tímarit.is |1821735 |Uppbygging á Bessastöðum |útgáfudagsetning=15. janúar 1995 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=18–19 |höfundur=Elín Pálmadóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3677917 |Bessastaðir á Álftanesi |útgáfudagsetning=10. október 2005 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=46–47 |höfundur=Sveinn Guðjónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3310270 |Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann |útgáfudagsetning=11. september 1993 |blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]] |blaðsíða=8–9 |höfundur=Bryndís Sverrirsdóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |1516400 |Reimleikar á Bessastöðum |útgáfudagsetning=12. ágúst 1979 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=14–16 |höfundur=Ágúst I. Jónsson |skoðað= }} {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] rk15vt9zsstl3q3sl7yb91enn0ph0mj 1961395 1961342 2026-04-27T19:53:10Z Gurkubondinn 11672 gleymdi access dates 1961395 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til [[landnámsöld|landnámsaldar]], samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina,<ref name="lögberg">{{Tímarit.is |2201747 |Bessastaðir |útgáfudagsetning=9. október 1941 |blað=Lögberg |blaðsíða=2 |höfundur=Skúli Skúlason |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref> þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnús Gíslason]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896.<ref>{{Tímarit.is |4326827 |Grímur Thomsen |útgáfudagsetning=1. janúar 1898 |blað=[[Andvari (tímarit)|Andvari]] |blaðsíða=10 |höfundur=Jón Þorkelsson (yngri) |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1760]] til [[1765]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns.<ref name="eimreidin">{{Tímarit.is |4843003 |Bessastaðir: Útvarpsþáttur fluttur 30. júni 1968 |útgáfudagsetning=1. maí 1968 |blað=[[Eimreiðarhópurinn|Eimreiðin]] |blaðsíða=87–92 |höfundur=Tryggvi Gíslason |skoðað= }}</ref>{{rp|p=91}} Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * {{cite web |url=http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |url-status=dead |title=Um Bessastaði |website=Vefsíða forseta Íslands |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |archive-date=2007-03-12 }} * {{Tímarit.is |1821735 |Uppbygging á Bessastöðum |útgáfudagsetning=15. janúar 1995 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=18–19 |höfundur=Elín Pálmadóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3677917 |Bessastaðir á Álftanesi |útgáfudagsetning=10. október 2005 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=46–47 |höfundur=Sveinn Guðjónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3310270 |Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann |útgáfudagsetning=11. september 1993 |blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]] |blaðsíða=8–9 |höfundur=Bryndís Sverrirsdóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |1516400 |Reimleikar á Bessastöðum |útgáfudagsetning=12. ágúst 1979 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=14–16 |höfundur=Ágúst I. Jónsson |skoðað= }} {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] qzqxbzbwhlgveinx1wd5i3lqs74tcgj 1961396 1961395 2026-04-27T19:54:18Z Gurkubondinn 11672 access date 1961396 wikitext text/x-wiki {{Sveitabær}} '''Bessastaðir''' á [[Álftanes]]i í [[Garðabær|Garðabæ]] á [[Suðvesturland]]i eru aðsetur [[Forseti Íslands|forseta Íslands]]. == Staðhættir == Á Bessastöðum er þyrping nokkurra húsa: Bessastaðastofa, Norðurhús, þjónustuhús og Suðurálma eru portbyggðar byggingar. Suðurálma samanstendur af móttökuhúsi, bókhlöðu og tengibyggingu við þjónustuhús. Bessastaðastofa er elsta húsið á jörðinni. Móttökuhús er byggt við hana árið 1941 og tengt á milli með blómaskála sem nemur við suðurgafl Bessastaðstofu og gerður er eftir hugmynd ríkisstjórafrúarinnar, Georgíu Björnsson. Samsíða móttökuhúsinu er bókhlaðan, sem byggð var árið 1968 og gengt er úr henni í borðsal Bessastaðastofu. [[Bessastaðakirkja]] stendur fremst en handan portbyggðu húsanna eru forsetahús og ráðsmannshús. Fjær stendur bílageymsla, sem áður var fjós. Sambyggð hlaða gegnir enn sama hlutverki og áður en hlöðuloftið er nú geymsla. Búskapur var á Bessastöðum til ársins 1968. Bessastaðanes er allstórt og þar má sjá á yfirborði menjar um ýmsa starfsemi. Örnefni vísa til þess að hluta, svo sem Skothús, Prentsmiðjuflöt og Sjóbúðarflöt. == Söguágrip == Saga Bessastaða nær allt aftur til [[landnámsöld|landnámsaldar]], samkvæmt fornleifarannsóknum sem fram fóru á staðnum á 9. og 10. áratug 20. aldar og sem studdar eru rituðum heimildum að nokkru. Bessastaðir hafa ávallt verið mikilvægir í sögu þjóðarinnar og jafnan verið aðsetur höfðingja og háembættismanna. [[Snorri Sturluson]] átti jörðina,<ref name="lögberg">{{Tímarit.is |2201747 |Bessastaðir |útgáfudagsetning=9. október 1941 |blað=Lögberg |blaðsíða=2 |höfundur=Skúli Skúlason |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref> þó svo að óvíst sé að hann hafi nokkru sinni búið þar sjálfur. Eftir víg hans árið 1241, rann jörðin með öllum gögnum og gæðum undir Noregskonung. Hún varð fyrsta jörðin á Íslandi til þess að komast í konungseigu. Hirðstjórar konungs sátu á Bessastöðum og síðar amtmenn og stiftamtmenn ásamt landfógetum. Nafntogaðasti og jafnfram mögulega verst þokkaði hirðstjórinn var [[Páll Stígsson]] en meðal merkustu landseta var [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnús Gíslason]] sem þótti milt og gott yfirvald. Magnús var fyrsti Íslendingurinn sem gegndi stöðu amtmanns og hann átti frumkvæði að byggingu steinhúsanna tveggja á 18. öld sem enn standa. All veglegir legsteinar þeirra beggja eru múraðir inn í veggi Bessastaðakirkju. Bessastaða er vitanlega getið í [[jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns]] frá árinu 1703 en þar er getið um að landskuld ýmissa annarra jarða á Álftanesi og leigukúgildi "betalist" í tunnum kola og smjöri. Um Bessastaði sjálfa segir m.a.: "''Jarðarinnar dýrleiki þykjast menn heyrt hafa að verið hafi xii [hundruð]. Eigandinn er kóngl. Majestat. Hjer er amptmannsins residens og fóetans þá so til hagar. Landskuld er hjer engin nje hefur verið í nokkur hundruð ár''.<ref>Árni Magnússon og Páll Vídalín (1703): 219</ref> [[Ólafur Stephensen]], stiftamtmaður, sat ekki á Bessastöðum og hann lét staðinn eftir til skólahalds fyrir Lærða skólann sem þá var nefndur [[Hólavallaskóli]] árið 1805. Eftir það nefndist hann [[Bessastaðaskóli]], allt til ársins 1846 að hann fluttist í Lækjargötu í Reykjavík og heitir nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]. [[Grímur Thomsen]], sem var fæddur og uppalinn á Bessastöðum þar sem faðir hans var skólaráðsmaður, fékk jörðina með konungsúrskurði 28. júní 1867 í skiptum fyrir Belgsholt í Borgarfirði og bjó þar og rak bú í tæp þrjátíu ár til æviloka 1896.<ref>{{Tímarit.is |4326827 |Grímur Thomsen |útgáfudagsetning=1. janúar 1898 |blað=[[Andvari (tímarit)|Andvari]] |blaðsíða=10 |höfundur=Jón Þorkelsson (yngri) |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref> Þá eignaðist Landsbanki Íslands staðinn og tveimur árum síðar var hann seldur. Kaupandi var [[Skúli Thoroddsen]], ritstjóri og alþingismaður. Skúli bjó á Bessastöðum ásamt fjölskyldu sinni í tíu ár. Eftir það bjuggu Jón H. Þorbergsson bóndi, [[Björgúlfur Ólafsson]] læknir og [[Sigurður Jónasson]] forstjóri í Bessastaðastofu en sá síðastnefndi afhenti ríkinu jörðina að gjöf árið 1941 svo þar mætti verða bústaður ríkisstjóra og síðar forsetasetur. == Bessastaðastofa == Bessastaðastofa var byggð á árunum [[1760]] til [[1765]] sem embættisbústaður [[Magnús Gíslason (amtmaður)|Magnúsar Gíslasonar]] amtmanns.<ref name="eimreidin">{{Tímarit.is |4843003 |Bessastaðir: Útvarpsþáttur fluttur 30. júni 1968 |útgáfudagsetning=1. maí 1968 |blað=[[Eimreiðarhópurinn|Eimreiðin]] |blaðsíða=87–92 |höfundur=Tryggvi Gíslason |skoðað=27. apríl 2026 }}</ref>{{rp|p=91}} Það var danska stjórnin sem lét byggja húsið en ástand eldra embættisseturs var orðið afar bágborið. Kostnaðurinn nam 4.292 ríkisdölum og 77 skildingum. Þar í reiknast ýmis kostnaður sem til féll vegna vandamála sem upp komu á byggingartímanum. Miklu dýpra var niður á fastan grunn og fór jafnmikið grjót í sökkul hússins og í veggi þess, byggingartíminn varð mjög langur og kostnaðarsöm mistök voru gerð við þakið.<ref>Helge Finsen og Esbjörn Hiort (1978), 63.</ref> Engar teikningar hafa fundist af Bessastaðastofu en talið er að húsameistarinn [[Jakob Fortling]] hafi teiknað hana. Bessastaðastofa hefur frá byggingu hússins tekið allmiklum breyting í gegnum tíðina, utan sem innan. === Fornleifakjallari undir Bessastaðastofu === Að áliðinni 20. öld þótti kominn tími til umfangsmikilla viðgerða og endurnýjunar húsanna á Bessastöðum og kallaði ástand Bessastaðastofu á miklar endurbætur. Af heimildum og fyrri rannsóknum þótti ljóst að vænta mætti þess að mannvistarleifar kæmu í ljós við framkvæmdir en þær hófust árið 1989 undir stjórn Bessastaðanefndar (sem skipuð var um endurbæturnar). Sú varð raunin, en miklu meira en menn óraði fyrir og mannvistarlög voru mörg, hvert ofan á öðru.<ref>Bessastaðanefnd (1999), 28.</ref> Að endingu spannaði fornleifarannsóknin á Bessastöðum níu ár og varð ein hin umfangsmesta sem fram hafði farið á Íslandi. Samkvæmt rannsóknum nær búseta á Bessastöðum allt aftur á landnámsöld. Auk mannvirkjaleifa, fannst allmikið af gripum við fornleifarannsóknina á Bessastöðum. Þá öfluðu vísindamenn stærsta safns fornvistfræðilegra gagna sem fundist höfðu í einum uppgreftri hérlendis fram að því. Við upphaf húsaviðgerðarinnar, var kjallarinn undir Bessastaðastofu grafinn út og fornminjum komið fyrir þar, svo sýna mætti áhugasömum. Þann sóma sem fornminjum staðarins er sýndur með gerð fornleifakjallarans og útfærslu hans, má ekki síst þakka velvilja og skilningi þáverandi forseta, sem var [[Vigdís Finnbogadóttir]]. Fyrirhugaður vínkjallari undir húsinu vék fyrir fornleifakjallaranum. Um leið jókst þýðing setursins þar sem unnt varð að sýna gestum forseta raunverulegar menjar um sögu staðarins og veita innsýn að nokkru leyti inn í daglegt líf æðstu embættismanna landsins árhundruð aftur í tímann. Bessastaðanefnd og [[Þjóðminjasafn Íslands]] sameinuðust um frágang kjallarans sem sýningarhæfs rýmis og útstillingu muna. Frágangi hans var endanlega lokið um mitt árið 1994. Þarna má skyggnast nokkrar aldir aftur í sögu Bessastaða og meðal annars er gengt meðfram austurvegg bústaðar landfógeta frá fyrstu áratugum 18. aldar og má sjá inn á gólf hússins. Það var gert af bindingsverki og gefið er sýnishorn af því hvernig veggir slíkra bygginga voru gerðir en fyrirmyndin er allgömul og kemur frá Evrópu þó svo að hús úr bindingsverki hafi ekki reynst mjög vel hérlendis né verið endingargóð. ==== Fundnir munir ==== Allir þeir munir sem eru til sýnis, fundust á staðnum og sem dæmi um þá helstu má nefna: * Brenndan leir * Krítarpípur * Glermuni * Dýrabein * Grip úr beini * Ýmsa gripi úr járni, steini og öðrum efnum [[Mynd:Fallbyssa í fornleifakjallara Bessastaðstofu.jpg|thumb|250px|Fallbyssa í fornleifakjallaranum]] Flestir brenndu leirmunanna voru brot úr leirkerjum frá 17. - 19. öld en eitt brotanna er frá 15. öld. Meira en 100 brot úr krítarpípum fundust, flest frá 18. öld Pípuhausar voru litlir því tóbak var dýrt. Glerið sem fannst, svo sem glasabrot, sýna stöðu Bessastaða sem höfðingjasetur því annað eins var ekki að finna á bæjum. Elsta glerbrotið var úr mannvistarlagi frá 15. eða 16. öld. Meðal óvenjulegust muna voru lítill tálgukarl úr beini og hafa verið leiddar að því líkur að hér sé um að ræða e.t.v. leikfang barns eða taflmann. Allmargir járnmunir fundust, svo sem naglar, hnífur, sylgja og reisla.<ref>Guðmundur Ólafsson (2010), 121.</ref> Þá má nefna að í fornleifakjallaranum er fallbyssa sem talin er vera frá 15. öld, sem fannst í jörðu á Bessastöðum árið 1888. Trúlega var byssan notuð staðnum til varnar er einnig mögulega til erfðahyllingar þegar við átti. Byssan er trúlega sú næstelsta sem til er hérlendis. Hún er gerð af sex járnhólkum og eru járngjarðir utan um samskeyti þeirra. Mögulega vantar eitthvað á lengd byssunnar. Enn eldri er byssa sem einnig fannst í Bessastaðalandi, en hlaup hennar er gert af járnstöfum sem mynda sívalning sem járngjarðir eru felldar utanum. Sú er varðveitt á Þjóðminjasafni Íslands. == Þrælakistan == Vinnumannaskálinn á Bessastöðum var kallaður ''Þrælakistan'', svarthol konungs í Konungsgarði, og var ætlaður afbrotamönnum. Menn vissu lengi vel ekki hvar hún hefði verið. En árið [[1993]] stóð yfir uppgröftur í grennd við Bessastaði. Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur taldi þá hugsanlegt að Þrælakistan hafi komið í ljós við rannsóknina rétt austan við Bessastaðastofu. Þar fannst niðurgrafin rúst og voru veggirnir gerðir úr stórum björgum, og er líklegt að hún hafi verið þar. Þegar uppgreftrinum lauk varð þessi hugsanlega Þrælakista að vínkjallara Bessastaða. Í Íslandsklukkunni eftir [[Halldór Laxness]] er minnst á Þrælakistuna: {{Tilvitnun2| „Allir munu vera okkar vinir, sagði hún; því fólkinu líður vel. Og þrælakistan leggjast niður á Bessastöðum, sagði hann. Því í landi þar sem fólkinu líður vel eru ekki framdir glæpir. Og við ríðum um landið á hvítum hestum, sagði hún“.}} == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Árni Magnússon og Páll Vídalín: ''Jarðabók, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Hið íslenska fræðafjelag í Kaupmannahöfn 1703'', Prentsmiðjan Oddi, Reykjavík, 1982. * Guðmundur Ólafsson: ''Bessastaðarannsókn 1987, Aðdragandi og upphaf - uppgraftarsvæði 1-11'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík, 2010. * Helge Finsen og Esbjörn Hiort: ''Steinhúsin gömlu á Íslandi'', Bókaútgáfan Iðunn, Reykjavík, 1978. * ''Framkvæmdir á Bessastöðum 1989 - 1998, Skilamat'', Bessastaðanefnd, 1999. * Vilhjálmur Þ. Gíslason: ''Bessastaðir: Þættir úr sögu höfuðbóls.'', Norðri, Akureyri 1947. ==Tengt efni== * [[Bessastaðaskóli]] * [[Bessastaðakirkja]] * [[Snorri Sturluson]] * [[Grímur Thomsen]] * [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal]] == Tenglar == {{Commons|Category:Bessastaðir|Bessastöðum}} * {{cite web |url=http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |url-status=dead |title=Um Bessastaði |website=Vefsíða forseta Íslands |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312070441/http://www.forseti.is/Forsida/Bessastadir/ |archive-date=2007-03-12 }} * {{Tímarit.is |1821735 |Uppbygging á Bessastöðum |útgáfudagsetning=15. janúar 1995 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=18–19 |höfundur=Elín Pálmadóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3677917 |Bessastaðir á Álftanesi |útgáfudagsetning=10. október 2005 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=46–47 |höfundur=Sveinn Guðjónsson |skoðað= }} * {{Tímarit.is |3310270 |Dýrkeyptur eltingaleikur við unnustann |útgáfudagsetning=11. september 1993 |blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]] |blaðsíða=8–9 |höfundur=Bryndís Sverrirsdóttir |skoðað= }} * {{Tímarit.is |1516400 |Reimleikar á Bessastöðum |útgáfudagsetning=12. ágúst 1979 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=14–16 |höfundur=Ágúst I. Jónsson |skoðað= }} {{Friðuð hús á Reykjanesi}} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Forsetabústaðir]] [[Flokkur:Álftanes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] rwt44o0eo0y6synqhyz8ehjahl9undj 0 23335 1961397 1959572 2026-04-27T19:57:53Z TKSnaevarr 53243 /* Aðalritari */ 1961397 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Míkhaíl Gorbatsjov | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Михаи́л Горбачёв}} | mynd = GorbachevMS.jpg | myndatexti1 = Gorbatsjov árið 1991. | titill = [[Forseti Sovétríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[15. mars]] [[1990]] | stjórnartíð_end = [[25. desember]] [[1991]] | vara_forseti = [[Gennadíj Janajev]] | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = ''[[Hrun Sovétríkjanna|Embætti lagt niður]]'' | titill2 = [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]] | stjórnartíð_start2 = [[10. mars]] [[1985]] | stjórnartíð_end2 = [[24. ágúst]] [[1991]] | forveri2 = [[Konstantín Tsjernenko]] | eftirmaður2 = [[Vladímír Ívashko]] {{small|(''starfandi'')}} | titill3 = Forseti [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]] | stjórnartíð_start3 = [[25. maí]] [[1989]] | stjórnartíð_end3 = [[15. mars]] [[1990]] | forveri3 = Hann sjálfur sem forseti forsætisnefndar Æðstaráðsins | eftirmaður3 = [[Anatolíj Lúkjanov]] | titill4 = Forseti forsætisnefndar [[Æðstaráð Sovétríkjanna|Æðstaráðs Sovétríkjanna]] | stjórnartíð_start4 = [[1. október]] [[1988]] | stjórnartíð_end4 = [[25. maí]] [[1989]] | forveri4 = [[Andrej Gromyko]] | eftirmaður4 = Hann sjálfur sem forseti Æðstaráðsins | fæðingarnafn = Míkhaíl Sergejevítsj Gorbatsjov | fæddur = {{Fæðingardagur|1931|3|2}} | fæðingarstaður = [[Prívolnoje]], [[Stavropolfylki]], [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2022|8|30|1931|3|2}} | dánarstaður = [[Moskva|Moskvu]], [[Rússland]]i | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna]] (1952–1991) | laun = | trúarbrögð = | vefsíða = [http://gorby.ru/ gorby.ru] | maki = [[Raísa Gorbatsjova]] (g. 1953; d. 1999) | börn = 1 | háskóli = [[Ríkisháskólinn í Moskvu]] | verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (1990) | undirskrift = Gorbachev Signature.svg }} '''Míkhaíl Sergejevítsj Gorbatsjov''' ([[rússneska]]: Михаи́л Серге́евич Горбачёв; framburður: /mɪxaˈiɫ sɪrˈgejɪvɪtʃ gərbaˈtʃof/) (fæddur [[2. mars]] [[1931]] í Privolnoje, látinn [[30. ágúst]] [[2022]]) var rússneskur stjórnmálamaður sem var síðasti leiðtogi [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], frá 1985-1991. Gorbatsjov gekk í [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Kommúnistaflokk Sovétríkjanna]] árið 1952, kvæntist [[Raísa Gorbatsjova|Raísu]] í september 1953, fór fyrir sendinefnd Sovétríkjanna í Belgíu 1972-1974, kom til fundar við [[Ronald Reagan]] á Íslandi 1986. Við dauða [[Konstantín Tsjernenko]] varð Gorbatsjov [[aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]] þann 11. mars 1985, þar sem hann reyndi að breyta pólitísku kerfi Sovétríkjanna og dreifa efnahag landsins betur. Hann reyndi að breyta ásýnd flokksins með [[glasnost]] (opnun) og [[perestrojka]] (endurskipulagning) en talið er að það hafi orðið kommúnistaflokknum að falli og þar með valdið [[Hrun Sovétríkjanna|sundrungu Sovétríkjanna]]. Ólíkt fyrirrennurum sínum sendi hann ekki sovéskar herdeildir til að kveða niður frelsisbaráttu íbúa Mið-Evrópu 1989. Hann meinaði ekki þýsku ríkjunum sameiningu 1990 og hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] 1990. Hann var andvígur sundrungu Sovétríkjanna 1991. Hann var settur í þriggja daga stofufangelsi af harðlínumönnum í ágúst 1991. Hann sagði af sér embætti 25. desember 1991.<ref name="1,1">{{Vefheimild|titill=Biography|url=http://www.gorby.ru/en/Gorbachev/biography/|mánuðurskoðað=8. desember|árskoðað=2013|útgefandi=Heimasíða Míkhaíls Gorbatsjov|vefsíða=gorby.ru|tungumál=enska}}</ref> == Uppruni == Míkhaíl Gorbatsjov fæddist bændasonur í þorpinu [[Prívolnoje]] í [[Stavropolfylki]] í suðvesturhluta [[Rússland]]s.<ref>{{Tímarit.is|3336641|Mikhail Gorbatsjov: Maðurinn sem breytti heiminum|blað=[[Alþýðublaðið]]|höfundur=Kristján Kristjánsson|útgáfudagsetning=10. mars 1990|blaðsíða=7-8}}</ref> Fjölskylda hans var hálf rússnesk og hálf úkraínsk. Faðir hans, Sergej Andrejevítsj Gorbatsjov, var bóndi á sameignabóndabýli sem barðist í seinni heimsstyrjöldinni og móðir hans, María Pantelejevna Gorbatsjova, vann á sameignabóndabýli eða Kolkhoz. Gorbatsjov ólst mestmegnis upp hjá afa sínum og ömmu áður en hann byrjaði í skóla. Þar gekk honum mjög vel og varð fljótt mjög áhugasamur um það að læra og hafði áhuga á öllu nýju sem hann lærði. Hann hafði sérstaklega mikinn áhuga á leiklist. Leiklistahópurinn sem hann var í setti einu sinni upp leikrit sem þau ferðuðust milli bæja og þorpa með, sýndu fyrir smá aur og notuðu gróðann í að kaupa 35 skópör handa fátækustu börnunum í skólanum sem höfðu þurft að vera berfætt fram að því.<ref name="1,2">{{Vefheimild|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/238982/Mikhail-Gorbatsjov|titill=Mikhail Gorbachev|útgefandi=''[[Encyclopaedia Britannica]]''|mánuðurskoðað=8. desember|árskoðað=2013|tungumál=enska}}</ref> Hann vann sjálfur á eins bóndabýlum og foreldrar sínir og gekk 15 ára til liðs við [[Komsomol]] sem var ungliðahreyfing kommúnista. Árið 1952 hóf Gorbatsjov lögfræðinám við [[Ríkisháskólinn í Moskvu|háskólann í Moskvu]] og gerðist hluti af sovéska kommúnistaflokknum. Hann útskrifaðist með lögfræðigráðu 1955 og varð virkur þátttakandi í bæði Komsomol-hreyfingunni og innan kommúnistaflokksins. Meðan á lögfræðináminu stóð kynntist Gorbatsjov eiginkonu sinni, [[Raísa Gorbatsjova|Raísu Títarenko]], sem var ári yngri en hann og að læra heimspeki í sama skóla. Þau gengu í hjónaband 25. september 1953.<ref name="1,1"/> ==Stjórnmálaferill== Gorbatsjov flutti ásamt Raísu til [[Stavropolfylki]]s eftir útskrift úr háskóla og áttu þau eftir að dvelja þar næstu 23 árin. Gorbatsjov vann sig hratt upp metorðastigann í Kommúnistaflokknum í Stavropol og varð aðalritari fylkisdeildar flokksins árið 1970. Á árum sínum í Stavropol kynnti Gorbatsjov sér [[Landbúnaður|landbúnaðarmál]] og útskrifaðist árið 1967 með háskólagráðu í landbúnaðarvísindum.<ref>{{Tímarit.is|4044289|Hver er maðurinn Gorbatsjov og hver er saga hans og ferill? Fyrri hluti|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=2. febrúar 1988|blaðsíða=10}}</ref> Forveri Gorbatsjovs sem aðalritari í Stavropol, [[Fjodor Kúlakov]], hafði verið gerður landbúnaðarráðherra í ríkisstjórn Sovétríkjanna. Talið er að Kúlakov, sem pólitískur lærifaðir Gorbatsjovs, hafi komið nafni Gorbatsjovs á framfæri við stjórnvöld í [[Kreml (Moskva)|Kreml]] á þessum tíma.<ref name=tíminn2>{{Tímarit.is|4044313|Hver er maðurinn Gorbatsjov og hver er saga hans og ferill? Seinni grein|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=3. febrúar 1988|blaðsíða=6-7}}</ref> Gorbatsjov vakti þjóðarathygli í fyrsta skipti árið 1977 þegar viðtal við hann um nýja uppskeruaðferð á korni í Stavropol var birt á forsíðu ríkisdagblaðsins ''[[Pravda]]''.<ref name=tíminn2/> Þegar Kúlakov lést árið 1978 var Gorbatsjov kjörinn arftaki hans sem landbúnaðarráðherra og flutti því til Moskvu ásamt fjölskyldu sinni. Árið 1979 hlaut Gorbatsjov sæti án atkvæðisréttar í [[Stjórnmálanefnd Kommúnistaflokks Sovétríkjanna|stjórnmálanefnd Kommúnistaflokksins]] og árið á eftir varð hann fullgildur meðlimur í nefndinni.<ref>{{Tímarit.is|1757054|Síðasti Kremlarbóndinn bregður búi|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=29. desember 1991|blaðsíða=12-15|höfundur=Steingrímur Sigurgeirsson}}</ref> Talið er að [[Leoníd Brezhnev]], þáverandi leiðtogi Sovétríkjanna, hafi valið Gorbatsjov sem eftirmann Kúlakovs vegna meðmæla frá [[Míkhaíl Súslov]] og [[Júríj Andropov]], sem höfðu hrifist af Gorbatsjov sem aðalritara í Stavropol. Gorbatsjov var þá yngsti meðlimur stjórnmálanefndarinnar og 21 árum undir meðalaldri nefndarmanna.<ref name=tíminn2/> Þegar Brezhnev lést árið 1982 varð Andropov nýr aðalritari Kommúnistaflokksins. Gorbatsjov varð þá nánasti samstarfsmaður Andropovs og aðstoðaði hann í aðgerðum gegn spillingu innan sovéska stjórnkerfisins. Gorbatsjov skrifaði jafnframt ræður fyrir Andropov og mætti oft á fundi fyrir hönd hans þar sem Andropov var oft veikur.<ref>{{Tímarit.is|6368231|Hann ruddi veginn að falli múrsins|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=19. júní 2009|blaðsíða=42|höfundur=Anna Larsdotter}}</ref> == Aðalritari == Þann 11. mars valdi stjórnmálanefnd miðstjórnar flokksins Gorbatsjov til þess að gegna starfi [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins|aðalritara]] innan Kommúnistaflokksins eftir andlát [[Konstantín Tsjernenko|Konstantíns Tsjernenko]]. Hann hafði smátt og smátt unnið sér betri sess innan flokksins og þrátt fyrir fyrsta flokks einkunnir í lögfræðináminu hafði hann helgað líf sitt stjórnmálunum. Gorbatsjov minntist tíma [[Níkíta Khrústsjov]] sem tíma opnunar og bjartsýni, tilraunum til þess að endurbæta sovétkerfið, og leit á það sem skyldu sína að halda því áfram sem Khrústsjov hafði byrjað á. Í upphafi valdatíð hans hafði hann ómótaðar hugmyndir um hvernig skyldi umbylta kerfinu, en byrjaði á að reyna að koma aga á ríkisfjármálin og skipta út gömlum íhaldsmönnum fyrir unga og efnilega menn sem eins og hann vildu sjá breytingar á kerfinu.<ref>{{Tímarit.is|2521173|Bóndasonurinn frá Stavropol|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=11. október 1986|blaðsíða=55-56}}</ref> == Hugmyndafræði == [[Mynd:President Ronald Reagan says goodbye to Soviet General Secretary Mikhail Gorbachev.jpg|thumb|left|Gorbatsjov (til hægri) ræðir við [[Ronald Reagan]] Bandaríkjaforseta á [[Höfði|Höfða]] í [[Reykjavík]] árið 1986.]] === Perestrojka === Á flokksþingi kommúnistaflokksins í febrúar 1986 lét Gorbatsjov fyrst til skara skríða. Perestrojka varð orð fundarins en það þýddi endurskipulag og skyldi nota til þess að umbylta samfélaginu og efnahag landsins. Einstaklingsframlag var ekki lengur bannorð og var fólki gefið leyfi til þess að stofna eigin fyrirtæki, en það hafði lengi verið bannað í Sovétríkjunum. Ef efnahagurinn átti að taka við sér yrði að leyfa litlum og meðalstórum fyrirtækjum, sem ekki væru í eigu ríkisins, að blómstra. Vinna þurftu bug á þeirri [[firring]]u að almenningur ætti ekki að fá að taka þátt í stjórnun ríkisins og koma frekar valdinu til fólksins með [[lýðræði]] og félagslegu [[jafnrétti]]. Umskiptin virtust erfið þar sem fara þurfti inn að innsta kjarna kerfisins til þess að hægt væri að hafa áhrif og hvatti elítan þar til mikilla andstöðu. Perestrojka hafði ekki tilætluð áhrif og á stjórnarárum Gorbatsjovs var stöðugur samdráttur í efnahagslífinu. Bent hefur verið á ýmsar ástæður fyrir þessu, meðal annars að Gorbatsjov hafi ekki getað notfært sér til fullnustu eða beinlínis litið fram hjá tækjum sem voru nauðsynleg til að framkvæma endurbæturnar sem hann vildi. Skortur á nauðsynjavörum varð daglegt brauð fyrir sovéska borgara og vinsældir Gorbatsjovs minnkuðu því stöðugt.<ref name=vísindavefurinn>{{Vísindavefurinn|22451|Hverjar voru helstu ástæðurnar fyrir hruni Sovétríkjanna?|höfundur=Gunnar Hólmsteinn Ársælsson|dags=8. janúar 2015|skoðað=7. apríl 2024}}</ref> === Glasnost === Það var svo ekki fyrr en 1988 sem Gorbatsjov kynnti stefnu sína Glasnost eða opnun samfélagsins. Sú aðgerð taldi Gorbatsjov að myndi auka gegnsæi allra ríkisstofnanna og koma á [[upplýsingafrelsi]]. Aftur lenti hann í eins mótstöðu og með perestroiku-stefnuna en mótstaðan var núna ekki bara hjá forréttindafólki heldur líka hjá [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnum]], harðlínukommúnistum og fleiri hópum. == Fall Gorbatsjovs og Sovétríkjanna == [[Mynd:Bush Gorba P15623-25A.jpg|thumb|right|Gorbatsjov með [[George H. W. Bush]] í [[Helsinki]] árið 1990.]] Við [[fall Berlínarmúrsins]] árið 1989 jukust vandamál Gorbatsjov. Landið var á barmi [[borgarastyrjöld|borgarastyrjaldar]], var að leysast upp í frumeindir sínar og menn voru ráðþrota á öllum vígstöðvum, þar sem kommúnismanum var smátt og smátt sópað frá völdum um alla Austur-Evrópu. Sovétríkin voru nú á barmi hruns og var skuldinni skellt á Gorbatsjov. Það skipti ekki máli að vandamálið ætti upptök sín í upphafi áttunda áratugsins en ekki 1985, heldur bara það að fólki hefði ekki liðið svo illa í marga áratugi. Í júní árið 1991 var keppinautur Gorbatsjovs, [[Borís Jeltsín]], kosinn nýr [[forseti Rússlands]] innan [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldisins]] og hafði Gorbatsjov þá misst nánast öll völd sem [[forseti Sovétríkjanna]], en þeirri stöðu hafði hann sinnt síðan 1990.<ref>{{Tímarit.is|1723530|Upphefð Borís Jeltsíns eykur óvissu um framtíð Gorbatsjovs|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=24|útgáfudagsetning=30. maí 1990}}</ref> Í ágúst 1991 reyndi hópur harðlínumanna að [[Sovéska valdaránstilraunin 1991|steypa Gorbatsjov af stóli]] til þess að hægt væri að snúa við þeirri þróun sem hann hafði komið af stað og var hann settur í [[stofufangelsi]] við [[Svartahaf]].<ref>{{Vefheimild|url=https://visindi.is/gorbachev-tekinn-i-gislingu/|titill=Gorbachev tekinn í gíslingu|dags=31. ágúst 2022 |skoðað=8. mars 2023|útgefandi=''Lifandi saga''}}</ref> Valdaránið misheppnaðist algjörlega en í upplausnarástandinu sem skapaðist á meðan Gorbatsjov var fangi var það Jeltsín sem fylkti almenningi að baki sér. Eftir valdaránstilraunina var Gorbatsjov alfarið rúinn völdum og Jeltsín stóð uppi sem raunverulegur leiðtogi Rússlands.<ref name=vísindavefurinn/> Þann 8. desember 1991 fundaði Jeltsín með [[Leoníd Kravtsjúk]], forseta [[Úkraína|Úkraínu]], og [[Stanislav Sjúskevitsj]], leiðtoga [[Hvíta-Rússland]]s, í [[Minsk]], og gaf með þeim út yfirlýsingu um að [[Hrun Sovétríkjanna|Sovétríkin væru ekki lengur til]].<ref>{{Tímarit.is|4066454|Sovétríkin horfin út af landakortinu|blað=[[Tíminn]]|blaðsíða=8-9|útgáfudagsetning=10. desember 1991}}</ref> Þrátt fyrir að vera enn forseti Sovétríkjanna að nafninu til var Gorbatsjov orðinn forseti án ríkis. Þann 25. desember 1991 var sovéski fáninn tekin niður af [[Kreml (Moskva)|Kreml]] í síðasta skiptið og Gorbatsjov sagði formlega af sér sem forseti Sovétríkjanna.<ref name="1,4">{{Vefheimild|url=http://skemman.is/stream/get/1946/6345/18114/1/Lokaritger%C3%B0_Karl_F._Thorarensen.pdf|titill=Rússneska hagkerfið 1970-2010|safnslóð=https://web.archive.org/web/20160305161733/http://skemman.is/stream/get/1946/6345/18114/1/Lokaritger%C3%B0_Karl_F._Thorarensen.pdf |safnár=2016|safnmánuður=03-05|mánuðurskoðað=8. desember|skoðað=2013|útgefandi=Skemman|höfundur=Karl F. Thorarensen}}</ref> == Friðarverðlaun Nóbels == Árið 1990 fékk Míkhaíl Gorbatsjov friðarverðlaun Nóbels. Gorbatsjov var mikilvægur hluti í því að koma á betri samskiptum milli austurs og vesturs og betrumbæta þannig alþjóðleg samskipti til muna. Hann kom á ákveðinni sátt milli Banda-og Sovétríkjanna með kröftugum friðarviðræðum við þáverandi forseta þeirra [[Ronald Reagan]] og mætti segja að hann hafi leyft [[Austurblokkin|austurblokkinni]] að leysast upp. Á valdatíð hans hafði hröð framleiðsla fyrir [[Kjarnorkuvopn|kjarnorkuvopnakapphlaupið]] farið dalandi og erjur milli landa minnkað. Valnefnd friðarverðlaunanna gaf það út í október 1990 að þrátt fyrir að margir hefðu haft áhrif á þessar framfarir, hefði Gorbatsjov á svo víðtækan og umfangsmikinn hátt haft áhrif að hann ætti helst skilið viðurkenninguna og heiðurinn af verðlaununum. Með stefnu sinni um Glasnost hafði honum tekist opna hið sovéska samfélag, bæði að innan sem og út á við, sem leiddi til styrkingu alþjóðlegs trausts. Fannst nefndinni Gorbatsjov hafa haft svo mikil áhrif á alþjóðleg friðarmál að það myndi veita möguleika á því að alheims þjóðfélagið gæti frekar byrjað að vinna úr sínum erjum tengdum hugmyndafræði, [[Trúarbrögð|trúarbrögðum]] og annarskonar menningarlegum mun.<ref name="1,5">{{Vefheimild|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1990/press.html|titill=The Nobel Peace Prize 1990|mánuður=15. október|ár=1990|mánuðurskoðað=8. desember|árskoðað=2013|tungumál=enska}}</ref> ==Andlát== Míkhaíl Gorbatsjov lést þann 30. ágúst árið 2022, þá 91 árs gamall. Hann lést á sjúkrahúsi í Moskvu eftir langvarandi veikindi.<ref>{{Vefheimild|titill=Mik­haíl Gor­batsjov er látinn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/08/30/mik_hail_gor_batsjov_er_latinn/|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=31. ágúst|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=30. ágúst}}</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]] | frá = 1985 | til = 1991 | fyrir = [[Konstantín Tsjernenko]] | eftir = [[Vladímír Ívashko]]<br>{{small|(starfandi)}} }} {{Töfluendir}} {{Leiðtogar Sovétríkjanna}} {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{fde|1931|2022|Gorbatsjov, Míkhaíl}} {{DEFAULTSORT:Gorbatsjov, Míkhaíl}} [[Flokkur:Aðalritarar sovéska kommúnistaflokksins]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Rússlands]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Sovétríkjanna]] 75n3nc68mh5iooay5e576hu0nic34y2 0 23557 1961366 1846568 2026-04-27T16:47:27Z Fyxi 84003 1961366 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|sambandslandið|Bremen (sambandsríki)}} {{Byggð | nafn = Bremen | nafn_í_eignarfalli = | nafn_annað = <!-- Brimar --> | nafn_á_frummáli = <!-- ef það er ekki eins og íslenska heitið --> | tegund_byggðar = [[Borg]] | mynd = 13-04-20-bremen-by-RalfR-026.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Bremen.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Bremen Wappen(Mittel).svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Þýskaland | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{hnit|53|04|33|N|08|48|26|E|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = [[Sambandslönd Þýskalands|Sambandsland]] | undirskipting_nafn1 = [[Bremen (sambandsríki)|Bremen]] | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Andreas Bovenschulte | leiðtogi_flokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|SPD]] | heild_gerð = Borg | flatarmál_heild_km2 = 326,73 | flatarmál_stórborg_km2 = 11627 | hæð_m = 12 | mannfjöldi_frá_og_með = 2021 | mannfjöldi_heild = 563290 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 1700 | mannfjöldi_stórborg = 2400000 | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 28001–28779 | svæðisnúmer = | vefsíða = {{URL|bremen.de}} }} '''Brimar''' eða '''Bremen''' ('''Stadtgemeinde Bremen''') eru borg í [[Þýskaland|Norður-Þýskalandi]] sem stendur við fljótið [[Weser]]. Borgin myndar [[Bremen (sambandsríki)|eigið sambandsland]] ásamt [[Bremerhaven]] við [[Norðursjór|Norðursjó]] og er það minnsta og fámennasta sambandsríki Þýskalands. Íbúafjöldi borgarinnar er 563 þúsund ([[2021]]). == Lega og lýsing == Brimar eru hafnarborg við ána Weser rétt sunnan við óshólmana í Norðursjó. Sökum legu við Weser er borgin ákaflega ílöng meðfram ánni, en hún er 38 km löng og 16 km breið. Næstu borgir eru [[Aldinborg]] til vesturs (40 km), Bremerhaven til norðurs (60 km), [[Hamborg]] til norðausturs (120 km) og [[Hannover]] til suðausturs (120 km). == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Brima samanstendur af 8 láréttum röndum, hvítum og rauðum. Til vinstri eru sömu litir í teningslaga formi. Litirnir eiga uppruna sinn í [[Hansasambandið|Hansasambandinu]], en fánar þessir blöktu á skipum þess fyrr á öldum. Opinberlega var fáninn þó ekki tekinn upp fyrr en [[1891]], þó að hann hafi verið miklu lengur í notkun. [[Skjaldarmerki]]ð sýnir silfurgráan lykil á rauðum grunni. Skjaldberar eru tvö gul ljón á gulum grunni. Efst er gullkóróna. Lykillinn er tákn [[Pétur postuli|Péturs postula]], en hann er verndardýrlingur dómkirkjunnar þar í borg. Merkið kom fyrst fram [[1366]], en hefur breyst nokkuð í gegnum tíðina. Núverandi skjöldur var formlega tekinn upp 1891. == Orðsifjar == Brimar hétu áður ''Bremon'', ''Brema'' og ''Bremo''. Það er dregið af gamla germanska orðinu ''brem'', sem merkir rönd eða jaðar (sbr. '''brim'''fullur á íslensku). Hér er verið að meina bakka árinnar Weser. == Saga == [[Mynd:Weserhb.jpg|thumb|right|Bremen séð frá bökkum Weser.]] === Upphaf === [[782]] koma Brimar fyrst við skjöl. [[Karlamagnús]] hafði sent kristniboðann [[Willehad]] til svæðisins við Weser til að kristna [[Saxar|saxa]]. Í bréfi sem Willehad sendi Karlamagnúsi kemur fram að Brimabúar hafi hrakið hann frá bænum og drepið tvo presta að auki. Nokkrum árum síðar tókst Willehad að kristna íbúana og varð fyrsti [[biskup]] þeirra. [[789]] var fyrsta kirkjan þar reist og helguð Pétri postula. Því er himnalykill enn í skjaldarmerki Brima. [[848]]/[[849]] færði [[Ansgar]], postuli norðursins, erkibiskupsdæmið frá [[Hamborg]] til Bremen, þar sem [[víkingar]] höfðu gert strandhögg í Hamborg. Aðeins ári síðar gerðu víkingar strandhögg í Brimum og eyðilögðu m.a. dómkirkjuna. [[1032]] var loks hafist handa við að víggirða bæinn með borgarmúrum. [[1041]] brann mikill hluti bæjarins. Eftir endurreisnina varð hann mikilvægur verslunarbær og síðar að borg. [[1186]] veitti [[Friðrik I (Barbarossa)|Friðrik I]] keisari (nefndur Barbarossa) borginni ný lög. Hann svipti biskupana völdum og gerði Brimar að fríborg í ríkinu. Biskuparnir voru ekki ánægðir með þá þróun og reyndu áfram að viðhalda stjórn sinni á borginni. T.d. festi Gebhard II erkibiskup járnkeðju yfir ána Weser til að heimta tolla af skipum sem sigldu í gegn. [[1233]] gáfu biskuparnir loks eftir og viðurkenndu Brimar sem fríborg. Sú staða hélst þó ekki lengi. === Hansaborgin Brimar === Brimar var alls fjórum sinnum meðlimur [[Hansasambandið|Hansasambandsins]]. * 1260-1285 * 1358-1427 * 1438-1563 * 1576-1669 Brimar var ógjarnan meðlimur Hansasambandsins. Borgin átti eigin verslunarhagsmuna að gæta og var oft neydd til þátttöku. Í þrjú fyrstu skipti var hún rekin þaðan aftur. Í fyrstu tvö skiptin vegna uppreisnar og í þriðja sinn vegna trúarbragðaerja. Það var ekki fyrr en [[1576]] sem Bremen varð leiðandi aðili í sambandinu, ásamt [[Hamborg]] og [[Lübeck]]. === Siðaskipti og 30 ára stríðið === [[Mynd:Bremen Braun-Hogenberg.jpg|thumb|Bremen árið 1600]] Fyrstu tilraunir til að predika [[lúterstrú]] voru gerðar [[1522]] er munkur nokkur predikaði í Ansgarkirkjunni. Hann var brenndur á báli tveimur árum síðar. En ekki varð aftur snúið. Næstu ár fóru [[siðaskiptin]] fram, oftar en ekki með miklum óróa. Bremen gekk til liðs við mótmælendur í Schmalkalden-stríðinu gegn [[Karl 5. keisari|Karli V]] keisara. [[1547]] sat keisaraher um borgina, en fékk ekki unnið hana. [[1619]]-[[1623]] var fyrsta manngerða höfnin í Þýskalandi lögð af Brimarbúum rétt norðan við borgina, þar sem þeirra náttúrulega höfn víð ána Weser varð æ grynni sökum framburðs. 1623 hófu menn að víggirða borgina með virkjum og stærri múrum til að geta varið sig í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]], sem þá var byrjað. En borgin slapp við þátttöku í stríðinu. [[1648]] lauk stríðinu með [[Friðarsamningarnir í Vestfalíu|friðarsamningunum í Vestfalíu]]. [[Svíþjóð|Svíar]] kröfðust hins vegar yfirráð yfir Bremen, sem náði þó að festa sig í sessi sem fríborg í ríkinu. Svíar viðurkenndu þennan status ekki fyrr en tveimur árum seinna. === Napoleonsstríðin === [[1811]] sat [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]] um Brimar og vann hana. Hann innlimaði hana í franska ríkið og gerði hana að höfuðborg sýslunnar (département) Bouches du Weser. Eftir fyrri ósigur Napóleons [[1814]] yfirgáfu Frakkar hins vegar borgina. Ári seinna var borgarstjórinn sendur sem fulltrúi Brima á [[Vínarfundurinn|Vínarfundinn]] og fékk hann því þar framgengt að borgin yrði áfram eigið borgríki innan þýska sambandsins. === Iðnbyltingin === [[1816]]-[[1817]] var fyrsta [[gufuskip]]ið, sem smíðað var í Þýskalandi, smíðað í Brimum. En sökum þess að áin Weser var orðin of grunn og siglingar nær ómögulegar við Brimar, keypti borgin landsvæði af [[Prússland|Prússum]] um 60 km fyrir norðan borgina og hófst handa við að leggja nýja höfn, við mynni árinnar Weser. Höfn þessi fékk heitið [[Bremerhaven]], sem merkir ''Brimahöfn''. Þaðan var siglt á fyrstu föstu leiðinni milli Þýskalands og Vesturheims. Eftir að [[Ameríkuferðir]] hófust fóru um 7 milljónir útflytjenda um hafnir Brima og Bremerhaven. [[1847]] fengu Brimar járnbrautartengingu til [[Hannover]]. [[1875]] komst íbúafjöldi borgarinnar í 100 þúsund og hún varð stórborg. Þar sem Brimar voru ekki hluti af þýska ríkinu tók borgin ekki þátt í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. Þó varð hún sambandslýðveldi innan [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] [[1918]]. === Stríð og nútími === [[Mynd:Bremen um 1900.jpg|thumb|Lituð ljósmynd af Bremen árið 1900]] Brimar urðu fyrir gríðarmiklum loftárásum bandamanna í heimstyrjöldinni síðari, bæði vegna hafnanna og iðnaðarins. Alls mátti borgin þola 173 loftárásir í stríðinu, þar sem rúmur helmingur borgarinnar (62% að talið er) eyðilagðist. Verstu árásirnar voru gerðar 18.–19. [[ágúst]] [[1944]]. Þá vörpuðu 500 sprengjuflugvélar alls um 120 þúsundum sprengja yfir borgina. [[Bretar]] hertóku borgina [[26. apríl]] [[1945]], rúmri viku áður en [[Þjóðverjar]] gáfust upp. Bæði Brimar og Bremerhaven voru á hernámssvæði Breta. Vegna mikilvægi hafnanna fengu Brimar fljótlega sérstöðu í hernáminu. Strax [[1947]] voru Brimar og Bremerhaven gerð að sérsvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjamanna]] með sérlögum. Þetta olli því að Brimar gátu haldið sérstöðu sinni þegar [[Sambandsríki Þýskalands|Sambandsríkið Þýskaland]] var stofnað [[1949]]. Brimar (ásamt Bremerhaven) urðu þá að eigin sambandsríki í Þýskalandi, því minnsta og fámennasta. == Íþróttir == Aðalíþróttafélag borgarinnar er [[Werder Bremen]], sem keppir í ýmsum íþróttagreinum. Knattspyrnudeildin hefur fjórum sinnum orðið þýskur meistari (síðast [[2004]]), sex sinnum bikarmeistari (síðast [[2009]]) og einu sinni Evrópumeistari bikarhafa, [[1992]] (sigraði þá gegn [[AS Mónakó]]). == Vinabæir == Brimar viðhalda vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir: {| |- | valign="top" | * {{POL}} [[Danzig]] í [[Pólland]]i síðan [[1976]] * [[Mynd:Flag of Latvia.svg|25px]] [[Ríga]] í [[Lettland]]i (þáverandi [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]) síðan [[1985]] * {{CHN}} [[Dalian]] í [[Kína]] síðan 1985 * {{DEU}} [[Rostock]] í Þýskalandi (þáverandi [[Austur-Þýskaland]]i) síðan [[1987]] | valign="top" | * {{ISR}} [[Haífa]] í [[Ísrael]] síðan [[1988]] * {{TUR}} [[Izmir]] í [[Tyrkland]]i síðan [[1995]] * [[Mynd:Flag of South Africa.svg|25px]] [[Durban]] í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] síðan [[2011]] |} == Frægir Brimabúar == * ([[1650]]) [[Joachim Neander]] sálmaskáld * ([[1858]]) [[Ludwig Quidde]] sagnfræðingur og [[Friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlaunahafi Nóbels]] [[1927]] * ([[1890]]) [[Heinrich Focke]] frumkvöðull í flugvélasmíði * ([[1914]]) [[Karl Carstens]] fyrrum forseti Þýskalands * ([[1929]]) [[James Last]] tónlistarmaður og hljómsveitarstjórnandi * ([[1963]]) [[Katja Riemann]] [[leikkona]] == Byggingar og kennileiti == * [[Rolandstyttan]] í Bremen er á aðaltorgi borgarinnar. Hún er saman með ráðhúsinu helsta kennileiti Bremen og er á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. * [[Ráðhúsið í Bremen]] er með merkustu gotnesku byggingum [[Endurreisnartímabilið|endurreisnartímans]] í [[Evrópa|Evrópu]]. Það er saman með styttunni Roland helsta kennileiti borgarinnar og er á heimsminjaskrá UNESCO. * [[Péturskirkjan í Bremen]] er dómkirkja borgarinnar og stendur við aðaltorgið, við hliðina á ráðhúsinu. * [[Frúarkirkjan í Bremen]] er næstelsta kirkja borgarinnar á eftir dómkirkjunni. * [[Schnoor]] er heiti á [[Miðaldir|miðaldahverfi]] í borginni sem einkennist af gömlum húsum og þröngum götum. * [[Schütting]] er fagurt hús frá [[16. öldin|16. öld]] í miðborginni. * [[Weserstadion]] er stærsti íþróttaleikvangur borgarinnar og heimavöllur Werder Bremen. <gallery> Mynd:EKT09-Bremen Marktplatz-01.jpg|Ráðhúsið Mynd:Bremer Dom mit Bismarck.jpg|Péturskirkjan Mynd:Liebfrauenkirche 01.jpg|Frúarkirkjan Mynd:Schuetting-2010 01.jpg|Schütting </gallery> == Heimildir == {{commons|Bremen#Monument / statue / sculpture|Bremen - Monumente und Statuen}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Bremen|mánuðurskoðað=desember|árskoðað=2009}} {{Borgir í Þýskalandi}} [[Flokkur:Bremen| ]] [[Flokkur:Borgir í Þýskalandi]] [[Flokkur:Hansasambandið]] mx1zc59g581b5kok4tynol5ucsy9m0g 0 28002 1961409 1953461 2026-04-28T00:28:05Z TKSnaevarr 53243 1961409 wikitext text/x-wiki {{Stríðsátök | conflict = Orrustan um Stalíngrad | place = [[Volgograd|Stalíngrad]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | combatant1 = {{plainlist| * {{flagicon|Þýskaland|1935}} [[Þriðja ríkið|Þýskaland]] * {{ROU}} [[Rúmenía]] * {{flagicon|Ítalía|1861}} [[Ítalía]] * {{flagicon|Ungverjaland|1946}} [[Ungverjaland]] * [[File:Flag of Independent State of Croatia.svg|20px]] [[Króatía]]}} | combatant2 = {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Sovétríkin]] | image = Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg | image_size = 250px | caption = Sovéskir fótgönguliðar á bökkum Volgu. | partof = [[seinni heimsstyrjöldin]]ni | date = [[23. ágúst]] [[1942]] – [[2. febrúar]] [[1943]] (5 mánuðir, 1 vikur og 3 dagar) | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Þýskaland|1935}} [[Adolf Hitler]] * {{flagicon|Þýskaland|1935}} [[Friedrich Paulus]] * {{flagicon|Þýskaland|1935}} [[Walter Heitz]] * {{flagicon|Þýskaland|1935}} [[Erich von Manstein]] * {{flagicon|Þýskaland|1935}} [[Wolfram Freiherr von Richthofen|W.F. von Richthofen]] * {{ROU}} [[Petre Dumitrescu]] * {{ROU}} [[Constantin Constantinescu-Claps|C. Constantinescu]] * {{flagicon|Ítalía|1861}} [[Italo Gariboldi]] * {{flagicon|Ungverjaland|1946}} [[Gusztáv Jány]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Jósef Stalín]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Georgíj Zhúkov]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Níkolaj Voronov]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Aleksandr Vasílevskíj|A.M. Vasílevskíj]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Andrej Jerjomenko]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Konstantín Rokossovskíj|K.K. Rokossovskíj]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Níkolaj Fjodorovítsj Vatutin|Níkolaj Vatútín]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Vasílíj Tsjújkov]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Semjon Tímoshenko]] * {{flagicon|Sovétríkin|1936}} [[Rodíon Malínovskíj]]}} | result = Sigur Sovétríkjanna. Innrás Öxulveldanna hrundið og herir þeirra reknir frá Kákasus. | strength1 ={{small|'''Í byrjun: * 270.000 fótgönguliðar * 3.000 fallbyssur * 500 skriðfrekar * 600 flugvélar, 1.600 í mið-september<ref name=bergström>{{cite book |ref={{harvid|Bergström|2006}} |last1=Bergström |first1=Christer |last2=Dikov |first2=Andrey |last3=Antipov |first3=Vladimir|name-list-style=amp |title=Black Cross Red Star: Air War Over the Eastern Front: Everything For Stalingrad |volume=III |year=2006 |publisher=Eagle Editions |isbn=978-0-9761034-4-8}}</ref> '''Í gagnárás Sovétmanna:''' * Um 1.040.000 menn * 400.000+ Þjóðverjar * 220.000 Ítalir * 200.000 Ungverjar * 143.296 Rúmenar * 40.000 sovéskir liðhlaupar * 10.250 fallbyssur * 500 skriðdrekar (140 rúmenskir) * 732 (402 virkar) flugvélar<ref name=hayward>{{cite book |ref={{harvid|Hayward|1998}} |last=Hayward |first=J. |authorlink=Joel Hayward |year=1998 |title=Stopped at Stalingrad: The Luftwaffe and Hitler's Defeat in the East 1942–1943 |location=Lawrence, KS |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-0876-8|title-link=Stopped at Stalingrad }}</ref>}} | strength2 = {{small|'''Í byrjun:''' * 187.000 fótönguliðar * 2.200 fallbyssur * 400 skriðdrekar * 300 flugvélar<ref name=bergström/> '''Í gagnárás Sovétmanna:''' * 1.143.000 menn<ref name=glantz>Glantz, David M. & House, Jonathan (1995), ''When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler'', Lawrence, Kansas: University Press of Kansas, {{ISBN|0-7006-0899-0}}.</ref> * 13.451 fallbyssur * 894 skriðdrekar<ref name=glantz/> * 1.115 flugvélar<ref name=hayward/>}} | casualties1 = {{small|'''Alls: 647.300–868.374'''<ref>Великая Отечественная война 1941–1945 годов. В 12 т. — М.: «Кучково поле», 2012. — Т. 3. Битвы и сражения, изменившие ход войны. — С. 421. — 863 с. — ISBN 978-5-9950-0269-7.</ref> * Þýskaland: 300.000+–400.000 * Ítalía: 114.000–114.520 * Rúmenía: 109.000–158.854 * Ungverjaland: 105.000–143.000 * Sovétmenn: 19.300–52.000}} | casualties2 = {{small|'''Alls: 1.129.619'''<br>'''478.741 drepnir eða týndir'''<br>'''650.878 særðir eða veikir'''<ref name="autogenerated1">[https://www.hrono.info/sobyt/1900sob/1942stal.html Сталинградская битва]. Skoðað 5. nóvember 2019.</ref>}} }} '''Orrustan um Stalíngrad''' (nú [[Volgograd]]) var ein sú mannskæðasta og um leið ein mikilvægasta orrusta í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni, milli [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] annars vegar og [[Þýskaland|Þjóðverja]] og nokkurra bandamanna þeirra hins vegar. Orrustan hófst með umsátri þýska hersins um borgina Stalíngrad í Suður-Rússlandi [[17. júlí]] [[1942]]. Í kjölfar umsátursins hófust blóðugir bardagar um hluta borgarinnar sem Sovétmenn vörðu frækilega. Orrustunni lauk með árangursríku aðgerðinni Úranus sem fól í sér að [[Rauði herinn]] umkringdi sjötta her Þjóðverja sem hafði náð stærstum hluta Stalíngrads. Þjóðverjar gáfust upp [[2. febrúar]] [[1943]]. Mannfall var gríðarlegt og er áætlað um tvær milljónir manna hafi látist, sem gerir orrustuna eina blóðugustu í sögunni. Hún gjörbylti gangi styrjaldarinnar en her [[Þriðja ríkið|Þriðja ríkisins]] varð fyrir svo miklum skakkaföllum að hann náði aldrei aftur fyrri styrk. Sigur Sovétmanna, sem einnig urðu fyrir miklu tjóni, breytti gangi stríðsins og tókst þeim smám saman að frelsa hernumin svæði í Sovétríkjunum og síðar að gjörsigra her Þriðja ríkisins vorið 1945. <ref>''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>Heiferman, Ronald. bls. 202-203.</ref> == Upphaf umsátursins == 17. júlí 1942 er talað um að orrustan um Stalíngrad hafi hafist en þann [[23. ágúst]] komust hersveitir sjötta hers Þjóðverja fyrst að úthverfum hinnar miklu iðnaðarborgar við bakka Volgu. Með því hófst hið blóðuga umsátur um Stalíngrad sem átti eftir að verða vendipunktur í seinni heimsstyrjöldinni. Þremur dögum áður hafði opinber tilkynning verið gefin út í Þýskalandi um að Stalíngrad væri hernaðarlegt takmark þýska innrásarhersins í Rússlandi. Hertaka Stalíngrads var fyrst eingöngu hluti af áætlun um að ná olíulindum Sovétmanna í Kákasus og með því næðu Þjóðverjar að loka á samgöngur til Suður-Rússlands. Í Stalíngrad fór fram mikil framleiðsla á hergögnum, dráttarvélum og [[T-34]]-skriðdrekum Sovétmanna. Hins vegar varð fljótlega megin orsök að svo hart var barist um borgina að hún bar nafn leiðtoga Sovétríkjanna. Hitler var uppfullur af gremju og hatri eftir að hafa mistekist að ná Moskvu veturinn áður og vildi sanna yfirburði Þýskalands með því að hertaka borgina sem táknrænan yfirburð. Þjóðverjar bjuggust við því að borgin myndi falla á nokkrum dögum en Stalín var ekki á því að tapa borginni sem bar nafn hans og gerði allt til að tapa henni ekki og með því varð meiri áhersla lögð á að ná Stalíngrad en olíulindunum í Kákasus sem voru þó hernaðarlega mikilvægari.<ref>Bevor, Anthony. bls. 33, 101-102.</ref><ref>Heiferman, Ronald. bls. 199.</ref><ref>''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Götubardagar == Í upphafi umsátursins lét þýski flugherinn rigna sprengjum yfir borgina sem olli eyðileggingu og dauða. Áhrif loftárásarinnar urðu hins vegar öfug miðað við hvað Þjóðverjar bjuggust við. Sovétmenn urðu fokvondir og fylltust gífurlegu baráttuþreki. [[Vasílíj Tsjújkov]], hershöfðingi varnarhersins, lagði allt í sölurnar til að verja Stalíngrad. Tsjújkov fyrirskipaði að allir í borginni ættu að víggirða hverja einustu götu og til þess voru rústir hrundra húsa notaðar ásamt öðru tiltæku. Hermennirnir áttu að berjast hart um hvert einasta hús í borginni, ekki gefa neitt eftir fyrr en í fulla hnefana. Með loftárásunum voru Þjóðverjar búnir að gera besta mögulega vígvöll fyrir Sovétmenn til að verja borgina.<ref>Heiferman, Ronald. bls. 202-203.</ref><ref>Bevor, Anthony. bls. 33, 101-102.</ref> Þýski herinn gat lítið nýtt sína tæknilegu yfirburði í götubardögunum en hertæknin sem þurfti að beita stríddi gegn öllu sem þýsku hermennirnir höfðu lært í hernaðarlist. Lítið var um stóra bardaga heldur endalausar skærur að hálfu Sovétmanna. Sex til átta manna árásarhópar voru settir saman og komu þeir sér upp ýmsum vopnum sem gátu drepið hljóðlaust svo sem hnífum og tálguðum skóflum. Sovétmenn voru sérlega góðir í því að fela sig og þurftu Þjóðverjar sífellt að vera viðbúnir umsátri hvort sem það var dagur eða nótt. Árásarhópar réðust mjög oft til atlögu á nóttunni svo það var lítið um svefn hjá Þjóðverjunum sem minnkaði baráttuþrek þeirra. Sovéski flugherinn gerði sitt besta til að halda Þjóðverjunum vakandi með stöðugum loftárásum á næturna en svona sluppu óreyndu rússnesku flugmennirnir við að berjast við reynda flugmenn Þjóðverja. Með óhugnalegu návígi og stöðugum næturárásum brutu Sovétmenn niður allan baráttuanda Þjóðverja.<ref>Bevor, Anthony. bls. 120-123.</ref><ref>Heiferman, Ronald. bls. 199.</ref> == Hetjur Stalíngrads == Til þess að bæta „móralinn“ í Rauða hernum var hafið upp á ýmsum mönnum sem höfðu sýnt mikið hugrekki eða hæfileika í orrustunni og þeir notaðir til að hvetja aðra í hernum til að gera hið sama. Flestar hetjurnar voru leyniskyttur Rauða hersins og auglýstu stjórnvöld hve marga fasista hver skytta hafði drepið. Frægasta leyniskyttan var [[Vasílíj Zajtsev]] og tókst honum að drepa 149 Þjóðverja. Zajtsev var settur yfir þjálfun ungra leyniskyttna og nemendur hans voru kallaðir zajtsjata eða unghérar en Zajtsev þýðir héri. Hin hljóðláta leyniskytta Zíkan drap hins vegar flesta Þjóðverja en hann drap 224. Hetjurnar voru hins vegar ekki bara leyniskyttur en Manenkov var þekktur fyrir skot sín með skriðdrekariffli en í einum bardaganum náði hann að eyðileggja sex skriðdreka. Vínogradov var einnig þekktur sem besti handsprengjuvarparinn og sagður einn besti „Fritzaveiðarinn“.<ref>Bevor, Anthony. bls. 163-166.</ref> == Þjóðverjar blekktir == Þótt varðlið Sovétmanna hefði varist vel gátu þeir ekki haldið aftur af Þjóðverjunum og neyddust alltaf til að hörfa lengra inn í borgina, nær bökkum Volgu. Sovétmenn áttu orðið erfitt með að fá hergögn og liðsauka vegna þess að allir flutningar fóru um Volgu. Flutningarnir fóru fram á ýmsum bátum og prömmum sem sigldu frá austurbakkanum en Þjóðverjar gerðu sitt besta til að sökkva sem flestum bátum Sovétmanna með loft- og stórskotaárásum. Þegar veturinn harðnaði byrjaði Volga að frjósa sem gerði flutninga enn erfiðari yfir ánna. Þjóðverjarnir áttuðu sig á þessu og héldu að þeim væri að takast að sigra varnarliðið. En sama hversu slæmt ástandið leit út héldu [[Georgíj Zhúkov|Zhúkov hershöfðingi]] og menn hans sig við einkunnarorð varnarliðsins „Fyrir varnarlið Stalíngrad er ekkert land handan Volgu“.<ref>Bevor, Anthony. bls. 110, 175.</ref> Ekki var þó öll von Rússa úti því yfirmaður herráðs Rauða hersins, [[Georgíj Zhúkov]], skipulagði aðgerð Úranus sem átti eftir að umturna gangi stríðsins. Zhúkov lét safna gífurlega stórum her með mikilli leynd. Hann sendi herinn síðan að frekar rólegum stöðum við víglínuna til að þjálfa hann en þetta villti um fyrir þýsku leyniþjónustunni. Aðgerð Úranus fól í sér að umkringja innrásarher Þjóðverja í Stalíngrad og ná Stalíngrad aftur. Zhúkov og hershöfðingjar hans skipulögðu árásina í þaula. Þeir létu alla óbreytta borgara flytja í burtu sem voru innan við 24 kílómetra frá víglínunni svo herinn gæti notað hús þeirra til að fela sig á leið sinni í átt að víglínunni. Leyndin var svo mikil við herflutningana að þeir færðu sig aðeins á milli staða á nóttunni. Á meðan voru aðrar herdeildir annars staðar við víglínuna en þar sem Úranus aðgerðin átti að fara fram að þykjast gera sig klára fyrir sókn til að villa um fyrir Þjóðverjum. Þann [[19. nóvember]] var búið að safna saman rúmlega milljón manns við þrjár víglínur við Stalíngrad. 7:20 að rússneskum tíma hlóðu hermennirnir á sprengjuvörpu-stöðvunum og stórskotaliðið vopn sín og fljótlega skalf jörðin undan kraftinum í stórskotaliðinu sem hóf skotárás sína á Þjóðverja.<ref>Bevor, Anthony. bls. 178-195.</ref> Sovéskir hermenn sem voru annars staðar á víglínunni höfðu ekki hugmynd um hvað var að gerast því tekist hafði að halda aðgerðinni Úranus leynilegri. Ráðist var á víglínurnar norðan og sunnan megin við Stalíngrad. Bandamenn Þjóðverja, [[Rúmenía|Rúmenar]], vörðust frækilega við víglínurnar en áttu ekki möguleika gegn þessari stórsókn og mættust herir Rússanna þann 22. nóvember og voru þar með búnir að umkringja Stalíngrad. Sovétmenn þjörmuðu síðan smátt og smátt að Þjóðverjunum og neyddu þá til að hörfa í átt að Stalíngrad. [[Friedrich Paulus]] var hershöfðingi yfir sjötta her Þjóðverja í Stalíngrad. Hann fékk þær skipanir frá Hitler að halda borginni, ekki reyna að brjótast út úr hring Sovétmenna og berjast til síðasta manns. Eina leið Þjóðverja til að fá birgðir var flugleiðina en aldrei náðist að flytja nægar birgðir svo herinn var að svelta og ekki hjálpaði að veturinn harðnaði með gífurlegu frosti. Þann [[8. janúar]] var Paulusi boðið að gefast upp en hann harðneitaði og þann [[24. janúar]] var honum aftur boðið að gefast upp en þá bannaði Hitler alla uppgjöf en Paulus hafði beðið Hitler um að fá að bjarga lífi hermanna sinna. [[31. janúar]] [[1943]] gafst Paulus upp gegn skipunum Hitlers ásamt 24 öðrum hershöfðingjum og [[2. febrúar]] gafst allur herinn upp. Eingöngu voru 91.000 hermenn eftir lifandi af sjötta hernum en upphaflega voru um 330.000 menn í honum. Stór hluti uppgjafarhermannanna létust í haldi Sovétmanna en þeir hugsuðu lítið um fangana fyrst um sinn og píndu þá eins mikið og þeir gátu uppfullir af hatri gagnvart framferði Þjóðverja gegn Sovétmönnum í innrás sinni.<ref>Bevor, Anthony. bls. 207.</ref><ref>''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>Heiferman, Ronald. bls. 200-202.</ref> == Áhrif orrustunnar == Sigur Sovétmanna í orrustunni um Stalíngrad markaði upphaf hruns Þjóðverja en sjötti herinn hafði verið einn kröftugasti her sem Þjóverjar höfðu safnað. Framleiðsla Sovétmanna og Bandaríkjamanna á vígbúnaði varð margfalt meiri en framleiðsla Þjóðverja svo að þeir áttu aldrei séns á að ná aftur fyrri styrk. Talið er að yfir 800.000 hermenn frá Öxulveldunum hafi týnt lífi sínu í kringum orrustuna en á móti er talið að Rauði herinn hafi tapað um 1.100.000 hermönnum og 40.000 óbreyttir borgarar látist. Árið 1945 var Stalíngrad tilnefnd sem Hetjuborg Sovétríkjanna fyrir vörnina á móðurlandinu. 40 árum eftir orrustuna lést Tsjújkov hershöfðingi sem hafði stjórnað vörnum Stalíngrads og síðar leitt Rauða herinn í vel heppnaðri innrás í Berlín.<ref>Heiferman, Ronald. bls. 202-203.</ref><ref>''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * „Battle of Stalingrad“. ''Encyclopædia Britannica''. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/562720/Battle-of-Stalingrad (skoðað 24. Janúar 2011). * Bevor, Anthony. ''Stalíngrad''. Elína Guðmundsdóttir (þýð.). Reykjavík: Bókaútgáfan Hólar, 2007. * Heiferman, Ronald. ''Seinni heimsstyrjöldin''. Þorsteinn Thorarensen (þýð.). Reykjavík: Fjölvaútgáfan, 1979. == Tenglar == * {{Tímarit.is|3302948|85 þúsund þýzkir stríðsfangar komust aldrei heim|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=21. maí 1983|blaðsíða=14-15|höfundur=Sv.Ásg.}} {{Seinni heimsstyrjöldin}} [[Flokkur:Orrustur í seinni heimsstyrjöldinni|Stalíngrad]] r6jdhzehxf46ajfzfx5f8d5no5lwfll 14 28044 1961393 1399900 2026-04-27T19:17:33Z TKSnaevarr 53243 1961393 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Association football players from Brazil|brasilískum knattspyrnumönnum}} [[Flokkur:Brasilískir íþróttamenn|Íþróttamenn]] [[Flokkur:Knattspyrnumenn eftir þjóðerni]] 51ihfk5km57df4i1a7ljxq7wjsqvgiz 1961394 1961393 2026-04-27T19:42:44Z TKSnaevarr 53243 1961394 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Association football players from Brazil|brasilískum knattspyrnumönnum}} [[Flokkur:Brasilískir íþróttamenn|Knattspyrnumenn]] [[Flokkur:Knattspyrnumenn eftir þjóðerni]] ttjjm6o7wm5slrk7o2ft0nourqhpw3n 0 33889 1961453 1740534 2026-04-28T11:40:13Z ~2026-25921-91 115959 1961453 wikitext text/x-wiki Bjarni vilhelm var að koma úr skápnum[[Mynd:Falling_ball.jpg|thumb|right|Mynd sem lýsir hröðun bolta í frjálsu falli.]] '''Þyngdarkraftur''', '''aðdráttarafl''' eða '''aðdráttarkraftur''' er [[náttúrumyndun]] sem lýsir því þegar [[massi|massaeiningar]] dragast hver að annarri. [[Jóhannes Kepler]] gaf fyrstur óbeina, [[stærðfræði]]lega lýsingu á þyngdarkrafti, en [[Newton]] setti fram [[eðlisfræði]]lega kenningu um það, [[þyngdarlögmálið]]. [[Einstein]] sýndi með [[afstæðiskenningin|afstæðiskenningunni]] tengsl þyngdarkrafts og [[tímarúm]]s. Þyngdarkraftur heldur [[Reikistjarna|reikistjörnum]] á [[sporbaugur|sporbaugum]] kringum [[sólin]]a og [[tungl]]in í kringum reikistjörnurnar. Þyngdarkraftur [[tunglið|tunglsins]] veldur [[sjávarföll]]um á jörðu. == Þyngdarkraftur jarðar == '''Þyngdarhröðun jarðar''' er táknuð með ''g'' en hún gefur hraðaaukningu ([[hröðun]]) hlutar í [[frjálst fall|frjálsu falli]] vegna þyngdarkrafts jarðar og er um 10 m/s á hverri sekúndu. Þyngdarhröðunin er breytileg eftir hnattstöðu, yfirleitt á bilinu 9,79 til 9,82 m/s² og að meðaltali 9,80665 m/s². Á [[Ísland]]i er þyngdarhröðunin nálægt 9,82 m/s².<ref>[http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/jordin Jörðin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614234918/http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/jordin |date=2011-06-14 }} á Stjörnufræðivefinum</ref><ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20091119031357/www.a4.is/a4/upload/files/skrar_skola.is/microsoft_word_-_thyngdarhrodun_med_rakaspjaldi.pdf Þyngdarhröðun með rákaspjaldi]</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Stubbur|eðlisfræði}} [[Flokkur:Eðlisfræði]] fnjniyuy41j8p6i1tl2wl56qmybd2pu 1961454 1961453 2026-04-28T11:42:15Z ~2026-25921-91 115959 1961454 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Falling_ball.jpg|thumb|right|Mynd sem lýsir hröðun bolta í frjálsu falli.]] '''Þyngdarkraftur''', '''aðdráttarafl''' eða '''aðdráttarkraftur''' er [[náttúrumyndun]] sem lýsir því þegar [[massi|massaeiningar]] dragast hver að annarri. [[Jóhannes Kepler]] gaf fyrstur óbeina, [[stærðfræði]]lega lýsingu á þyngdarkrafti, en [[Newton]] setti fram [[eðlisfræði]]lega kenningu um það, [[þyngdarlögmálið]]. [[Einstein]] sýndi með [[afstæðiskenningin|afstæðiskenningunni]] tengsl þyngdarkrafts og [[tímarúm]]s. Þyngdarkraftur heldur [[Reikistjarna|reikistjörnum]] á [[sporbaugur|sporbaugum]] kringum [[sólin]]a og [[tungl]]in í kringum reikistjörnurnar. Þyngdarkraftur [[tunglið|tunglsins]] veldur [[sjávarföll]]um á jörðu. == Þyngdarkraftur jarðar == '''Þyngdarhröðun jarðar''' er táknuð með ''g'' en hún gefur hraðaaukningu ([[hröðun]]) hlutar í [[frjálst fall|frjálsu falli]] vegna þyngdarkrafts jarðar og er um 10 m/s á hverri sekúndu. Þyngdarhröðunin er breytileg eftir hnattstöðu, yfirleitt á bilinu 9,79 til 9,82 m/s² og að meðaltali 9,80665 m/s². Á [[Ísland]]i er þyngdarhröðunin nálægt 9,82 m/s².<ref>[http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/jordin Jörðin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614234918/http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/jordin |date=2011-06-14 }} á Stjörnufræðivefinum</ref><ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20091119031357/www.a4.is/a4/upload/files/skrar_skola.is/microsoft_word_-_thyngdarhrodun_med_rakaspjaldi.pdf Þyngdarhröðun með rákaspjaldi]</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Stubbur|eðlisfræði}} [[Flokkur:Eðlisfræði]] lm3tvcq51q4bssc71bw9cohagcmxk8l 1961455 1961454 2026-04-28T11:44:05Z ~2026-25921-91 115959 1961455 wikitext text/x-wiki Gangi ykkur vel þið megið nota Chat-GPT.[[Mynd:Falling_ball.jpg|thumb|right|Mynd sem lýsir hröðun bolta í frjálsu falli.]] '''Þyngdarkraftur''', '''aðdráttarafl''' eða '''aðdráttarkraftur''' er [[náttúrumyndun]] sem lýsir því þegar [[massi|massaeiningar]] dragast hver að annarri. [[Jóhannes Kepler]] gaf fyrstur óbeina, [[stærðfræði]]lega lýsingu á þyngdarkrafti, en [[Newton]] setti fram [[eðlisfræði]]lega kenningu um það, [[þyngdarlögmálið]]. [[Einstein]] sýndi með [[afstæðiskenningin|afstæðiskenningunni]] tengsl þyngdarkrafts og [[tímarúm]]s. Þyngdarkraftur heldur [[Reikistjarna|reikistjörnum]] á [[sporbaugur|sporbaugum]] kringum [[sólin]]a og [[tungl]]in í kringum reikistjörnurnar. Þyngdarkraftur [[tunglið|tunglsins]] veldur [[sjávarföll]]um á jörðu. == Þyngdarkraftur jarðar == '''Þyngdarhröðun jarðar''' er táknuð með ''g'' en hún gefur hraðaaukningu ([[hröðun]]) hlutar í [[frjálst fall|frjálsu falli]] vegna þyngdarkrafts jarðar og er um 10 m/s á hverri sekúndu. Þyngdarhröðunin er breytileg eftir hnattstöðu, yfirleitt á bilinu 9,79 til 9,82 m/s² og að meðaltali 9,80665 m/s². Á [[Ísland]]i er þyngdarhröðunin nálægt 9,82 m/s².<ref>[http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/jordin Jörðin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614234918/http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/jordin |date=2011-06-14 }} á Stjörnufræðivefinum</ref><ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20091119031357/www.a4.is/a4/upload/files/skrar_skola.is/microsoft_word_-_thyngdarhrodun_med_rakaspjaldi.pdf Þyngdarhröðun með rákaspjaldi]</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Stubbur|eðlisfræði}} [[Flokkur:Eðlisfræði]] reej0hdfz4jwy9xkv8lafckgfs79gbm 0 35943 1961332 1949994 2026-04-27T12:03:44Z NDG 108276 Afturkallaði útgáfu [[Special:Diff/1949994|1949994]] frá [[Special:Contributions/~2026-15302-92|~2026-15302-92]] ([[User talk:~2026-15302-92|spjall]]) 1961332 wikitext text/x-wiki '''Reykir''' í [[Hrútafjörður|Hrútafirði]] er [[Skóli|skólasetur]] á Reykjatanga. Þar var stofnaður héraðsskóli, [[Reykjaskóli]], fyrir [[Vestur-Húnavatnssýsla|Vestur-Húnavatnssýslu]] og [[Strandasýsla|Strandasýslu]] árið [[1930]]. Þar eru nú byggðasafn, skólabúðir og [[grunnskóli]]. Á Reykjum hefur verið mönnuð [[veðurathugunarstöð]] frá árinu [[1997]]. Við Reyki var allmikil viðkoma herliðs í [[Seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöldinni]] og má ennþá sjá rústir þess efnis. [[Flokkur:Húnaþing vestra]] [[Flokkur:Veðurathugunarstöðvar á Íslandi]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] aecxbytmmygfsxu1hvsb2j1tgdzxfz4 0 37905 1961410 1905512 2026-04-28T01:03:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961410 wikitext text/x-wiki '''Jón Ásgeir Jóhannesson''' (fæddur [[27. janúar]] [[1968]] í [[Reykjavík]]) er [[Ísland|íslenskur]] kaupsýslumaður og fyrrverandi forstjóri [[Baugur Group|Baugs Group]]. == Fyrstu árin == Foreldrar Jóns Ásgeirs voru [[Jóhannes Jónsson]] (1940-2013) og Ása Karen Ásgeirsdóttir (1942-2015) sem unnu bæði hjá Sláturfélagi Suðurlands. Jón Ásgeir giftist seinna [[Ingibjörg Stefanía Pálmadóttir|Ingibjörgu Stefaníu Pálmadóttur]] (1961-), dóttur [[Pálmi Jónsson|Pálma Jónssonar]], stofnanda [[Hagkaup]]. Jón Ásgeir á þrjú börn frá fyrra hjónabandi, Ásu Karen, Anton Felix og Stefán Franz og Ingbjörg á einnig þrjú börn frá fyrra hjónabandi, Sigurð Pálma, Júlíönu Sól og Melkorku Katrínu.<ref>'Í minningu kaupmanns Jóhannes Jónsson', supplement to ''Fréttablaðið'', August 7, 2013, p. 1.</ref> Jóni Ásgeiri var lýst á eftirfarandi hátt af [[Ármann Þorvaldsson|Ármanni Þorvaldssyni]]. {{quote|Maðurinn sem var að verða andlit íslensks viðskiptalífs erlendis var Jón Ásgeir Jóhannesson. Myndarlegur töffari sem varð brátt lýst í erlendum fjölmiðlum sem glaumgosa úr norðrinu með jökulblá augu... Jón Ásgeir er flókinn einstaklingur. Þú getur beðið tíu manns sem þekkja hann um að lýsa honum og þau myndu öll lýsa honum á mismunandi hátt. Hann kemur fyrir sem feiminn í augum þeirra sem þekkja hann ekki. Ef hann þekkir ekki fólk þá var hann þögull en um leið og samræðurnar fóru að snúast um viðskipti og samninga þá lifnaði hann allur við. Flestir þeir sem áttu í viðskiptum við hann í Bretlandi hrifust af honum.<!--|author=Ármann Þorvaldsson |title="Article Title" |source=-->|''Frozen Assets: How I Lived Iceland's Boom and Bust'' (2009)<ref name="Frozen Assets 2009">Ármann Þorvaldsson, ''Frozen Assets: How I Lived Iceland's Boom and Bust'' (Chichester: Wiley, 2009).</ref>}} Jóhannes Jónsson, faðir Jóns Ásgeirs, stýrði einni af verslunum Sláturfélags Suðurlands og vann Jón Ásgeir þar á sínum yngri árum, frá 13 ára aldri. Hann var alltaf í sínum eigin viðskiptum með fram vinnu og seldi til að mynda popp í bás í verslunarmiðstöðvum.<ref name="Frozen Assets 2009"/>. Jón Ásgeir gekk í [[Verzlunarskóli Íslands|Verzlunarskóla Íslands]] en hætti án þess að klára námið árið 1989 til að hjálpa föður sínum, þá nýlega atvinnulausum, að setja á laggirnar fyrstu lágvöruverðsverslun á Íslandi, [[Bónus]]. Fyrsta verslunin var fjögur hundruð fermetra verslun í Skútuvogi.<ref name="Snær Júlíusson 2013 p. 83">Magnús Halldórsson and Þórður Snær Júlíusson, ''Ísland ehf. Auðmenn og áhrif eftir hrun'' (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 2013), p. 83.</ref> Á nokkrum árum varð Bónus næststærsti smásali á Íslandi. == Viðskiptaveldi í íslenska góðærinu == [[Hagkaup]], helsti samkeppnisaðili [[Bónus]], keypti árið 1992, helming af hlutabréfum í Bónus. Hagkaup var í eigu barna stofnanda þess, Pálma Jónssonar<ref>Magnús Halldórsson and Þórður Snær Júlíusson, ''Ísland ehf. Auðmenn og áhrif eftir hrun'' (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 2013), pp. 83-84.</ref> en Jón Ásgeir giftist síðar einu þeirra, [[Ingibjörg Stefanía Pálmadóttir|Ingibjörgu Stefaníu Pálmadóttur]]. [[Baugur Group]] var stofnað árið 1993 til samræma innkaup verslunarkeðjanna tveggja í kjölfar oft á tíðum átakamikilla viðræðna milli Jóns Ásgeirs og barna Pálma. Baugur keypti Hagkaup árið 1998 og varð Jón Ásgeir forstjóri. Sú staða gerði hann að einum valdamesta einstaklingi í íslensku viðskiptalífi.<ref name="Frozen Assets 2009"/><ref>Cf. Magnús Halldórsson and Þórður Snær Júlíusson, ''Ísland ehf. Auðmenn og áhrif eftir hrun'' (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 2013), p. 84.</ref> Í kjölfar þess að Bónus opnaði búð í Færeyjum árið 1994 keypti Baugur nokkrar íslenskar verslanir og hóf landvinninga á erlendri grundu. Nýkaup, Aðföng og Útilíf voru keypt árið 1998 og árið 2001 var fjárfest í Bill´s Dollar Store og Bonus Dollar Store í Bandaríkjunum ásamt Topshop og stórs hlutar í [[Arcadia Group]] í Bretlandi.<ref>Roger Boyes, Meltdown Iceland: Lessons on the World Financial Crisis from a Small Bankrupt Island (New York: Bloomsbury, 2009), pp. 76, 113.</ref> Baugur hélt áfram að stækka erlendis og keypti og seldi stóran hluta í Big Food Group í Bretlandi, sem átti á þeim tíma Iceland Foods og Booker, House of Fraser, Sommerfield og Mothercare árið 2003 og árið 2008 höfðu French Connection, Oasis, Karen Millen, Whistles, Debenhams, Goldsmiths, Woolworths og Moss Bros bæst í hópinn.<ref>Roger Boyes, Meltdown Iceland: Lessons on the World Financial Crisis from a Small Bankrupt Island (New York: Bloomsbury, 2009), pp. 115–16.</ref> Jón Ásgeir sat í mörgum stjórnum. Hann var stjórnarformaður Iceland Foods og Magasin Du Nord og stjórnarmaður í til að mynda Booker, House of Fraser, Hamleys, Oasis/Karen Millen, Whistles og All Saints. Árið 1999 var Jón Ásgeir í aðalhlutverki í stofnun fjárfestahópsins Orca hvert markmið var að eignast fyrsta íslenska einkavædda bankann, [[Fjárfestingabanki atvinnulífsins|Fjárfestingabanka atvinnulífsins]] (FBA).<ref>Roger Boyes, ''Meltdown Iceland: Lessons on the World Financial Crisis from a Small Bankrupt Island'' (New York: Bloomsbury, 2009), pp. 55-57; Ármann Þorvaldsson, ''Frozen Assets: How I Lived Iceland's Boom and Bust'' (Chichester: Wiley, 2009).</ref> FBA sameinaðist Íslandsbanka árið 2000 og fékk nýtt nafn Glitnir. Eign Baugs í bankanum komi Jóni Ásgeir í lykilstöðu í íslenska bankaheiminum.<ref>Roger Boyes, ''Meltdown Iceland: Lessons on the World Financial Crisis from a Small Bankrupt Island'' (New York: Bloomsbury, 2009), p. 57.</ref> Hann hætti sem forstjóri Baugs Group í maí 2002 og tók við sem stjórnarformaður en varð aftur forstjóri í nóvember sama ár. Á svipuðum tíma, árið 2002, eignaðist Jón Ásgeir annað af tveimur stærstu dagblöðum Íslands, [[Fréttablaðið]] (í gegnum Gunnar Smára Egilsson). Við það jukust völd hans í stjórnmálum þjóðafélagsins.<ref>Roger Boyes, ''Meltdown Iceland: Lessons on the World Financial Crisis from a Small Bankrupt Island'' (New York: Bloomsbury, 2009), p. 79.</ref> Undir lok árs 2003 hafði Baugur Group vaxið svo undir stjórn Jóns Ásgeirs að ekkert annað íslenskt fyrirtæki átti jafnmiklar eignir erlendis og það var stærsta fyrirtæki landsins. Í hátindi velgengninnar áttu Jón Ásgeir og eiginkona hans Ingibjörg Pálmadóttir, eigandi lúxushótelsins 101 í Reykjavík, 45 metra langa snekkju og 650 fermetra íbúð í Gramercy Park í New York. Haustið 2007 var það mat Baugs að eignir þess á Íslandi væru meira en 100 milljarða króna virði og þær væru samt aðeins um 35% af heildareignum fyrirtæksins.<ref name="Snær Júlíusson 2013 p. 83"/> Ferill Jóns Ásgeirs var markaður af gagnkvæmu hatri milli hans og hans helsta gagnrýnanda [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddsonar]] sem var einn valdamestu stjórnmálamaður Íslandssögunnar. Ekki er nákvæmlega vitað hversu mikil áhrif Davíð Oddsson hafði á inngrip stjórnvalda og dómstóla í gjörninga Jóns Ásgeirs en það er ljóst að tengslin voru einhver.<ref>Roger Boyes, ''Meltdown Iceland: Lessons on the World Financial Crisis from a Small Bankrupt Island'' (New York: Bloomsbury, 2009), passim.</ref> Samkvæmt greiningu [[Hannes Hólmsteinn Gissurarson|Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar]], náins vinar Davíðs. Jón Ásgeir Jóhannesson... varð einn valdamesti maður á Íslandi... eftir að hans helsti gagnrýnandi Davíð Oddsson hvarf úr stóli forsætisráðherra. Markaðskapítalismi áranna 1991 til 2004 breyttist í vinakapítalisma 2004 til 2008. Jón Ásgeir og vinir hans áttu ekki bara 2/3 af smásölumarkaðnum heldur áttu þeir líka nánast alla einkarekna fjölmiðla og einn af þremur stóru bönkunum ásamt því að hafa gott aðgengi að hinum bönkunum tveimur. Það virtist ekki skipta neinu máli fyrir gagnrýnendur að Jón Ásgeir var rannsakaður, ákærður og dæmdur fyrir að brjóta lög... og fékk þriggja mánaða skilorðsbundinn dóm.<ref>Hannes H. Gissurarson, 'Five Years On: What Happened? What Did We Learn?', ''The Reykjavík Grapevine'', 15 (2013), 16.</ref> == Hlutverk í íslensku fjármálakrísunni 2008–2011 == Samkvæmt [[Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis|Skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis]] sem rannsakaði hrunið á Íslandi árið 2008 var Baugur Group og félög tengd því stærstu viðskiptavinir íslensku bankanna fyrir hrun. Lán til Baugs voru áberandi í bókum, Glitnis, Landsbankans og Kaupþings.<ref>Magnús Halldórsson and Þórður Snær Júlíusson, ''Ísland ehf. Auðmenn og áhrif eftir hrun'' (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 2013), p. 86.</ref> Eftir tilraunir til að halda Baugi Group á lífi var fyrirtækið lýst gjalþrota 11. mars 2009.<ref name="Snær Júlíusson 2013 p. 87">Magnús Halldórsson and Þórður Snær Júlíusson, ''Ísland ehf. Auðmenn og áhrif eftir hrun'' (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 2013), p. 87.</ref> Með gjaldþrotinu hurfu að mestu leyti völd Jóns Ásgeirs.<ref name="Snær Júlíusson 2013 p. 87"/> == Ákærur og dómar == Þann 17. ágúst 2005 voru Jón Ásgeir og fleiri ákærðir í 40 ákæruliðum fyrir brot á bókhaldsreglum. Flestar ákærurnar fjölluðu um viðskipti á milli hans og fyrirtækisins Baugs. [[Hæstiréttur Íslands]] vísaði málinu aftur til Héraðsdóms Reykjavíkur vegna galla. Þann 3. maí 2007 var Jón Ásgeir fundinn sekur um eitt brot á bókhaldslögum og var dómurinn staðfestur af Hæstarétti 6. júní 2008.<ref name="IHT">{{Citation | title = Baugur boss loses court appeal | publisher = [[International Herald Tribune]] | date = 2008-06-07 | url = http://www.iht.com/articles/reuters/2008/06/06/business/OUKBS-UK-ICELAND-BAUGUR.php}}</ref><ref>{{citation | title = Baugur CEO and former assistant director found guilty | publisher = [[Iceland Review]] | date = 2007-05-04 | url = http://www.icelandreview.com/icelandreview/search/news/Default.asp?ew_0_a_id=280573 | access-date = 2017-09-05 | archive-date = 2012-02-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120217172217/http://www.icelandreview.com/icelandreview/search/news/Default.asp?ew_0_a_id=280573 |url-status=dead }}</ref> Jón Ásgeir var dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi. Þessi dómur gerði stöðu hans sem stjórnarformaður Baugs erfiða því samkvæmt lögum um hlutafélög þýddi dómurinn að hann mátti ekki sitja í stjórnum félaga á Íslandi í þrjú ár.<ref name="IHT" /> Vegna þess og þeirrar staðreyndar að nær allar eignir Baugs voru í Bretlandi íhugaði fyrirtækið að flytja til Bretlands þar sem Jón Ásgeir gæti áfram haldið um stjórnartaumana í fyrirtækinu.<ref name="BBCUKSwitch">{{Citation | title = Baugur investigates switch to UK | publisher = [[BBC News]] | date = 2008-07-04 | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7489736.stm}}</ref><ref>{{Citation | title = Baugur Plans to Relocate to U.K. After Iceland Exit | publisher = [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] | date = 2008-07-04 | url = https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=aFloN8beKols&refer=europe}}</ref> Í febrúar 2013 fékk Jón Ásgeir 12 mánaða skilorðsbundinn dóm fyrir skattalagabrot og var sektaður um 62 milljónir íslenskra króna.<ref>Sigrún Davíðsdóttir, 'Acquittals and close connections', ''Sigrún Davíðsdóttir's Icelog'', June 9, 2014, http://uti.is/2014/06/acquittals-and-close-connections/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Þessi dómur var ómerktur af Mannréttindadómstól Evrópu 18. maí 2018. Jón Ásgeir hefur einnig verið ákærður af [[Sérstakur saksóknari|Sérstökum saksóknara]] fyrir hans hlutverk í hruninu. Eins og staðan er núna hefur tvívegis verið sýknaður í sama málinu og það mál bíður lokaniðurstöðu í Hæstarétti. === Dómur Mannréttindadómstóls Evrópu === Þann 18. maí 2017 úrskurðaði Mannréttindadómstóll Evrópu að íslenska ríkið hefði brotið á mannréttindum Jóns Ásgeirs Jóhannessonar vegna þess að það refsaði honum tvívegis fyrir sama atvikið. Þetta var brot á 7. grein Mannréttindasáttmála Evrópu sem kveður á um rétt einstaklinga til að vera ekki refsað tvívegis fyrir sama atvik.<ref>http://hudoc.echr.coe.int/eng#{&#x22;languageisocode&#x22;:&#x5B;&#x22;ENG&#x22;&#x5D;,&#x22;documentcollectionid2&#x22;:&#x5B;&#x22;JUDGMENTS&#x22;&#x5D;,&#x22;itemid&#x22;:&#x5B;&#x22;001-173498&#x22;&#x5D;}</ref><ref>https://www.jonasgeirjohannesson.is/jon-asgeir-oheidarleiki-haesta-stigi/</ref> == Tengt efni == * [[Baugsmálið]] * [[Baugur Group|Baugur]] * [[Glitnir]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.visir.is/article/20090311/VIDSKIPTI06/774660019 ''Jón Ásgeir: Hefðum betur haldið okkur bara í smásölunni''; grein af Vísi.is] * [http://www.visir.is/jon-asgeir-jatar-sig-sigradan---their-unnu-/article/2010151994057 ''Jón Ásgeir játar sig sigraðan: „Þeir unnu“''; grein af Vísi.is 12. maí. 2010] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20120316125805/www.dv.is/beinlina/archive/jon-asgeir/ Bein lína á Dv.is, spurningum beint til Jóns Ásgeirs] ===Greinar eftir Jón Ásgeir=== * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1958481 ''Reiknum út rætur verðbólgunnar''; grein í Morgunblaðinu 2000] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3505525 ''Eignarhald fjölmiðla og hagsmunir samfélagsins''; grein í Morgunblaðinu 2004] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3878581 ''Tesco og frelsi á íslenskum matvörumarkaði''; grein í Fréttablaðinu 2006] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3933118 ''Umfangmestu sýndarréttarhöld Íslandssögunnar?''; grein í Fréttablaðinu 2007] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090313115729/www.amx.is/vidskipti/5097/ Skipuleg rógsherferð, segir Jón Ásgeir Jóhannesson; grein af amx.is], svar Jóns við grein í New York Post * [https://www.jonasgeirjohannesson.is/jon-asgeir-johannesson-embaettismenn-sitji-adeins-i-atta-ar/ ''Jón Ásgeir skrifar um af hverju íslenskir embættismenn ættu einungis að sitja í átta ár''] ===Erlendir tenglar=== * [https://archive.today/20130630012648/www.nypost.com/seven/03082009/business/vikings_invade_5th_ave__158591.htm Vikings Invade 5th Ave. - Iceland Assumes Saks Stakes], frétt á vefútgáfu the [[New York Post]] * [http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/retailing/article5907743.ece I'll be back, promises Jon Asgeir Johannesson] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100109101206/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/retailing/article5907743.ece |date=2010-01-09 }} * [http://www.businessweek.com/news/2010-05-12/johannesson-says-glitnir-suit-is-politics-after-bank-collapse.html Johannesson Says Glitnir Suit Is ‘Politics’ After Bank Collapse] {{Hrunið}} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir viðskiptamenn]] [[Flokkur:Íslenskir auðmenn]] [[Flokkur:Íslenskir milljarðamæringar]] [[Flokkur:Baugsmálið]] [[Flokkur:Baugur Group]] [[Flokkur:Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]] {{f|1968}} b5b2ds2mlgzoqkeum0h8clmzve0q4te 0 38075 1961367 1956689 2026-04-27T16:54:53Z Fyxi 84003 snið 1961367 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Bæjaraland | nafn_í_eignarfalli = Bæjaralands | nafn_á_frummáli = ''Bayern'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = [[Mynd:Flag of Bavaria (lozengy).svg|120px|border]]<br /><br />[[File:Flag_of_Bavaria_(striped).svg|120px|border]] | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Bavaria.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Bavaria in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[München]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 70541,58 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 13.369.393 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Bæjaraland''' ([[þýska]]: ''Freistaat Bayern'', [[enska]] og [[latneska]]: ''Bavaria'') er syðsta sambandsland [[Þýskaland]]s. Það er næstfjölmennasta sambandslandið með 13,4 milljón ([[2022]]) (á eftir [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]]).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[München]]. Bæjaraland liggur að sambandslöndunum [[Baden-Württemberg]] í vestri, [[Hessen]] í norðvestri, [[Þýringaland]]i (''Thüringen'') og [[Saxland]]i (''Sachsen'') í norðri. Auk þess á Bæjaraland landamæri að [[Tékkland]]i í norðaustri og [[Austurríki]] í suðri. Allra syðst eru [[Alpafjöll]]. Meðal annarra náttúru- og menningarperlna má nefna kastalann [[Neuschwanstein]], skíðabæinn [[Garmisch-Partenkirchen]], meginhluta [[Dóná]]r innan Þýskalands, [[Zugspitze]] (hæsta fjall Þýskalands), miðaldabæinn [[Rothenburg ob der Tauber]], o.m.fl. == Orðsifjar == Orðið ''Bayern'' er dregið af heiti hins germanska þjóðflokks [[Bæjarar|bæjara]] (''Bajuwaren'') sem réðst inn í héraðið frá [[Bæheimur|Bæheimi]] eftir fall [[Rómaveldi]]s. Fljótlega eftir það var héraðið kallað Baiern, en Lúðvík I., konungur Bæjara, lét breyta rithættinum í ''Bayern'' um 1833 er hann innleiddi bókstafinn y úr gríska stafrófinu (sonur hans var þá konungur [[Grikkland]]s). == Fánar og skjaldarmerki == Bæjaraland á sér tvö flögg, blá-hvítu tíglana og blá-hvítu rendurnar. Það var Lúðvík I., konungur Bæjaralands, sem innleiddi þau bæði á [[19. öldin|19. öld]]. Næstelsti sonur hans varð konungur Grikklands [[1833]] og þar eru þjóðarlitirnir blár og hvítur. Því ákvað hann að þetta skyldu einnig vera litir Bæjaralands. Í [[Skjaldarmerki|skjaldarmerkinu]] eru 6 tákn. Gullna [[ljón]]ið er tákn Wittelsbach-ættarinnar. Tindarnir þrír standa fyrir héröðin í Frankalandi. Bláa dýrið er einkennistákn fyrir hjarta landsins, Altbayern. Svörtu ljónin þrjú standa fyrir [[Sváfaland]] (''Schwaben''). Blá-hvítu tíglarnir tákna Bæjaraland sem sambandsland. Loks er kórónan efst, en hún er nú tákn um frelsi fólksins eftir að konungdómurinn lagðist niður í Bæjaralandi [[1918]]. == Saga Bæjaralands == Suðurhluti landsins var hluti Rómaveldis til forna. Eftir fall Rómverja réðust germanskir bæjarar inn í héraðið og blönduðust leifum Rómverja og öðrum germönum. Héraðið var nefnt Bayern (Bæjaraland) eftir þeim. Bæjaraland var hluti af stórríki [[Karlamagnús]]ar og fylgdi austasta hlutasta þess (''Austrien'') er því var skipt og varð Bæjaraland þá hertogadæmi. Upp úr því hófu Bæverjar öfluga sókn eftir löndum til austurs, inn í núverandi Austurríki, og var það landnám nefnt Ostmark (''Ostarichi'') og síðar Austurríki. Bayern var hertogadæmi til 1806 er [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]] breytti því í konungsríki. Lúðvík I. konungur gerði München að lista- og háskólaborg. Konungsvaldið var lagt niður árið [[1918]] eftir ósigurinn í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]] og Bæjaraland varð að fríríki innan [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]]. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|seinni heimstyrjöldina]] hertóku [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] landið og héldu því til [[1949]], er Bæjaraland varð hluti af nýstofnuðu sambandslýðveldi Þýskalands. == Borgir == {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[München]] || 1,3 milljónir || Höfuðborg Bæjaralands og 3. stærsta borg Þýskalands |- | 2 || [[Nürnberg]] || 503 þús || |- | 3 || [[Ágsborg]] || 263 þús || Á þýsku: Augsburg |- | 4 || [[Würzburg]] || 133 þús || |- | 5 || [[Regensburg]] || 133 þús || |- | 6 || [[Ingolstadt]] || 123 þús || |- | 7 || [[Fürth]] || 114 þús || |- | 8 || [[Erlangen]] || 104 þús || |- | 9 || [[Bayreuth]] || 72 þús || |- | 10 || [[Bamberg]] || 69 þús || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Bayern|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Bæjaraland| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] iix505upr180yqcuvmsneayy30820s4 1961368 1961367 2026-04-27T16:55:14Z Fyxi 84003 1961368 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Bæjaraland | nafn_í_eignarfalli = Bæjaralands | nafn_á_frummáli = ''Bayern'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = [[Mynd:Flag of Bavaria (lozengy).svg|120px|border]]<br /><br />[[File:Flag_of_Bavaria_(striped).svg|120px|border]] | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Bavaria.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Bavaria in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[München]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 70541,58 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 13.369.393 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Bæjaraland''' ([[þýska]]: ''Freistaat Bayern'', [[enska]] og [[latneska]]: ''Bavaria'') er syðsta sambandsland [[Þýskaland]]s. Það er næstfjölmennasta sambandslandið með 13,4 milljónir ([[2022]]) (á eftir [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]]).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[München]]. Bæjaraland liggur að sambandslöndunum [[Baden-Württemberg]] í vestri, [[Hessen]] í norðvestri, [[Þýringaland]]i (''Thüringen'') og [[Saxland]]i (''Sachsen'') í norðri. Auk þess á Bæjaraland landamæri að [[Tékkland]]i í norðaustri og [[Austurríki]] í suðri. Allra syðst eru [[Alpafjöll]]. Meðal annarra náttúru- og menningarperlna má nefna kastalann [[Neuschwanstein]], skíðabæinn [[Garmisch-Partenkirchen]], meginhluta [[Dóná]]r innan Þýskalands, [[Zugspitze]] (hæsta fjall Þýskalands), miðaldabæinn [[Rothenburg ob der Tauber]], o.m.fl. == Orðsifjar == Orðið ''Bayern'' er dregið af heiti hins germanska þjóðflokks [[Bæjarar|bæjara]] (''Bajuwaren'') sem réðst inn í héraðið frá [[Bæheimur|Bæheimi]] eftir fall [[Rómaveldi]]s. Fljótlega eftir það var héraðið kallað Baiern, en Lúðvík I., konungur Bæjara, lét breyta rithættinum í ''Bayern'' um 1833 er hann innleiddi bókstafinn y úr gríska stafrófinu (sonur hans var þá konungur [[Grikkland]]s). == Fánar og skjaldarmerki == Bæjaraland á sér tvö flögg, blá-hvítu tíglana og blá-hvítu rendurnar. Það var Lúðvík I., konungur Bæjaralands, sem innleiddi þau bæði á [[19. öldin|19. öld]]. Næstelsti sonur hans varð konungur Grikklands [[1833]] og þar eru þjóðarlitirnir blár og hvítur. Því ákvað hann að þetta skyldu einnig vera litir Bæjaralands. Í [[Skjaldarmerki|skjaldarmerkinu]] eru 6 tákn. Gullna [[ljón]]ið er tákn Wittelsbach-ættarinnar. Tindarnir þrír standa fyrir héröðin í Frankalandi. Bláa dýrið er einkennistákn fyrir hjarta landsins, Altbayern. Svörtu ljónin þrjú standa fyrir [[Sváfaland]] (''Schwaben''). Blá-hvítu tíglarnir tákna Bæjaraland sem sambandsland. Loks er kórónan efst, en hún er nú tákn um frelsi fólksins eftir að konungdómurinn lagðist niður í Bæjaralandi [[1918]]. == Saga Bæjaralands == Suðurhluti landsins var hluti Rómaveldis til forna. Eftir fall Rómverja réðust germanskir bæjarar inn í héraðið og blönduðust leifum Rómverja og öðrum germönum. Héraðið var nefnt Bayern (Bæjaraland) eftir þeim. Bæjaraland var hluti af stórríki [[Karlamagnús]]ar og fylgdi austasta hlutasta þess (''Austrien'') er því var skipt og varð Bæjaraland þá hertogadæmi. Upp úr því hófu Bæverjar öfluga sókn eftir löndum til austurs, inn í núverandi Austurríki, og var það landnám nefnt Ostmark (''Ostarichi'') og síðar Austurríki. Bayern var hertogadæmi til 1806 er [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]] breytti því í konungsríki. Lúðvík I. konungur gerði München að lista- og háskólaborg. Konungsvaldið var lagt niður árið [[1918]] eftir ósigurinn í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]] og Bæjaraland varð að fríríki innan [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]]. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|seinni heimstyrjöldina]] hertóku [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] landið og héldu því til [[1949]], er Bæjaraland varð hluti af nýstofnuðu sambandslýðveldi Þýskalands. == Borgir == {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[München]] || 1,3 milljónir || Höfuðborg Bæjaralands og 3. stærsta borg Þýskalands |- | 2 || [[Nürnberg]] || 503 þús || |- | 3 || [[Ágsborg]] || 263 þús || Á þýsku: Augsburg |- | 4 || [[Würzburg]] || 133 þús || |- | 5 || [[Regensburg]] || 133 þús || |- | 6 || [[Ingolstadt]] || 123 þús || |- | 7 || [[Fürth]] || 114 þús || |- | 8 || [[Erlangen]] || 104 þús || |- | 9 || [[Bayreuth]] || 72 þús || |- | 10 || [[Bamberg]] || 69 þús || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Bayern|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Bæjaraland| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] 3uxte3svq9reg17yu7pwtdqas1ty5l3 1961369 1961368 2026-04-27T16:56:08Z Fyxi 84003 1961369 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Bæjaraland | nafn_í_eignarfalli = Bæjaralands | nafn_á_frummáli = ''Bayern'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = [[Mynd:Flag of Bavaria (lozengy).svg|120px|border]]<br /><br />[[Mynd:Flag_of_Bavaria_(striped).svg|120px|border]] | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Bavaria.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Bavaria in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[München]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 70541,58 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 13.369.393 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Bæjaraland''' ([[þýska]]: ''Freistaat Bayern'', [[enska]] og [[latneska]]: ''Bavaria'') er syðsta sambandsland [[Þýskaland]]s. Það er næstfjölmennasta sambandslandið með 13,4 milljónir ([[2022]]) (á eftir [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]]).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[München]]. Bæjaraland liggur að sambandslöndunum [[Baden-Württemberg]] í vestri, [[Hessen]] í norðvestri, [[Þýringaland]]i (''Thüringen'') og [[Saxland]]i (''Sachsen'') í norðri. Auk þess á Bæjaraland landamæri að [[Tékkland]]i í norðaustri og [[Austurríki]] í suðri. Allra syðst eru [[Alpafjöll]]. Meðal annarra náttúru- og menningarperlna má nefna kastalann [[Neuschwanstein]], skíðabæinn [[Garmisch-Partenkirchen]], meginhluta [[Dóná]]r innan Þýskalands, [[Zugspitze]] (hæsta fjall Þýskalands), miðaldabæinn [[Rothenburg ob der Tauber]], o.m.fl. == Orðsifjar == Orðið ''Bayern'' er dregið af heiti hins germanska þjóðflokks [[Bæjarar|bæjara]] (''Bajuwaren'') sem réðst inn í héraðið frá [[Bæheimur|Bæheimi]] eftir fall [[Rómaveldi]]s. Fljótlega eftir það var héraðið kallað Baiern, en Lúðvík I., konungur Bæjara, lét breyta rithættinum í ''Bayern'' um 1833 er hann innleiddi bókstafinn y úr gríska stafrófinu (sonur hans var þá konungur [[Grikkland]]s). == Fánar og skjaldarmerki == Bæjaraland á sér tvö flögg, blá-hvítu tíglana og blá-hvítu rendurnar. Það var Lúðvík I., konungur Bæjaralands, sem innleiddi þau bæði á [[19. öldin|19. öld]]. Næstelsti sonur hans varð konungur Grikklands [[1833]] og þar eru þjóðarlitirnir blár og hvítur. Því ákvað hann að þetta skyldu einnig vera litir Bæjaralands. Í [[Skjaldarmerki|skjaldarmerkinu]] eru 6 tákn. Gullna [[ljón]]ið er tákn Wittelsbach-ættarinnar. Tindarnir þrír standa fyrir héröðin í Frankalandi. Bláa dýrið er einkennistákn fyrir hjarta landsins, Altbayern. Svörtu ljónin þrjú standa fyrir [[Sváfaland]] (''Schwaben''). Blá-hvítu tíglarnir tákna Bæjaraland sem sambandsland. Loks er kórónan efst, en hún er nú tákn um frelsi fólksins eftir að konungdómurinn lagðist niður í Bæjaralandi [[1918]]. == Saga Bæjaralands == Suðurhluti landsins var hluti Rómaveldis til forna. Eftir fall Rómverja réðust germanskir bæjarar inn í héraðið og blönduðust leifum Rómverja og öðrum germönum. Héraðið var nefnt Bayern (Bæjaraland) eftir þeim. Bæjaraland var hluti af stórríki [[Karlamagnús]]ar og fylgdi austasta hlutasta þess (''Austrien'') er því var skipt og varð Bæjaraland þá hertogadæmi. Upp úr því hófu Bæverjar öfluga sókn eftir löndum til austurs, inn í núverandi Austurríki, og var það landnám nefnt Ostmark (''Ostarichi'') og síðar Austurríki. Bayern var hertogadæmi til 1806 er [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]] breytti því í konungsríki. Lúðvík I. konungur gerði München að lista- og háskólaborg. Konungsvaldið var lagt niður árið [[1918]] eftir ósigurinn í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]] og Bæjaraland varð að fríríki innan [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]]. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|seinni heimstyrjöldina]] hertóku [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] landið og héldu því til [[1949]], er Bæjaraland varð hluti af nýstofnuðu sambandslýðveldi Þýskalands. == Borgir == {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[München]] || 1,3 milljónir || Höfuðborg Bæjaralands og 3. stærsta borg Þýskalands |- | 2 || [[Nürnberg]] || 503 þús || |- | 3 || [[Ágsborg]] || 263 þús || Á þýsku: Augsburg |- | 4 || [[Würzburg]] || 133 þús || |- | 5 || [[Regensburg]] || 133 þús || |- | 6 || [[Ingolstadt]] || 123 þús || |- | 7 || [[Fürth]] || 114 þús || |- | 8 || [[Erlangen]] || 104 þús || |- | 9 || [[Bayreuth]] || 72 þús || |- | 10 || [[Bamberg]] || 69 þús || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Bayern|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Bæjaraland| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] p3friqp5qjjfwqynq6262141e8cdn92 0 41625 1961427 1960017 2026-04-28T04:35:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 3 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961427 wikitext text/x-wiki ::''Fyrir nánari upplýsingar um knattspyrnudeild KR sjá greinina [[Knattspyrnudeild KR]]'' [[Mynd:KR Reykjavík.png|thumb|200px|Merki Knattspyrnufélags Reykjavíkur]] {{Deildir innan KR}} <onlyinclude>'''Knattspyrnufélag Reykjavíkur''', '''KR''', er íþróttafélag í [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbænum]] í [[Reykjavík]]. Félagið var stofnað [[16. febrúar]] árið [[1899]] og er elsta félag sinnar tegundar á Íslandi. Það var stofnað fyrst sem knattspyrnufélag, en núna eru starfræktar margar deildir innan félagsins. KR hefur unnið úrvalsdeild karla í knattspyrnu 27 sinnum, oftast allra félaga og er KR eitt sigursælasta lið landsins í þremur vinsælustu íþróttagreinum landsins, handknattleik, körfuknattleik og knattspyrnu þar sem það hefur unnið 103 Íslands- og bikarmeistaratitla í karla- og kvennaflokki. KR er það lið sem á sér flesta stuðningsmenn á landinu.<ref name="Könnun 1">{{cite web |url=https://www.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=8192/newsid=102931.html |title=Geymd eintak |access-date=2007-10-17 |archive-date=2004-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041201002044/http://www.uefa.com/competitions/UCL/news/Kind=8192/newsId=102931.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Könnun 2">http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050616061325/www.bi.is/verdbref/utbod/kr/kr6.htm</ref><ref name="Könnun 3">http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=603495</ref><ref name="Könnun 4">https://www.ruv.is/frett/kr-vinsaelasta-lidid</ref></onlyinclude> == Saga == === Fyrstu árin (1899 - 1923) === Það var undir lok 19. aldar að erlendur prentari, James B. Ferguson að nafni, sem starfaði í Ísafoldarprentsmiðju, vakti áhuga ungra manna í Reykjavík á íþrótt sem kölluð var ''knattspyrna''. Margir ungir menn, nemendur við [[Menntaskólinn í Reykjavík|lærða skólann]] m.a., tóku að iðka þessa íþrótt. Aðstaða til iðkunnar var þó ekki upp á marga fiska, oftar en ekki þurfti að hreinsa grjót af vellinum, melnum svokallaða, þar sem Melavöllurinn átti eftir að standa, til að getað spilað þar. Einn frægasti óperusöngvari Íslendinga, Pétur Á. Jónsson lýsti aðstæðum drengja sem að spiluðu knattspyrnu á melnum, um aldamótin 1900. Hann sagði meðal annars: :„Völlurinn var á melunum þar sem íþróttavöllurinn er nú - var ógirtur, ósléttur, grýttur og holóttur og illa strikaður. [...] Jafnvel stærð hans var með öllu óákveðin, því takmörk voru sett af handahófi, sín í hvert skiptið.“ <ref name="Fyrsta öldin">Ellert B. Schram (ábyrgðarmaður, margir höfundar). Fyrsta öldin - saga KR í 100 ár. Knattspyrnufélag Reykjavíkur, 1999. ISBN 9979-60-439-5</ref> Þrátt fyrir þessar slæmu aðstæður tóku nokkrir piltar sig saman og stofnuðu, hinn [[16. febrúar]] [[1899]], '''Fótboltafélag Reykjavíkur''' í verslun Guðmundar Olsens í [[Aðalstræti]]. Þetta staðfestir [[Morgunblaðið]], því að hinn [[16. febrúar]], [[1924]] skrifar Kristján L. Gestsson grein þess efnis að Knattspyrnufélag Reykjavíkur ætti 25 ára afmæli<ref>Morgunblaðið, laugardaginn 16. febrúar 1924, bls. 2: http://www.timarit.is/?issueID=403137&pageSelected=0&lang=0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201014/http://www.timarit.is/?issueID=403137&pageSelected=0&lang=0 |date=2007-09-27 }}</ref>, um mánuði fyrr en áður hafði verið talið. Félagið var stofnað með það að leiðarljósi að búa til aðstöðu fyrir unga drengi til að iðka knattspyrnu. Stofnendur og félagsmenn Fótboltafélags Reykjavíkur voru fyrstu árin eftirtaldir<ref>=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?issId=78113&pageId=1148474&lang=is&q=K.R.fjörtíu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195422/http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=78113&pageId=1148474&lang=is&q=K.R.fj%C3%B6rt%C3%ADu |date=2016-03-05 }} ára.''Vísir'' 10. mars 1939, bls. 5.</ref>,: Pétur Á. Jónsson, Þorsteinn Jónsson, bróðir hans, Jón Antonsson, Þorkell Guðmundsson, Kjartan Konráðsson, Geir Konráðsson, bróðir hans, Björn Pálsson Kalman, Davíð Ólafsson, Bjarni Ívarsson, Guðmundur Guðmundsson, Guðmundur Þorláksson, Guðmundur Þórðarson, Jón Björnsson, Bjarni Pétursson, Kristinn Pétursson, bróðir hans, Sigurður Guðjónsson, Guðmundur Stefánsson, glímukappi og Kristinn Jóhannesson. Síðar bættust við smám saman þeir Jón Halldórsson, Pétur Halldórsson, bróðir hans, Richard Thors, Skúli Jónsson, Símon Þórðarson, Jón Þorsteinsson, Árni Einarsson, Lúðvíg Einarsson, bróðir hans og Ben. G. Waage. Starfsemi félagsins var ekki sérlega öflug fyrstu árin. Skipulögð stjórn félagsins var á undanhaldi og var enginn formlegur formaður félagsins fyrr en 1910. Einn maður bar þó höfuð og herðar yfir aðra menn í starfi KR fyrstu árin, hann Þorsteinn Jónsson. Þorsteinn sá um að boða til æfinga og panta bolta, en það gerði hann frá fyrirtæki í Liverpool en treyjur fyrir leikmenn voru ekki keyptar sökum þess hve dýr slíkur fatnaður var. Félagsgjöld voru borguð, en þau voru notuð til þess að kaupa knetti, en tveir slíkir voru yfirleitt keyptir á ári. Vakningarfundur var haldinn árið 1910 og var fyrsta formlega stjórn KR kosin. Þorsteinn Jónsson var kjörinn formaður, Árni Einarsson gjaldkeri, Guðmundur Þórðarson ritari og Jón Halldórsson varaformaður og umsjónamaður áhalda. <ref name="Fyrsta öldin"/> ==== Fleiri félög stofnuð ==== KR var fyrsta knattspyrnufélagið sem stofnað var á Íslandi, og var eina knattspyrnufélagið í fjögur ár. Fram að stofnun annarra félaga hafði KR ekkert lið til að keppa við, annað en sjálft sig. Það komu þó í tíma og ótíma skip, utan úr heimi með sjómönnum sem kunnu eitthvað fyrir sér í knattspyrnu og gátu keppt við knattspyrnulið drengjanna. Yfirleitt báru Reykjavíkurmenn sigur úr býtum og þóttu leikir þeirra og sjómannanna hin mesta skemmtun, einkum þegar danskir sjómenn voru sigraðir.<ref>{{Cite web |url=http://www.timarit.is/?issueID=403137&pageSelected=0&lang=0 |title=Geymd eintak |access-date=2007-06-12 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927201014/http://www.timarit.is/?issueID=403137&pageSelected=0&lang=0 |url-status=dead }}</ref> Þessi háttur var hafður á í níu ár, til ársins 1908 en þá voru knattspyrnufélögin [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] stofnuð, og [[Knattspyrnufélagið Valur]] þremur árum síðar, árið 1911. Með þessu eignaðist KR verðuga andstæðinga í Reykjavík, sem þeir hafa átt allar götur síðan. Knattspyrnuleikir urðu sífellt vinsælli meðal þjóðarinnar og fengu íþróttir eins og glíma að víkja fyrir knattspyrnu sem keppnisgreinar á hátíðisdögum. Þann [[11. júní]] [[1911]] var [[íþróttavöllurinn á Melunum]] vígður. Þá voru fluttar ræður í tilefni dagsins, íþróttafólk sýndi leikfimi og stuttur leikur á milli KR og [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] var spilaður. Fram sigraði leikinn með tveimur mörkum gegn engu og skoraði Friðþjófur Thorsteinsson bæði mörk Framara. Íþróttavellinum var lýst svo: :„Íþróttavöllurinn er 200 stikur að lengd og 100 að breidd. Allur er hann girtur rammgerðri girðingu, 3½ alinar hárri úr bárujárni.“. <ref name="Fyrsta öldin"/> ==== Fyrsta knattspyrnumótið ==== :''Sjá nánari umfjöllun á greininni [[Úrvalsdeild 1912]]'' [[Mynd:KR and Fram 1912.JPG|thumb|300x225px|Sigurlið FR (í hvítum skyrtum) og lið Fram (dökkum treyjum) eftir fyrsta Íslandsmeistaramótið.]] Nú stóð ekkert í vegi fyrir knattspyrnuiðkendum og gátu liðin hafið keppni sína á milli, því að nýr og flottur völlur stóð þeim til boða, og árið eftir var [[Úrvalsdeild 1912|fyrsta knattspyrnumót Íslands]] haldið. Þrjú lið tóku þátt í mótinu, Fótboltafélag Reykjavíkur, [[Knattspyrnufélagið Fram]] og [[Knattspyrnufélag Vestmannaeyja]] (síðar [[ÍBV]]). Mótinu lauk með sigri Fótboltafélags Reykjavíkur og hlaut það nafnbótina „Besta knattspyrnufélag Íslands“. Knattspyrnumót þetta hefur síðan verið haldið árlega. ==== Nýtt nafn og búningur ==== Erlendur Ó. Pétursson bar nýja og ferska strauma inn í félagið. Hann lagði það fram á aðalfundi félagsins árið [[1915]] að nafni félagsins yrði breytt úr ''Fótboltafélag Reykjavíkur'' í ''Knattspyrnufélag Reykjavíkur''. Hann notaði það máli sínu til stuðnings að honum þótti orðið fótbolti vera bjöguð danska og fannst knattspyrna vera góð íslenska. Tveimur vikum eftir að tillagan var lögð fyrir var hún samþykkt með 17 atkvæðum gegn 10. Birtist stutt grein um þetta í Morgunblaðinu [[25. apríl]] árið 1915<ref>{{cite web |url=http://timarit.is/?issueID=406162&pageSelected=1&lang=0 |title=Geymd eintak |access-date=2007-06-12 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930180650/http://timarit.is/?issueID=406162&pageSelected=1&lang=0 |url-status=dead }}</ref>. Búningur KR á sér einnig sögu. Lið [[Newcastle United]] þótti afar sterkt um aldamótin 1900. Mönnum þótti því eðlilegt að nota þann búning<ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080725130736/www.kr.is/knattspyrna/upload/files/knattspyrnudeild/kr-hk-ka.pdf</ref>. KR sendi Íþróttasambands Íslands bréf til staðfestingar á þeim búningi árið 1921. Þar stendur: :„Bolur með jafnbreiðum langröndum, hvítum og svörtum að lit. Brækur svartar, stuttar. Sokkar hnéháir, svartir með tveimur hvítum röndum.“ <ref name="Fyrsta öldin"/> ==== Aðrar greinar í KR ==== KR tók fljótlega að sér að bjóða uppá æfingar í öðrum íþróttum en knattspyrnu. Upphaf fimleikaæfinga má rekja til fimleikæfingar í leikfimissal Barnaskóla Reykjavíkur [[8. nóvember]] [[1923]]. Á annað hundrað manns mættu á þessar fyrstu æfingar og var ljóst að íþróttin átti eftir að verða gífurlega vinsæl. Glímuæfingar hjá KR hófust af fullum krafti á árunum [[1924]]-25, þó að KR-ingar hafi stundað glímu frá [[1920]], en Glímudeild KR starfar enn. [[Hnefaleikar]] voru líka stundaðir í KR og er talið að hnefaleikar hafi fyrst verið stundaðir meðal KR-inga í kringum 1920, þó að íþróttin næði ekki vinsældum fyrr en mörgum árum seinna. === Stækkandi félag (1923 - 1958) === Skipulega var unnið að uppbyggingu félagsins á sviði margra íþrótta, þar á meðal knattspyrnu, fimleikum, sundi og [[tennis]]. Keypt var félagsheimili fyrir KR-inga árið [[1929]] sem hét Báran og var byggt 1910, sem stóð þar sem [[Ráðhús Reykjavíkur]] stendur nú. KR-ingar unnu marga titla í knattspyrnu og fimleikum og frjálsum íþróttum. KR- blaðið kom fyrst út árið [[1932]] og átti blaðið að koma sjónarmiðum KR-inga á framfæri. <ref name="Fyrsta öldin"/> ==== Félagssvæði keypt ==== [[Mynd:Íslandsmótið 1912.jpg|thumb|300px|KR í leik gegn Fram á einu af fyrstu Íslandsmótunum í knattspyrnu]] Félagssvæði KR í rúman áratug, frá [[1929]], var Báran, hús staðsett við [[Tjörnin]]a þar sem Ráðhús Reykjavíkur stendur nú, sem þótti ekki stórt, og þáverandi formaður KR, Kristján L. Gestsson, hafði bent á það að KR þyrfti grasvöll, þjálfara og nýja félagsaðstöðu. Í seinni heimsstyrjöldinni tóku Bretar KR-húsið herskildi og þegar KR-ingar fengu það aftur kom í ljós að Bretar höfðu farið illa með það og ekki kom annað til greina en að rífa það niður. KR-ingar stóðu þó ekki með tómar hendur því að 1932 hafði verið stofnaður sjóður með það að markmiði að kaupa nýtt félagssvæði og grasvöll fyrir KR. Í mars árið 1939 var ráðist í kaup á svæði í Kaplaskjóli og færðu knattspyrnumenn félaginu það að gjöf á 40 ára afmæli félagsins. Aðstaða var þó ekki fullkomin strax á þessu svæði og þurftu íþróttamenn að æfa í fimleikasölum bæjarins en starf KR hélst þó alltaf jafn fjölbreytt þrátt fyrir þessa húsnæðis erfiðleika. Fyrstu æfingar fóru fram á KR-svæðinu árið 1943, þó svæðið væri ekki nálægt því að vera tilbúið þá. Byrjað var á framkvæmdum við KR-svæðið af fullri alvöru árið 1948 þegar undirbúinn var völlur með hlaupabraut og lögðu knattspyrnumenn og frjálsíþróttamenn á sig mikla sjálfboðavinnu til að klára framkvæmdir fljótt. Hafið var að byggja KR-heimilið, ásamt íþróttahúsi árið 1950 og var byggingu á því lokið 1951 og 18. júlí sama ár var [[KR-völlur|grasvöllur KR]] í Kaplaskjóli vígður. ==== Lokað á hnefaleikana ==== Hnefaleikar höfðu verið nokkuð vinsælir innan raða KR-inga fyrr á öldum og var fjöldinn allur af drengjum sem að stunduðu þá með KR. Þann 19. desember 1956 samþykkti Alþingi bann á alla iðkun hnefaleika hér á landi. Miklar deilur risu um þetta mál og töldu sumir Alþingi fara yfir verksvið sitt. Hnefaleikadeildir voru stundaðir í flestum íþróttafélögum á þessum tíma og er bannið tók gildi gengu margir ÍR-ingar í KR, þegar hnefaleikadeild ÍR var lögð niður. Óhentug æfingaraðstaða olli því líka að vinsældir íþróttarinnar tóku að halla og dró mjög úr starfsemi hnefaleikadeildar KR 1954. Starfsemi hnefaleikadeildar KR fjaraði hægt út rétt áður en hnefaleikarnir fengu rothögg frá Alþingi, [[1956]]. <ref name="Fyrsta öldin"/> === Gullöldin (1959-1970) === KR gekk afar vel á flestum sviðum íþrótta á árunum [[1959]]-[[1970]]. Knattspyrnulið KR sigarði deildina 5 sinnum, eftir að almennilegu skipulagi hafði verið komið á í deildinni og bikarkeppnina sigruðu þeir sjö sinnum. KR-ingar stóðu sig vel í frjálsíþróttamótum innanlands og fékk frjálsíþróttadeild KR titilinn „Besta frjálsíþróttafélag Reykjavíkur“ árið 1959. KR sendi lið til keppni á Íslandsmót í flest öllum flokkum í körfuknattleik og settar voru upp löglegar körfur og aðrar nauðsynlegar aðstæður fyrir körfuknattleiksfólk og sigraði karlalið KR í annað skiptið sem Íslandsmót í körfuknattleik var haldið. Badmintondeild KR var stofnuð [[23. september]] [[1963]], glímumenn KR voru sigursælir og lyftingadeild KR var stofnuð. === Misjafnt gengi (1971 - 1989) === Það fór að halla undan fæti í knattspyrnudeild KR á árunum 1971-77 en á sama tíma tókst körfuknattleiksfólki í KR vel til undir handleiðslu Einars Bollasonar og handknattleiksmönnum í KR gekk einnig allt í haginn með Alfreð Gíslason í fremstu víglínu meistaraflokks karla í handknattleik. [[Jón Páll Sigmarsson]], íþróttamaður KR fer á kostum í kraftlyftingum og sigrar keppnina um sterkasta mann heims árin 1984, 1986, 1988 og 1990. Nýtt félagsheimili KR var tekið í notkun 1985, tveggja hæða hús, 2579 fermetrar alls.<ref name="Fyrsta öldin"/> ==== Kynslóðaskipti í knattspyrnunni ==== Það er ekki hægt að komast hjá því að kynslóðaskipti verða í knattspyrnunni, og þau urðu þegar að [[Ellert B. Schram]] og Bjarni Felixson lögðu skóna á hilluna. Leikirnir um vorið [[1971]] voru sveiflukenndir en ekkert gekk þó sérlega óvenjulega fyrir sig. Annað átti eftir að koma í ljós, og sat KR fljótt á botninum, með 2 stig. Nýkjörinn þingmaður [[Ellert B. Schram]] var fenginn til að spila með KR, eftir að hafa lagt skóna á hilluna, til þess að bjarga KR frá falli. Ellert lék með KR sex leiki og hlutu KR-ingar 8 af 12 stigum í þeim. Þetta ótrúlega einstaklingsframtak Ellerts er eitt það fræknasta í Íslenskri knattspyrnusögu, hann var valinn knattspyrnumaður ársins af Tímanum, með sex spilaða leiki það ár. <ref name="Fyrsta öldin"/> Ekki gat Ellert þó komið KR-ingum endalaust til bjargar og átti liðið í miklu basli við að halda sér uppi næstu árin. Liðið féll árlega úr bikarkeppninni í fyrstu eða annarri umferð og nýja kynslóðin var lengi að taka við. Það kom að því að liðið féll, en það er í fyrsta og eina skiptið sem það hefur gerst og var það árið 1977. KR-ingar telja fallið stórslys sem hefði aldrei átt að gerast. Ef tímabilin fyrir fallið eru skoðuð sést það að liðið hafði verið að leika sér að eldinum og virtist það vera tímaspursmál hvenær liðið félli. ==== Körfuboltinn ==== [[Mynd:KR búningur 2007 front.png|thumb|250px|Búningur KR notaður frá 2007 til 2009]] Körfuknattleiksdeild KR gekk mjög vel á árunum 1971-89 og sigraði liðið deildina oft, í meistaraflokki karla og kvenna. Erlendir leikmenn færðust í aukana og var það einungis til að styrkja deildina. [[Einar Bollason]] kvaddi körfuknattleikinn sem leikmaður með pompi og prakt eftir sigur á Íslandsmeistaramótinu árið [[1979]]. ==== Endurreisn í knattspyrnunni ==== Knattspyrnudeild KR var staðráðin í að endurheimta stað sinn á meðal efstu liða í íslensku deildinni í knattspyrnu. Ráðinn var Hólmbert Friðjónsson sem þjálfari meistaraflokks karla í knattspyrnu. Undir hans stjórn lentu KR-ingar í 3. sæti á Íslandsmótinu 1982 og fengu ári síðar Evrópusæti, í fyrsta skipti í 15 ár. Góður árangur skildi eftir sig vonir um bikar en KR-ingar þurftu að bíða aðeins lengur eftir honum. === Skin og skúrir (1990 - 1998) === ==== Silfuröld knattspyrnuliðsins ==== [[Mynd:KR búningur 2007 back.png|thumb|250px|Búningur KR notaður frá 2007 til 2009 séður aftan frá]] Knattspyrnulið KR hafði verið í tveggja áratuga lægð og ætluðu leikmennirnir að sanna það að liðið ætti heima meðal efstu félaga hér á landi. Liði KR mistókst þrívegis að tryggja sér Íslandsmeistaratitilinn á þessu átta ára tímabili. Árið 1990 töpuðu þeir titilbaráttunni á síðasta degi mótsins á markamuninum einum. Þeir unnu þó bikarkeppnina árið 1994, fyrsti bikar knattspyrnudeildar KR í 26 ár. Ógæfan í deildinni hélt áfram og árið 1996 lutu þeir í lægri hlut fyrir Skagamönnum í síðustu umferð en jafntefli hefði tryggt KR Íslandsmeistaratitilinn. Árið 1998 töpuðu þeir á heimavelli fyrir ÍBV í lokaumferð Íslandsmótsins. Sérfræðingar voru farnir að efast um að eitthvað KR lið kæmi í bráð sem að myndi þola þessa pressu. Ekki þurftu þeir þó að bíða lengi. ==== Karfan aftur á toppinn ==== Árangur meistaraflokks karla í körfuknattleik hafði ekki verið uppá marga fiska síðustu árin og hafði liðið jafnvel verið í botnbaráttu. Liðið hafði ekki unnið deildina frá því árið 1979, þegar Einar Bollason spilaði með liðinu. KR lék vel í deildinni og sigraði 23 af 26 leikjum sínum tímabilið 1990. KR-ingar mættu Keflvíkingum í úrslitaleik deildarinnar og var búist við harðri keppni. KR-ingar sigruðu Keflvíkinga 3-0 og höfðu þá endurheimt sæti sitt meðal þeirra bestu í körfuknattleik á Íslandi. Það þurfti þó að bíða næstum því jafn lengi eftir næsta bikar. <ref name="Fyrsta öldin"/> ==== Handboltinn í góðum málum ==== KR-ingar náðu ekki Íslandsmeistaratitli í handknattleik 1990, þeir lentu í 4. sæti í deildinni en urðu þó Reykjavíkurmeistarar. Það sem að var þó eftirtektarverðast var árangur félagsins í unglingastarfi handboltans. Árið 1990 hlaut KR unglingabikar HSÍ, en um hann segir í reglugerð HSÍ: „Unglingabikar HSÍ skal veittur einu sinni á ári, því félagi sem stendur besta að unglingamálum í handknattleik á ári hverju.“. Það sem að var haft til hliðsjónar við veitingu verðlaunanna voru m.a. keppnisbúningar, framkoma leikmanna, félagsleg starfsemi, keppnis- og æfingarferðir, árangur í keppnum, menntun þjálfara og umsjón með mótshaldi. KR stóð einnig í fyrsta skipti fyrir stórmóti í handknattleik fyrir yngstu aldursflokkana og hlaut handknattleiksdeild KR mikið hrós fyrir þetta framtak. Árið 1997 var samstarf KR og Gróttu kynnt í handknattleik karla og kvenna og komst sameiginlegt lið Gróttu/KR strax uppum deild í karlaflokki. === Siglt inní nýja öld (1999 - ) === ==== Allt gengur í haginn í knattspyrnunni ==== [[Mynd:KR players celebrate.JPG|thumb|300px|Leikmenn KR fagna eftir 2-0 sigur gegn Fjölni, [[Landsbankadeild karla í knattspyrnu 2008|2008]]]] Gengi knattspyrnuliðsins hafði verið misjafnt síðustu áratugina en síðustu ár höfðu verið full af vonbrigðum. Liðið var hársbreidd frá því að sigra deildina og spáðu menn því að langt yrði í næsta titil vegna meints skorts á sjálfstrausti. Önnur varð raunin því að sumarið 1999 byrjuðu KR-ingar af krafti. Þeir voru á toppi deildarinnar lengstan hluta tímabilsins og sigruðu deildina með 7 stiga mun. KR-ingar voru í sjöunda himni. Þeir höfðu loksins unnið deildina, eftir 31 árs bið. Ekki hefði liðið getað beðið um betri árangur á 100 ára afmæli félagsins því að bæði karla og kvennaflokkur í knattspyrnu unnu tvöfalt þetta ár. <ref>http://www.rsssf.com/tablesi/ijs99.html</ref> Á afmælisárinu var [[KR-útvarpið]] einnig stofnað og lifir það enn þann dag í dag. Ekki gáfu KR-ingar eftir á næsta ári, þegar þeir vörðu Íslandsmeistaratitilinn, eftir harða baráttu við Fylki, sem að mátti þola það sem KR-ingar gengu oft í gegn á árum áður, að tapa Íslandsmeistaratitlinum á síðasta degi. Andri Sigþórsson KR-ingur var markakóngur deildarinnar það ár og hlaut gullskóinn fyrir vikið. KR-ingar sigruðu deildina 2 ár í röð, en það gerðist síðast árin 1948-50, en þeir unnu þá tæknilega séð þrisvar í röð líka. Ekkert gekk upp hjá KR-ingum næsta sumar og lenti liðið í 7. sæti. Leikmenn liðsins létu þetta ekki á sig fá og komu sterkir til baka sumarið 2002 og sigruðu deildina aftur, eftir að hafa verið í öðru sæti að loknum 17 umferðum, en Fylkir missteig sig í lokaumferðinni gegn ÍA og komst KR upp fyrir þá með sigri á Þór, sem að féll það ár. [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkismenn]] þurftu aftur að sætta sig við það að missa af Íslandsmeistaratitlinum í síðustu umferð. Ekki lét knattspyrnudeild Knattspyrnufélags Reykjavíkur þetta nægja og sigraði liðið deildina í 24. skipti árið 2003. Á árunum sem fylgdu stóð meistaraflokkur karla ekki undir væntingum og lenti í 6. sæti 2004 og 2005. Liðið lenti þó í öðru sæti í bikar og deild árið 2006 og var tilefni til að vona það besta fyrir tímabilið 2007. En liðið lenti í 8. sæti eftir að hafa setið lengi vel í neðsta sæti deildarinnar. Tímabilið 2007 var mikil vonbrigði fyrir alla KR-inga. [[Teitur Þórðarson]] var rekinn á miðju tímabili og við tók [[Logi Ólafsson]]. Honum tókst að bjarga liðinu fyrir horn, en þó ekki fyrr en í lokaumferðinni. Miklar hrókeringar urðu í leikmannahópi KR fyrir tímabilið 2008, en 11 leikmenn fóru frá félaginu, margir hverjir á síðasta spretti ferilsins, og 6 nýir leikmenn fengnir. ==== Barátta um Evrópusæti ==== Á árunum sem fylgdu tóku KR-ingar mikið þátt í toppbaráttunni án þess að takast það að landa þeim stóra. Þeir unnu engu að síður bikarkeppni KSÍ árið 2008 þar sem þeir kepptu á móti Fjölni og unnu sinn fyrsta stóra bikar í 5 ár. Liðið var ávalt nálægt toppnum, en slæm byrjun ár eftir ár gerði titilbaráttuna erfiða og var einungis Evrópusæti oft raunin. Þegar uppi var staðið hafði lið KR fjórum sinnum á fimm árum tekist að komast í keppnina um Evrópubikarinn, 2006 og 2008-2010. Ein merkustu úrslit liðsins úr þeim leikjum var sigur liðsins gegn [[Grikkland|Gríska]] úrvalsdeildarliðinu Larissa, en KR vann viðureignina samanlagt með tveimur mörkum. ==== Árangur í körfuboltanum ==== [[Mynd:KR players celebrating.JPG|thumb|250px|KR leikmenn þakka Njarðvíkurmönnum fyrir úrslitaleikinn]] Körfuknattleiksdeild KR hefur einnig gengið vel eftir 100 ára afmæli félagsins. Árið 2000 sigraði liðið deildina aftur, en þá höfðu 10 ár liðið frá síðasta Íslandsmeistaratitli liðsins. Liðið tók á móti Grindavík í úrslitarimmu og vann KR titilinn á heimavelli, þar sem [[Jón Arnór Stefánsson]] spilaði stórt hlutverk. Enginn titill vannst aftur fyrr en sjö árum síðar, árið 2007. Liðið lenti í öðru sæti í deildinni, en Njarðvík sigraði deildina með 40 stig, KR fékk 34. Í úrslitakeppninni tóku KR-ingar á móti ÍR. ÍR-ingar komust yfir 1-0 en KR vann tvo næstu leiki og komst í undanúrslit gegn Snæfelli. Þar var dramatíkin ekki minni. Í lokaleik liðanna var Snæfell þremur stigum yfir þegar 15 sekúndur voru eftir af leiknum. KR-ingar knúðu leikinn í framlengingu og sigruðu í henni. Úrslitarimman var einnig afar spennandi. Njarðvíkingar völtuðu yfir KR-inga í fyrsta leik liðanna sem haldinn var í Ljónagryfjunni í Njarðvík. En KR-ingar komu sterkir til baka og sigruðu þrjá næstu leiki, sem haldnir voru á víxl í DHL-höll KR-inga og Ljónagryfjunni. Í síðasta leik rimmunnar þurfti framlengingu til að knýja fram sigurvegara og voru KR-ingar sterkari<ref>http://www.mbl.is/mm/sport/frett.html?nid=1265097</ref>. Mikið var talað um áhorfendur KR sem mættu á lokaleikinn. Um það bil 50-60 KR-ingar mættu klukkutíma fyrir leik og tóku að kyrja söngva um leikmenn KR og héldu því áfram allt kvöldið, og héldu jafnvel áfram að syngja fram í rauða nóttina þegar titlinum var fagnað í miðborg Reykjavíkur. Tímabilið þar á eftir var tímabil vonbrigða hjá KR. Því þó svo að liðið hafi lent í öðru sæti í deildinni, vantaði greinilega eitthvað í liðið og endaði það þannig að KR datt út í fyrstu umferð úrslitakeppninnar gegn ÍR, 1-2. Fyrir tímabilið hafði [[Helgi Már Magnússon]] komið aftur til KR frá Sviss, sem hann hafði verið að spila körfubolta áður. Ljóst var að miklar breytingar þurftu að eiga sér stað, ætti KR að halda áfram á sigurbraut. Sú varð síðar raunin. Rúmum mánuði fyrir tímabilið 2008-2009 var það tilkynnt að Jón Arnór Stefánsson og Jakob Örn Sigurðarson höfðu gengið til liðs við KR frá liðum sínum á Ítalíu og Ungverjalandi. Auk þess hafði nýr Bandaríkjamaður gengið til liðs við KR-inga. ===== Sigurhefð skapast ===== Eftir að hafa fengið þennan mikla liðsstyrk var ljóst að KR-ingar ættu eftir að verða í toppbaráttu allan veturinn. KR-ingar unnu 2 fyrstu bikara vetrarins þegar þeir urðu Poweradebikar- og Reykjavíkurmeistarar. Liðið gekk síðan í gegnum veturinn nær taplaust, en töpuðu þó bikarúrslitaleik gegn Stjörnunni. Eftir þetta áfall var það öllum ljóst að Íslandsmeistaratitillinn myndi ekkert endilega enda í Frostaskjólinu. KR-ingar urðu að lokum Deildarmeistarar, töpuðu einungis einum leik í allri deildinni. Þeir fóru einnig taplausir í gegnum fyrstu tvær umferðir úrslitakeppninnar og í úrslitarimmunni sjálfri mættu þeir Grindvíkingum. KR-ingar unnu fyrsta leikinn, sem var í DHL-höllinni, en töpuðu næstu tveimur, einum úti og öðrum heima. Þeir sýndu þó mikinn dugnað og unnu upp það forskot og tryggðu sér Íslandsmeistaratitilinn á heimavelli fyrir framan yfir 2000 áhorfendur, mikið fleiri en voru á leiknum tveimur árum áður þegar þeir urðu Íslandsmeistarar. [[Mynd:PavelErmolinski.jpg|thumb|200px|Pavel Ermolinskij, lykilmaður í liði KR 2010-2011]]Árið á eftir voru KR-ingar einnig taldir sigurstranglegastir og snéri [[Pavel Ermolinskij]] heim frá Spáni til að leika með Vesturbæingum. Þeir urðu deildarmeistarar eftir harða rimmu og tvísýna baráttu gegn Snæfelli. Þau lið mættust svo í undanúrslitum nokkrum vikum síðar. Rimman var sú undarlegasta og unnust allir leikirnir á útivelli, en það þýddi að KR-ingar þurftu að lúta í lægra haldi því þeir höfðu heimavallarréttinn. Snæfell fór síðan alla leið og vann Íslandsmeistaratitilinn 2010. KR-ingar voru strax komnir með yfirlýst markmið fyrir næsta tímabil, liðið ætlaði sér að verða Íslands- og Bikarmeistari árið 2011 eitthvað sem þeim hafði ekki tekist frá árinu 1979. Miklu var tjaldað til og voru menn eins og Finnur Atli Magnússon og Marcus Walker kallaðir til verkefnisins, ekki eins og lítið hafi verið til af reyndum leikmönnum fyrir. KR-ingar fóru rólega af stað inn í tímabilið en fyrr en varir skiptu þeir í æ hærri gír. Þeim tókst að leggja Grindvíkinga í úrslitum Bikarkeppni KKÍ, en það var í fyrsta skipti í 20 ár sem bikarinn unni sumarlangt í Vesturbænum. Enn óx leikur liðsins og þegar í úrslitakeppnina var komið voru Njarðvík og Keflavík þeim ekki of mikil fyrirstaða. Í úrslitum léku þeir svo við [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjörnuna]] þar sem þeir fóru með sigur af hólmi 3-1 samanlagt og hafði þeim í fyrsta skipti í 32 ár tekist að vinna tvöfalt og gátu státað sig af því að hafa unnið titilinn í þriðja skipti á fjórum árum, eða frá 2007. ==== Íslandsmeistarar á ný ==== Á miðju tímabili 2010 fannst stjórnendum knattspyrnudeildar vera nóg komið, en liðið var undir stjórn Loga Ólafssonar 4. tímabilið í röð. Þetta ár tókst liðinu ekki upp sem skildi eftir að hafa lent í 2. sæti árið á undan og hafði meðal annars mislukkast að vinna Hauka í báðum leikjum liðsins og tapað heima gegn Selfossi, en bæði liðin voru nýliðar í deildinni. Þáverandi yfirmaður knattspynumála og náinn samstarfsaðili Loga, Rúnar Kristinsson, var fenginn til að stýra liðinu út tímabilið. Gengi liðsins snérist við eftir þetta og voru þeir í baráttu um Íslandsmeistaratitilinn, en lutu í lægra haldi fyrir Breiðablik á lokaspretti mótsins. Markið var sett hátt næsta tímabil og var það yfirlýstur vilji leikmanna að enda tímabilið með titli<ref>http://www.fotbolti.net/fullStory.php?action=viewStory&id=105944</ref>. Tímabilið gekk eins og í sögu, liðið náði langt í Evrópukeppni og sló meðal annars út lið sem spilaði gegn Chelsea í meistaradeildinni árið áður, bikarkeppnin vannst með því að sigra 4 úrvalsdeildarlið og Íslandsmeistaratitillinn langþráði kom í hús eftir 7 vetra fjarveru, eftir að liðið hafði trónað á toppnum allt frá 3. umferð og aldrei látið efsta sætið af hendi eftir það<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/2011_%C3%9Arvalsdeild#Positions_by_round</ref>. KR varð því fyrsta liðið að vinna tvöfalt síðan einmitt KR gerði það síðast árið 1999. == Deildir innan KR == Það starfa núna tíu virkar deildir innan Knattspyrnufélags Reykjavíkur, en það eru [[Knattspyrnudeild KR|knattspyrnu]]<nowiki/>-, [[Körfuknattleiksdeild KR|körfuknattleiks]]<nowiki/>-, [[Handknattleiksdeild KR|handknattleiks]]<nowiki/>-, [[Borðtennisdeild KR|borðtennis]]<nowiki/>-, [[Badmintondeild KR|badminton]]<nowiki/>-, [[Glímudeild KR|glímu]]<nowiki/>-, [[Keiludeild KR|keilu]]<nowiki/>-, [[Skíðadeild KR|skíða]]<nowiki/>-, [[Skákdeild KR|skák]]<nowiki/>- og [[Sunddeild KR|sunddeild]]. == Stuðningsmenn == [[File:Aðsókn á KR-völlin.png|thumb|600px|Meðaltal áhorfenda á leiki KR á KR-velli frá árinu 1991 miðað við meðaltal í deildinni sem heild. Feitletrun táknar meistaraár.]] KR á stærsta hóp stuðningsmanna á Íslandi<ref name="Könnun 1" />, samkvæmt könnun Gallup<ref name="Könnun 2" /><ref name="Könnun 3" /><ref name="Könnun 4" />. Ef skoðaðar eru aðsóknartölur á KR-leiki sést þetta greinilega. Á árunum 1997 - 2004 einokuðu KR-ingar listann yfir mestu aðsókn á leiki liða. FH-ingar náðu þeim árið 2005. Einnig má geta þess að aðsóknarmestu leikir annarra liða í deildinni eru yfirleitt leikir gegn KR og flestir áhorfendur mættu að meðaltali á útileiki KR árin 2007 - 2009<ref>http://fotbolti.net/fullStory.php?action=viewStory&id=67480</ref>. KR komst þó aftur í efsta sæti yfir áhorfendatölur 2008, þegar 1.931 áhorfandi kom að meðaltali á hvern heimaleik KR, yfir 300 manneskjum fleiri að meðaltali en næsta lið fyrir neðan KR á listanum, og hafa haldið því sæti síðan þá. === Miðjan === Einn hópur stuðningsmanna KR kallar sig Miðjuna. Nafnið er komið frá því að kjarni stuðningsmanna stóðu beint fyrir miðju á KR-vellinum í kringum árið 1994. Fljótlega tók KR-klúbburinn á það ráð að úthluta meðlimum KR-klúbbsins sæti sem að þeir einir máttu setjast í, en það fyrirkomulag hélst til ársins 2006<ref>http://pdf.sport.is/KR2007_VEF.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009202100/http://pdf.sport.is/KR2007_VEF.pdf |date=2007-10-09 }} - KR blaðið bls. 24</ref>. Miðjan mætir á alla leiki KR í deildinni í karlaknattspyrnunni og einnig á nokkra leiki í körfuknattleik karla. Miðjan stendur yfirleitt aftast í KR stúkunni og syngur KR-lög allan leikinn, ýmist um leikmenn liðsins eða félagið sjálft. Miðjan hefur fengið athygli út á nýstárlega leið í stuðningi og hafa nokkur önnur lið tekið uppá því sama. == Titlar félags == === [[Knattspyrna]] === ==== Karlaflokkur ==== * '''[[Landsbankadeild karla|Íslandsmeistarar]]: 27''' ** [[Úrvalsdeild 1912|1912]], [[Úrvalsdeild 1919|1919]], [[Úrvalsdeild 1926|1926]], [[Úrvalsdeild 1927|1927]], [[Úrvalsdeild 1928|1928]], [[Úrvalsdeild 1929|1929]], [[Úrvalsdeild 1931|1931]], [[Úrvalsdeild 1932|1932]], [[Úrvalsdeild 1934|1934]], [[Úrvalsdeild 1941|1941]], [[Úrvalsdeild 1948|1948]], [[Úrvalsdeild 1949|1949]], [[Úrvalsdeild 1950|1950]], [[Úrvalsdeild 1952|1952]], [[Úrvalsdeild 1955|1955]], [[Úrvalsdeild 1959|1959]], [[Úrvalsdeild 1961|1961]], [[Úrvalsdeild 1963|1963]], [[Úrvalsdeild 1965|1965]], [[Úrvalsdeild 1968|1968]], [[Landssímadeild karla 1999|1999]], [[Landssímadeild karla 2000|2000]], [[Símadeild karla 2002|2002]], [[Landsbankadeild karla 2003|2003]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2011|2011]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2013|2013]], [[ Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2019|2019]] * '''[[VISA-bikar karla|Bikarmeistarar]]: 14''' ** 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1966, 1967, 1994, 1995, 1999, [[Úrslitaleikur VISA-bikar karla 2008|2008]], [[Úrslitaleikur Valitor-bikar karla 2011|2011]], 2012, 2014 ==== Kvennaflokkur ==== * '''[[Landsbankadeild kvenna|Íslandsmeistarar]]: 6''' ** 1993, 1997, 1998, 1999, 2002, 2003 * '''[[VISA-bikar kvenna|Bikarmeistarar]]: 4''' ** 1999, 2002, 2007, 2008 === [[Körfuknattleikur]] === ==== Karlaflokkur ==== [[Mynd:KR Íslandsmeistarar 2007.JPG|thumb|300px|Leikmenn KR hampa bikarnum eftir sigur á Njarðvík í Iceland Express-deild karla 2007. Þeir hafa hampað titlinum þrisvar sinnum aftur síðan þá.]] * '''Íslandsmeistaratitlar 18:''' ** 1965, 1966, 1967, 1968, 1974, 1978, 1979, 1990, 2000, 2007, 2009, 2011, 2014, 2015, 2016, 2017,2018,2019 * '''[[Bikarkeppni KKÍ (karlar)|Bikarmeistaratitlar]]: 15''' ** 1966, 1967, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1977, 1979, 1984, 1991, 2011, 2016, 2017, 2026. * '''Fyrirtækjabikar 1:''' ** 2008 ==== Kvennaflokkur ==== * '''Íslandsmeistaratitlar 14:''' ** 1961, 1977, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1999, 2001, 2002, 2010 * '''Bikarmeistaratitlar 10:''' ** 1976, 1977, 1982, 1983, 1986, 1987, 1999, 2001, 2002, 2009 * '''Fyrirtækjabikar 1:''' ** 2001 === [[Handknattleikur]] === ==== Karlaflokkur ==== * '''Íslandsmeistaratitlar 1:''' ** [[Handknattleiksárið 1957-58|1958]] * '''[[Bikarkeppni HSÍ (karlar)|Bikarmeistaratitlar]] 1:''' ** [[Handknattleiksárið 1981-82#Bikarkeppni HS.C3.8D|1982]] ==== Kvennaflokkur ==== * '''Íslandsmeistaratitlar 2:''' ** [[Handknattleiksárið_1954-55#1._deild_2|1955]], 1959 * '''[[Bikarkeppni HSÍ (konur)|Bikarmeistaratitlar]] 1:''' ** [[Handknattleiksárið 1976-77#Bikarkeppni HS.C3.8D 2|1977]] == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{bókaheimild|höfundur=Ellert B. Schram (ábyrgðarmaður, margir höfundar)|titill=Fyrsta öldin - saga KR í 100 ár|útgefandi=Knattspyrnufélag Reykjavíkur|ár=1999|ISBN=ISBN 9979-60-439-5}} == Tenglar == * [http://kr.is/ KR.is] * [http://www.KRreykjavik.is KR-Reykjavík.is, Stuðningsmannasíða KR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825135951/http://www.krreykjavik.is/ |date=2007-08-25 }} {{Knattspyrnufélag Reykjavíkur}} {{Aðildarfélög ÍBR}} {{Stubbur|knattspyrna}} [[Flokkur:Knattspyrnufélag Reykjavíkur| ]] [[Flokkur:Íslensk glímufélög|KR]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög|KR]] [[Flokkur:Íþróttafélög í Reykjavík]] {{s|1899}} [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] ennev1ngx1cc9lh1hz27hu26ptmiiym 0 42092 1961419 1948592 2026-04-28T01:17:53Z TKSnaevarr 53243 1961419 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Maó, eiginnafnið er Zedong.'' {{Forsætisráðherra | nafn = Maó Zedong | nafn_á_frummáli = {{Nobold|毛泽东}} | mynd = Mao Zedong sitting.jpg | myndatexti1 = Maó árið 1955. | titill= Formaður kínverska kommúnistaflokksins | stjórnartíð_start = [[20. mars]] [[1943]] | stjórnartíð_end = [[9. september]] [[1976]] | forveri = [[Zhang Wentian]] {{small|(sem aðalritari)}} | eftirmaður = [[Hua Guofeng]] | titill2 = Formaður Alþýðulýðveldisins Kína | stjórnartíð_start2 = [[27. september]] [[1954]] | stjórnartíð_end2 = [[27. apríl]] [[1959]] | vara_forseti2 = [[Zhu De]] | forsætisráðherra2 = [[Zhou Enlai]] | eftirmaður2 = [[Liu Shaoqi]] | fæddur = [[26. desember]] [[1893]] | fæðingarstaður = [[Shaoshan]], [[Hunan]], [[Tjingveldið|Kína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1976|9|9|1893|12|26}} | dánarstaður = [[Peking]], [[Alþýðulýðveldið Kína|Kína]] | orsök_dauða = | þekktur_fyrir = | starf = Stjórnmálamaður, byltingarmaður, [[skáld]], [[rithöfundur]], [[Skrautskrift|skrautskrifari]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | maki = Luo Yixiu (1907–1910)<br>Yang Kaihui (1920–1930)<br>He Zizhen (1930–1937)<br>[[Jiang Qing]] (1939–1976) | börn = 10 | háskóli = Húnán Dìyī Shīfàn Xuéyuàn (湖南第一师范学院) | undirskrift = Mao Zedong signature.svg }} '''Maó Zedong''' (skrifað með [[Hefðbundið kínverskt tákn|hefðbundnum kínverskum táknum]]: '''毛澤東''', með [[Einfaldað kínverskt tákn|einfölduðum táknum]]: '''毛泽东''', umskrifað með [[pinjin]]: '''Máo Zédōng''', umskrifað með aðferð [[Wade-Giles]]: '''Mao Tse-tung''') ([[26. desember]] [[1893]] – [[9. september]] [[1976]]) var [[Kína|kínverskur]] [[Marxismi|marxisti]] og [[Pólitík|pólitískur]] leiðtogi [[Kína]]. Maó er einnig þekktur sem [[skáld]], [[rithöfundur]] og [[Skrautskrift|skrautskrifari]]. Maó Zedong tók þátt í stofnþingi [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokks Kína]] árið 1921 sem fulltrúi [[Hunan]]-héraðs.<ref>Ragnar Baldursson (1985): 166.</ref> Hann var síðan skipaður formaður Kommúnistaflokks Kína á 7. flokksþingi hans árið 1945.<ref>Ragnar Baldursson (1985): 200.</ref> Kommúnistaflokkurinn stofnaði [[Alþýðulýðveldið Kína]] árið [[1949]] undir forystu Maós og var hann leiðtogi þess til dauðadags árið 1976.<ref>Ragnar Baldursson (1985): 218.</ref> Maó hefur verið gagnrýndur mjög harkalega eftir dauða sinn og verður umfjöllun um hann sífellt neikvæðari því meira sem kemur í ljós. == Fjölskylda, menntun og fyrri störf == Maó fæddist í [[Shaoshan]] í [[Hunan]]-héraði. Hann var af fátækum bændaættum en faðir hans, Yi Chang (fæddur 1870) hafði borgað skuldir sínar með herþjónustu og hafði efnast töluvert á hrísgrjónaræktun og sölu. Fjölskylda Maós var sem sagt ein sú ríkasta í þorpinu vegna eljusemi og ósérhlífni föður Maós.<ref>Chang og Halliday (2007): 3-4.</ref> Þrátt fyrir þetta leyfðu þau sér engan munað og vann Maó ýmis sveitastörf baki brotnu í æsku.<ref>Ragnar Baldursson (1985): 164.</ref> Maó leiddist sveitastörf og erfiðisvinna og vildi helst liggja yfir bókum.<ref>Chang og Halliday (2007): 7.</ref> Maó byrjaði í barnaskóla átta ára að aldri og gekk vel þar sem að námið byggðist aðallega á utanbókarnámi upp úr ritum [[Konfúsíus]]ar og hafði Maó afburðagott minni. Maó var mjög uppreisnagjarn og svaraði eldra fólki og kennurum alltaf fullum hálsi. Þegar hann var þrettán ára var hann rekinn, eða beðinn að fara úr skóla í fjórða sinn og hætti faðir hans þá að borga fyrir menntun hans. Því kom Maó aftur heim að hjálpa föður sínum við búskapinn og reikningshald. Fjórtán ára kvæntist Maó síðan átján ára gamalli frænku sinni (sem dó ári seinna) og settist aftur á skólabekk. Maó hóf 18 ára gamall nám við gagnfræða- og menntaskóla í [[Changsha]]-borg árið 1911. Þar fóru leiðtogahæfileikar Maós að blómstra og var hann leiðtogi stúdentasamtaka í skólanum. Árið 1918 lauk hann þar námi og stofnaði „Námssamtök nýrrar alþýðu“. Maó fékk síðan starf á bókasafni [[Háskólinn í Peking|Pekingháskóla]] þar sem hann kynntist [[Li Dazhao]]. Þar varð Maó fyrir sósíalískum áhrifum og tók hann því þátt í 4. maí-hreyfingunni árið 1919. Árið 1920 stofnaði Maó bókmenntasamtök til að dreifa boðskap kommúnista. Maó tók síðan þátt í stofnþingi kommúnista árið 1921.<ref>Ragnar Baldursson (1985): 165-166.</ref> ==Kínverska borgarastyrjöldin og stríðið við Japan== {{aðalgrein|Kínverska borgarastyrjöldin|Gangan langa|Seinna stríð Kína og Japans}} Árið 1927 skar [[Chiang Kai-shek]], leiðtogi þjóðernisstjórnar [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldisins Kína]], upp herhör gegn kínverskum kommúnistum. Kommúnistar höfðu um skeið verið í bandalagi við kínverska þjóðernisflokkinn [[Kuomintang]] en eftir að Chiang tókst að mestu að endursameina Kína undir einni stjórn hóf hann skipulegar ofsóknir gegn kommúnistum í stórborgum landsins. Maó flúði til [[Changsha]] og hélt þar áfram að æsa til bændauppreisna. Maó var þarna orðinn leiðtogi meðal kommúnista og hafði fengið samþykki [[Komintern]] fyrir stefnu sinni. Hann kom sér upp bækistöðvum á mörkum [[Hunan]] og [[Jiangxi]], þar sem aðstæður voru góðar til að heyja [[Skæruhernaður|skæruhernað]]. Maó stýrði skæruhernaði gegn stjórn þjóðernissinna með misjöfnum árangri á næstu árum og laðaði fjölda sjálfboðaliða til liðs við her sinn.<ref name=samvinnan>{{Tímarit.is|4292190|Menn sem settu svip á öldina: Maó Tse-tung|blað=[[Samvinnan]]|útgáfudagsetning=1. júní 1969|blaðsíða=12-18}}</ref> Árið 1931 stofnuðu kommúnistar opinbert [[sovét]], eða ráðstjórn, í Jiangxi og Maó varð æðsti maður þess. Árin 1931 til 1934 efndi Chiang Kai-shek fimm sinnum til útrýmingarherferða gegn kommúnistum í Jiangxi. Þær fjórar fyrstu misheppnuðust illa en í fimmta skiptið fór Chiang að ráðum þýskra hernaðarráðgjafa sinna og hóf allsherjarumsátur um héraðið. Kommúnistar töpuðu fljótt miklu landsvæði og mannafla vegna umsátursins. Í október árið 1934 tók Maó ásamt fleiri leiðtogum kommúnista ákvörðun um að yfirgefa Jiangxi-sovétið og brjótast út fyrir umsáturshring Chiangs. Maó tókst að brjótast út úr herkvínni með liðsmönnum sínum eftir harða bardaga og með þessu hófst [[gangan langa]], þar sem her kommúnista gekk um 10.000 kílómetra leið yfir Kína á flótta undan her Chiangs. Um 100.000 menn voru í liði Maós í upphafi göngunnar en aðeins um 20.000 komu á leiðarenda, og þar af höfðu flestir bæst í hópinn á leiðinni.<ref name=samvinnan/> Kommúnistar komu til fjallahéraðsins [[Shaanxi]] í norðurhluta Kína í október 1935 og komu sér þar upp nýjum bækistöðvum, langt frá valdastöðvum Chiangs.<ref name=vikan>{{Tímarit.is|4470322|Gangan langa|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=1. febrúar 1973|blaðsíða=8–10; 44–47}}</ref> Það var í göngunni löngu sem Maó öðlaðist viðurkenningu sem óumdeildur leiðtogi kínverskra kommúnista. Gangan sjálf öðlaðist táknrænt gildi sem eldraun sem mótaði þá sem síðar áttu eftir að leiða byltinguna til sigurs.<ref>{{Tímarit.is|4290878|Sagan í smásjá: Það var langur gangur|blað=[[Samvinnan]]|útgáfudagsetning=1. júní 1965|blaðsíða=12–13; 31|höfundur=Dagur Þorleifsson}}</ref> Chiang hugði í fyrstu á aðra herferð til að ganga milli bols á höfuðs á kommúnistum í Shaanxi en herforingjar hans töldu hann ofan af því í ljósi síaukinnar hættu sem stafaði af útþenslustefnu [[Japanska keisaradæmið|Japanska keisaradæmisins]]. Maó sendi [[Zhou Enlai]] til að semja við Chiang um bandalag milli kommúnista og þjóðernissinna gegn Japönum, stuttu áður en [[Seinna stríð Kína og Japans|allsherjarstríð milli Kína og Japans]] hófst árið 1937. Zhou og Maó réttlættu þetta með því móti að þjóðleg eining væri nauðsynleg til þess að verja Kína á móti Japönum. Samkomulag var gert þar sem kínverski rauði herinn var endurskipulagður undir heitinu áttundi herinn og Chiang viðurkenndi stjórn kommúnista í landamærahéruðunum.<ref name=samvinnan/> Í stríðinu gegn Japan, sem rann inn í [[seinni heimsstyrjöldin]]a eftir [[Árásin á Perluhöfn|árás Japana á Perluhöfn]] árið 1940, veiktist staða Chiangs mjög vegna ítrekaðra ósigra gegn Japönum og spillingar innanlands. Á sama tíma óx kommúnistum fiskur um hrygg þar sem her þeirra þurfti ekki að eiga í neinum stórorrustum við Japani en vann þeim þó töluvert tjón með skæruhernaði. Árið 1945 réðu kommúnistar yfir um 450.000 ferkílómetra landsvæði með um 95 milljónum íbúa og höfðu komið sér upp rúmlega milljón manna her. Kommúnistar stækkuðu smám saman yfirráðasvæði sitt í norðurhluta Kína, hröktu burt landeigendur og skiptu upp jörðum þeirra meðal smábænda, komu upp samvinnufélögum, bættu kjör kvenna og fræddu æskulýðinn í kommúnískri hugmyndafræði.<ref name=samvinnan/> [[Mynd:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|left|Maó og [[Chiang Kai-shek]] í stjórnarmyndunarviðræðunum 1945.]] Japanir gáfust upp eftir að Bandaríkin gerðu [[kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki]] árið 1945. Þá var staða kommúnista orðin svo sterk að Maó gerði kröfu um að mynduð yrði [[samsteypustjórn]] Kuomintang og Kommúnistaflokksins á jöfnum grundvelli. Maó fundaði með Chiang haustið 1945 en gat ekki komist að samkomulagi um myndun samsteypustjórnar og því hófst borgarastyrjöldin milli kommúnista og þjóðernissinna á ný.<ref name=samvinnan/> Eftir að borgarastyrjöldin hófst að nýju varð her þjóðernissinna í fyrstu töluvert ágengt en árið 1948 snerist gæfan kommúnistum í vil. Í lok ársins hafði allur her Chiangs í Mansjúríu gefist upp og mikið magn bandarískra hergagna hafði fallið í hendur kommúnista. Snemma árs 1949 féll [[Peking]] í hendur kommúnista og Maó lýsti yfir stofnun Alþýðulýðveldisins Kína. Chiang flúði með leifarnar af her sínum til eyjarinnar [[Taívan]].<ref name=samvinnan/> == Stóra stökkið == Máo lagði mikla áherslu á að koma iðnvæðingu á í Kína sem hafði verið bændasamfélag frá örófi alda. Frá stofnun alþýðulýðveldisins var farið af stað með svokallaðar [[Fimm ára áætlun|fimm ára áætlanir]] að sovéskri fyrirmynd allt þar til árið 1957 þegar áætlunin um stóra stökkið framávið var hrundið af stað. [[Stóra stökkið fram á við|Stóra stökkið]] var efnahagsáætlun sem miðaði að því að koma iðnaði í Kína framar en helstu iðnríkja heims á örfáum árum. Til þess átti að eyða sem minnstum fjármunum og átti þessi áætlun að byggja á mannlegri viðleitni. Frá október 1957 fram í júní 1958 voru yfir 100 milljónir Kínverja látnir grafa skurði og hlaða flóðgarða í áveituframkvæmdum við lélegar aðstæður.<ref>Sigurður A. Magnússon (2008): 382.</ref> Verkefnið skilaði ekki tilætluðum árangri og leiddi af sér afturkipp í efnahagslífinu. Á sama tíma varð uppskerubrestur og kreppa í landbúnaði sem leiddu af sér hungursneyð sem kostaði um 15-25 milljónir manns lífið.<ref>Ó Gráda (2009): 95-96</ref> Á árunum 1960-1962 ríkti því kreppa í Kína.<ref>Ragnar Baldursson (1985): 232.</ref> Á valdatíma Maós, eða áratugunum þremur frá 1950 til 1980, hækkuðu meðallífslíkur Kínverja frá 35–40 árum í 65,5 ár. Þessi hraða og viðvarandi lenging æviskeiða er meðal annars rakin til greiðari aðgangs almennings að menntun og heilbrigðisþjónustu á tímabilinu. Stóra stökkið fram á við er stærsta frávikið í þeirri þróun, en á árunum 1959–1961 styttist meðalævi Kínverja vegna hungursneyðarinnar. Að henni lokinni héldu lífslíkur áfram að hækka.<ref>Babiarz, Kimberly Singer et al. “An Exploration of China’s Mortality Decline under Mao: A Provincial Analysis, 1950–80.” ''Population studies'' 69.1 (2015): 39–56. ''PMC''. Web. 7 Nov. 2016. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4331212/] </ref> == Menningarbyltingin == [[Menningarbyltingin]] hófst í nóvember [[1965]] og var allsherjar uppgjör hins róttækra og hægfara arms Kommúnistaflokks Kína.<ref>Ragnar Baldursson (1985): 261.</ref> Kona Maós, [[Jiang Qing]], fór þar fremst í flokki sem fulltrúi menningarmálaráðuneytisins. Mikil eyðilegging fornminja og menningarverðmæta átti sér stað í baráttunni gegn „gamaldags hugsun“. Stöðnun varð í menntamálum í Kína á þessum tíma þar sem forsvarsmenn menningarbyltingarinnar börðust gegn fornum kínverskum menningararfi, svo sem kenningum [[Konfúsíus]]ar, sem þeir töldu ýta undir íhaldssemi og hefðu staðið framþróun í Kína fyrir þrifum. Í menningarbyltingunni var kommúnistaflokkurinn nánast klofinn og ýmsir innan flokksins voru bornir þungum sökum og fangelsaðir. Róttæklingar hvöttu til uppreisnar menntamanna sem í kjölfar leiddi af sér fylkingu „Rauðra varðliða“ sem hugðust gera uppreisn gegn andstæðingum Maós. Undir lokin lá við borgarastríði í Kína og greip Frelsisherinn inn í. Maó tókst þó að styrkja stöðu sína innan flokksins enn frekar og hafa aðgerðir hans á þessu tímabili verið nefndar „hreinsunin mikla“.<ref>Ragnar Baldursson (1985): 261-275.</ref> Þótt Maó hafi nýtt sér menningarbyltinguna er hann talinn hafa haft takmörkuð áhrif á þróun hennar. Margar kröfur róttæklinganna gengu mun lengra en nokkuð sem Maó hafði sjálfur boðað og stuðningur hans við þá virðist sumpart hafa verið tvístígandi. Því hafa sumir fræðimenn haldið því fram að Maó hafi aðeins hugsað sér menningarbyltinguna sem tæki til að efla tök sín á Kommúnistaflokknum.<ref>{{Vísindavefurinn|5342| Hvað fólst í menningarbyltingunni í Kína?|höfundur=Sverrir Jakobsson|dags= 20. október 2005|skoðað=14. júlí 2025}}</ref> == Síðustu dagar Maós == Maó dvaldi síðustu vikur ævi sinnar í jarðskjálftaheldri byggingu sem kallaðist 202. Hann var bitur og sár undir það síðasta og harmaði mjög að hafa ekki náð að breyta Kína í það heimsveldi sem hann hafði ætlaði sér. Hann hélt skýrri hugsun allt til dauðadags en heilsu hans hafði hrakað í síðustu mánuðina fyrir lát hans, en hann lét lífið 00:10 aðfaranótt [[9. september]] [[1976]].<ref>Chang og Halliday (2007): 688-695.</ref> == Bækur um Maó == Maó er mjög umdeildur leiðtogi og um hann hafa verið samdar margar bækur. Nafni hans er haldið mjög á lofti í Kína enn þann dag í dag þar sem kommúnistastjórn er enn við völd. Hann hefur þó verið gagnrýndur mjög harkalega eftir dauða sinn, einkum á Vesturlöndum. Hann hefur til dæmis verið gagnrýndur harðlega fyrir „stóra stökkið framávið“ og „menningarbyltinguna“ en þessar áætlanir hans höfðu í för með sér margvíslegar neikvæðar afleiðingar fyrir efnahag og menningu Kína. Neikvæð gagnrýni í garð Maós nær hámarki í bókinni ''Maó, sagan sem aldrei var sögð'' eftir Jung Chang og Jon Halliday.<ref>{{Vísindavefurinn|77118|Hvað gerði Mao Zedong gott fyrir þjóð sína?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags= 6. mars 2019|skoðað=14. júlí 2025}}</ref> Aðrar bækur sem gagnrýna Maó, þó mismikið, eru til dæmis: ''Mao Zedong'' eftir Deliu Davin (1997), ''Mao Zedong'' eftir Jonathan Spence (1999), ''Mao: A Biography'' eftir Ross Terill (1999) og ''Mao: A Life'' eftir Philip Short (1999).<ref>Sigurður A. Magnússon (2008): 367.</ref> == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Heimildir == * Chang, Jung og Jon Halliday, ''Maó. Sagan sem aldrei var sögð''. Ólafur Teitur Guðnason (þýð.) (Reykjavík: Mál og menning, 2007). * Ó Gráda, Cormac, ''Famine. A Short History'' (Princeton: Princeton University Press, 2009). * Pipes, Richard, ''Kommúnisminn. Sögulegt ágrip''. Jakob F. Ásgeirsson og Margrét Gunnarsdóttir (þýð.) (Reykjavík: Bókafélagið Ugla ehf, 2005). * Ragnar Baldursson, ''Kína. Frá keisaraveldi til kommúnisma'' (Reykjavík: Mál og menning, 1985). * Sigurður A. Magnússon, ''Örlagavaldar 20. aldar'' (Reykjavík: Tindur, 2008). == Tengt efni == * [[Maóismi]] == Tenglar == * {{Tímarit.is|3287804|Maó Tse-Tung|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=20. janúar 1963|blaðsíða=2; 13}} * {{Tímarit.is|1857577|Í menningarbyltingunni í Kína var mannát stundað í nafni hugmyndafræði: Hlið vítis opnuðust|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=7. júlí 1996|blaðsíða=12}} * {{Tímarit.is|3347828|Mannhatur og tvöfeldni|höfundur=[[Arnór Hannibalsson]]|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=19. júlí 1996|blaðsíða=8-9}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Zhang Wentian]]<br>{{small|(sem aðalritari)}} | eftir=[[Hua Guofeng]]| titill=Formaður kínverska kommúnistaflokksins| frá=[[20. mars]] [[1943]]| til=[[8. janúar]] [[1976]]| }} {{Erfðatafla | fyrir=Fyrstur í embætti | eftir=[[Liu Shaoqi]]| titill=Formaður Alþýðulýðveldisins Kína| frá=[[27. mars]] [[1953]]| til=[[27. apríl]] [[1959]]| }} {{Töfluendir}} {{Æðstu leiðtogar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} {{Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{fd|1893|1976}} [[Flokkur:Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína]] [[Flokkur:Kínverskir byltingarmenn]] [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] [[Flokkur:Maóismi]] aebrryc58bcvokwxgwq8phmhvuqbvyk 0 42487 1961370 1958664 2026-04-27T17:01:06Z Fyxi 84003 snið 1961370 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Hessen | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Hesse.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Hesse.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Hesse in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Wiesbaden]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 21.115,62 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 6.391.360 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Hessen''' er sjöunda stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s með rúmlega 21 þús km{{sup|2}}. Fyrir utan borgríkin er það eitt af þremur sambandslöndum sem umkringt er öðrum sambandslöndum og liggur Hessen því hvergi að sjó. Íbúar eru um 6,4 milljónir talsins ([[2022]]), sem gerir Hessen að fjórða fjölmennasta sambandslandi Þýskalands.<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[Wiesbaden]] við [[Rín (fljót)|Rínarfljót]], en stærsta borgin er [[Frankfurt am Main]]. == Lega == Hessen er suðvestan við landfræðilega miðju Þýskalands og tilheyrði áður [[Vestur-Þýskaland]]i. Fyrir norðvestan er [[Norðurrín-Vestfalía]] og [[Neðra-Saxland]], fyrir austan er [[Þýringaland]] (Thüringen), fyrir suðaustan er [[Bæjaraland]], fyrir sunnan er [[Baden-Württemberg]] og fyrir austan er [[Rínarland-Pfalz]]. == Fáni og skjaldarmerki == Hessenljónið í [[skjaldarmerki]]nu er upprunnið úr Ludowinger-ættinni, en litir ættarinnar voru rauður og hvítur. Þessir litir voru því valdir í fánann sem var tekinn upp þegar Hessen var stofnað sem sambandsland á hernámsárunum eftir heimstyrjöldina síðari. == Orðsifjar == Nafnið ''Hessen'' er komið af germanska þjóðflokknum ''chatten'' (á latnesku: ''Chatti''), sem bjuggu á svæði þar sem norðurhluti Hessen er í dag. Chatten og Frísar eru einu germönsku þjóðflokkarnir sem hafa haldið bæði heiti sínu og upprunahéraði í gegnum aldirnar. <ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 134.</ref>. == Söguágrip == [[Germanir]] og [[keltar]] bjuggu upphaflega í héraðinu, þar til [[Rómverjar]] tóku suðurhluta þess sem nú er Hessen. 9. e.Kr. töpuðu Rómverjar orrustu gegn germönum í Teutoburger Wald. Eftir ósigurinn drógu þeir sig að mestu úr héraðinu og hófu að reisa Limes-varnargarðinn sem lá að einhverju leyti eftir suðurjaðri núverandi Hessen. Á 6. öld námu Frankar land í héraðinu og réðu landinu. Þar náðu greifadæmi ekki að myndast eins og í öðrum þýskum héruðum. [[1292]] verður Hessen að ríkisfurstadæmi að vilja [[Keisari|keisarans]] (oft kallað Hessen-Kassel og Hessen-Darmstadt). Seinna myndaðist einnig héraðið Hessen-Nassau. [[1806]] klípa [[Frakkland|Frakkar]] Hessen-Darmstadt af Hessen og innlima það í [[Rínarsambandið]] meðan [[Napóleon Bonaparte|Napóleon]] ríkir. [[1866]] börðust [[Prússland|Prússar]] gegn [[Austurríki]] í þýska stríðinu. Í því sigruðu Prússar. Þar sem Hessen-Kassel barðist með Austurríkismönnum, innlima Prússar allt norðurhérað Hessen. Tveimur árum síðar mynduðu Prússar héraðið Hessen-Nassau úr afgöngunum af Hessen. [[1919]] var [[Weimar-lýðveldið]] stofnað. Úr Hessen-Nassau verður Volksstaat Hessen (Grosshessen). [[1945]] lendir Volksstaat Hessen í hernámssvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjamanna]] eftir heimstyrjöldina síðari. [[1946]] var sambandslandið Hessen stofnað úr Grosshessen og smáhéruðum í kring. Wiesbaden verður höfuðborg. Hessen var þar með fyrsta þýska héraðið sem fékk lýðveldisstjórn á ný. Ástæðan fyrir því að Wiesbaden varð að höfuðborg en ekki Frankfurt var sú að til álita kom að gera Frankfurt að höfuðborg Vestur-Þýskalands. Úr því varð hins vegar ekki, þar sem [[Bonn]] varð fyrir valinu. Hessen varð síðan hluti af Vestur-Þýskalandi þegar það var myndað [[1949]]. == Borgir == Stærstu borgir Hessen. {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Frankfurt am Main]] || 664 þús || 5. stærsta borg Þýskalands |- | 2 || [[Wiesbaden]] || 276 þús || Höfuðborg Hessen |- | 3 || [[Kassel]] || 194 þús || |- | 4 || [[Darmstadt]] || 142 þús || |- | 5 || [[Offenbach am Main]] || 119 þús || |- | 6 || [[Hanau]] || 88 þús || |- | 7 || [[Marburg]] || 79 þús || |- | 8 || [[Giessen]] || 75 þús || |- | 9 || [[Fulda]] || 64 þús || |- | 10 || [[Rüsselsheim]] || 59 þús || |- | 11 || [[Wetzlar]] || 51 þús || |- | 12 || [[Bad Homburg]] || 51 þús || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Hessen|mánuðurskoðað=febrúar|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] kynoxq2wsyub6yeaax88re4dwr4oyf7 0 43015 1961449 1948644 2026-04-28T10:05:09Z TKSnaevarr 53243 Fjarlægi yfirflokka 1961449 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Klement Gottwald | mynd = Bundesarchiv Bild 183-R90009, Budapest, II. Weltfestspiele, Festumzug, tschechische Delegation (cropped KG).jpg | myndastærð = 250px | myndatexti1 = Klement Gottwald árið 1948. | titill= [[Forseti Tékkóslóvakíu]] | stjórnartíð_start = [[14. júní]] [[1948]] | stjórnartíð_end = [[14. mars]] [[1953]] | forsætisráðherra= [[Antonín Zápotocký]] | forveri = [[Edvard Beneš]] | eftirmaður = [[Antonín Zápotocký]] | titill2= [[Forsætisráðherra Tékkóslóvakíu]] | stjórnartíð_start2 = [[2. júlí]] [[1946]] | stjórnartíð_end2 = [[15. júní]] [[1948]] | forseti2 = [[Edvard Beneš]] | forveri2 = [[Zdenek Fierlinger]] | eftirmaður2 = [[Antonín Zápotocký]] | fæddur= [[23. nóvember]] [[1896]] | fæðingarstaður = [[Vyškov]], [[Austurríki-Ungverjaland]]i (nú [[Tékkland]]i) | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1953|3|14|1896|11|23}} | dánarstaður = [[Prag]], [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] (nú Tékklandi) | þekkt_fyrir = | starf = Skápasmiður, blaðamaður, stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu]] | foreldrar = | háskóli = | maki = Marta Gottwaldová | börn = | undirskrift = Klement Gottwald signature.svg }} '''Klement Gottwald''' (fæddur þann [[23. nóvember]] [[1896]] í Dědice (Vyškov) í Suður-[[Mæri]] í [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]], nú [[Tékkland]]i, og lést þann [[14. mars]] [[1953]]) var tékkneskur [[stjórnmálamaður]] og [[Kommúnismi|kommúnisti]] sem var leiðtogi [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu|Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu]] (KSČ), og [[forsætisráðherra]] og [[forseti]] [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]]. Gottwald vann fyrir sér sem húsgagnasmiður í byrjun. Þegar KSČ var stofnaður árið [[1921]] var hann einn af stofnfélögunum. 1921-[[1926]] ritstýrði hann blaði og starfaði fyrir flokkinn í [[Slóvakía|Slóvakíu]]. Hann var í miðnefnd KSČ frá [[1925]] og 1926-[[1929]] var hann formaður Áróðurs- og stjórnmálamiðnefndar [[miðnefnd]]ar KSČ, [[þingmaður]] flokksins 1929-[[1948]] og [[aðalritari]] flokksins frá 1929-[[1945]]. [[1935]]-[[1943]] var hann ritari hjá [[Þriðja alþjóðasambandið|Komintern]] og á stríðsárunum, [[1939]]-1945, var hann í [[Moskva|Moskvu]] og var einn af nokkrum leiðtogum sem þaðan stýrðu [[andspyrnuhreyfing]]u tékkneskra kommúnista gegn [[Nasismi|nasistum]]. Frá 1945-[[1953]] var Gottwald formaður KSČ. Frá 1945-[[1946]] var hann varaforsætisráðherra og frá 1946-[[1948]] forsætisráðherra í ríkisstjórn Tékkóslóvakíu. Frá [[1948]]-[[1953]] var hann forseti landsins. Í [[mars (mánuður)|mars]] 1945 samþykkti [[Edvard Beneš]], kjörinn forseti Tékkóslóvakíu, sem hafði verið leiðtogi [[útlagastjórn]]ar Tékka í London frá [[1941]], að mynda [[þjóðstjórn]] með Gottwald og KSČ. Gottwald var þá varaforsætisráðherra, en eftir fyrstu kosningar í landinu eftir stríðið, árið eftir, varð hann forsætisráðherra. Þann [[9. maí]] 1948 frömdu kommúnistar [[Valdaránið í Tékkóslóvakíu 1948|valdarán]] og létu þingið samþykkja nýja stjórnarskrá. Beneš forseti neitaði að undirrita nýju lögin og sagði af sér þann [[2. júní]] (og dó þrem mánuðum seinna). Þann [[14. júní]] kaus þjóðþingið Klement Gottwald sem nýjan forseta Tékkóslóvakíu. Gottwald var trúr fylgismaður [[Stalín]]s. Hann [[þjóðnýting|þjóðnýtti]] iðnað landsins og [[samyrkjubú|samyrkjuvæddi]] landbúnaðinn. Vaxandi áhrif [[Rússland|Rússa]] í landinu mættu töluverðri mótspyrnu, og Gottwald framdi því nokkrar hreinsanir. Fyrst hreinsaði hann flesta þá úr valdastöðum, sem ekki voru kommúnistar, og síðan nokkurn fjölda kommúnista líka. Í hópi málsmetandi kommúnista sem voru ákærðir í [[Réttarhöldin í Prag|Pragréttarhöldunum]] voru aðalritari flokksins [[Rudolf Slánský]], [[utanríkisráðherra]]nn [[Vladimir Clementis]] og [[Gustáv Husák]] fylkisstjóri í Slóvakíu. Þeir voru allir reknir og gefið að sök að aðhyllast [[borgarastétt|borgaralega]] [[þjóðernisstefna|þjóðernisstefnu]]. Clementis var tekinn af lífi í [[desember]] [[1952]] og hundruð annarra fyrrverandi embættismanna voru fangelsaðir. Husák fékk [[uppreist æru]] á sjöunda áratugnum og varð forseti Tékkóslóvakíu [[1975]]. Gottwald andaðist 1953, aðeins níu dögum eftir að hann kom heim úr útför Stalíns. Því hefur verið haldið fram, meðal annars af [[Enver Hoxha]] þáverandi forseta [[Albanía|Albaníu]], að hann hafi verið myrtur með eitri. Arftaki Gottwalds var [[Antonín Zápotocký]], sem hafði verið forsætisráðherra frá 1948-1953. Borgin [[Zlín]] í [[Mæri]], þá í Tékkóslóvakíu en nú í lýðveldinu Tékklandi, hét Gottwaldov, í höfuðið á honum, frá [[1949]]-[[1990]]. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = [[Forseti Tékkóslóvakíu]] |frá=1948 |til = 1953 |fyrir= [[Edvard Beneš]] |eftir = [[Antonín Zápotocký]] }} {{Erfðatafla |titill = [[Forsætisráðherra Tékkóslóvakíu]] |frá=1946 |til = 1948 |fyrir= [[Zdeněk Fierlinger]] |eftir = [[Antonín Zápotocký]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Tékkóslóvakíu}} {{DEFAULTSORT:Gottwald, Klement}} [[Flokkur:Forsetar Tékkóslóvakíu|Gottwald, Klement]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Tékkóslóvakíu|Gottwald, Klement]] [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu]] [[Flokkur:Tékkneskir kommúnistar|Gottwald, Klement]] {{fde|1896|1953|Gottwald, Klement}} d6jf7zg2h5rsvbhl5uns83c74bkndoe 1961450 1961449 2026-04-28T10:14:58Z TKSnaevarr 53243 1961450 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Klement Gottwald | mynd = Bundesarchiv Bild 183-R90009, Budapest, II. Weltfestspiele, Festumzug, tschechische Delegation (cropped KG).jpg | myndastærð = 250px | myndatexti1 = Klement Gottwald árið 1948. | titill= [[Forseti Tékkóslóvakíu]] | stjórnartíð_start = [[14. júní]] [[1948]] | stjórnartíð_end = [[14. mars]] [[1953]] | forsætisráðherra= [[Antonín Zápotocký]] | forveri = [[Edvard Beneš]] | eftirmaður = [[Antonín Zápotocký]] | titill2= [[Forsætisráðherra Tékkóslóvakíu]] | stjórnartíð_start2 = [[2. júlí]] [[1946]] | stjórnartíð_end2 = [[15. júní]] [[1948]] | forseti2 = [[Edvard Beneš]] | forveri2 = [[Zdenek Fierlinger]] | eftirmaður2 = [[Antonín Zápotocký]] | fæddur= [[23. nóvember]] [[1896]] | fæðingarstaður = [[Vyškov]], [[Austurríki-Ungverjaland]]i (nú [[Tékkland]]i) | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1953|3|14|1896|11|23}} | dánarstaður = [[Prag]], [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] (nú Tékklandi) | þekkt_fyrir = | starf = Skápasmiður, blaðamaður, stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu]] | foreldrar = | háskóli = | maki = Marta Gottwaldová | börn = | undirskrift = Klement Gottwald signature.svg }} '''Klement Gottwald''' (fæddur þann 23. nóvember 1896 í Dědice (Vyškov) í Suður-[[Mæri]] í [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]], nú [[Tékkland]]i, og lést þann 14. mars 1953) var tékkneskur [[stjórnmálamaður]] og [[Kommúnismi|kommúnisti]] sem var leiðtogi [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu|Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu]] (KSČ), og [[Forsætisráðherra Tékkóslóvakíu|forsætisráðherra]] og [[forseti Tékkóslóvakíu]]. Gottwald vann fyrir sér sem húsgagnasmiður í byrjun. Þegar KSČ var stofnaður árið 1921 var hann einn af stofnfélögunum. 1921–1926 ritstýrði hann blaði og starfaði fyrir flokkinn í [[Slóvakía|Slóvakíu]]. Hann var í miðnefnd KSČ frá 1925 og 1926–1929 var hann formaður Áróðurs- og stjórnmálamiðnefndar [[miðnefnd]]ar KSČ, [[þingmaður]] flokksins 1929–1948 og [[aðalritari]] flokksins frá 1929–1945. 1935–1943 var hann ritari hjá [[Þriðja alþjóðasambandið|Komintern]] og á stríðsárunum, 1939–1945, var hann í [[Moskva|Moskvu]] og var einn af nokkrum leiðtogum sem þaðan stýrðu [[andspyrnuhreyfing]]u tékkneskra kommúnista gegn [[Nasismi|nasistum]]. Frá 1945–1953 var Gottwald formaður KSČ. Frá 1945-1946 var hann varaforsætisráðherra og frá 1946–1948 forsætisráðherra í ríkisstjórn Tékkóslóvakíu. Frá 1948–1953 var hann forseti landsins. Í mars 1945 samþykkti [[Edvard Beneš]], kjörinn forseti Tékkóslóvakíu, sem hafði verið leiðtogi [[útlagastjórn]]ar Tékka í London frá 1941, að mynda [[þjóðstjórn]] með Gottwald og KSČ. Gottwald var þá varaforsætisráðherra, en eftir fyrstu kosningar í landinu eftir stríðið, árið eftir, varð hann forsætisráðherra.<ref>{{Tímarit.is|1075467|Maðurinn, sem einu sinni hótaði að hálsbrjóta Benes|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=6. september 1946|blaðsíða=5|höfundur=Vladimir Lezak-Borin}}</ref> Þann 9. maí 1948 frömdu kommúnistar [[Valdaránið í Tékkóslóvakíu 1948|valdarán]] og létu þingið samþykkja nýja stjórnarskrá. Beneš forseti neitaði að undirrita nýju lögin og sagði af sér þann 2. júní (og dó þrem mánuðum seinna). Þann 14. júní kaus þjóðþingið Klement Gottwald sem nýjan forseta Tékkóslóvakíu. Gottwald var trúr fylgismaður [[Stalín]]s. Hann [[þjóðnýting|þjóðnýtti]] iðnað landsins og [[samyrkjubú|samyrkjuvæddi]] landbúnaðinn. Vaxandi áhrif [[Rússland|Rússa]] í landinu mættu töluverðri mótspyrnu, og Gottwald framdi því nokkrar hreinsanir. Fyrst hreinsaði hann flesta þá úr valdastöðum, sem ekki voru kommúnistar, og síðan nokkurn fjölda kommúnista líka. Í hópi málsmetandi kommúnista sem voru ákærðir í [[Réttarhöldin í Prag|Pragréttarhöldunum]] voru aðalritari flokksins [[Rudolf Slánský]], [[utanríkisráðherra]]nn [[Vladimir Clementis]] og [[Gustáv Husák]] fylkisstjóri í Slóvakíu. Þeir voru allir reknir og gefið að sök að aðhyllast [[borgarastétt|borgaralega]] [[þjóðernisstefna|þjóðernisstefnu]]. Clementis var tekinn af lífi í desember 1952 og hundruð annarra fyrrverandi embættismanna voru fangelsaðir. Husák fékk [[uppreist æru]] á sjöunda áratugnum og varð forseti Tékkóslóvakíu 1975. Gottwald andaðist 1953, aðeins níu dögum eftir að hann kom heim úr útför Stalíns. Því hefur verið haldið fram, meðal annars af [[Enver Hoxha]] þáverandi forseta [[Albanía|Albaníu]], að hann hafi verið myrtur með eitri. Arftaki Gottwalds var [[Antonín Zápotocký]], sem hafði verið forsætisráðherra frá 1948-1953. Borgin [[Zlín]] í [[Mæri]], þá í Tékkóslóvakíu en nú í lýðveldinu Tékklandi, hét Gottwaldov, í höfuðið á honum, frá 1949–1990. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = [[Forseti Tékkóslóvakíu]] |frá=1948 |til = 1953 |fyrir= [[Edvard Beneš]] |eftir = [[Antonín Zápotocký]] }} {{Erfðatafla |titill = [[Forsætisráðherra Tékkóslóvakíu]] |frá=1946 |til = 1948 |fyrir= [[Zdeněk Fierlinger]] |eftir = [[Antonín Zápotocký]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Tékkóslóvakíu}} {{DEFAULTSORT:Gottwald, Klement}} [[Flokkur:Forsetar Tékkóslóvakíu|Gottwald, Klement]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Tékkóslóvakíu|Gottwald, Klement]] [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu]] [[Flokkur:Tékkneskir kommúnistar|Gottwald, Klement]] {{fd|1896|1953}} iyty3rp8724o8whsv0m410ytd1771pj 0 54232 1961361 1957487 2026-04-27T16:39:12Z Masae 538 1961361 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|350px|L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] '''Vínland''' er nafn á svæði í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] sem [[Leifur heppni]] fann um árið [[1000]]. Árið [[1960]] fundust rústir byggðar norrænna manna í [[L'Anse aux Meadows]] nyrst á [[Nýfundnaland]]i. Norsku [[fornleifafræði]]ngarnir [[Helge Ingstad]] og [[Anne Stine Ingstad]] grófu rústirnar upp, og rituðu tveggja binda verk um niðurstöðurnar. Ekki er hægt að fullyrða hvort staðurinn er Vínland, sem sagt er frá í fornritum. Árið 1957 fannst kort, [[Vínlandskortið]], sem sýnir staðsetningu Vínlands. Kortið var greint og kom í ljós árið 2021 að það er falsað. <ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/10/01/vinlandskortid-er-falsad Vínlandskortið er falsað]Rúv, skoðað 1/10 2021</ref> == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [http://baekur.is/bok/000306623/Vinlandsgatan Páll Bergþórsson, ''Vínlandsgátan'', Mál og menning,Reykjavík, 1997 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312074845/http://baekur.is/bok/000306623/Vinlandsgatan |date=2016-03-12 }} * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] ==Tilvísanir== [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] r6zmic20fapc2umdhzg3a9eaecvipbe 1961364 1961361 2026-04-27T16:41:35Z Masae 538 1961364 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|350px|L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] '''Vínland''' er nafn á svæði í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] sem [[Leifur heppni]] fann um árið [[1000]]. Árið [[1960]] fundust rústir byggðar norrænna manna í [[L'Anse aux Meadows]] nyrst á [[Nýfundnaland]]i. Norsku [[fornleifafræði]]ngarnir [[Helge Ingstad]] og [[Anne Stine Ingstad]] grófu rústirnar upp, og rituðu tveggja binda verk um niðurstöðurnar. Ekki er hægt að fullyrða hvort staðurinn er Vínland, sem sagt er frá í fornritum. Árið 1957 fannst kort, [[Vínlandskortið]], sem sýnir staðsetningu Vínlands. Kortið var greint og kom í ljós árið 2021 að það er falsað. <ref>[https://www.ruv.is/frett/2021/10/01/vinlandskortid-er-falsad Vínlandskortið er falsað]Rúv, skoðað 1/10 2021</ref> == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [http://baekur.is/bok/000306623/Vinlandsgatan Páll Bergþórsson, ''Vínlandsgátan'', Mál og menning,Reykjavík, 1997 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312074845/http://baekur.is/bok/000306623/Vinlandsgatan |date=2016-03-12 }} * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] ==Tilvísanir== [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Víkingaöld]] mkglmzpe9iwuak4q9r09qkdz87dp5ta 0 59126 1961378 1903030 2026-04-27T17:39:52Z Fyxi 84003 snið 1961378 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Slésvík-Holtsetaland | nafn_í_eignarfalli = Slésvík-Holtsetalands | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Schleswig-Holstein'' ([[þýska]]) * ''Sleswig-Holsteen'' ([[lágþýska]]) }} | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Schleswig-Holstein.svg | innsigli = | skjaldarmerki = DEU Schleswig-Holstein COA.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Schleswig-Holstein in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Kíl]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 15.804,30 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 2.953.270 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Slésvík-Holtsetaland''' (há[[þýska]]: '''Schleswig-Holstein''', [[lágþýska]]: ''Sleswig-Holsteen'', [[frísneska]]: ''Slaswik-Holstiinj'', [[danska]]: ''Slesvig-Holsten'') er [[sambandsland]] í [[Þýskaland]]i norður af [[Hamborg]] (''Hamburg'') og liggur á milli [[Norðursjór|Norðursjávar]] og [[Eystrasalt]]s. Íbúar eru 2,9 milljónir (2022).<ref name="mannfjöldi" /> [[Höfuðstaður]] sambandslandsins er [[Kíl]] (''Kiel''). == Lega og lýsing == Slésvík-Holtsetaland er nyrsta sambandsríki Þýskalands og er eina sambandsríkið sem á strandlengju bæði að [[Norðursjór|Norðursjó]] og [[Eystrasalt]]i. Það liggur að [[Mecklenborg-Vorpommern]] í austri og [[Neðra-Saxland]]i og [[Hamborg]] í suðri. Auk þess á það landamæri að [[Danmörk]]u í norðri. Flatarmál Slésvíkur-Holtsetalands er 15.799 km² og það er þar með næstminnsta sambandsríki Þýskalands sem ekki er borgríki. Aðeins [[Saarland]] er minna. Það er mjög láglent og víða skógi vaxið. Mörg stöðuvötn er að finna í ríkinu. Ströndin við Norðursjó er hluti af [[Vaðhafið|Vaðhafinu]]. Þar eru [[Norðurfrísnesku eyjarnar]]. Ströndin við Eystrasalt er vogskorin. Þar eru nokkrir firðir, þeir einu í Þýskalandi (t.d. [[Schlei]] og [[Flensburger Förde]]). == Orðsifjar == Schleswig er nefnt eftir samnefndri hafnarborg við Eystrasalt. Orðið er samsett úr ''Schles'' og ''wig''. ''Schles'' merkir fjörðinn Schlei og ''wig'' merkir vík eða bær. Schlei sjálft merkir óhreint vatn (sbr. ''slím'' og ''slý'' á íslensku). Merkingin er því ''bærinn við fjörðinn Schlei''. Holtsetaland hét upphaflega ''Holzsassen'', sem merkir ''Holtsetar'' (''skógarbúar''). Holzsassen breytist í ''Holtsaten'', svo í ''Holsten'' og loks í ''Holstein''. Orðið hefur ekkert með stein (þ.e. steina að gera). Athyglisvert er að íslenska heitið, Holtsetaland, kemst því einna næst að vera upprunalegt heiti svæðisins. <ref>Sjá orðabókina Geographische Namen in Deutschland, Dudenverlag, 2009</ref> == Saga Slésvíkur-Holtsetalands == === Upphaf === Upphaflega bjuggu [[Germanir|germanskir]] þjóðflokkar á svæðinu, aðallega Englar, en einnig Jótar og Frísar. Á tímum [[Þjóðflutningatímabilið|þjóðflutninganna miklu]] á [[5. öldin|5. öld]] fluttu margir Englar til [[England]]s og sameinuðust þar aðfluttum Söxum (þeir mynduðu þar engilsaxa). Þetta varð til þess að margir Jótar (upphaflega í [[Jótland]]i) fluttu sig sunnar í héraðið. Á víkingatímanum stofnuðu þeir bæinn [[Heiðabú]] (á þýsku: ''Haithabu'', á dönsku: ''Hedeby'') við fjörðinn Schlei, rétt sunnan við borgina [[Schleswig]]. Sótt hefur verið um að setja víkingabæinn Heiðabú á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Víkingar byggðu auk þess [[Danavirki]] til varnar Söxum. [[Karlamagnús]] hernam suðurhluta svæðisins (nokkurn veginn Holtsetaland), en eftirlét víkingum norðursvæðið. Árið [[811]] gerðu Karlamagnús og [[víkingar]] samkomulag um að áin [[Egða]] (''Eider'') skyldi vera landamæri milli ríkis Karls og Danaríkis. Þessi landamæri héldust allt til 1864, er [[Prússland|Prússar]] tóku Slésvík af Dönum með hervaldi. Áin myndaði því einnig landamerki milli Slésvíkur og Holtsetalands. === Togstreita milli Dana og þýska ríkisins === Danir reyndu á öldum áður að hertaka Holtsetaland, en [[Valdimar sigursæli|Valdimar 2.]] Danakonungur beið hins vegar ósigur í orrustunni við Bornhöved [[1227]]. Á næstu öldum tókst greifunum í Holtsetalandi (Schauenburg-ættinni) að eigna sér lönd og skika í Slésvík. Á [[14. öldin|14. öld]] má segja að héruðin bæði hafi myndað eina heild, þó að Slésvík hafi tilheyrt dönsku krúnunni, en Holtsetaland [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkinu]]. Eftir [[1250]] var uppgangstími [[Hansasambandið|Hansasambandsins]]. Við það varð hafnarborgin [[Lübeck]] meðal mikilvægustu borga [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]]. Árið [[1460]] dó Schauenburg-ættin út í Holtsetalandi. Aðalsmenn í báðum héruðunum kusu því [[Kristján 1.]] Danakonung sem nýjan fursta sinn, enda var hann náskyldur síðasta fursta Schauenburg-ættarinnar. Samkomulag um þetta náðist í borginni [[Ribe]] á Jótlandi. Slésvík og Holtsetaland áttu að vera ein heild um ókomna tíð. Kristján átti ekki að ríkja sem konungur yfir svæðinu, heldur sem hertogi. Holtsetaland breyttist í kjölfarið af því úr [[greifadæmi]] i [[hertogadæmi]]. Í [[Lénsskipulag|lénsskipulaginu]] var Danakonungur lénsherra Slésvíkur, en þýski [[keisari]]nn var þó áfram lénsherra Holtsetalands. Stjórnkerfið var í höndum Danakonunga, en skatturinn fór til keisarans. [[Siðaskiptin]] í hertogadæmunum tveimur komu frá [[Danmörk]]u, ekki frá þýska ríkinu. Það var [[Kristján 3.]] sem skipaði fyrir um nýja siðinn [[1542]], ásamt prestinum Johannes Bugenhagen. Árið [[1544]] braut Kristján 3. Ribesamkomulagið með því að skipta Slésvík-Holtsetalandi í tvö ný lén, sitt fyrir hvorn hálfbróður sinn. Þannig mynduðust Gottorf-svæðið við Norðursjó og Hadersleben-svæðið við Eystrasalt. === 30 ára stríðið === Þessi mikla styrjöld hófst [[1618]], en hvorki Slésvík né Holtsetaland voru þátttakendur til að byrja með. Það var ekki fyrr en [[1625]] að héruðin drógust inn í stríðið er [[Kristján 4.]] Danakonungur ákvað að taka þátt í hildarleiknum. Árið [[1626]] beið hann hins vegar ósigur í orrustu gegn [[Tilly]], einum af herforingjum [[Wallenstein]]s. Wallenstein sjálfur rak flótta Danakonungs norður um Slésvík-Holtsetalandi og hertók síðan Jótland. Þar með voru Danir úr leik í stríðinu. Friðarsamningar þess eðlis voru undirritaðir í Lübeck. === Prússastríðið === [[Mynd:Jutland Peninsula map.PNG|thumb|Kort á ensku sem sýnir skiptingu Slésvíkur]] Á miðri [[19. öldin|19. öld]] varð mikil þjóðarvakning meðal íbúa Slésvíkur-Holtsetalands, eins og annars staðar. Í marsbyltingunni í [[Kíl]] [[1848]] kröfðust þýskumælandi íbúar héraðsins sameiningar við þýska ríkið. [[Friðrik 7. Danakonungur|Friðrik 7.]] Danakonungur var þar að auki barnlaus og næsti erfingi hertogadæmanna var Christian August, samkvæmt þýskum rétti. En samkvæmt dönskum rétti máttu konur hins vegar erfa lönd og því héldu Danir yfirrétti sínum yfir hertogadæmunum. Þýskir íbúar svæðisins tóku þá málin í sínar hendur og gerðu uppreisn gegn Dönum, en töpuðu í orrustunni við Idstedt (nálægt [[Flensborg]]). Árið [[1864]] var [[Bismarck]] orðinn [[kanslari]] [[Prússland|Prússaveldis]]. Hann setti Dönum úrslitakosti um lausn á deilunni um hertogadæmin. Þar sem Danir sýndu enga tilburði til að leita lausna, sögðu Prússar og [[Austurríki]]smenn Dönum stríð á hendur. Í [[Orrustan við Dybbøl|orrustunni við Dybbøl]] syðst á Jótlandi biðu Danir svo bitran ósigur fyrir sameinuðu liði Prússa og Austurríkismanna. Í framhaldið hernámu Prússar Slésvík, en Austurríkismenn Holtsetaland. Árið [[1867]] urðu bæði héruðin prússnesk. Tæknilega séð var vandamálið þó enn ekki leyst og deila landanna hélt áfram næstu áratugina. Eftir ósigur [[Þjóðverjar|Þjóðverja]] í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]] var aftur sest að samningaborðinu og rætt um héruðin, sérstaklega þó Slésvík. Niðurstaðan var sú að haldnar voru almennar kosningar (folkeafstemningen) 14. mars 1920 og í þeim kaus einungis norður-Slésvík að sameinast Danmörku. Margir Danir og raunar kóngurinn höfðu vonast til að fleirri svæði kæmu til baka í fangið á Danmörku. Mið-Slésvík með Flensborg kaus að vera áfram þýsk. Þjóðverjar skiluðu norðurhluta Slésvíkur til Danmerkur formlega 10. júlí það sama ár 1920. Landamæri ríkjanna voru sett rétt norðan við borgina Flensborg og þannig standa þau enn í dag. === Nýrri saga === Í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]] urðu aðeins fáeinar borgir fyrir loftárásum bandamanna. Lübeck skemmdist nokkuð, en Kíl var nær gjöreyðilögð, enda mikilvæg herskipahöfn Þjóðverja. Við lok stríðsins var Slésvík-Holtsetaland hluti af breska hernámssvæðinu. Árið [[1947]] kom fyrsta þing svæðisins saman. Höfuðborgin varð Kíl. Það var svo árið [[1949]] sem Slésvík-Holtsetaland varð hluti af nýstofnuðu Sambandsríki Þýskalands. == Fáni og skjaldarmerki == [[Fáni]] Slésvíkur-Holtsetalands er gerður úr þremur láréttum röndum: Blátt, hvítt, rautt. Litirnir voru teknir úr [[skjaldarmerki]]nu og það var þýskur alþýðuher sem reyndi að brjótast undan danskri yfirstjórn árið 1840 sem notaði þennan fána í fyrsta sinn. Árið 1949 var þessi fáni svo viðurkenndur sem fáni hins nýstofnaða sambandsríkis. Skjaldarmerkið er tvískipt. Vinstra megin eru bláu [[ljón]]in frá Slésvík, en til hægri er hvíta netlulaufið frá Holtsetalandi. == Borgir == Stærstu borgir sambandsríkisins: {| class="wikitable" |- !Röð!! Borg !! Íbúar !! Hérað |- | 1 || [[Kíl]] (Kiel) || 242 þúsund || Holtsetaland |- | 2 || [[Lübeck]] || 213 þúsund || Holtsetaland |- | 3 || [[Flensborg]] || 84 þúsund || Slésvík |- | 4 || [[Neumünster]] || 77 þúsund || Holtsetaland |- | 5 || [[Norderstedt]] || 75 þúsund || Holtsetaland |- | 6 || [[Elmshorn]] || 48 þúsund || Holtsetaland |- | 7 || [[Pinneberg]] || 42 þúsund || Holtsetaland |- | '''Alls''' || || '''2,8 milljónir''' |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Schleswig-Holstein|mánuðurskoðað=desember|árskoðað=2009}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Slésvík-Holtsetaland| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] 26qwqwmvtw4qhej5x26r604itf30l05 0 60366 1961403 1948593 2026-04-27T20:48:18Z TKSnaevarr 53243 1961403 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Hồ Chí Minh | mynd = Ho Chi Minh - 1946 Portrait.jpg | myndatexti1 = Ho Chi Minh árið 1946. | titill= Forseti Alþýðulýðveldisins Víetnams | stjórnartíð_start = [[2. september]] [[1945]] | stjórnartíð_end = [[2. september]] [[1969]] | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = [[Tôn Đức Thắng]] | titill2= Forsætisráðherra Alþýðulýðveldisins Víetnams | stjórnartíð_start2 = 2. september 1945 | stjórnartíð_end2 = 20. september 1955 | forveri2 = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður2 = [[Phạm Văn Đồng]] | fæddur = [[19. maí]] [[1890]] | fæðingarstaður = [[Kim Liên]], [[franska Indókína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1969|9|2|1890|5|19}} | dánarstaður = [[Hanoí]], [[Norður-Víetnam]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Víetnams]] | maki = Tăng Tuyết Minh (g. 1926) | undirskrift = Ho Chi Minh Signature.svg }} '''Hồ Chí Minh''' {{Audio|HoChiMinh.ogg|hlusta}}(framb. {{IPA link|[hò cí mɪŋ]}}) ([[19. maí]], [[1890]] – [[2. september]], [[1969]]) var [[víetnam]]skur [[byltingarmaður]] sem varð síðar [[forsætisráðherra]] (1946-1955) og [[forseti]] (1946-1969) í [[Norður-Víetnam]]. Hann var leiðtogi sjálfstæðishreyfingarinnar [[Viet Minh]] frá [[1941]] og stofnaði [[Alþýðulýðveldið Víetnam]] [[1945]]. Hann vann sigur á [[Franska nýlenduveldið|franska nýlenduveldinu]] í [[orrustan við Dien Bien Phu|orrustunni við Dien Bien Phu]] [[1954]] og var leiðtogi norðurvíetnamska hersins í [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]] til dauðadags. Fyrrum höfuðborg [[Suður-Víetnam]]s, [[Saigon]], var nefnd [[Hồ Chí Minh-borg]] honum til heiðurs [[1976]]. {{stubbur|æviágrip}} {{fd|1890|1969|Ho Chi Minh}} [[Flokkur:Aðalritarar Kommúnistaflokks Víetnams]] [[Flokkur:Forsetar Víetnams]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Víetnams]] [[Flokkur:Fólk tengt Víetnamstríðinu]] 5b1qti8m05l4hgms94g8x4nz5gda2km 0 70078 1961362 1903019 2026-04-27T16:39:17Z Fyxi 84003 snið 1961362 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Brandenborg | nafn_í_eignarfalli = Brandenborgar | nafn_á_frummáli = ''Brandenburg'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Brandenburg.svg | innsigli = | skjaldarmerki = DEU Brandenburg COA.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Brandenburg in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Potsdam]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 29654,38 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 2.573.135 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Brandenborg''' ([[þýska]]: ''Brandenburg''; neðri sorbneska: ''Bramborska''; efri sorbneska: ''Braniborska'') er fimmta stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s með rúmlega 29 þús km². Landið er í austurhluta Þýskalands og umlykur [[Berlín]], sem er sjálfstætt sambandsland. Fyrir norðan er [[Mecklenborg-Vorpommern]], fyrir norðvestan er [[Neðra-Saxland]], fyrir vestan er [[Saxland-Anhalt]] og fyrir sunnan er [[Saxland]]. Auk þess nær Brandenborg að [[Pólland]]i að austan. Íbúar eru tiltölulega fáir, aðeins 2,6 milljónir talsins (2022).<ref name="mannfjöldi" /> Margar ár og mikið votlendi eru einkennandi fyrir Brandenborg. Þar má helst nefna [[Saxelfur|Saxelfi]], [[Odra|Odru]], [[Havel]] og [[Spree]]. Fyrir vestan borgina Cottbus er eitt stærsta votlendissvæði Þýskalands, Spreewald. Borgir eru fáar og ekki mjög stórar. Höfuðborgin er Potsdam. == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Brandenborgar eru tvær láréttar rendur, rauð að ofan og hvít að neðan. Fyrir miðju er [[skjaldarmerki]]ð, rauður örn á hvítum fleti. Örninn er tákn markarinnar (markgreifadæmisins Brandenborgar) og á uppruna sinn á [[12. öldin|12. öld]]. == Orðsifjar == Brandenburg hét áður ''Brandanburg'' og ''Brendanburg''. Ekki er með öllu ljóst hvaðan heitið á uppruna sinn, en líklegt þykir að það sé dregið af sögninni að brenna (á þýsku: ''brennen'' eða ''Brand''). Upphaf Brandenborgar er landnám Þjóðverja á 12. öld og þurftu þeir oftar en ekki að ryðja skóga. Við það ferli var oft notaður eldur. <ref>Geographische Namen in Deutschland, Duden, 1993, bls. 61.</ref> == Söguágrip == Árið [[929]] lagði [[Hinrik I (HRR)|Hinrik I.]] keisari svæðið undir sig og gerði slava skattskylda sér. Nokkrir bæir mynduðust við það. En í slavauppreisninni miklu [[983]] náðu slavar að endurheimta allt sitt land á ný og myndaði fljótið Saxelfur náttúruleg landamæri milli Þjóðverja og slava. Þegar slavafurstinn Pribislaw dó barnlaus [[1150]], ánafnaði hann Þjóðverjanum Albrecht der Bär (''Albrecht björn'') allt landið. Albrecht varð þó að berjast gegn nokkrum slavneskum erfingjum, en [[1157]] náði hann að vinna landið. Þetta markar stofnun markgreifadæmisins Brandenborgar. Þýskt landnám hefst á ný og borgir eins Berlín myndast í kjölfarið. Margir slavar urðu þó eftir í landinu, aðallega vindar og sorbar. Afkomendur sorba eru enn til í dag og búa þeir suðaustast í Brandenborg og norðaustast í Saxlandi. Talið er að 20-30 þús manns á þessu svæði tali sorbnesku í dag, en tungumálið er verndað. Helstu valdaættir í Brandenborg urðu Askanier-ættin, en hún dó út [[1320]], og Hohenzollern-ættin. Eftir [[30 ára stríðið]] lá landið í rústum. Á [[17. öldin|17. öld]] sameinaðist markgreifadæmið Brandenborg og hertogadæmið [[Prússland]]. Úr því varð kjörfurstadæmi, þ.e. [[kjörfursti]]nn átti rétt á að mæta á furstafund og velja nýjan þýskan konung. Prússland varð að konungsríki [[1701]] og brátt varð það að stórveldi í [[Evrópu]]. Prússland barðist gegn [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], en mátti síns lítils. Eftir fall Napoleons þandist Prússland út í vestur, en einnig í austur. [[1871]] varð Prússland að keisararíki og hélst það allt til loka [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjaldarinnar fyrri]], er keisarinn afþakkaði og fór í útlegð. Við lok [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjaldarinnar síðari]] var Berlín og Brandenborg skipt upp í tvö svæði. Brandenborg varð hluti af hernámssvæði [[Sovétríkin|Sovétmanna]], en Berlín var skipt upp í fjögur hernámssvæði. [[1949]] varð Brandenborg hluti af nýstofnuðu [[Austur-Þýskaland|Alþýðulýðveldi Þýskalands]], ásamt Austur-Berlín. [[1952]] var Brandenborg skipt upp i þrjú héröð (Cottbus, Frankfurt a.d. Oder og Potsdam). En við sameiningu Þýskalands [[1990]] var skiptingin tekin til baka og Brandenborg varð til á ný. [[1996]] fór fram atkvæðagreiðsla í Brandenborg og í Berlín þess eðlis að sameina þessi tvö sambandslönd. Berlín samþykkti, en Brandenborg hafnaði. Tillagan var því felld. == Borgir == {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Potsdam]] || 152 þús || Höfuðborg Brandenborgar |- | 2 || [[Cottbus]] || 101 þús || |- | 3 || [[Brandenburg an der Havel]] || 72 þús || |- | 4 || [[Frankfurt an der Oder]] || 61 þús || |- | 5 || [[Eberswalde]] || 41 þús || |- | 6 || [[Oranienburg]] || 41 þús || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Brandenburg|mánuðurskoðað=febrúar|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Brandenborg| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] egtsjebmwezs61l2seh5945pmwmcmvd 1961363 1961362 2026-04-27T16:40:41Z Fyxi 84003 1961363 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Brandenborg | nafn_í_eignarfalli = Brandenborgar | nafn_á_frummáli = ''Brandenburg'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Brandenburg.svg | innsigli = | skjaldarmerki = DEU Brandenburg COA.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Brandenburg in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Potsdam]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 29654,38 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 2.573.135 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Brandenborg''' ([[þýska]]: ''Brandenburg''; neðri sorbneska: ''Bramborska''; efri sorbneska: ''Braniborska'') er fimmta stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s með rúmlega 29 þús km{{sup|2}}. Landið er í austurhluta Þýskalands og umlykur [[Berlín]], sem er sjálfstætt sambandsland. Fyrir norðan er [[Mecklenborg-Vorpommern]], fyrir norðvestan er [[Neðra-Saxland]], fyrir vestan er [[Saxland-Anhalt]] og fyrir sunnan er [[Saxland]]. Auk þess nær Brandenborg að [[Pólland]]i að austan. Íbúar eru tiltölulega fáir, aðeins 2,6 milljónir talsins (2022).<ref name="mannfjöldi" /> Margar ár og mikið votlendi eru einkennandi fyrir Brandenborg. Þar má helst nefna [[Saxelfur|Saxelfi]], [[Odra|Odru]], [[Havel]] og [[Spree]]. Fyrir vestan borgina Cottbus er eitt stærsta votlendissvæði Þýskalands, Spreewald. Borgir eru fáar og ekki mjög stórar. Höfuðborgin er [[Potsdam]]. == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Brandenborgar eru tvær láréttar rendur, rauð að ofan og hvít að neðan. Fyrir miðju er [[skjaldarmerki]]ð, rauður örn á hvítum fleti. Örninn er tákn markarinnar (markgreifadæmisins Brandenborgar) og á uppruna sinn á [[12. öldin|12. öld]]. == Orðsifjar == Brandenburg hét áður ''Brandanburg'' og ''Brendanburg''. Ekki er með öllu ljóst hvaðan heitið á uppruna sinn, en líklegt þykir að það sé dregið af sögninni að brenna (á þýsku: ''brennen'' eða ''Brand''). Upphaf Brandenborgar er landnám Þjóðverja á 12. öld og þurftu þeir oftar en ekki að ryðja skóga. Við það ferli var oft notaður eldur. <ref>Geographische Namen in Deutschland, Duden, 1993, bls. 61.</ref> == Söguágrip == Árið [[929]] lagði [[Hinrik I (HRR)|Hinrik I.]] keisari svæðið undir sig og gerði slava skattskylda sér. Nokkrir bæir mynduðust við það. En í slavauppreisninni miklu [[983]] náðu slavar að endurheimta allt sitt land á ný og myndaði fljótið Saxelfur náttúruleg landamæri milli Þjóðverja og slava. Þegar slavafurstinn Pribislaw dó barnlaus [[1150]], ánafnaði hann Þjóðverjanum Albrecht der Bär (''Albrecht björn'') allt landið. Albrecht varð þó að berjast gegn nokkrum slavneskum erfingjum, en [[1157]] náði hann að vinna landið. Þetta markar stofnun markgreifadæmisins Brandenborgar. Þýskt landnám hefst á ný og borgir eins Berlín myndast í kjölfarið. Margir slavar urðu þó eftir í landinu, aðallega vindar og sorbar. Afkomendur sorba eru enn til í dag og búa þeir suðaustast í Brandenborg og norðaustast í Saxlandi. Talið er að 20-30 þús manns á þessu svæði tali sorbnesku í dag, en tungumálið er verndað. Helstu valdaættir í Brandenborg urðu Askanier-ættin, en hún dó út [[1320]], og Hohenzollern-ættin. Eftir [[30 ára stríðið]] lá landið í rústum. Á [[17. öldin|17. öld]] sameinaðist markgreifadæmið Brandenborg og hertogadæmið [[Prússland]]. Úr því varð kjörfurstadæmi, þ.e. [[kjörfursti]]nn átti rétt á að mæta á furstafund og velja nýjan þýskan konung. Prússland varð að konungsríki [[1701]] og brátt varð það að stórveldi í [[Evrópu]]. Prússland barðist gegn [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], en mátti síns lítils. Eftir fall Napoleons þandist Prússland út í vestur, en einnig í austur. [[1871]] varð Prússland að keisararíki og hélst það allt til loka [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjaldarinnar fyrri]], er keisarinn afþakkaði og fór í útlegð. Við lok [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjaldarinnar síðari]] var Berlín og Brandenborg skipt upp í tvö svæði. Brandenborg varð hluti af hernámssvæði [[Sovétríkin|Sovétmanna]], en Berlín var skipt upp í fjögur hernámssvæði. [[1949]] varð Brandenborg hluti af nýstofnuðu [[Austur-Þýskaland|Alþýðulýðveldi Þýskalands]], ásamt Austur-Berlín. [[1952]] var Brandenborg skipt upp i þrjú héröð (Cottbus, Frankfurt a.d. Oder og Potsdam). En við sameiningu Þýskalands [[1990]] var skiptingin tekin til baka og Brandenborg varð til á ný. [[1996]] fór fram atkvæðagreiðsla í Brandenborg og í Berlín þess eðlis að sameina þessi tvö sambandslönd. Berlín samþykkti, en Brandenborg hafnaði. Tillagan var því felld. == Borgir == {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Potsdam]] || 152 þús || Höfuðborg Brandenborgar |- | 2 || [[Cottbus]] || 101 þús || |- | 3 || [[Brandenburg an der Havel]] || 72 þús || |- | 4 || [[Frankfurt an der Oder]] || 61 þús || |- | 5 || [[Eberswalde]] || 41 þús || |- | 6 || [[Oranienburg]] || 41 þús || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Brandenburg|mánuðurskoðað=febrúar|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Brandenborg| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] tssf3swfjlln5qy9xssy5ji69up5vpu 0 73293 1961376 1931733 2026-04-27T17:31:15Z Fyxi 84003 snið 1961376 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Saxland | nafn_í_eignarfalli = Saxlands | nafn_á_frummáli = ''Sachsen'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Saxony.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Saxony.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Saxony in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Dresden]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 18.449,86 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 4.086.152 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Saxland''' ([[þýska]]: ''Freistaat Sachsen''; [[sorbíska]]: ''Swobodny stat Sakska'') er tíunda stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s, 18.420 km{{sup|2}}. Það er að sama skapi það sambandsland sem nær lengst til austurs. Í Saxlandi búa 4,1 milljónir manna (2022) og er þetta því sjötta fjölmennasta sambandsland Þýskalands.<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[Dresden]]. Meðal markverðra náttúrufyrirbæra í Saxlandi má nefna fljótið [[Saxelfur|Saxelfi]], fjallgarðinn [[Erzfjöll]] (''Erzgebirge'') og klettamyndirnar í [[Saxneska Sviss]] (''Sächsiche Schweiz''). == Lega == Saxland liggur austast í Þýskalandi og á löng landamæri að [[Tékkland]]i, en einnig að [[Pólland]]i. Fyrir norðan er sambandslandið [[Brandenborg]], fyrir norðvestan er Saxland-Anhalt og fyrir vestan eru [[Þýringaland]] (Thüringen) og [[Bæjaraland]]. == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Saxlands er með tveimur láréttum bekkjum, hvítum að ofan og grænum að neðan. [[Skjaldarmerki]]ð er þverröndótt, svart og og gult, með grænum borða á ská yfir. Gulu og svörtu rendurnar eru upprunnar frá Askaníer-ættinni á [[12. öldin|12. öld]]. Græna skáborðanum var bætt við [[1260]]. Þegar Askaníer-ættin dó út tók markgreifinn frá Meissen sér þetta tákn og hefur það haldist síðan. == Orðsifjar == Orðið Sachsen rekur rót sína til germanska ættbálksins Saxa. Orðið saxi er dregið af gamla germanska orðinu sahs, sem merkir ''sverð'' eða ''langur hnífur'' (sbr. ''sax'' á íslensku). <ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 231.</ref> == Söguágrip == Saxland náði áður fyrr yfir víðáttumikið svæði í norðurhluta núverandi Þýskalands. [[Karlamagnús]] hertók mestan hluta þess svæðis síðla á [[8. öldin|8. öld]] og í upphafi þeirrar níundu. Svæðið sem myndar núverandi Saxland var þó ekki að fullu numið af germönum fyrr en með landnáminu mikla á 12. öld. Enn í dag býr slavneskur minnihluti í héraðinu. Flest bæja- og borgaheiti þar eru slavnesk að uppruna. Helsta valdaættin í héraðinu var Askaníer-ættin. Furstinn í Saxlandi var kjörfursti í [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkinu]]. Árið [[1485]] klofnuðu héruðin Saxland og Þýringaland í tvö héruð. Í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]] á [[17. öldin|17. öld]] var nær allt héraðið eyðilagt, en var byggt upp aftur furðu fljótt sökum mikilla auðlinda. Saxland var það hérað í Þýskalandi þar sem námugröftur var einna mestur, aðallega í Erzfjöllum (''Erz'' merkir ''málmgrýti'' á þýsku). Árið [[1806]] barðist Saxland við hlið [[Prússland]]s gegn [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]], en þýsku herirnir biðu mikinn ósigur við [[Jena]] og Auerstedt í fólkorrustunni miklu (''Völkerschlacht''). Árið [[1813]] átti stórorrustan við Leipzig sér stað en þar lögðu sameinaðir herir andstæðinga Napóleons aftur til atlögu við hann. Að þessu sinni sigruðu þýsku herirnir og hröktu [[Frakkland|Frakka]] í framhaldi af því burt úr þýskum löndum. Saxar höfðu hins vegar stutt Napóleon síðustu tvö árin og á [[Vínarfundurinn|Vínarfundinum]] [[1815]] kom til tals að leysa Saxland algerlega upp sökum stuðnings Saxa við Napóleon. Að lokum var fallist á að Prússland fengi 3/5 af landsvæði Saxlands, sem við það fékk núverandi flatarmál. Sachsen var þá konungsríki. Sachsen var einnig vagga þýskrar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingar]] á [[19. öldin|19. öld]]. Árið [[1866]] gekk Saxland til liðs við [[Austurríki]] í [[Stríð Prússa og Austurríkismanna|stríði gegn Prússlandi]], en beið ósigur. Saxland varð við það hluti af [[Norður-þýska ríkjasambandið|Norðurþýska sambandinu]] undir forystu Prússlands. Þegar Þýskaland beið ósigur í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]] ákvað Friðrik Ágúst III., konungur Saxlands, að segja af sér. Konungsríkið var leyst upp og þess í stað stofnað lýðveldi með eigin stjórn (Freistaat Sachsen). Við lok [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjaldarinnar síðari]] hernámu [[Sovétríkin|Sovétmenn]] Saxland og 1949 varð það því hluti af [[Austur-Þýskaland]]i. Árið [[1952]] leysti stjórnin í [[Austur-Berlín]] Saxland upp og skipti í þrjú héruð. Við sameiningu Þýskalands árið [[1990]] varð Saxland svo aftur að sambandslandi. == Borgir == Stærstu borgir Saxlands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Leipzig]] || 515 þús || |- | 2 || [[Dresden]] || 512 þús || Höfuðborg sambandslandsins |- | 3 || [[Chemnitz]] || 243 þús || |- | 4 || [[Zwickau]] || 94 þús || |- | 5 || [[Plauen]] || 66 þús || |- | 6 || [[Görlitz]] || 56 þús || Austasta borg Þýskalands |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Sachsen|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] mw2r2mfpd1hpqmuybtemlnnm6z1v6ln 0 73295 1961372 1931732 2026-04-27T17:12:47Z Fyxi 84003 snið 1961372 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Neðra-Saxland | nafn_í_eignarfalli = Neðra-Saxlands | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Niedersachsen'' ([[þýska]]) * ''Neddersassen'' ([[lágþýska]]) }} | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Lower Saxony.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Wappen von Niedersachsen.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Lower-Saxony in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Hannover]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 47709,90 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 8.140.242 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Neðra-Saxland''' ([[þýska]]: ''Niedersachsen'') er næststærsta sambandsland [[Þýskaland]]s (á eftir [[Bæjaraland]]i) með rúmlega 48 þúsund km². Það er því tæplega helmingur á við [[Ísland]] að stærð. Íbúar eru átta milljónir (2022) og er Neðra-Saxland því fjórða fjölmennasta sambandsland Þýskalands.<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[Hannover]]. == Lega og lýsing == Neðra-Saxland liggur við [[Norðursjór|Norðursjó]] norðarlega í Þýskalandi. Það umlykur sambandsríkið [[Bremen (sambandsríki)|Bremen]] og liggur að auki að 8 öðrum sambandslöndum. Auk þess á Neðra-Saxland landamæri að [[Holland]]i í vestri. Landið er að mestu leyti flatt, enda er meginþorri þess hluti af norðurþýsku lágsléttunni (''Norddeutsche Tiefebene''). Aðeins syðst er hálendi að finna, en þar eru [[Harzfjöll]]in. Mjög fá stöðuvötn eru í sambandslandinu. Þeirra stærst er Steinhuder Meer með aðeins 29 km². Helstu ár eru [[Saxelfur]], [[Weser]] og [[Ems]]. Öll ströndin tilheyrir [[Vaðhafið|Vaðhafinu]], en það er sá hluti Norðursjávarins þar sem gríðarlegur munur á flóði og fjöru gætir. Vaðhafið er á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. [[Austurfrísnesku eyjarnar]] í heild tilheyra sambandslandinu. Helstu borgir eru Hannover, Brúnsvík og Osnabrück. Íslendingaborgin [[Cuxhaven]] er einnig í sambandslandinu. == Fáni og skjaldarmerki == [[Fáni]] Niedersachsens er [[þýski fáninn]] með [[skjaldarmerki]]nu fyrir miðju. Skjaldarmerkið sýnir hvítan prjónandi hest á rauðum grunni. Hesturinn er tákn saxa fyrr á tímum. Fáninn var samþykktur [[1946]] við stofnun sambandslandsins og staðfestur [[1951]]. == Tungumál == Opinbert tungumál í Neðra-Saxlandi er [[þýska]] og er háþýskan langalgengust. Í nyrstu héruðunum er einnig töluð [[lágþýska]] (''Plattdeutsch'', sem aftur er skipt niður í fjórar mállýskur) og á Austurfrísnesku eyjunum er töluð [[frísneska]]. Allar þessar mállýskur eru verndaðar og reynt er að halda þeim við. == Orðsifjar == Áður fyrr, á tímum [[Karlamagnús]]ar, bjuggu saxar í hartnær öllu Norður-Þýskalandi. Var landsvæðið því kallað Sachsen (Saxland). Seinna, þegar ríkinu var skipt, skiptist landsvæðið einnig upp með tímanum, allt eftir því hvaða furstar stjórnuðu hvar. 1946, eftir hertöku [[Bretland|Breta]], var ákveðið að landið skyldi heita Niedersachsen (Neðra-Saxland), þ.e. landið nær sjónum. Önnur saxnesk svæði í dag eru Saxland-Anhalt og bara Saxland, bæði í gamla [[Austur-Þýskaland]]i. == Söguágrip == Á svæði núverandi Niedersachsen voru áður fyrr mörg furstadæmi og smærri sjálfstæð héröð og fríborgir. Það var [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] sem stofnaði til konungdæmisins Hannover í upphafi [[19. öldin|19. aldar]], sem Prússar hertóku og innlimuðu [[1866]]. Héraðið Aldinborg var sænskt um tíma. Núverandi Niedersachsen var stofnað 1946 af breska hersetuliðinu. == Borgir == Stærstu borgir Neðra-Saxlands ([[31. desember]] [[2013]]): {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Hannover]] || 518 þúsund || Höfuðborg Neðra-Saxlands |- | 2 || [[Brúnsvík]] || 247 þúsund || Á þýsku: Braunschweig |- | 3 || [[Aldinborg]] || 160 þúsund || Á þýsku: Oldenburg |- | 4 || [[Osnabrück]] || 156 þúsund || |- | 5 || [[Wolfsburg]] || 122 þúsund || |- | 6 || [[Göttingen]] || 117 þúsund || |- | 7 || [[Hildesheim]] || 99 þúsund || |- | 8 || [[Salzgitter]] || 98 þúsund || |- | 9 || [[Wilhelmshaven]] || 76 þúsund || |- | 10 || [[Delmenhorst]] || 74 þúsund || |- | 11 || [[Lüneburg]] || 72 þúsund || |- | 12 || [[Celle]] || 69 þúsund || |- | 13 || [[Garbsen]] || 60 þúsund || |- | 14 || [[Hameln]] || 56 þúsund || Rottufangaraborgin |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Niedersachsen|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] 7yq9ijuv2sp3py65g4vug0399qk7n8n 0 73308 1961358 1957489 2026-04-27T16:27:48Z Fyxi 84003 snið 1961358 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Baden-Württemberg | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = <!-- ef það er ekki eins og íslenska heitið --> | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Baden-Württemberg.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Greater coat of arms of Baden-Württemberg.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Baden-Württemberg in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Stuttgart]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 35747,85 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |url= http://citypopulation.de/en/germany/admin/ |title= Germany: Administrative Division |website= City Population |date= 2024-12-31 |access-date=2026-04-27 |url-status= live }}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2024 | mannfjöldi_heild = 11.245.898 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Baden-Württemberg''' er [[sambandsland]] í suðvestanverðu [[Þýskaland]]i. Það á landamæri að [[Bæjaraland]]<nowiki/>i (''[[Bæjaraland|Bayern]]''), [[Rínarland-Pfalz|Rínarlandi-Pfalz]] (''Rheinland-Pfalz'') og [[Hessen]], auk [[Frakkland]]s og [[Sviss]]. Íbúar eru rúmar 11,1 milljón (2020). [[Höfuðstaður]] Baden-Württemberg er [[Stuttgart]], en meðal annarra borga má nefna [[Heidelberg]], [[Freiburg (Þýskaland)|Freiburg]], [[Baden-Baden]], [[Karlsruhe]], [[Mannheim]] og [[Ulm]]. Meðal markverðra náttúrufyrirbæra í Baden-Württemberg má nefna [[Rín (fljót)|Rínarfljót]], [[Svartiskógur|Svartaskóg]] og [[Bodenvatn]]. == Fáni og skjaldarmerki == [[Fáni]]nn samanstendur af tveimur láréttum röndum, svartri að ofan og gulri að neðan. Svarti liturinn stendur fyrir héruðin Württemberg og Hohenzollern. Guli liturinn stendur fyrir Baden. Fáninn var samþykktur [[1953]]. [[Skjaldarmerki]]ð sýnir þrjú svört [[ljón]] á gulum grunni. Þau eru merki Staufen-ættarinnar og hertoganna frá Sváfalandi (''Schwaben''). Til sitthvorrar handar eru [[Hjartardýr|hjörtur]] og griffill. Efst eru skildir gamalla héraða innan sambandslandsins. Miklar deilur risu um myndun skjaldarmerkisins og var það ekki samþykkt fyrr en [[1954]]. == Söguágrip == * Fyrir tíma [[Rómverjar|Rómverja]] bjuggu [[Germanir]] á svæðinu, til dæmis Sváfar, Alemannar og Frankar. * [[15 f.Kr.]] hertóku Rómverjar meginhluta svæðisins. * [[85]] e.Kr. stofnaði [[Domitíanus]] [[keisari]] skattlandið Germania superior á svæðinu. Það afmarkaðist í norðri af hinum þekkta landamæragarði Limes. Nokkrar þekktar borgir Rómverja eru Rottweil, Rottenburg, Heidelberg og Baden-Baden. * Á [[5. öldin|5. öld]] féll [[Rómaveldi]]. Héraðið varð síðar hluti af [[Frankaríkið|frankaríkinu]]. * [[843]] var frankaríkinu skipt með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningunum]]. Héraðið lendir í ''Austrien'' (austurhlutanum) og varð hluti af [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisinu]]. * Næstu aldir komust ýmsar aðalsættir til mikilla metorða og jafnvel til keisaradóms, svo sem Salier-ættin, Welfen-ættin, Staufen-ættin og Zähringer-ættin. * [[1414]]-[[1418]] var kirkjuþingið mikla haldið í borginni [[Konstanz]] við [[Bodenvatn]]. Þar var trúarleiðtoginn [[Jan Hus]] frá [[Bæheimur|Bæheimi]] brenndur á báli. Einnig var endir bundinn á hina miklu kirkjuklofningu [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]]. * [[1524]]-[[1525]] gerðu bændur mikla uppreisn (''Deutscher Bauernkrieg'') að mestu í héraðinu. Þegar hún var brotin á bak aftur munu um 100 þúsund uppreisnarmenn hafa legið í valnum. * [[1622]] fóru fram orrustur hjá Mingolsheim og Wimpfen í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]]. Mikið var barist hingað og þangað næstu árin, til dæmis hjá Tuttlingen og Freiburg [[1643]] og [[1644]]. Íbúum fækkaði um rúman helming í stríðinu. * [[1689]]-[[1693]] brenndu [[Frakkland|Frakkar]] nokkrar borgir og mörg þorp í [[9 ára stríðið|erfðastríðinu í Pfalz]], til dæmis Heidelberg, Mannheim og Pforzheim. * [[1804]] voru konungsríkin Württemberg og stórhertogadæmið Baden stofnuð á [[Napoleon Bonaparte|Napoleontímanum]]. * [[1850]] urðu bæði héruðin prússnesk að tilstuðlan [[Bismarck]]s. * [[1919]] urðu Baden og Württemberg að lýðveldum innan [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] eftir tap Þjóðverja í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. * [[1945]] hertóku Frakkar og [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] héraðið í lok [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjaldarinnar síðari]] og skiptist það milli hernámssvæða þeirra. * [[1952]] var Baden-Württemberg stofnað eftir mikla reikistefnu og kosningu um sameiningu franska og bandaríska hernámssvæðanna. [[Mynd:Karte Baden-Wuerttemberg physisch.png|thumb|Gróft kort af Baden-Württemberg]] == Borgir == Stærstu borgir Baden-Württembergs (31. des 2013): {| class="wikitable" |- !Röð!! Borg !! Íbúar |- | 1 || [[Stuttgart]] || 604 þúsund |- | 2 || [[Karlsruhe]] || 299 þúsund |- | 3 || [[Mannheim]] || 297 þúsund |- | 4 || [[Freiburg (Þýskaland)|Freiburg]] || 220 þúsund |- | 5 || [[Heidelberg]] || 152 þúsund |- | 6 || [[Ulm]] || 119 þúsund |- | 7 || [[Heilbronn]] || 118 þúsund |- | 8 || [[Pforzheim]] || 117 þúsund |- | 9 || [[Reutlingen]] || 111 þúsund |- | 10 || [[Esslingen]] || 89 þúsund |- | 11 || [[Ludwigsburg]] || 89 þúsund |- | 12 || [[Tübingen]] || 85 þúsund |- | '''Alls''' || || '''10,6 milljónir''' |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Baden-Württemberg|mánuðurskoðað=desember|árskoðað=2009}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Baden-Württemberg| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] hvm13xrdiexjtmrrtoizugljmg8cb75 1961359 1961358 2026-04-27T16:28:28Z Fyxi 84003 1961359 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Baden-Württemberg | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = <!-- ef það er ekki eins og íslenska heitið --> | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Baden-Württemberg.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Greater coat of arms of Baden-Württemberg.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Baden-Württemberg in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Stuttgart]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 35747,85 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |url= http://citypopulation.de/en/germany/admin/ |title= Germany: Administrative Division |website= City Population |date= 2024-12-31 |access-date=2026-04-27 |url-status= live }}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2024 | mannfjöldi_heild = 11.245.898 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Baden-Württemberg''' er [[sambandsland]] í suðvestanverðu [[Þýskaland]]i. Það á landamæri að [[Bæjaraland]]<nowiki/>i (''[[Bæjaraland|Bayern]]''), [[Rínarland-Pfalz|Rínarlandi-Pfalz]] (''Rheinland-Pfalz'') og [[Hessen]], auk [[Frakkland]]s og [[Sviss]]. Íbúar eru rúmar 11,2 milljónir (2024). [[Höfuðstaður]] Baden-Württemberg er [[Stuttgart]], en meðal annarra borga má nefna [[Heidelberg]], [[Freiburg (Þýskaland)|Freiburg]], [[Baden-Baden]], [[Karlsruhe]], [[Mannheim]] og [[Ulm]]. Meðal markverðra náttúrufyrirbæra í Baden-Württemberg má nefna [[Rín (fljót)|Rínarfljót]], [[Svartiskógur|Svartaskóg]] og [[Bodenvatn]]. == Fáni og skjaldarmerki == [[Fáni]]nn samanstendur af tveimur láréttum röndum, svartri að ofan og gulri að neðan. Svarti liturinn stendur fyrir héruðin Württemberg og Hohenzollern. Guli liturinn stendur fyrir Baden. Fáninn var samþykktur [[1953]]. [[Skjaldarmerki]]ð sýnir þrjú svört [[ljón]] á gulum grunni. Þau eru merki Staufen-ættarinnar og hertoganna frá Sváfalandi (''Schwaben''). Til sitthvorrar handar eru [[Hjartardýr|hjörtur]] og griffill. Efst eru skildir gamalla héraða innan sambandslandsins. Miklar deilur risu um myndun skjaldarmerkisins og var það ekki samþykkt fyrr en [[1954]]. == Söguágrip == * Fyrir tíma [[Rómverjar|Rómverja]] bjuggu [[Germanir]] á svæðinu, til dæmis Sváfar, Alemannar og Frankar. * [[15 f.Kr.]] hertóku Rómverjar meginhluta svæðisins. * [[85]] e.Kr. stofnaði [[Domitíanus]] [[keisari]] skattlandið Germania superior á svæðinu. Það afmarkaðist í norðri af hinum þekkta landamæragarði Limes. Nokkrar þekktar borgir Rómverja eru Rottweil, Rottenburg, Heidelberg og Baden-Baden. * Á [[5. öldin|5. öld]] féll [[Rómaveldi]]. Héraðið varð síðar hluti af [[Frankaríkið|frankaríkinu]]. * [[843]] var frankaríkinu skipt með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningunum]]. Héraðið lendir í ''Austrien'' (austurhlutanum) og varð hluti af [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisinu]]. * Næstu aldir komust ýmsar aðalsættir til mikilla metorða og jafnvel til keisaradóms, svo sem Salier-ættin, Welfen-ættin, Staufen-ættin og Zähringer-ættin. * [[1414]]-[[1418]] var kirkjuþingið mikla haldið í borginni [[Konstanz]] við [[Bodenvatn]]. Þar var trúarleiðtoginn [[Jan Hus]] frá [[Bæheimur|Bæheimi]] brenndur á báli. Einnig var endir bundinn á hina miklu kirkjuklofningu [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]]. * [[1524]]-[[1525]] gerðu bændur mikla uppreisn (''Deutscher Bauernkrieg'') að mestu í héraðinu. Þegar hún var brotin á bak aftur munu um 100 þúsund uppreisnarmenn hafa legið í valnum. * [[1622]] fóru fram orrustur hjá Mingolsheim og Wimpfen í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]]. Mikið var barist hingað og þangað næstu árin, til dæmis hjá Tuttlingen og Freiburg [[1643]] og [[1644]]. Íbúum fækkaði um rúman helming í stríðinu. * [[1689]]-[[1693]] brenndu [[Frakkland|Frakkar]] nokkrar borgir og mörg þorp í [[9 ára stríðið|erfðastríðinu í Pfalz]], til dæmis Heidelberg, Mannheim og Pforzheim. * [[1804]] voru konungsríkin Württemberg og stórhertogadæmið Baden stofnuð á [[Napoleon Bonaparte|Napoleontímanum]]. * [[1850]] urðu bæði héruðin prússnesk að tilstuðlan [[Bismarck]]s. * [[1919]] urðu Baden og Württemberg að lýðveldum innan [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] eftir tap Þjóðverja í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. * [[1945]] hertóku Frakkar og [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] héraðið í lok [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjaldarinnar síðari]] og skiptist það milli hernámssvæða þeirra. * [[1952]] var Baden-Württemberg stofnað eftir mikla reikistefnu og kosningu um sameiningu franska og bandaríska hernámssvæðanna. [[Mynd:Karte Baden-Wuerttemberg physisch.png|thumb|Gróft kort af Baden-Württemberg]] == Borgir == Stærstu borgir Baden-Württembergs (31. des 2013): {| class="wikitable" |- !Röð!! Borg !! Íbúar |- | 1 || [[Stuttgart]] || 604 þúsund |- | 2 || [[Karlsruhe]] || 299 þúsund |- | 3 || [[Mannheim]] || 297 þúsund |- | 4 || [[Freiburg (Þýskaland)|Freiburg]] || 220 þúsund |- | 5 || [[Heidelberg]] || 152 þúsund |- | 6 || [[Ulm]] || 119 þúsund |- | 7 || [[Heilbronn]] || 118 þúsund |- | 8 || [[Pforzheim]] || 117 þúsund |- | 9 || [[Reutlingen]] || 111 þúsund |- | 10 || [[Esslingen]] || 89 þúsund |- | 11 || [[Ludwigsburg]] || 89 þúsund |- | 12 || [[Tübingen]] || 85 þúsund |- | '''Alls''' || || '''10,6 milljónir''' |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Baden-Württemberg|mánuðurskoðað=desember|árskoðað=2009}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Baden-Württemberg| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] hvl9srmt46n315htq8uw7c6e5fw0zpu 1961360 1961359 2026-04-27T16:32:54Z Fyxi 84003 1961360 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Baden-Württemberg | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = <!-- ef það er ekki eins og íslenska heitið --> | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Baden-Württemberg.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Greater coat of arms of Baden-Württemberg.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Baden-Württemberg in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Stuttgart]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 35747,85 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 11.280.257 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Baden-Württemberg''' er [[sambandsland]] í suðvestanverðu [[Þýskaland]]i. Það á landamæri að [[Bæjaraland]]<nowiki/>i (''[[Bæjaraland|Bayern]]''), [[Rínarland-Pfalz|Rínarlandi-Pfalz]] (''Rheinland-Pfalz'') og [[Hessen]], auk [[Frakkland]]s og [[Sviss]]. Íbúar eru rúmar 11,3 milljónir (2022).<ref name="mannfjöldi" /> [[Höfuðstaður]] Baden-Württemberg er [[Stuttgart]], en meðal annarra borga má nefna [[Heidelberg]], [[Freiburg (Þýskaland)|Freiburg]], [[Baden-Baden]], [[Karlsruhe]], [[Mannheim]] og [[Ulm]]. Meðal markverðra náttúrufyrirbæra í Baden-Württemberg má nefna [[Rín (fljót)|Rínarfljót]], [[Svartiskógur|Svartaskóg]] og [[Bodenvatn]]. == Fáni og skjaldarmerki == [[Fáni]]nn samanstendur af tveimur láréttum röndum, svartri að ofan og gulri að neðan. Svarti liturinn stendur fyrir héruðin Württemberg og Hohenzollern. Guli liturinn stendur fyrir Baden. Fáninn var samþykktur [[1953]]. [[Skjaldarmerki]]ð sýnir þrjú svört [[ljón]] á gulum grunni. Þau eru merki Staufen-ættarinnar og hertoganna frá Sváfalandi (''Schwaben''). Til sitthvorrar handar eru [[Hjartardýr|hjörtur]] og griffill. Efst eru skildir gamalla héraða innan sambandslandsins. Miklar deilur risu um myndun skjaldarmerkisins og var það ekki samþykkt fyrr en [[1954]]. == Söguágrip == * Fyrir tíma [[Rómverjar|Rómverja]] bjuggu [[Germanir]] á svæðinu, til dæmis Sváfar, Alemannar og Frankar. * [[15 f.Kr.]] hertóku Rómverjar meginhluta svæðisins. * [[85]] e.Kr. stofnaði [[Domitíanus]] [[keisari]] skattlandið Germania superior á svæðinu. Það afmarkaðist í norðri af hinum þekkta landamæragarði Limes. Nokkrar þekktar borgir Rómverja eru Rottweil, Rottenburg, Heidelberg og Baden-Baden. * Á [[5. öldin|5. öld]] féll [[Rómaveldi]]. Héraðið varð síðar hluti af [[Frankaríkið|frankaríkinu]]. * [[843]] var frankaríkinu skipt með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningunum]]. Héraðið lendir í ''Austrien'' (austurhlutanum) og varð hluti af [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisinu]]. * Næstu aldir komust ýmsar aðalsættir til mikilla metorða og jafnvel til keisaradóms, svo sem Salier-ættin, Welfen-ættin, Staufen-ættin og Zähringer-ættin. * [[1414]]-[[1418]] var kirkjuþingið mikla haldið í borginni [[Konstanz]] við [[Bodenvatn]]. Þar var trúarleiðtoginn [[Jan Hus]] frá [[Bæheimur|Bæheimi]] brenndur á báli. Einnig var endir bundinn á hina miklu kirkjuklofningu [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]]. * [[1524]]-[[1525]] gerðu bændur mikla uppreisn (''Deutscher Bauernkrieg'') að mestu í héraðinu. Þegar hún var brotin á bak aftur munu um 100 þúsund uppreisnarmenn hafa legið í valnum. * [[1622]] fóru fram orrustur hjá Mingolsheim og Wimpfen í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]]. Mikið var barist hingað og þangað næstu árin, til dæmis hjá Tuttlingen og Freiburg [[1643]] og [[1644]]. Íbúum fækkaði um rúman helming í stríðinu. * [[1689]]-[[1693]] brenndu [[Frakkland|Frakkar]] nokkrar borgir og mörg þorp í [[9 ára stríðið|erfðastríðinu í Pfalz]], til dæmis Heidelberg, Mannheim og Pforzheim. * [[1804]] voru konungsríkin Württemberg og stórhertogadæmið Baden stofnuð á [[Napoleon Bonaparte|Napoleontímanum]]. * [[1850]] urðu bæði héruðin prússnesk að tilstuðlan [[Bismarck]]s. * [[1919]] urðu Baden og Württemberg að lýðveldum innan [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] eftir tap Þjóðverja í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. * [[1945]] hertóku Frakkar og [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] héraðið í lok [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjaldarinnar síðari]] og skiptist það milli hernámssvæða þeirra. * [[1952]] var Baden-Württemberg stofnað eftir mikla reikistefnu og kosningu um sameiningu franska og bandaríska hernámssvæðanna. [[Mynd:Karte Baden-Wuerttemberg physisch.png|thumb|Gróft kort af Baden-Württemberg]] == Borgir == Stærstu borgir Baden-Württembergs (31. des 2013): {| class="wikitable" |- !Röð!! Borg !! Íbúar |- | 1 || [[Stuttgart]] || 604 þúsund |- | 2 || [[Karlsruhe]] || 299 þúsund |- | 3 || [[Mannheim]] || 297 þúsund |- | 4 || [[Freiburg (Þýskaland)|Freiburg]] || 220 þúsund |- | 5 || [[Heidelberg]] || 152 þúsund |- | 6 || [[Ulm]] || 119 þúsund |- | 7 || [[Heilbronn]] || 118 þúsund |- | 8 || [[Pforzheim]] || 117 þúsund |- | 9 || [[Reutlingen]] || 111 þúsund |- | 10 || [[Esslingen]] || 89 þúsund |- | 11 || [[Ludwigsburg]] || 89 þúsund |- | 12 || [[Tübingen]] || 85 þúsund |- | '''Alls''' || || '''10,6 milljónir''' |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Baden-Württemberg|mánuðurskoðað=desember|árskoðað=2009}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Baden-Württemberg| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] 3cc14emw8k6l0x84sxs0qh1nxs51fq3 0 76207 1961431 1610415 2026-04-28T07:29:59Z Masae 538 1961431 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Baffin Island, Canada.svg|thumb|250px|Lega Baffinslands.]] '''Baffinsland''' (líklega sama eyja og fornmenn nefndu '''[[Helluland]]''') er fimmta stærsta [[eyja]] heims, 507.451 ferkílómetrar. Hún er hluti af sjálfstjórnarsvæðinu [[Núnavút]] í [[Kanada]] og er stærst af [[Kanadísku heimskautaeyjarnar|kanadísku heimskautaeyjunum]]. Eyjan er næstum því fimm sinnum stærri en [[Ísland]].<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3313570 Forvitnilegar risaeyjar; greinarhluti í Lesbók Morgunblaðsins 1998]</ref> Eyjan er nefnd eftir enska landkönnuðinum [[William Baffin]], sem kom þangað árið 1616. Á norðausturströnd eyjarinnar er fjallgarðurinn Baffinsfjöll og þar eru há og hrikaleg fjöll, þeirra á meðal [[Óðinsfjall]] (''Mount Odin'') og [[Ásgarðsfjall]] (''Mount Asgard''), bæði yfir 2000 metrar á hæð. [[Þórsfjall]] (''Mount Thor'') er aðeins 1675 metra hátt en þar er talið vera hæsta lóðrétta [[standberg]] í heimi, 1250 m. Á miðri eynni er Barnesjökull en hann fer stöðugt minnkandi. [[Auyuittuq-þjóðgarðurinn]] er um 19.000 ferkílómetrar. Höfuðstaður Núnavút, [[Iqaluit]], er syðst á eynni. Þar eru einnig nokkrir aðrir þéttbýlisstaðir og er íbúafjöldi eyjarinnar um 11.000 manns. == Myndir == <gallery> Mynd:Baffin Island Northeast Coast 1997-08-07.jpg|Norðausturströnd Baffinslands Mynd:Auyuittuq NP 1 2001-07-25.jpg|[[Auyuittuq-þjóðgarðurinn]] Mynd:Mount Odin snow and ice.jpg|Óðinsfjall er hæsti toppur Baffinslands Mynd:Mount Asgard 3 2001-07-25.jpg|Ásgarðsfjall. Það var notað í opnunaratriði [[James Bond]] myndarinnar ''[[The Spy Who Loved Me]]'' </gallery> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1679516 ''Síðustu óbyggðir norðursins''; grein í Morgunblaðinu 1988] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2168341 ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 1. grein í Heimskringlu 1945] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2168349 ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 2. grein í Heimskringlu 1945] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2168357 ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 3. grein í Heimskringlu 1945] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2168365 ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 4. grein í Heimskringlu 1945] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2168373 ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 5. grein í Heimskringlu 1945] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2168381 ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 6. grein í Heimskringlu 1945] [[Flokkur:Baffinsland]] [[Flokkur:Eyjar við Kanada]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Núnavút]] du7ndna859e10wwwh03hqgzjl6qk5hy 0 78514 1961457 1643241 2026-04-28T11:47:38Z ~2026-25923-71 115960 beytrttik 1961457 wikitext text/x-wiki '''Guðný Böðvarsdóttir''' (um [[1147]] – [[7. nóvember]] [[1221]]) hún drap 2 menn og lattist árið 1167var íslensk kona á 12. og 13. öld, dóttir Böðvars Þórðarsonar í [[Garðar á Akranesi|Görðum]] á Akranesi. Hún giftist [[Hvamm-Sturla|Hvamm-Sturlu]] 1160 og átti með honum fimm börn, dæturnar Helgu og Vigdísi og synina [[Þórður Sturluson|Þórð]], [[Sighvatur Sturluson|Sighvat]] og [[Snorri Sturluson|Snorra Sturlusyni]]. Eftir lát Sturlu 1183 tók Guðný saman við [[Ari Þorgilsson sterki|Ara sterka]] Þorgilsson, en hann dó [[1188]]. Guðný bjó áfram í [[Hvammur í Dölum|Hvammi]] um langt skeið en síðustu æviárin dvaldi hún í [[Reykholt]]i og dó þar. Hún fóstraði [[Sturla Þórðarson|Sturlu Þórðarson]], sonarson sinn, og arfleiddi hann að eigum sínum en Snorri tók arfinn undir sig eftir lát hennar. [[Flokkur:Sturlungaöld]] {{fd|1147|1221}} [[Flokkur:Íslenskar konur]] 7r3yt65sijhymzlvkhtvt521k37fwjq 10 85723 1961357 1846604 2026-04-27T16:20:38Z Fyxi 84003 1961357 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Sambandslönd Þýskalands | title = [[Sambandslönd Þýskalands]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | list1 = * [[Baden-Württemberg]] * [[Berlín]] * [[Brandenborg]] * [[Bremen (sambandsríki)|Bremen]] * [[Bæjaraland]] * [[Hamborg]] * [[Hessen]] * [[Mecklenborg-Vorpommern]] * [[Neðra-Saxland]] * [[Norðurrín-Vestfalía]] * [[Rínarland-Pfalz]] * [[Saarland]] * [[Saxland]] * [[Saxland-Anhalt]] * [[Slésvík-Holtsetaland]] * [[Þýringaland]] }}<noinclude> [[Flokkur:Þemasnið]] </noinclude> 8lfm9t6xphzii8z7ynh5k2j9ucaa153 0 85783 1961371 1923214 2026-04-27T17:07:51Z Fyxi 84003 snið 1961371 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Mecklenborg-Vorpommern | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = ''Mecklenburg-Vorpommern'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Mecklenburg-Western Pomerania.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Mecklenburg-Vorpommern in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Schwerin]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 23294,90 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 1.628.378 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Mecklenborg-Vorpommern''' ([[þýska]]: ''Mecklenburg-Vorpommern'') er sjötta stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s með rúmlega 23 þúsund km{{sup|2}}. Það er hins vegar annað fámennasta sambandslandið með aðeins 1,6 milljón íbúa (2022).<ref name="mannfjöldi" /> Aðeins [[Bremen (sambandsríki)|Bremen]] er fámennara. Mecklenborg-Vorpommern er norðaustast í Þýskalandi og liggur að [[Eystrasalt]]i. Að austan er [[Pólland]] ([[Vestur-Pommern (hérað)|Vestur-Pommern]]). Að sunnan er sambandslandið [[Brandenborg]], að suðvestan [[Neðra-Saxland]] og að vestan [[Slésvík-Holtsetaland]]. Höfuðborgin er [[Schwerin]], en hún er aðeins önnur stærsta borgin á eftir [[Rostock]]. Í Mecklenborg-Vorpommern eru óhemju mörg vötn. ''Mecklenburgische Seenplatte'' er víðáttumesta vatnasvæði Þýskalands. Eyjan [[Rügen]], sem tilheyrir sambandslandinu, er að sama skapi stærsta eyja Þýskalands. == Fáni og Skjaldarmerki == [[File:Schwerin Castle Aerial View Island Luftbild Schweriner Schloss Insel See.jpg|thumb|left|''Schloss [[Schwerin]]'']] [[File:Mecklenburg-Vorpommern Map Districts Border Mecklenburg Western Pomerania - Landkreise Grenzen Karte MV MeckPomm.svg|thumb|left|300px|Mecklenburg & Pomerania]] Fáninn samanstendur af fimm láréttum röndum. Hann er eiginlega skeyttur saman af fánum beggja héraðanna (Mecklenborg og Pommern). En blátt merkið hafið, gult kornakra og rautt tígulsteina. Skjaldarmerkinu er skipt í fjóra hluta. Efst til vinstri og neðst til hægri er svart naut með kórónu. Efst til hægri er rauður dreki. Neðst til vinstri er rauður örn. Furstarnir í Mecklenborg voru í upphafi með dreka sem merki, en eftir [[1219]] með nautshöfuð. Örninn er merki Brandenborgar en Mecklenborg-Vorpommern fékk nokkur héruð af Brandenborg eftir [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldina síðari]]. == Orðsifjar == Mecklenborg var upphaflega samnefnt kastalavirki í borginni Wismar. Héraðið hét Mikelenburg á [[12. öldin|12. öld]] og Michelenburg á [[10. öldin|10. öld]]. Heitið er dregið af gamla germanska orðinu ''mikil'', sem merkir ''stór'' (mikill á íslensku). Merkir því bókstaflega ''Miklaborg''. Vorpommern er bara vestasti hluti af Pommern sem nú er að mestu leyti í Póllandi en var þýskt áður. Heitið er dregið af pólska orðinu ''pomorze'' og merkir ''Landið við sjóinn''.<ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 181.</ref> == Söguágrip == Héraðið var upphaflega slavahérað. Þýskir landnemar byrjuðu að flæða þangað á 11. öld og síðan hefur það verið stjórnað af þýskum furstum. Slavneskur minnihlutahópur ([[Sorbar]] og vindar) býr enn í svæðinu í dag. Í gegnum aldirnar var svæðið hluti af þýska keisararíkinu og síðar [[Prússland]]i. Sambandslandið sem slíkt var stofnað [[1949]]. Landið var skeytt saman af Mecklenburg og vestasta hluta Pommern en Pólland fékk aðalhluta Pommern þegar landamærin voru færð vestur eftir stríð. Héraðið hét formlega bara Mecklenburg. Eftir sameiningu Þýskalands [[1990]] var lýðveldið endurskipulagt. Það fékk landsvæði frá Brandenborg, en missti önnur til Brandenborg. Nafninu Vorpommern var bætt við og heitir því opinberlega í dag Mecklenburg-Vorpommern á [[Þýska|þýsku]]. == Borgir == [[Mynd:Mecklenburg-Vorpommern Übersichtskarte.png|thumb|Kort af Mecklenborg-Vorpommern. Vötnin miklu eru fyrir sunnan. Eyjan Rügen í Eystrasalti er stærsta eyja Þýskalands.]] {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Rostock]] || 201 þúsund || |- | 2 || [[Schwerin]] || 95 þúsund || Höfuðborg Mecklenborg-Vorpommern |- | 3 || [[Neubrandenburg]] || 65 þúsund || |- | 4 || [[Stralsund]] || 57 þúsund || |- | 5 || [[Greifswald]] || 54 þúsund || |- | 6 || [[Wismar]] || 44 þúsund || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Mecklenburg-Vorpommern|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2010}} {{Commons|Mecklenburg-Vorpommern}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] npkpilr3yvaoykgbh0mckgptk1q37bq 0 86577 1961373 1903025 2026-04-27T17:19:14Z Fyxi 84003 snið 1961373 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Norðurrín-Vestfalía | nafn_í_eignarfalli = Norðurrín-Vestfalíu | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Nordrhein-Westfalen'' ([[þýska]]) * ''Noordryn-Westfaulen'' ([[lágþýska]]) }} | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of North Rhine-Westphalia.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of North Rhine-Westphalia.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map North Rhine-Westphalia in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Düsseldorf]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 34.112,72 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 18.139.116 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Norðurrín-Vestfalía''' ([[þýska]]: ''Nordrhein-Westfalen'') er fjórða stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s með rúmlega 34 þús km{{sup|2}}. Það er hins vegar fjölmennasta sambandslandið með 18,1 milljónir íbúa ([[2022]]).<ref name="mannfjöldi" /> Ástæðan fyrir því er [[Ruhr]]héraðið, en það er þéttbýlasta svæði Þýskalands og fjórða þéttbýlasta (eða fjölmennasta) svæði [[Evrópa|Evrópu]]. Norðurrín-Vestfalía liggur norðarlega í vesturhluta Þýskalands. Fyrir norðan er [[Neðra-Saxland]], fyrir suðaustan er [[Hessen]] og fyrir sunnan er [[Rínarland-Pfalz]]. Auk þess er [[Holland]] fyrir vestan og [[Belgía]] fyrir suðvestan. Norðurrín-Vestfalía nær ekki að sjó. Hins vegar eru nokkrar hafnir þar, því stórfljótið [[Rín (fljót)|Rín]] rennur í gegnum landið frá suðri til norðurs. Höfuðborgin er [[Düsseldorf]]. == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Norðurrín-Vestfalíu samanstendur af þremur láréttum röndum, grænni, hvítri og rauðri. Græni og hvíti liturinn eru frá héraðinu Rínarlandi, en litir Vestfalíu voru áður fyrr hvítur og rauður. Þegar þessi héröð voru sameinuð [[1946]] voru litirnir einnig sameinaðir í þessu nýja flaggi. [[Skjaldarmerki]]ð samanstendur sömuleiðis af litunum grænum, hvítum og rauðum. Auk þess er hvíta áin til vinstri tákn Rínarlands og merkir Rínarfljót. Til hægri er hvíti hestur Vestfalíu, sem minnir á hina fornu saxa sem þar bjuggu áður fyrr. Neðst er rauð og gul rós sem er tákn héraðsins Lippe, en það hérað var sameinað Norðurrín-Vestfalíu [[1947]]. == Orðsifjar == ''Nordrhein'' er einungis norðurhluti Rínarlands sem teygir sig eftir endilangri ánni. [[Vestfalía]] (''Westfalen'') er hins vegar gamalt héraðsnafn síðan á dögum Hinriks ljóns á [[12. öldin|12. öld]]. Sennilegt þykir að endingin ''-falen'' sé dregin af gömlum germönskum þjóðflokki <ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 275.</ref> == Söguágrip == Fyrir [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldina síðari]] var hér um þrjú héröð að ræða: '''Rheinland''' (með Ruhrhéraðinu), hið gamla '''konungsríki Westfalen''' og loks hið sjálfstæða hérað '''Lippe'''. Í stríðslok hertóku [[Bretland|Bretar]] öll þessi héruð. Ári síðar klufu Bretar Rínarlandið í tvö lönd og sameinuðu norðurhluta þess Vestfalíu. Þar með varð til nýtt hérað, Norðurrín-Vestfalía, með Düsseldorf að höfuðborg. Suðurhluti Rínarlands var hins vegar sameinaður héraðinu Pfalz í annað hérað. 1947 var héraðið Lippe sameinað Norðurrín-Vestfalíu. [[1949]] var sambandsríki Þýskalands stofnað og varð Norðurrín-Vestfalía þá að sambandslandi. == Borgir == Í Norðurrín-Vestfalíu eru fleiri stórborgir en í nokkru öðru sambandslandi Þýskalands, enda er það langfjölmennast. Flestar eru borgirnar í Ruhrhéraðinu. [[Rín-Ruhr-stórborgarsvæðið]] telur um 11 milljónir. Stærstu borgirnar: (2018) {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Köln]] || 1100 þúsund || Fjórða stærsta borg Þýskalands |- | 2 || [[Düsseldorf]] || 620 þúsund || Höfuðborg Norðurrín-Vestfalíu |- | 3 || [[Dortmund]] || 604 þúsund || |- | 4 || [[Essen]] || 584 þúsund || |- | 5 || [[Duisburg]] || 500 þúsund || |- | 6 || [[Bochum]] || 365 þúsund || |- | 7 || [[Wuppertal]] || 354 þúsund || |- | 8 || [[Bielefeld]] || 333 þúsund || |- | 9 || [[Bonn]] || 327 þúsund || Fyrrverandi höfuðborg Vestur-Þýskalands |- | 10 || [[Münster]] || 300 þúsund || |- | 11 || [[Gelsenkirchen]] || 260 þúsund || |- | 12 || [[Mönchengladbach]] || 260 þúsund || |- | 13 || [[Aachen]] || 242 þúsund || Gamla keisaraborgin |- | 14 || [[Krefeld]] || 222 þúsund || |- | 15 || [[Oberhausen]] || 211 þúsund || |- | 16 || [[Hagen]] || 186 þúsund || |- | 17 || [[Hamm]] || 176 þúsund || |- | 18 || [[Mülheim an der Ruhr]] || 167 þúsund || |- | 19 || [[Leverkusen]] || 164 þúsund || |- | 20 || [[Solingen]] || 156 þúsund || |- | 21 || [[Herne]] || 154 þúsund || |- | 22 || [[Neuss]] || 154 þúsund || |- | 23 || [[Paderborn]] || 144 þúsund || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Nordrhein-Westfalen|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Norðurrín-Vestfalía| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] 1fc74xek5syvj4bxkbv5typu7pe4h1y 0 87288 1961374 1903026 2026-04-27T17:23:05Z Fyxi 84003 snið 1961374 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Rínarland-Pfalz | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = ''Rheinland-Pfalz'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Rhineland-Palatinate.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Rhineland-Palatinate in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Mainz]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 19.857,97 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 4.159.150 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Rínarland-Pfalz''' ([[þýska]]: ''Rheinland-Pfalz'') er níunda stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s. Það liggur í suðvestri landsins og á landamæri að [[Frakkland]]i í suðri, [[Lúxemborg]] í vestri og [[Belgía|Belgíu]] í norðvestri. Auk þess er [[Norðurrín-Vestfalía]] fyrir norðan, [[Hessen]] fyrir austan, [[Baden-Württemberg]] fyrir suðaustan og [[Saarland]] fyrir suðvestan. Íbúafjöldinn er 4,2 milljónir (2022) og er Rínarland-Pfalz þar með sjötta fjölmennasta sambandsland Þýskalands.<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[Mainz]] við [[Rínarfljót]]. Meðal landfræðilegra perla sambandslandsins má nefna [[Móseldalurinn|Móseldalinn]], Rínarfljót, fjalllendið [[Eifel]] og gamla keisaraborgin [[Speyer]]. == Fáni og skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki|Skjaldarmerkið]] er þrískipt. Neðst er gult ljón á svörtum grunni en það er merki Pfalz sem upprunnið er úr Staufen-ættinni. Til hægri er hvítt hjól á rauðum grunni, en það er merki Mainz. Til hægri er kross [[Heilagur Georg|heilags Georgs]] en það var merki [[Trier]]. Skjaldarmerki þetta var formlega tekið upp [[1948]], tveimur árum eftir að Rheinland-Pfalz var stofnað sem sambandsland. Fáninn er eins og [[Þýski fáninn|þýski þjóðfáninn]] en efst í vinstra horninu er skjaldarmerkið. == Orðsifjar == Rheinland er þýska heitið á Rínarlandi sem teygir sig norður inn í Norðurrín-Vestfalíu meðfram Rínarfljóti. Orðið Pfalz er tekið að láni frá samnefndu kjörfurstadæmi sem var við lýði á tímum [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]] en var lagt niður á Napoleonstímanum. Pfalz merkir keisarasetur.<ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 223 og 211.</ref> == Söguágrip == * Við lok [[Miðaldir|miðalda]] voru aðallega þrjú héruð á núverandi svæði sambandslandsins: Biskupsstóllinn Trier, biskupsstóllinn Mainz og og Pfalz. Öll þrjú svæðin voru stjórnuð af kjörfursta í þýska ríkinu. Í Trier og Mainz voru það biskupar. * [[1688]]-[[1688|97]] geysaði [[9 ára stríðið]] í [[Evrópa|Evrópu]], en í Þýskalandi er stríðið kallað erfðastríðið í Pfalz. Í stríðinu réðist [[Loðvík 14.|Loðvík XIV]] inn í Rínarlöndin og hafði það gríðarlega eyðileggingu í för með sér. * [[1793]] lýsti Mainz yfir lýðveldi í skjóli [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]], fyrsta lýðveldið á þýskri grundu. Nokkrum árum seinna innlimaði [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] Trier og Pfalz Frakklandi. Eftir fall Napoleons var héraðinu skipt milli ýmissa nágrannahéraða. * [[1918]] hertóku Frakkar Rheinland eftir tap Þjóðverja í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]] og héldu til [[1930]]. * [[1945]] hertóku Bandaríkjamenn og Frakkar svæðið, sem varð hluti af franska hernámssvæðinu. [[1946]] stofnuðu Frakkar sambandslandið Rínarland-Pfalz. * [[2021]] urðu [[Flóðin í Evrópu 2021|hamfaraflóð]] og meira en 100 létust í Rínarlöndum. == Borgir == [[Mynd:Ürziger Würzgarten.jpg|thumb|Móseldalurinn er í Rínarlandi-Pfalz]] Stærstu borgir Rínarlands-Pfalz ([[31. desember]] [[2013]]): {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúafjöldi !! Ath. |- | 1 || [[Mainz]] || 204 þúsund || Höfuðborg sambandslandsins |- | 2 || [[Ludwigshafen]] || 162 þúsund || |- | 3 || [[Koblenz]] || 111 þúsund || |- | 4 || [[Trier]] || 107 þúsund || |- | 5 || [[Kaiserslautern]] || 97 þúsund || |- | 6 || [[Worms]] || 80 þúsund || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Rheinland-Pfalz|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2010}} {{Commons|Category:Rhineland-Palatinate|Rheinland-Pfalz}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Rínarland-Pfalz| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] j9128rq6jcuzdw4h9ln493p90uo84wp 0 87406 1961416 1926518 2026-04-28T01:16:38Z TKSnaevarr 53243 1961416 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Hu, eiginnafnið er Jintao.'' {{Forsætisráðherra | nafn = Hu Jintao | nafn_á_frummáli = {{Nobold|胡锦涛}} | búseta = | mynd = Hu Jintao at White House 2011.jpg | myndastærð = | myndatexti1 = {{small|Hu Jintao árið 2011.}} | titill= Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | stjórnartíð_start = [[15. nóvember]] [[2002]] | stjórnartíð_end = [[15. nóvember]] [[2012]] | forveri = [[Jiang Zemin]] | eftirmaður = [[Xi Jinping]] | titill2= Forseti Alþýðulýðveldisins Kína | stjórnartíð_start2 = [[15. mars]] [[2003]] | stjórnartíð_end2 = [[14. mars]] [[2013]] | forveri2 = [[Jiang Zemin]] | eftirmaður2 = [[Xi Jinping]] | forsætisráðherra2 = [[Wen Jiabao]] | vara_forseti2 = [[Zeng Qinghong]]<br>[[Xi Jinping]] | fæðingarnafn = Hu Jintao | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1942|12|21}} | fæðingarstaður = [[Taizhou]], [[Jiangsu]], [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Kína]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | starf = Verkfræðingur, stjórnmálamaður | maki = {{gifting|Liu Yongqing|1949}} | börn = Hu Haifeng, Hu Haiqing | háskóli = Tsinghua-háskóli |undirskrift = Hu Jintao autograph.svg }} '''Hu Jintao''' (胡|锦|涛 á kínversku) (fæddur [[21. desember]] [[1942]]) var leiðtogi [[Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]] á árunum [[2002]] til [[2013]]. Hann var aðalritari [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokks Kína]] frá 2002 til 2012, forseti landsins frá 2003 til 2013 og formaður hermálanefndar flokksins frá 2004 til 2012. Hann telst til svokallaðrar [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„fjórðu kynslóðar“]] leiðtoga Alþýðulýðveldisins Kína. Hu hefur varið nær allri starfsæfi sinni í [[Kommúnistaflokkur Kína|kommúnistaflokknum]], sem flokksleiðtogi í Sjálfstjórnarhéraðinu [[Tíbet]], seinna sem ritari á skrifstofu aðalritara kommúnistaflokksins og að lokum sem varaforseti hins frjálslynda [[Jiang Zemin]] sem beitti sér fyrir nútímavæðingu Kína. Hu hefur verið lýst sem hlédrægum stjórnanda. Frami hans þótti lýsa umskiptunum á hinu gamla forystukerfi kommúnista til yngri raunsærri embættismanna. Hann studdi mjög nútímavæðingu Kína en beitti sér í seinni tíð fyrir auknum afskiptum af hagkerfinu. Hann þótti að mestu íhaldssamur í pólitískum umbótum. Í utanríkismálum var Hu talsmaður nálgunar sem nefnd var „friðsamleg þróun Kína“ þar sem sóst var eftir „mjúkum völdum“ í alþjóðasamskiptum. Á valdatíma Hu jukust áhrif Kínverska Alþýðulýðveldisins í Afríku, Rómönsku Ameríku og öðrum þróunarríkjum mjög. [[Mynd:President Hu and 1st Lady.jpg|thumb|right|200px|Hu og Liu Yongqing eiginkona hans. Þau kynntust á námsárunum í Tsinghua-háskóla. Þau eiga tvö börn: soninn Hu Haifeng og dótturina Hu Haiqing. Hún er tveimur árum eldri en Hu.]] Pólitískri hugmyndafræði Hu hefur í stuttu máli verið lýst sem leit að „samfélagi jafnvægis og friðsamlegs vaxtar“ innanlands og friðsamlegum þróun á alþjóðavettvangi. Hu settist í helgan stein árið 2013. Við honum tók [[Xi Jinping]] sem aðalritari Kommúnistaflokksins og forseti Kína. == Upphafsár == Hu Jintao fæddist í Jiangyan, Jiangsuhéraði 21. desember 1942. Afi hans flutti fjölskylduna frá Jixi í Anhui-héraði til Jiangyan. Þrátt fyrir að faðir hans hafi átt lítið te-fyrirtæki í Taizhou var fjölskylda Hu fremur fátæk. Móðir hans lést þegar hann var á sjöunda aldursári og var hann þá alinn upp af frænku sinni. Í [[Menningarbyltingin|menningarbyltingunni]] var faðir hans „fordæmdur“ og hafnað. Sá atburður virðist hafa sett svip sin á Hu sem hefur lagt rækt við að hreinsa nafn föður síns. Hu þótti hæfileikaríkur nemandi í menntaskóla og hlaut þar úrvalseinkun meðal annars í söng og dans. Árið 1964 gekk hann til liðs við Kommúnistaflokk Kína meðan hann var nemandi í Tsinghua-háskóla í Beijing. Hann varð nemendaformaður Tsinghua á þeim tíma. Hann útskrifaðist með BS-gráðu í rafmagnsverkfræði með sérsvið í straumfræði (e. hydraulic engineering) árið 1965. Á námsárunum í Tsinghua-háskóla hitti Hu samstúdent sinn Liu Yongqing sem hann giftist. Þau eiga tvö börn: soninn Hu Haifeng og dótturina Hu Haiqing. Árið 1968 bauðst Hu til að þjóna í Ganzu og vinna við byggingu Liujiaxia vatnsaflsvirkjunarinnar. Að auki vann að flokksmálum fyrir útibú ráðuneytis Vatnsauðlinda og raforku. Á sjöunda áratugnum varð hann sterkur fylgjandi búddatrúar. Frá 1969 – 1974 vann Hu sem verkfræðingur fyrir Sinohydro sem er stórt verkfræði- og verktakafyrirtæki. == Flokksframi == === Lærimeistari Song Ping === Árið 1974 varð Hu flokksritari í Gansu. Næstu ár einkenndust af frama innan flokksins í hækkaði hann í Ganzu. Þegar svokölluð [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„önnur valdakynslóð“]] Alþýðulýðveldisins Kína var að víkja fyrir þeirri [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„þriðju“]] árið 1980, kallaði [[Deng Xiaoping]] leiðtogi eftir fleiri byltingarkenndum yngri kommúnistaleiðtogum sem væru menntaðri og sérhæfðari. Til að svara leitarkallinu að yngri mönnum uppgötvaði [[Song Ping]], aðalritari Kommúnistaflokksins (ríkisstjóri) í Gansu-héraði, Hu Jintao og hækkaði hann í tign. Á sama tíma var jarðfræðingurinn og verkfræðingurinn [[Wen Jiabao]] sem einnig var studdur af Song Ping hækkaður í tign. Þeir tveir áttu síðar eftir að leiða Kína. === Á skólabekk miðstjórnarinnar === Áfram vann Hu ötult starf með ungliðahreyfingu flokksins. Árið 1982 hækkaði Hu sem var fertugur í tign sem ritari ungliðahreyfingar Kommúnistaflokksins í Gansu héraði. Lærimeistari hans, [[Song Ping]], fluttist til Peking til að gegn stöðu skipulagsráðherra Kommúnistaflokks Kínverska Alþýðulýðveldisins. Hann fékk það mikilvæga hlutverk og ábyrgð að sjá um tilnefningar, framboð og kynningu nýliða innan flokkskerfisins. Og ekki leið á löngu uns lærimeistarinn lagði til að Hu var boðið til náms í Skóla Miðstjórnar Kommúnistaflokksins í höfuðborginni Beijing. Miklu skiptir þar að börn tveggja æðstu leiðtoga Kína voru samnemendur Hu: Annars vegar Deng Nan sem er dóttir [[Deng Xiaoping]] og Hu Deping sem er sonur [[Hu Yaobang]]. Þessi nýju tengsl Hu virðast hafa nýst honum þannig að Deng Xiaoping og Hu Yaobang þáverandi leiðtogar hafi fengið augastað á honum. Með öll þessi tengsl upp á vasann, stuðning Song Ping, Hu Yaobang, [[Deng Xiaoping]] var brautin rudd og framtíð Hu björt. [[Mynd:2010 Moscow Victory Day Parade-20.jpeg |thumb|right|200px| Á [[Sigurdagurinn í Evrópu|Sigurdeginum]] í Moskvu 9. maí 2010. Í utanríkismálum hefur Hu verið talsmaður nálgunar sem nefnd hefur verið „friðsamleg þróun Kína“ þar sem sóst er eftir „mjúkum völdum“ í alþjóðasamskiptum. Á valdatíma Hu hafa áhrif Kínverska Alþýðulýðveldisins í Afríku, Rómönsku Ameríku og öðrum þróunarríkjum aukist mjög.]] Og áfram vann Hu ötult í ungliðahreyfingu flokksins. Hann sem nú orðinn forstöðumaður Kínverska Æskulýðsráðsins fylgdi Hu Yaobang aðalritara Kommúnistaflokksins, víða í heimsóknir innan Kína. Urðu með þeim góð kynni. === Flokksritari í Guizhou === Árið 1985 þrýsti Hu Yaobang á að ferðafélagi sinn Hu Jintao hækkaði í tign og tæki við yfirstjórn Kommúnistaflokksins í Guizhou. Hann varði því ólíkt mörgum öðrum upprennandi forystumönnum flokksins, mestum ferli sínum í fátækari hluta Kína en ekki í hagsæld strandsvæða Kína. === Flokksritari Kommúnistaflokksins í Tíbet === Árið 1988 tók hann við yfirstjórn flokksins í sjálfstjórnarsvæðinu Tíbet og gegndi því til 1992. Árið 1989 þótti hann sýna fádæma hörku gegn aðskilnaðarsinnum í Tíbet sem mótmæltu á 30 ára afmæli tíbetsku uppreisnarinnar 1959. === Yngsti meðlimur æðstaráðs flokksins === Þessi framganga Hu í Tíbet varð til þess að hann var kallaður heim til starfa i sjö manna æðstaráði flokksins árið 1992. [[Deng Xiaoping]] og svokölluð „önnur forystukynslóð Kína“ var þá að afhenda völd til [[Jiang Zemin]] og [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„þriðja kynslóðarinnar“]]. Deng vildi að þeir íhuguðu við það tilefni að „fjórðu kynslóðinni“ að framtíðarleiðtogum, helst einhverjum undir fimmtíu. Áðurnefndur Song Ping lærimeistari Hu mælti að sjálfsögðu með honum sem mögulegum framtíðarframbjóðanda. Rétt fyrir 50 ára afmæli varð Hu Jintao yngsti meðlimur sjö manna æðstaráði flokksins. === Stuðningsmaður Jiang Zemin === Árið 1993 tók Hu yfirstjórn á skrifstofu Miðstjórnar flokksins sem sá um daglegan rekstur Miðstjórnarinnar sem og Flokksskóla Miðstjórnarinnar. Honum stýrði þar almannatenglum, auk undirbúnings yngri flokksmanna til æðri starfa. Hu átti því auðvelt um vik með að afla stuðningsmanna meðal nemenda. Hu hafði einnig umsjón með mótun hugmyndafræði flokksins. Hann þótti mjög dyggur stuðningsmaður [[Jiang Zemin]] sem svo mjög beitti sér fyrir nútímavæðingu, og gætti þess að Jiang væri alltaf í sviðsljósinu. Hu var síðan varaforseti Kína árið 1998 og [[Jiang Zemin]] fékk honum virkara hlutverk í utanríkismálum. == Forystumaður Alþýðulýðveldisins == === Hugmyndafræði Hu === Árið 2002 var Hu kjörinn aðalritari Kínverska Kommúnistaflokksins og Wen Jiabao forsætisráðherra. Þeir voru talsmenn pólitískrar hugmyndafræði sem áherslu á að draga úr misrétti innan Kína. Aukin landsframleiðsla mætti ekki verða á kostnað almennrar velferðar. Leita yrði „jafnvægis og friðsamlegs vaxtar“ innan kínversks samfélags. Kastljósinu var því beint að efnaminni héruðum Kína. Að auki yrði að huga mun meir að umhverfismálum og sjálfbærri þróun. Aukið skoðanafresli var þó ekki á dagskrá. <ref> Morgunblaðið: 228. tbl., bls. 4, 15. nóvember 2002. Við kjör Hu 2002 birti Morgunblaðið frétt sem bar fyrirsögnina „Skoðanafrelsi ekki á dagskrá í Kína“, undirfyrirsögn fréttarinnar var: „Hu Jintao barði niður mótmæli í Tíbet með harðri hendi árið 1989. Frami hans innan flokksins hefur verið óvenju hraður. Þykir líklegur til að halda áfram stefnu Jiang Zemin á flestum sviðum.“</ref> Þeir félagar sem nú tilheyrðu [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„fjórðu kynslóðinni“]] sem tók við völdum átti þó eftir að fást við [[Jiang Zemin]] sem vildi halda völdum þrátt fyrir háan aldur. Hugmyndir Hu og Wen Jiabao um minni áherslu á hagvöxt mættu andstöðu frá hóp sem stóð að baki [[Jiang Zemin]] og kenndur er við Shanghai borg. Kínversk stjórnmál síðari ára hafa einkennst af samkeppni milli Shanghai hópsins og Hu og Wen Jiabao. [[Mynd:Dmitry_Medvedev_in_China_23-24_May_2008-1.jpg|thumb|left|300px|Allt er þegar þrennt er. Hu stýrir þremur helstu valdastofnunum Alþýðulýðveldisins Kína: Hann varð aðalritari kommúnistaflokksins frá 2002, forseti Kínverska Alþýðulýðveldisins frá 2003 og formaður Hermálaráðs Kína frá 2004. Hér er hann með [[Dímítrí Medvedev]] í heimsókn í ágúst 2008.]] === Allt er þegar þrennt er === Eftir að Jiang lét af störfum í hermálanefndinni árið 2004 varð Hu Jintao að fullu leiðtogi Kínverska Alþýðulýðveldisins. Allt er þegar þrennt er: Hu tók stjórn á þeim þremur stofnunum þar sem völd Alþýðulýðveldisins liggja. Hann varð Aðalritari kommúnistaflokksins í Kína árið 2002, forseti Kínverska Alþýðulýðveldisins árið 2003 og loks formaður Hermálaráðs Kína frá 2004. Hin [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„fjórða kynslóð“]] leiðtoga í Alþýðulýðveldisins Kína var tekin við. == Gagnrýni == Frá því snemma á níunda áratugnum hefur Alþýðulýðveldið Kína þróast frá því alræði sem einkenndi tíma [[Maó]]. Það voru „önnur og þriðja kynslóðin“ sem höfðu forystu að þeirri framþróun undir forystu [[Deng Xiaoping]] og Hu Yaobang og síðar [[Jiang Zemin]]. Enn eiga Kínverjar þó langt í land. Hu hefur reynst íhaldssamur og varkár á breytingar í frelsisátt. Árið 2009 taldi Hu að núverandi kerfi í Kína væri vænlegt og betri en önnur. Vestrænir kerfishættir, til að mynda aðskilnaður framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds, eða fjölflokkakerfi, yrðu aldrei innleiddir í Kína. „Við munum aldrei apa í blindni eftir stjórnmálakerfinu í öðrum löndum,“ sagði Hu. „Sagan sýnir að það er blindgata fyrir Kínverja að taka hugsunarlaust upp vestræna stjórnkerfishætti.“ Frelsi fjölmiðla hefur átt undir högg að sækja í Kína undanfarin ár. Og tilraunir stjórnvalda til að hefta það frelsi sem felast í internetinu eru kunnar. Þekktasta dæmi þar um eru átök milli vestræna fyrirtækisins Google og stjórnvalda. ==Hu eftir valdatíð sína== Á lokaathöfn tuttugasta flokksþings Kommúnistaflokksins þann 22. október 2022 var Hu Jintao, sem sat við hlið eftirmanns síns [[Xi Jinping]], leiddur burt af tveimur starfsmönnum með valdi. Atvikið vakti mikla athygli og vangaveltur um það hvort Xi hefði vísvitandi látið vísa Hu burt til að sýna vald sitt. Getgátur voru um að Xi hefði viljandi látið fjarlægja Hu til að sýna fram á að hans tími væri liðinn, en Xi hefur rekið stjórnarstefnu sem er mjög frábrugðin valdatíma Hus og þykir einkennast af auknu gerræði.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrrum forseti Kína leiddur út af flokksþingi með valdi|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2022-10-22-fyrrum-forseti-kina-leiddur-ut-af-flokksthingi-med-valdi|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Gunnhildur Kjerúlf Birgisdóttir|dags=22. október 2022|skoðað=14. mars 2023}}</ref> Kínverskir ríkismiðlar gáfu þá skýringu að Hu hafi ekki liðið vel og hafi því verið leiddur burt af þinginu.<ref>{{Vefheimild|titill=For­veri Kína­for­seta leiddur á brott af flokks­þinginu|url=https://www.visir.is/g/20222328284d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Tryggvi Páll Tryggvason|dags=22. október 2022|skoðað=14. mars 2023}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Hu Jintao|mánuðurskoðað = 10. maí|árskoðað = 2010}} * Um Hu á fréttavef BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/2404129.stm „Profile: Hu Jintao“] * [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2007/10/06/olafur_ragnar_flaug_til_kina_i_bodi_glitnis/ „Ólafur Ragnar flaug til Kína í boði Glitnis“], ''Morgunblaðið'' (mbl.is), 6.10.2007. (Skoðað 9. maí 2010). * Fundur Ólafs Ragnars Grímssonar forseta Íslands og Hu Jintao forseti Kína 2005: [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2005/05/17/raeddi_medal_annars_mannrettindamal_vid_forseta_kin/ „Ræddi meðal annars mannréttindamál við forseta Kína“], ''Morgunblaðið (mbl.is)'', 17.5.2005. (Skoðað 9. maí 2010). * Hu Jintao forseti Kína fyrir árlegan fund miðstjórnar kínverska kommúnistaflokksins í Peking árið 2009: [http://mbl.is/mm/frettir/erlent/2004/09/15/kinaforseti_segir_ad_breytingar_i_lydraedisatt_vaer/ „Kínaforseti segir að breytingar í lýðræðisátt væru blindgata“], ''Morgunblaðið'' (mbl.is), 15.9.2009. (Skoðað 9. maí 2010). * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3022473 „Rísandi stjarna í rauðu austri“], ''Helgarblað Dagblaðsins Vísis'', 254 tbl., 3. nóvember 2001, bls. 12. * Morgunblaðið: Kjör Hu Jintao í nóvember 2002: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3697510 „Skoðanafrelsi ekki á dagskrá í Kína“], 228. tbl., bls. 4, 15. nóvember 2002. * Dagblaðið Vísir - DV: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3039211 „Róttæk stjórnarskipti í Kína: Markaðstengt flokksræði og einkavædd spilling“], 272. tbl., bls. 10, 26. nóvember 2002. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Jiang Zemin]]| titill=Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | frá=[[15. nóvember]] [[2002]] | til=[[15. nóvember]] [[2012]] | eftir=[[Xi Jinping]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Jiang Zemin]]| titill=Forseti Alþýðulýðveldisins Kína| frá=[[15. mars]] [[2003]] | til=[[14. mars]] [[2013]]| eftir=[[Xi Jinping]]}} {{Töfluendir}} {{Æðstu leiðtogar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} {{Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{f|1942}} [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] [[Flokkur:Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína]] cczc62d68acuxymrk0kc13ft0dzsmis 0 87487 1961415 1951593 2026-04-28T01:13:50Z TKSnaevarr 53243 1961415 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Deng, eiginnafnið er Xiaoping.'' {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Deng Xiaoping | nafn_á_frummáli = {{Nobold|邓小平}} | mynd = Deng Xiaoping and Jimmy Carter at the arrival ceremony for the Vice Premier of China. - NARA - 183157-restored(cropped).jpg | titill= Formaður ráðgjafarráðs kommúnistaflokksins | stjórnartíð_start = [[13. september]] [[1982]] | stjórnartíð_end = [[2. nóvember]] [[1987]] | forseti = [[Li Xiannian]] | forsætisráðherra = [[Zhao Ziyang]] | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = [[Chen Yun]] | titill2= Formaður hernaðarnefndar kommúnistaflokkins | stjórnartíð_start2 = [[28. júní]] [[1981]] | stjórnartíð_end2 = [[19. mars]] [[1990]] | forveri2 = [[Hua Guofeng]] | eftirmaður2 = [[Jiang Zemin]] | titill3= Formaður ráðgjafarráðstefnu kínversku þjóðarinnar | stjórnartíð_start3 = [[8. mars]] [[1978]] | stjórnartíð_end3 = [[17. júní]] [[1983]] | forveri3 = [[Zhou Enlai]] (til 1976) | eftirmaður3 = [[Deng Yingchao]] | myndatexti1 = {{small|Deng Xiaoping (邓小平) árið 1979.}} | fæddur = [[22. ágúst]] [[1904]] | fæðingarstaður = [[Guang'an]], [[Sesúan]], [[Tjingveldið|Kína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1997|2|19|1904|8|22}} | dánarstaður = [[Peking]], [[Alþýðulýðveldið Kína|Kína]] | þjóderni = [[Kína|Kínverskur]] | maki = Zhang Xiyuan (1928–1929)<br>Jin Weiying (1931–1939)<br>Zhuo Lin (1939–1997) | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | börn = Deng Lin, Deng Pufang, Deng Nan, Deng Rong, Deng Zhifang | bústaður = | atvinna = | háskóli = | starf = Hagfræðingur, stjórnmálamaður | trúarbrögð = |undirskrift = }} '''Deng Xiaoping''' {{Audio|zh-Deng_Xiaoping.ogg|hlusta}} ([[22. ágúst]] [[1904]] – [[19. febrúar]] [[1997]]) (eða Teng Hsiao-p'ing) var kínverskur leiðtogi og stjórnmálamaður, kenningasmiður og stjórnarerindreki.<ref>Yahuda (1993): 551-72.</ref> Sem leiðtogi Kommúnistaflokksins í [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldinu Kína]] var Deng siðbótarmaður sem leiddi Kína í átt að markaðshagkerfi. Þrátt fyrir að hafa aldrei gegnt formlegu embætti sem þjóðhöfðingi eða leiðtogi ríkisstjórnar Kína þá var hann engu að síður talinn meginleiðtogi [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„annarrar valdakynslóðar“]] Alþýðulýðveldisins Kína frá 1978 til 1990. Deng fæddist í Guang'an, [[Sesúan]]héraði þann 22. ágúst 1904. Hann dvaldi við nám og störf í [[Frakkland]]i á árunum 1920 – 1925 og kynntist þar [[Marxismi|marxisma]]. Þar gekk hann liðs við [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokk Kína]] árið 1923. Þegar hann sneri aftur til Kína starfaði hann sem stjórnmálaerindreki á dreifbýlli svæðum Kína. Hann hófst hratt til hárra metorða innan Kommúnistaflokksins. Hann varð aðalritari flokksforystunnar þegar „[[gangan langa]]“ hófst og því talinn til „byltingahetja göngunnar“.<ref>{{cite web|url=http://books.google.ca/books?id=LUcNg8xYHtEC&pg=PA131&lpg=PA131&dq=#v=onepage&q=&f=false |title=„China's leaders“ |publisher=Books.google.ca |mánuðurskoðað = 12. maí |árskoðað = 2010}}</ref> Hann varð einn æðsti yfirmaður hersins í stríðinu við Japani og í [[Kínverska borgarastyrjöldin|borgarastríðinu]] stýrði hann helmingi alls herafla kommúnista.<ref>Chang og Halliday (2007): 673-674.</ref> Hann tók sæti miðstjórnar Kommúnistaflokks Kína 1945. Eftir stofnun Alþýðulýðveldisins Kína árið 1949 vann Deng í Tíbet og í Suðvestur-Kína til að treysta yfirráð kommúnista þar. Hann var kallaður til starfa til Beijing sem varaforsætisráðherra (1952) þar sem frami hann reis hratt. Hann gekk til liðs við framkvæmdanefnd Miðstjórnarinnar árið 1956. Hann ásamt [[Liu Shaoqi]] gegndi lykilhlutverki í efnahagslegri endurreisn Kína eftir „[[Stóra stökkið fram á við|stóra stökkið]]“ á sjötta áratugnum. Efnahagsstefna hans var talinn andstæð pólitískri hugmyndafræði [[Maó Zedong]] formanns. Vegna þessa lenti hann tvívegis í „hreinsunum“ [[Menningarbyltingin|menningarbyltingarinnar]]. Í fyrra skiptið (1966) var hann sendur til endurhæfingarstarfa í dráttarvélaverksmiðju. Árið 1973 var hann síðan kallaður aftur til starfa með [[Zhou Enlai]] sem varaforsætisráðherra. Í veikindum Zhou tók Deng við að innleiða kennisetningar Zhou um nútímavæðingu. Eftir dauða Zhou Enlai 1976 féll Deng aftur í ónáð og lenti í „flokkshreinsunum“. En enn reis Deng til valda 1977 í sitt fyrra embætti sem varaforsætisráðherra og að auki varaformaður flokksins. Hann heimsótti [[Bandaríkin]] árið 1979 til að leita nánari tengsla. Deng styrkti valdastöðu sína 1981 þegar hann skipti andstæðingnum [[Hua Guofeng]] flokksformanni út fyrir liðsmann sinn. Þrátt fyrir að hafa aldrei gengt formlegu hæstu embættum sem þjóðhöfðingi, leiðtogi ríkisstjórnar eða aðalritari kommúnistaflokksins í Kína er Deng engu að síður talinn meginleiðtogi [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„annarrar valdakynslóðar“]] Alþýðulýðveldisins Kína sem tók við eftir Maó Zedong. Hann tók við Kína í sárum þar sem félagskerfi og stofnanir höfðu verið brotnar niður í menningarbyltingunni og öðrum stjórnmálaátökum Maó tímabilsins. Deng var höfundur nýrra áherslna í kínverskum sósíalisma, þar sem efnahagslegar umbætur byggðu á kennismíð um „sósíalískan markaðsbúskap“. Hann opnaði Kína fyrir erlendum fjárfestingum, ruddi braut landsins fyrir þátttöku á heimsmarkaði og heimilaði starfsemi einkafyrirtækja á samkeppnismarkaði. Hann er yfirleitt talinn hafa lagt grunn að gríðarlegri efnahagsframþróun Kína síðast liðin þrjátíu ár. Þessi mikli hagvöxtur hefur breytt lífskjörum hundraða milljóna Kínverja til betri vegar.<ref>{{cite web|url=http://books.google.ca/books?id=mDS0GW7FH_0C&pg=PA179&dq=#v=onepage&q=&f=false |title=China in the Era of Deng Xiaoping |publisher=Books.google.ca |mánuðurskoðað=13. maí |árskoðað = 2010}}</ref> En þrátt fyrir að hafa losað um ríkishöft og eftirlit krafðist hann þess að flokkurinn hefði tögl og hagldir í stjórnsýslu og stjórnmálum landsins. Hann studdi til að mynda notkun hervalds til að stöðva [[mótmælin á Torgi hins himneska friðar]]. Deng kvaddi flokkstarfið formlega árið 1989 og tilnefndi [[Jiang Zemin]] sem eftirmann sinn. Á síðustu æviárunum þjáður af [[Parkinsonsveiki]], gat hann varla fylgst með málefnum ríkisins. Hann taldist engu að síður til [[Æðsti leiðtogi Kína|æðsta leiðtoga Kína]] fram á síðasta dag 19. febrúar 1997. [[Mynd:Student Deng Xiaoping in France.jpg|thumb |right|180px| Deng Xiaoping á námsárum í Frakklandi.]] == Æskuár == === Barnæska í Sesúan (1904―1920) === Deng Xiaoping (á einfaldaðri kínversku: 邓 先 圣; hefðbundin kínverska: 邓 先 圣), fæddist þann 22. ágúst 1904, í þorpinu Paifang (牌坊村) Xiexin bænum (协 兴镇) í Guang sýslu [[Sesúan]]héraðs, sem er um 160 km. frá [[Chongqing]]-borg. Rætur hans má rekja aftur til Meixian. Upphaflega bar hann nafnið Xixi (希贤). Deng er föðurnafn hans. Faðir hans, bóndinn Deng Wenming, bjó á eignarlandi sem tryggði Deng fjölskyldunni ágæt lífskjör. Að loknu námi í Guang-sýslu fór Deng fjórtán ára gamall til frænda síns, Deng Shaosheng, sem var þremur árum eldri, í skóla í [[Chongqing]]-borg þar sem franska var kennd og nemendur undirbúnir fyrir frekara nám í [[Frakkland]]i. Ekki er vitað hvað varð til þess að drengir frá svo afskekktu þorpi fóru til náms í alþjóðlegum skóla. Deng (enn sem Xixia) dvaldi ár í skólanum, þar sem hann lærði meðal annars frönsku. Sumarið 1920 bauðst honum að loknum inntökuprófum að fara í námsferð fyrir kínverska nemendur með skipi til Frakklands.<ref>New China News Agency, Communist Party Literature & Document Office of China and A.S.M.: „The life of Deng Xiaoping“ Sjá vefheimild.</ref> Faðir Dengs spurði soninn, sem var yngstur í ferðinni, hvað hann vonast til að læra í Frakklandi. Hann endurtók þá orð kennara síns: „Að sækja þekkingu og sannleika Vesturlanda til bjargar Kína“. Deng Xiaoping hafði verið kennt að Kína væri veikt og fátækt ríki og til bjargar landinu yrðu Kínverjar að koma á vestrænni menntun nútímans.<ref>Stewart, Whitney, Deng Xiaoping: Leader in a Changing China, 2001.</ref> Deng ferðaðist með frænda sínum Shaosheng, á bát niður Yangtze á til [[Sjanghæ]]borgar, steig hann á skipsfjöl með 80 öðrum kínverskum skólafélögum og sigldi til Frakklands. Þeir komu til hafnar í [[Marseille]] í nóvember sama ár. === Nám og störf í Frakklandi (1920―1926) === [[Mynd:Deng02.jpg|left|thumb|250px| Í námsferð frá Kína. Deng Xiaoping er þriðji frá hægri í fremstu röð. Í Frakklandi 1920 – 1925 kynntist hann [[Marxismi|marxisma]] líkt og margir aðrir byltingarmenn Asíu ([[Ho Chi Minh]], [[Zhou Enlai]], og [[Pol Pot]]).]] Í október 1920 kom skipið í höfn í [[Marseille]]. Ferðin var ekki eins og til hennar hafði verið stofnað í fyrstu, enda ferðafé af skornum skammti. Deng Xiaoping nam einungis í skamman tíma í gagnfræðiskóla í [[Bayeux]] og [[Chatillon]] en síðan varði hann mestum tíma í Frakklandi við vinnu. Fyrst vann hann í járn- og stálverksmiðju í [[Le Creusot]] í Mið-Frakklandi, síðar var hann vélamaður í Renault verksmiðjum í Billancourt úthverfi Parísar, þá sem slökkviliðsmaður á járnbraut og við eldhúshjálp í veitingahúsum. Hann rétt skrimti við lítil kjör og bágborið vinnuöruggi. Seinna sagði Deng að þar hefði hann fyrst kynnst svartnætti hins kapítalíska samfélags. Í Frakklandi komst Deng í kynni við aðra kínverska innflytjendur. Fyrir hvatningu eldi félaga (meðal annars [[Zhao Shiyan]] og [[Zhou Enlai]]) nam Deng marxisma og vann að pólitískum áróðri. [[Októberbyltingin]] í Rússlandi var í algleymingi. Árið 1921 gekk hann til liðs við Æskulýðshreyfingu kínverska kommúnista í Evrópu. Á seinni hluta ársins 1924 gekk Deng formlega til liðs við [[Kommúnistaflokkur Kína|Kínverska kommúnistaflokkinn]], sem stofnaður hafði verið nokkrum árum fyrr með stuðningi frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Deng varð leiðandi innan æskulýðshreyfingarinnar flokksins í Evrópu. Hann skrifaði meðal annars pólitískar greinar í „Rauða ljósið“ en það var tímarit sem gefið af kínverskum kommúnistum í Frakklandi. Þessi fyrstu skrif Deng byggja á róttækri hugmyndafræði þar sem kommúnísk bylting er talin lausn á vandamálum í Kína. [[Mynd:Jin weiying.jpg|right|thumb|180px| Jin Weiying, önnur eiginkona Deng Xiaoping, yfirgaf eiginmanninn þegar hann sætti pólitískum árásum árið 1933.]] === Í Sovétríkjunum (1926―1927) === Árið 1926 ferðaðist Deng Xiaoping til Sovétríkjanna og stundaði næstu ellefu mánuði nám aðallega við Sun Yat-sen-háskólann í Moskvu sem Þriðju alþjóðasamtök kommúnista ([[Komintern]]) ráku fyrir kínverska byltingarsinna. Þar lærði hann rússnesku, heimspeki, stjórnmálahagsfræði og Lenínisma. Þar var hann m.a. bekkjarfélagi [[Chiang Ching-kuo]] sem var sonur [[Chiang Kai-shek]] og síðar forsætisráðherra Taívan (1972– 1978).<ref>{{cite web|url= http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=167965&sectioncode=22 |title= Exiled son who saved the state|publisher= TSL Education Ltd |mánuðurskoðað=18. maí |árskoðað = 2010}}</ref> === Heimkoma til Kína (1927) === [[Feng Yuexiang]] sem var foringi í her kínverskra þjóðernissinna í Norðvestur-Kína, kom til Moskvu og leitaði liðsinnis Sovétríkjanna í gegnum [[Alþjóðasamtök kommúnista|Alþjóðasamtök kommúnista]] (Komintern) til ráðningar Kínverja í her sinn. Á þeim tíma studdu Sovétríkin bandalag kínverska kommúnista við þjóðernissinna í [[Kuomintang]]-flokknum sem [[Sun Yat-sen]] hafði stofnað. Hann var þó ekki kommúnisti en nýtti skipulag ættað úr kennisetningum Leníns. Deng Xiaoping varð fyrir valinu og fór með Feng Yuexiang. Eftir átta ára dvöl erlendis og strangt ferðalag yfir eyðimerkur Mongólíu kom hann loks til heimalandsins vorið 1927. Deng dvaldi fyrst í höfuðvígi hers Feng Yuxiang í Xi'an frá mars 1927. En þegar [[Chiang Kai-shek]] tók við af [[Sun Yat-sen]] sem leiðtogi þjóðernissinna rofnaði bandalag þeirra við kommúnista. Hann stofnaði [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldið Kína]] með [[Nanking]] sem höfuðborg og hóf að ofsækja kommúnista. Feng Yuxiang studdi Chiang Kai-Shek og kommúnistar á borg við Deng sem þjónuðu í her hans neyddust til að flýja. [[Mynd:Deng1941.jpg|thumb|right|180px|Deng Xiaoping árið 1942.]] == Frami í Kommúnistaflokknum == === Pólitísk neðanjarðarstarfsemi í Sjanghæ og Wuhan (1927―1929) === Deng Xiaoping flýði undan her Feng Yuxiang í Norðvestur-Kína til borgarinnar [[Wuhan]] þar sem kommúnistar höfðu höfuðstöðvar á þeim tíma. Þar byrjaði Deng að nota gælunafnið „Xiaoping“ og tók við ýmsum stöðum innan hreyfingarinnar. Hann tók þar þátt í sögulegum fundi í Wuhan 7. ágúst 1927, þar sem [[Chen Duxiu]] stofnanda Kommúnistaflokksins var vikið frá, að undirlagi Sovétríkjanna, og [[Qu Qiubai]] varð aðalritari flokksins. Þar hitti Deng fyrst [[Maó Zedong]] sem þá var lítils metinn af flokksforystunni. Milli 1927 og 1929, bjó Deng (sem hét nú „Xiaoping“) í [[Sjanghæ]], þar sem hann aðstoðaði við skipulag mótmæla sem kostuðu harkaleg viðbrögð af hálfu yfirvalda þjóðernissinna. Dráp á uppreisnarmönnum meðal kommúnista fækkaði flokksfélögunum í kommúnistaflokknum, sem aftur auðveldaði Deng frama innan flokksins. Árið 1928 giftist Deng (þá 24 ára), fyrstu eiginkonu sinni, Zhang Xi-Yuan (Xiyuan) (þá 21 árs) í Sjanghæ. Þau höfðu verið skólafélagar í Moskvu. Hún lést 18 mánuðum síðar af barnsförum. Stúlkubarn þeirra dó einnig. === Hernaður í Guangxi héraði (1929 ―1931) === Árið 1929 leiddi Deng Xiaoping uppreisn í [[Guangxi]]-héraði gegn ríkisstjórn þjóðernissinna ([[Kuomintang]]). Við mikið ofurefli liðsveita [[Chiang Kai-shek]] var að etja og stefnumörkun leiðtoga kommúnista var kolröng. Uppreisnin mistókst því hrapallega og kommúnistar urðu fyrir gríðarlegu mannfalli. Í mars 1931 yfirgaf Deng bardagasvæðin og þar með sjöunda her kommúnista og fór til Sjanghæ-borgar til starfa í neðanjarðarhreyfingu kommúnistaflokksins. Óljóst er hvort hann flýði eða hvort hann var sendur til Sjanghæ. Hvort sem það var liðhlaup eða ekki, var það notað gegn honum síðar í menningarbyltingu Maó. === Aftur til Sjanghæ og til „Kínverska Sovétlýðveldisins“ (1931―1934) === [[Mynd:Chinese soviet flag.svg|thumb |left|150px| Fáni „Kínverska Sovétlýðveldisins“ í fjallahéruðum Jiangxi héraðs. Þangað fór Deng árið 1931.]] Við komuna til Sjanghæ-borgar biðu Deng Xiaoping slæm tíðindi. Hann frétti af dauða konu sinnar og nýfæddrar dóttur. Að auki höfðu margir af félögum verið drepnir af þjóðernissinnum Kuomintang. Hann flýði því til yfirráðasvæðis kommúnista í Jiangxi héraði. Herferðir þjóðernissinna gegn kommúnistum í borgunum voru mikið áfall fyrir hreyfinguna. Það var fyrirséð af ráðgjöfum [[Komintern]] frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] sem litu á liðsöfnun meðal öreiga í dreifbýlinu sem hina einu rétt leið. Maó Zedong hafi sömu framtíðarsýn um bændabyltingu og safnaði því liði í fjallahéruðum [[Jiangxi]]-héraðs. Þar kom hann á kommúnísku byltingarsamfélagi sem tók upp opinbera heitið „[[Kínverska sovétlýðveldið]]“ en var oft kallað „Jiangxi-sovétið“. Ein mikilvægasta borg Kínverska sovétlýðveldisins var [[Ruijin]]. Þangað fór Deng sumarið 1931 og tók þar stöðu ritara flokksnefndar borgarinnar. Ári síðar, veturinn 1932, tók Deng við sambærilegri stöðu í [[Huichang]] sem var nærliggjandi hérað. Og árið 1933 varð hann forstöðumaður áróðursdeildar flokksins í Jiangxi. Á þeim tíma giftist hann í annað sinn, ungri konu sem hét Jin Weiying. Þau höfði hist í Sjanghæ. Vaxandi árekstrar voru á milli hugmynda Maó og annarra leiðtoga flokksins um dreifbýlisáherslur hinna sovésku ráðgjafa þeirra. Maó fylgdi ráðgjöfunum að málum og Deng fylgdi þeim einnig. Átökin urðu til þess að Deng misstri stöðu sína í áróðursdeild flokksins. Þrátt fyrir þessi innri átök var Kínverska sovétlýðveldið fyrsta árangursríka tilraun kommúnista til að stjórna í dreifbýlum héruðum. Gefin voru út frímerki og peningaseðlar prentaðir með nafni Sovétlýðveldisins. Her [[Chiang Kai-shek]] ákvað loks að láta til skara skríða gegn svæðinu. === „Gangan langa“ (1934―1935) === {{aðalgrein|Gangan langa}} Umkringdur lýðveldisher þjóðernissinna sem var mun öflugri en sveitir kommúnista voru kommúnistar neyddir til að flýja frá Jiangxi héraði í október 1934. Þessi flótti yfir hálendi Kína fékk síðar nafnið „[[gangan langa]]“ og átti eftir að marka tímamót í þróun hreyfingar kínverskra kommúnista. Alls lögðu 80.000 manns af stað í „gönguna“ sem náði yfir hálendi Kína allt til norðurhluta Shaanxi héraðs ári síðar. Einungis 8.000 eða 9.000 menn komust á leiðarenda. Deng Xiaoping var einn þeirra. Við upphaf „göngunnar löngu“ var Maó Zedong orðinn nýr leiðtogi kínverska kommúnistaflokksins. Hann hafði ýtt til hliðar öllum helstu keppinautum sínum. Maó og Sovésku ráðgjafarnir höfðu betur. Deng fékk aftur fyrri störf í flokki á endanum vann [[Kínverska borgarastyrjöldin|borgarastyrjöldina]] gegn þjóðernissinnum [[Kuomintang]]. En átök kommúnista og þjóðernissinna voru rofin með innrás Japana. Það neyddi fylkingarnar til að mynda í annað skiptið, bandalag til varnar Kína fyrir yfirgangi erlendra herja. [[Mynd:Deng xiaoping and his family in 1945.jpg|thumb|right|220px|Deng Xiaoping með fjölskyldu sinni árið 1945]] === Innrás Japana (1937―1945) === {{aðalgrein|Seinna stríð Kína og Japans}} Innrás japanskra herdeilda í Kína árið 1937 markaði upphaf [[Annað stríð Kína og Japan|seinna stríðs Kínverja og Japana]]. Í stríðinu dvaldi Deng Xiaoping á svæðum sem stjórnað var af kommúnistum í norðri, þar sem hann tók við pólitískri stjórnun þriggja herdeilda kommúnista. Þar var hann að mestu á átakasvæðum er liggja við héruð Shanxi, Henan og Hebei. Hann fór í nokkrar ferðir til Yan'an borgar þar sem Maó hafði komið upp bækistöð. Í einni þeirra ferða til Yan'an árið 1939, fyrir framan hinn fræga hellisbústað Maó í Yan'an, giftist Deng í þriðja sinn, Zhuo Lin, ungri dóttur iðnrekenda í Yunnan héraði, ættaðri frá Kunming, sem hafði af hugsjón ferðast til Yan'an til að berjast með kommúnistum. === Áframhald stríðs gegn þjóðernissinnum (1945―1949) === {{aðalgrein|Kínverska borgarastyrjöldin}} [[Mynd:1937 Deng Xiaoping in NRA uniform.jpg|thumb |right|150px| Deng Xiaoping í herskrúða 1937.]] Eftir ósigur í Japana í síðari heimsstyrjöldinni, ferðaðist Deng Xiaoping til [[Chongqing]]-borgar, þar sem Chiang Kai-Shek hafði bækistöð í stríðinu við Japani, til að taka þátt í friðarviðræðum friður milli þjóðernissinna og kommúnista. Niðurstöður viðræðnanna voru neikvæðar og [[Kínverska borgarastyrjöldin|borgarastyrjöld]] hófst milli fylkinganna á ný. Á meðan Chiang Kai-Shek kom á nýrri stjórn í [[Nanjing]], höfuðborg „[[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldisins Kína]]“ söfnuðu kommúnistar, með bækistöð í Chiang, liði og landsvæðum. Skæruhernaður þeirra var árangursríkur, yfirráðasvæði þeirra stækkaði mjög og sífellt fleiri liðhlaupar úr her þjóðernissinna gengu til liðs við kommúnista. Í þessum síðasta áfanga stríðsins gegn her þjóðernissinna gegndi Deng auknu hlutverki sem stjórnmálaleiðtogi og áróðursmeistari. Hann var pólitískur embættismaður fyrir her [[Liu Bocheng]] hershöfðingja, þar sem hann miðlaði kennismíð Maó Zedong. Pólitískt og hugmyndafræðilegt starf, ásamt því að vera talinn til „byltingahetjanna“ sem tóku þátt í „göngunni löngu“, gerði Deng kleift að komast til æðri valda, eftir sigur kommúnista á þjóðernissinnum og stofnun Alþýðulýðveldisins Kína. == Stjórnmálaferill undir stjórn Maó == === Aftur í Chongqing héraði (1949―1952) === Þann 1. október 1949, fagnaði Deng Xiaoping í Peking ásamt öðrum leiðtogum kommúnista, stofnun Alþýðulýðveldisins Kína. Á þeim tíma stýrðu kommúnistar norðurhluta Kína, en landsvæði í suður Kína voru enn undir stjórn þjóðernissinna. Deng fékk það ábyrgðarstarf að leiða kommúnista til lokasigurs í suðvestur Kína sem aðalritari flokksins í þeim landshluta. Verkefnið var annars vegar að ná stjórn á suðvestur Kína þar sem stór landsvæði voru enn undir stjórn þjóðernissinna Kuomintang og hins vegar að hertaka Tíbet sem hafði í raun verið sjálfstætt til margra ára. Þegar ríkisstjórn þjóðernissinna hafði verið neydd til að yfirgefa Nanking borg völdu þeir Chongqing sem nýja höfuðborg til bráðabirgða, líkt og þeir höfðu gert á tímum innrásar Japana. Þar varðist Chiang Kai-Shek með syni sínum Chiang Ching-kuo, fyrrum bekkjarfélaga Deng í Moskvu. Undir pólitíska stjórn Deng Xiaoping, sigraði her kommúnista Chongqing borg í suðvestur Kína 1. desember 1949 og var Deng strax ráðinn borgarstjóri, auk þess að vera leiðtogi kommúnistaflokksins í suðvestur Kína. Chiang Kai-Shek flýði til höfuðborgar Chengdu héraðs. Þá borg misstu þjóðernissinnar þann 10. desember og Chiang flúði til Taiwan á sama dag. Árið 1950, tóku kommúnistar einnig stjórn á [[Tíbet]]. Deng varði þremur árum í Chongqing, þar sem hann ungur að árum numið fyrir ferðina til Frakklands. Árið 1952 flutti hann til höfuðborgarinnar Beijing, til að takast á hendur mismunandi störf á vegum hins nýja ríkis. === Stjórnmálaframi í Beijing (1952―1968) === Í júlí 1952 kom Deng til Beijing til að taka við sem aðstoðarforsætisráðherra og varaformaður fjármálanefndarinnar. Skömmu síðar varð hann fjármálaráðherra og forstöðumaður skrifstofu fjarskiptamála. Árið 1954, lét hann af þessum embættum, nema staðgengilstöðu forsætisráðherra, til að verða framkvæmdastjóri miðstjórnar flokksins, forstöðumaður skipulagsskrifstofu flokksins og varaformaður hermálanefndarinnar. Deng fékk sem stuðningsmaður Maó Zedong nokkrar mikilvægar vegtyllur í nýrri ríkisstjórn Alþýðulýðveldisins. Árið 1955 tók hann sæti í framkvæmdanefnd miðstjórnarinnar, sem var æðsta stjórn Alþýðulýðveldisins. Eftir að styðja Maó opinberlega í herferð hans gegn „hægri öflunum“, varð Deng varð framkvæmdastjóri skrifstofu flokksins og sá um hefðbundin rekstrarmál landsins í samstarfi við [[Liu Shaoqi]] forseta landsins og aðalritara flokksins. Þeirri stöðu hélt Deng næstu tíu ár eða til 1966. Á þeim tíma vann Deng að skipulagningu ríkisins. Þar var hann hægri hönd Liu Shaoqi forseta. Bæði Liu og Deng studdu Maó í herferðum hans gegn „borgaralegum öflum“ og kapítalistum, og kröfunni um hollustu við stjórn kommúnista. [[Mynd:Xiaoping Deng factory.jpg|thumb|right|220px|Deng Xiaoping heimsækir í desember 1958, járn og stálverksmiðjuna í Wuhan. (Annar frá vinstri)]] Í Sovéskum anda kynnti Maó nýja 5 ára efnahagsáætlun — „[[Stóra stökkið fram á við|Stóra stökkið]]“ — sem skyldi koma bændasamfélaginu Kína í helstu röð iðnríkja á örfáum árum. Kommúnismann átti að fullkomna: Allur einkarekstur í landbúnaði var bannaður og því fylgt eftir með ofbeldi. Tilraunin um stökkið stóra reyndist gríðarleg hörmung fyrir þjóðina. Niðurstaðan var hrun landbúnaðarkerfisins. Áætlað er að um 20 milljón Kínverja hafi soltið í hel.<ref>Yang (2008): 1-29. Opinberar tölur segja 14 milljónir. Aðrir hafa telja á milli 20 – 43 milljónir manna hafi dáið í manngerðri hungursneiðinni.</ref> Það mistókst að þróa fram „hin félagslegu framleiðsluöfl“ í „Stóra stökkinu“ 1958 til 1961, með því að „láta vinda kommúnismans“ blása. Árið 1963, leiddi Deng kínverska sendinefnd til Moskvu að funda með eftirmanni Stalíns, [[Níkíta Khrústsjov]]. Tengsl á milli Alþýðulýðveldisins og Sovétríkjanna höfðu versnað til muna frá dauða Stalíns, og eftir þennan fund var þeim nær alveg slitið. Liu Shaoqi og Deng tóku varkár skref í breyttri hagstjórn, þar sem Maó var meir í táknrænu hugmyndafræðilegu hlutverki. Maó samþykkti að eftirláta Liu Shaoqi forsetaembætti Alþýðulýðveldisins, en hélt flokksformennsku og stjórn hersins. Liu Shaoqi forseti og Deng leyfðu bændum í dreifðari byggðum að eiga æ stærri landskika til framleiðslu sem hægt væri að selja á mörkuðum. Fjárfesting í landbúnaði jókst og bændum var leyft að leigja land af kommúnum þannig að þeir urðu meir sjálfstæðir. Þetta sló á hungursneyðina og ýtti undir framleiðni.<ref>Chang og Halliday (2007): 522.</ref> En það dró að sama skapi úr áherslu bænda á samyrkjustörfin. Og þau urðu meira á höndum einkaaðila sem aftur þýddi vaxandi ójöfnuð meðal bænda ásamt vaxandi spillingu meðal flokksforystunnar í sveitum landsins. Í borgum Kína var iðnaður endurskipulagður þannig að meira vald var fært í hendur stjórnendum og sérfræðingum. Bónusar og hagnaðarhlutdeild sem víða voru kynntir til að stuðla að meiri hagkvæmni, leiddu til meira efnahagslegs og félagslegs misréttis. Þeir félagar Deng og Liu notuðu vaxandi óánægju með „Stóra stökkið fram á við“ til að sækja meiri áhrif innan Kommúnistaflokksins. Þeir hófu efnahagslegar umbætur sem jók orðstír þeirra meðal embættismanna og flokksstjórnenda. Þeir voru því að færast meir til „hægri“ frá vinstri sinnaðri stefnu Maó. Það var á ráðstefnu í [[Guangzhou]] árið 1961 sem Deng lét fræga tilvitnun falla: „Mér er sama hvort kötturinn er hvítur eða svartur. Það er góður köttur svo lengi sem hann veiðir mýs“<ref>Zhi-Sui (1994).</ref>. Það skipti sumsé litlu hvort fylgt væri kommúnisma eða kapítalisma. Meginatriðið er að afkastameiri framleiðsla. Þeir félagar Liu og Deng voru taldir æ meir til „hægrisinnaðra tækifærisafla“. Maó greip til aðgerða til að ná aftur stjórn á landsmálum. Hann höfðaði til byltingarhugmynda þeirra og hratt af stað menningarbyltingunni í nóvember 1965. === „Menningarbyltingin“ (1965―1973) === „[[Menningarbyltingin|Hin mikla menningarbylting öreiganna]]“ varð fjöldahreyfing sem Maó Zedong sjálfur stýrði. Með kraftmiklu orðfæri byltingar og blindri trú samstarfsaðila á borð við [[Lin Biao]], var fjöldinn hvattur til byltingaranda kommúnismans. Maó hvatti kínverska æsku til að ráðast á þá sem voru ekki trúir hans forystu. Markmið hans virðist verið að ná fyrri völdum sem höfðu veikst eftir efnahagshrun „Stóra stökksins“. Hann hafði vaxandi áhyggjur af því að „hægri stefna“ þeirra Deng og Liu forseta gæti leitt til þess að endurreisn markaðskerfis og endaloka kommúnistabyltingarinnar.<ref name="Li 2008">Li (2008).</ref> Menningarbyltingu Maó var ætlað að vera allsherjar uppgjör hins róttækra og hins hægfara arms („hægriöflin“) Kommúnistaflokks Kína. Uppræta átti menningu og listir í landinu enda taldar í mótsögn við kommúnismann. Kommúnistaflokkurinn nánast klofnaði og flokksfélagar voru bornir fáránlegum sökum og fangelsaðir. Öfgafull persónudýrkun Maó náði nýjum hæðum undir skipulagi Lin Biao. Maó var gerður guðlegur. Róttæklingar hvöttu til uppreisnar sem leiddi síðan af sér fylkingu „Rauðra varðliða“ sem hugðust gera uppreisn gegn öllum andstæðingum Maó. Deng féll úr flokksnáð. Hann og Zhuo Lin eiginkona hans dvöldu í stofufangelsi í Beijing stóran hluta ársins 1968. Í október sama ár var Deng gert að segja sig frá öllum flokksstörfum. Hann var sendur til verkamannastarfa í Dráttarvélaverksmiðju Xinjian sýslu sem er í Jiangxi héraði. Þar nýtti hann einnig tíma til ritstarfa. Honum var hafnað opinberlega á landsvísu, en þó í minna mæli en Liu Shaoqi fyrrum forseta. Hinir „Rauðu varðliðar“ menningarbyltingarinnar réðust á Deng Xiaoping og fjölskyldu hans. [[Deng Pufang]] sonur Dengs var illa pyntaður og var hent út um glugga á fjögurra hæða byggingu Beijing-háskóla. Hann bakbrotnaði og varð lamaður fyrir neðan mitti upp frá því. Deng Pufang var strax tekinn á spítala en var neitað um inngöngu vegna stjórnmála föður hans. Seinna átti hann eftir að stofna Samtök fatlaðra í Kína. Fyrir þau störf hlaut hann [[Mannréttindaverðlaun Sameinuðu þjóðanna]] árið 2003. Hann leiddi skipulag [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikanna í Beijing 2008]].<ref>Chang og Halliday (2007): 674.</ref> Í bók Chang og Halliday, er sagt að hann hafi stokkið út um glugga í háskólanum af ótta við pyntingar. Við fallið hafi hann lamast. Líkt og Maó hafði hvatt til var Alþýðulýðveldið í upplausn. Stjórnleysi, tilviljanakenndar aftökur, opinberar pyntingar og samfélagsleg eyðilegging blasti hvarvetna við. Fræðimenn hafa áætlað að í dreifbýlinu einu hafi um 36 miljónir manna verið ofsóttar og á milli 750.000 til 1,5 milljón manna verði drepin. Svipaður fjöldi var varanlega skaddað líkamlega.<ref>MacFarquhar og Schoenhals (2006): 262.</ref> Sumir telja mun hærri tölu látinna.<ref>Chang og Halliday (2007): 600. Í bók Chang og Halliday er fullyrt að þrjár miljónir manna hafi látið lífið í ofbeldisverkum menningarbyltingarinnar að um 100 milljónir hafi fyrir barðinu á ofsóknum af einhverju tagi.</ref> === „Önnur endurhæfing“ Deng ― Dauði Maó (1973―1976) === Undir lok menningarbyltingarinnar lá við borgarastríði í Kína og herinn skarst í leikinn. Eftir að [[Lin Biao]] (sem tók við af Liu Shaoqi sem forseti og var opinber eftirmaður Maó) hafði látist í „flugslysi“ naut Deng Xiaoping stuðnings leiðtoga hersins. Hann hafði einn fárra stjórnað herfylkingum í borgarastyrjöldinni. Í ágúst 1972 dró Maó í land og baðst afsökunar á gerðum sínum. Þegar [[Zhou Enlai]] forsætisráðherra veiktist úr krabbameini valdi hann Deng sem eftirmann sinn. Zhou tókst að sannfæra Maó að kalla Deng aftur til stjórnmál í febrúar 1973.<ref name="Li 2008"/> En menningarbyltingunni var í raun ekki lokið enn. Róttækur hópur sem seinna var kallaður „[[fjórmenningaklíkan]]“ undir forystu [[Jiang Qing]] eiginkonu Maó, vildi meiri völd innan kommúnistaflokksins (Maó sjálfur gaf hópnum þetta heiti). Þar töldu þau Deng sína stærstu hindrun. Maó grunaði Deng um græsku og óttaðist að hann eyðilagði hið „jákvætt orðspor“ menningarbyltingarinnar. Hann taldi Deng í raun til andstæðinga sinna innan flokksins.<ref>Chang og Halliday (2007): 686.</ref> Deng komst því aftur til áhrifa. Þann 20. mars 1973, þegar honum var skipað að koma aftur til Beijing sem varaforseti. Völd hans voru þó ekki söm og áður. Hann átti fyrst og fremst að sinna ytri samskiptum en Maó og „fjórmenningarklíkan“ streittust við að stjórna innanlands. Deng fór því varlega í sakirnar og gætti þess ― að minnsta kosti opinberlega ― að fara ekki gegn stefnu Maó. Deng sinnti þó innanríkismálum einnig. Hann reyndi að stöðva menningarbyltinguna og bæta lífkjör fólksins. Hann reyndi að aflétta nær algeru banni á bókum, listum og skemmtunum sem hafði gilt í tíu ár í stjórnartíð Maó. Það tókst hann á við eiginkonu Maó og síðar Maó sjálfan.<ref>Chang og Halliday (2007): 677 og 683.</ref> [[Mynd:Gerald and Betty Ford meet with Deng Xiaoping, 1975 A7598-20A.jpg|thumb|left|220px|Árið 1975 fundaði Deng Xiaoping með [[Gerald Ford]] forseta Bandaríkjanna og frú.]] Með andláti Zhou Enlai forsætisráðherra í janúar 1976 var horfið það pólitíska bakland sem Zhou veitti Deng innan miðstjórnarinnar. Að lokinni jarðaför Zhou hóf „fjórmenningarklíkan“ með stuðningi Maó opinbera herferð gegn Deng.<ref name="Li 2008"/> Hann var gagnrýndur og aðgerða krafist gegn Deng og „hægri öflunum“. [[Hua Guofeng]] ― en ekki Deng ― varð því fyrir valinu sem eftirmaður Zhou Enlai. Miðstjórnin gaf síðan út fyrirmæli um að Deng yrði fluttur til að vinna að „ytri málefnum“ og í raun þannig tekinn út úr valdakerfi flokksins. Hann var í varðhaldi að fyrirskipan Maó í þrjá mánuði.<ref>Chang og Halliday (2007): 687.</ref> Deng dvaldi því heima næstu mánuði að bíða örlaga sinna. Efnahagsframfarir Deng hægðu á sér. Enn gaf Maó út tilskipun þar sem lögmæti Menningarbyltingarinnar var áréttað og bent á Deng sem sérstakt vandamál. Í framhaldinu gaf miðstjórnin út tilskipun til allra flokksstofnana þar sem þær voru beðnar að gagnrýna Deng. Í jarðskjálftanum mikla 1976 voru björgunarmenn hvattir af fjölmiðlum að „fordæma Deng af rústunum“.<ref>Chang og Halliday (2007): 694.</ref> Maó krafist þess að Deng viki úr öllum ábyrgðarstöðum.<ref name="Li 2008"/> Hann mátti þó halda flokkskírteininu. Maó Zedong andaðist þann 9. september 1976. Við það átti staða Deng eftir að breytast smám saman til batnaðar. == Leiðtogi Kína == === Baráttan við Hua Guofeng (1976―1977) === Eftir dauða Maó dvaldi Deng Xiaoping í fyrstu í höfuðborginni Beijing en var utan stjórnmála. Hann átti þó eftir að takast annars vegar á við [[Hua Guofeng]] forsætisráðherra, sem var arftakinn sem Maó hafði tilnefnt og hins vegar við „[[Fjórmenningaklíkan|fjórmenningarklíkuna]]“ sem skipulagt hafði menningarbyltinguna með Maó. Til að treysta vald sitt lét Hua forseti handtaka „fjórmenningarklíkuna“ og ásakaði hana fyrir óeirðir og eyðileggingu menningarbyltingarinnar. Hann hugðist gera „klíkuna“ að blóraböggli fyrir róttækni síðustu ára Maó. Þannig ætlaði Hua að kynna sjálfan sig sem sannan arftaka arfleifðar Maó formanns. En Hua átti lítinn stuðning innan flokksins. Til að draga úr eyðileggingu menningarbyltingarinnar var hann var talsmaður miðstýrðar efnahagsuppbyggingar í anda Sovétríkjanna, nokkuð sem Den og fylgismenn voru andsnúnir. Margir frammámenn í flokknum höfðu orðið fyrir barðinu á menningarbyltingunni og studdu því fremur Deng Xiaoping. Stuðningurinn við Deng þrýsti á Hua Guofeng og samstarfsmenn hans að samþykkja pólitíska endurkomu Deng. Að lokum var Hua ljóst að hann neyddist til þess. Á flokksþinginu 22. júlí 1977 var Deng aftur gerður að varaforsætisráðherra landsins og varaformaður framkvæmdanefndar miðstjórnarinnar og varaformaður herráðsins. Á sama tíma jukust áhrif stuðningsmanna Deng. Áhrif [[Zhao Ziyang]] flokksleiðtoga í Sesúan jukust vegna mikils árangurs af efnahagslegum umbótum. === Hin pólitíska endurkoma (1977―1979) === Á næstu árum eftir andlát Maó birtist Deng smám saman sem pólitískur leiðtogi Kína. Hann hafnaði menningarbyltingunni og kynnti „Vorið í Beijing“ árið 1977, þar sem leyfð var opin gagnrýni á þær öfgar og þjáningar sem höfðu átt sér stað á tímabilinu.<ref name="Li 2008"/> Byggja þurfti aftur upp menntakerfi Alþýðulýðveldisins sem var í algerri rúst eftir menningarbyltingua. Á sama tíma var Deng drifkraftur í að afnema opinbert kerfi Kommúnistaflokksins sem kannaði bakgrunn manna og kom í veg fyrir að Kínverjar sem taldir voru með rætur í landeigendastétt fengju vinnu eða frama. Afnámið þýddi í raun að kínverskum kapítalistum var leyfð innganga í kommúnistaflokknum. Hægt og rólega yfirvann Deng pólitíska andstæðinga sína. Með því að hvetja til opinberrar gagnrýni á Menningarbyltinguna, veikti hann stöðu þeirra sem höfðu átt frama sinn undir henni. Að sama skapi styrktist staða þeirra sem höfðu sætt „pólitískum hreinsunum“ þessa tíma. Deng var vinsæll meðal almennings. Þótt Hua Guofeng hafi formlega farið með æðstu stöður í Alþýðulýðveldinu var staða hans sífellt erfiðari. Í desember 1978 á flokksráðsfundi miðstjórnarinnar var Deng kominn með flesta þræði í sínar hendur. Stuðningsmönnum Deng fjölgaði. Völd Hua Guofeng, sem enn var flokksformaður, forsætisráðherra ríkisráðsins og formaður herráðsins fóru minnkandi. Formleg titlar og raunveruleg völd fóru ekki saman. Og þegar Deng náði nægum yfirráðum yfir flokknum var Hua skipt út fyrir hinn frjálslynda [[Zhao Ziyang]] sem forsætisráðherra árið 1980 og með Hu Yaobang sem flokksformanni árið 1981. Loks þegar Zhao Ziyang hraktist frá vegna [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|stúdentaóeirðanna á Torgi hins himneska friðar]] 1989, kom Deng þriðja liðsmanni sínum [[Jiang Zemin]], til valda. Deng hélt áfram að vera valdamestur meðal flokksmanna, þó að eftir 1987 hafi hann einungis verið formaður ríkisins og fulltrúi í herráði Kommúnistaflokksins. Deng leyfði þó Hua að vera áfram í miðstjórn flokksins og hætta síðan hljóðlega störfum. Þannig markaði Deng fordæmi um valdaskipti án ofbeldis. Upphaflega var forsetaembættið hugsað sem leiðtogastaða fyrir ríkið en raunveruleg völd væru á hendi forsætisráðherra og flokksformanns. Þessi embætti áttu ekki að vera á einni hendi til að koma í veg fyrir persónudýrkun (líkt og raunin varð með Maó). Flokknum var því ætlað að móta stefnuna og ríkisvaldinu að framkvæma hana. Frami Deng til leiðtoga Alþýðulýðveldisins Kína kallaði á að svara þyrfti sögulegum og hugmyndafræðilegum spurningum frá Maó Zedong tímanum. Deng vildi ná raunverulegum breytingum og því var óhugsandi að halda áfram harðlínustefnu Maó um „stéttabaráttuna“ og fjölda opinberra funda. Á miðstjórnarfundi kommúnistaflokksins árið 1982 var gefið út skjal sem ber heitið „Um ýmis söguleg atriði frá stofnun Alþýðulýðveldisins Kína“<ref name="Li 2008"/> Þar hélt Maó stöðu sinni sem „mikill marxisti, byltingarmaður öreiganna, hernaðarsnillingur, og hershöfðingi“ almenna". Óvefengjanlegt væri að hann væri stofnandi og frumkvöðull landsins og „Frelsishersins“. „Afrek hans verður að telja á undan mistökum hans,“ segir skjalið. Deng sjálfur sagði Maó „að sjö hlutum góður en þremur illur“. Skjalið beindi einnig ábyrgð á Menningarbyltingunni frá Maó, þó að fullyrt sé að hann hafi hafið byltinguna fyrir mistök. Byltingin hafi í raun verið á ábyrgð „fjórmenningarklíkunnar“ og Lin Biao. == Opnun Kína == Undir leiðsögn Deng voru samskipti við Vesturlönd bætt verulega. Hann ferðaðist til útlanda og átti vinsamlega fundi með vestrænum leiðtogum. Í janúar 1979 varð hann fyrstur kínverskra leiðtoga til að heimsækja Bandaríkin með því að funda [[Jimmy Carter]] forseta í Hvíta húsinu. Skömmu fyrir fundinn höfðu Bandaríkin slitið diplómatískum samskiptum við Lýðveldið Kína (í Taiwan) og komið þeim á við Alþýðulýðveldið Kína. Samskipti Kína og Japan tóku verulegum framförum. Deng notaði Japan sem dæmi um ört vaxandi efnahagsveldi sem setti Kína gott fordæmi fyrir komandi ár. Og alþjóðaviðskiptin létu ekki á sér standa. Síðla árs 1978 tilkynnti bandaríski flugvélaframleiðandinn Boeing um sölu á nokkrum farþegaþotum til Alþýðulýðveldisins og gosdrykkjarframleiðandinn [[Coca-Cola]] tilkynnti um fyrirhugaða verksmiðju fyrirtækisins í Sjanghæ-borg. [[Mynd:Deng Thatcher 2.JPG|thumb|left|240px|Frægur fundur þeirra Deng Xiaoping og [[Margaret Thatcher|Margrétar Thatcher]] forsætisráðherra Bretlands um framtíð Hong Kong 24 September 1984, hefur verið endurgerður í vaxi í gestamóttöku Diwang Dasha, í Shenzhen borg í Guangdong héraði.]] Annað afrek var samningur sem undirritaður af Bretlandi og Kína 1984 þar sem [[Hong Kong]] yrði afhent Alþýðulýðveldinu árið 1997. Gegn lokum 99 ára sögu Breta í Hong Kong samþykkti Deng að raska ekki markaðskerfi svæðisins næstu 50 árin. Samsvarandi samningur var undirritaður við Portúgal vegna [[Makaó]]. Deng kynnti þar hugtakið „eitt land, tvö kerfi“,<ref name="Li 2008"/> sem Alþýðulýðveldið hefur bent á sem mögulega leið fyrir sameiningu Taiwan við meginlandið á komandi árum. Deng gerði þó lítið til að bæta samskiptin við Sovétríkin. Hann hélt áfram að fylgja línu Maó um samstarfsleysi við Sovétríkin. Þau voru sem heimsveldi á sama stalli og Bandaríkin, en gátu jafnvel skapað meiri hættu vegna nálægðarinnar við Kína. Á flokksþingi Kommúnistaflokksins í október 1987 var Deng Xiaoping endurkjörinn formaður Hernefndar framkvæmdastjórnarinnar, en hann sagði af sér sem formaður ráðgjafarráðsins og við tók [[Chen Yun]]. Hann hélt áfram að þróað umbætur sem meginstef. Hann setti fram þriggja þrepa stefnu fyrir efnahagslega framþróun Kína innan 70 ára: Fyrsta skrefið var að tvöfalda þjóðarframleiðslu 1980 og tryggja að fólk hafi í sig og á — því var náð í lok níunda áratugarins, í öðru lagi skyldi ferfalda þjóðarframleiðsluna 1980, fyrir lok 20. aldar — því var náð árið 1995 á undan áætlun. Í þriðja lagi þyrfti að auka þjóðarframleiðslu á mann sem nemur miðlungs -þróuðum ríkjum fyrir árið 2050 — þá verði Kínverjar nokkuð vel stæðir og nútímavæðing hefur í grundvallaratriðum orðið að veruleika. Þannig getur Kína orðið fyrirmynd annarra vanþróaðri ríkja sem telja til ¾ mannkyns.<ref name="Li 2008"/> [[Mynd:Carter DengXiaoping.jpg|thumb|200px|Deng Xiaoping, ásamt forseta Bandaríkjanna [[Jimmy Carter]], í Washington 31. janúar 1979, í tilefni þess að diplómatísku sambandi var komið á milli ríkjanna.]] == Efnahagsumbætur == Bætt samskipti við umheiminn var önnur af tveimur mikilvægum áherslubreytingum sem komu fram í umbótaráætlun Deng sem bar heitið „Umbætur og opnun“. Innlend félagsleg, pólitísk og ekki síst, efnahagsleg kerfi breyttust verulega á leiðtogatíma Deng. Markmið nútímavæðingar Deng náðu til landbúnaðar, iðnaðar, vísinda og þróunar, og hersins. Til að ná þeim markmiðum að verða nútíma iðnríki „sósíalískur markaðsbúskapur“.<ref>„Flokksþing kínverskra kommúnista: Vilja sósíalískt markaðskerfi“ ''Morgunblaðið'' 233 tbl., 13. október 1992, bls. 1.</ref> Deng hélt því fram að Kína væri að stíga fyrstu skref sósíalisma og að skylda flokksins væri að fullkomna svokallaðan „sósíalisma með kínverskum eiginleikum“ og að „leita sannleika meðal staðreynda“. Þessi túlkun á maóisma dró úr hlutverki hugmyndafræði við ákvarðanatöku og stefnumörkun efnahagsmála. Þannig var að mati sumra dregið úr mikilvægi sameignargilda en ekki endilega að hugmyndafræði [[Marx-lenínismi|marx-lenínisma]]. Deng sagði: „sósíalismi þýðir ekki að deila með sér fátækt“. Þetta réttlætti frelsi markaðsaflanna, sagði Deng: {{tilvitnun2|Meginmunur á sósíalisma og kapítalisma liggur ekki í skipulagi og markaðsöflum. Skipulagt hagkerfi er ekki skilgreining á sósíalisma, því skipulag á sér stað einnig í kapítalisma og markaðshagkerfi er einnig undir sósíalisma. Skipulags-og markaðsöfl eru leiðir til að stjórna atvinnustarfsemi.<ref name="Gitting 2005">Tilvitnun í Deng Xiaoping fengin úr bók Gitting (2005).</ref>}} Ólíkt Hua Guofeng, taldi Deng að engri stefnu bæri að hafna þó hún samræmdist ekki kennismíð Maó. Ólíkt íhaldssamari leiðtogum á borð við Chen Yun, mótmælti Deng ekki stefnu á þeim forsendum einum að hún líktist stefnu kapítalískra þjóða. [[Mynd:Visit of Chinese Vice Premier Deng Xiaoping to Johnson Space Center - GPN-2002-000077.jpg|thumb|left|220px|Deng Xiaoping (í miðju) og kona hans Zhuo Lin (til vinstri) að heimsækja Johnson Geimferðastöðvarinnar í Houston, Bandaríkjunum 2. febrúar 1979. Stjórnandi stöðvarinnar Christopher C. Kraft, (til hægri) var þeim til leiðsagnar í heimsókninni.]] Þessi sveigjanleiki gagnvart undirstöðum sósíalismans er studdur tilvitnunum í Deng á borð við: {{tilvitnun2|Við megum ekki óttast að taka upp háþróaðri stjórnunaraðferðir sem beitt er í kapítalískum ríkjum (...) Meginkjarni sósíalisma er frelsun og framþróun framleiðsluaflanna (...) Sósíalismi og markaðshagkerfi eru ekki óásættanleg (... ) Við ættum að hafa áhyggjur af frávikum til hægri, en mest af öllu verðum við að hafa áhyggjur af frávikum á vinstri-væng stjórnmálanna.<ref>Tilvitnun fengin úr bók Caeiro (2004).</ref>}} En Deng var ekki einn að verki. Þrátt fyrir að Deng hafi lagt „fræðilegan bakgrunn“ og pólitískan stuðning fyrir efnahagslegum umbótum, er almennt álitið að meðal sagnfræðinga, að efnahagsumbætur sem Deng kynnti, væru runnar undan hans rifjum. Zhou Enlai forsætisráðherra var til dæmis, brautryðjandi til nútímavæðingar löngu fyrir Deng. Auk þess voru margar umbætur kynntar af leiðtogum einstakra sveitarfélaga. Gengu þær vel eftir voru þær framkvæmdar á æ stærri svæðum og loks í landinu öllu.<ref>Yang (1996).</ref> Einnig var sótt í reynslu Austur-Asíu tígranna (Hong Kong, Singapore, Suður-Kóreu og Taiwan). Meginþróunin í átt til markaðshagkerfis fólst í að leyfa sveitarfélögum og héraðsstjórnum að fjárfesta í þeim iðnaði sem þeir töldu skila mestum arði. Þessi stefna ýtti undir fjárfestingar í léttum iðnaði. Þannig ýttu umbætur Deng á að Kína færðist til létts framleiðsluiðnaðar og útflutningshvetjandi. Með stuttum aðdraganda, lágmarks fjármagni og mjög hárri gjaldeyrissköpun útflutningstekna, mynduðust tekjur til að endurfjárfesta í þróaðri tækniframleiðslu og síðan í frekari fjármagnsútgjöldum og fjárfestingum. Þessar fjárfestingar voru ekki að boði ríkisstjórnarinnar. Fjármagn fjárfest í stóriðju kom að mestu úr bankakerfinu sem byggði að mestu á innlánum. Eitt af fyrstu atriðum umbóta Deng var að koma í veg fyrir endurúthlutun á hagnaði nema í gegnum skatta eða í gegnum bankakerfið; endurúthlutun til ríkisiðnaðar var þess vegna nokkuð óbein, sem gerði hann óháðari ríkisvaldinu. Í stuttu máli kveiktu umbætur Dengs þannig iðnbyltingu í Kína.<ref>FlorCruz (2008).</ref> Þessar umbætur voru viðsnúningur frá þeirri stefnu Maó að Kína yrði að vera sjálfu sér um nægt í öllu. Nútímavæðingu var flýtt með því að auka erlend viðskipti, einkum með sölu véla til Japan og Vesturlanda. Útflutningsdrifinn hagvöxtur hraðaði efnahagslegri þróun með yfirtöku á erlendum sjóðum, markaði, tækniþróun og stjórnunarreynslu. Afleiðingin var nútímavæðing Kína. Deng ýtti undir þessa þróun með því að setja upp fjögur „sérstök fríverslunarsvæði“ og opnaði fyrir erlend samskipti 14 strandborga.<ref>Li (2008). Það voru Shenzhen, Zhuhai og Shantou í Guangdong héraði, og Xiamen í Fujian héraði. Allt Hainan hérað var síðan lýst „sérstakt fríverslunarsvæði“.</ref> sem dró að erlend fyrirtæki þar sem hvatt var til erlendra fjárfestinga og markaðsfrelsis. Umbætur Deng fólu einnig í sér framleiðniaukningu. Hvatar til notkunar nýrra efna og bónuskerfi til starfsmanna voru kynnt til sögunnar. Bændur á landsbyggðinni voru hvattir til að selja framleiðslu sína á markaði sem jók landbúnaðarframleiðslu og einnig iðnþróun. Þessi virðisauki bænda á opnum markaði ýtti undir meiri neyslugetu og þannig á iðnþróun. Að sama skapi jókst pólitískur stuðningur við enn frekari efnahagsumbætur. Eftir flokksþing Kommúnistaflokksins 22. desember 1978, hófust undir forystu Deng Xiaoping efnahagsumbætur byggðar á stefnu sem er í raun enn ríkjandi í dag. Það markmið að skapa nægan tekjuafgang til að til að fjármagna nútímavæðingu hagkerfis meginlands Kína, gekk eftir. Þrátt fyrir opinberar kennisetningar um kommúnisma er hagkerfi Alþýðulýðveldisins Kína í raun nú hagkerfi einkarekstrar. Um 70% af þjóðarframleiðslu alþýðulýðveldisins kemur í dag frá einkafyrirtækjum.<ref>{{cite web|url= http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |title=China Is a Private-Sector Economy|publisher= Bloomberg BusinessWeek: Online Extra |mánuðurskoðað=18. maí |árskoðað = 2010}} Viðtal við hagfræðinginn Fan Gang en hann er einn þekktasti hagfræðingur Kína og ráðgjafi stjórnarinnar í Beijing og Alþjóðabankans.</ref> Afgangurinn byggir að mestu á 200 afar stórum ríkisfyrirtækjum í fjarskiptum, veitum og orku. Hagkerfi alþýðulýðveldisins er eitt þeirra hagkerfa sem hafa vaxið hvað hraðast í heiminum á undanförnum 25 árum. Þessi ótrúlegi hagvöxtur hefur leitt til gríðarlegra breytinga á lífskjörum almennings. Samkvæmt mati Alþjóðabankans hafa meira en 600 milljónir Kínverja risið frá fátækt til bjargálna frá 1981 til 2004.<ref>[http://go.worldbank.org/ZJJXPMK6Z0 „Fighting Poverty: Findings and Lessons from China’s Success“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, World Bank, 2010. (Tekið af vef Alþjóðabankans þann 16. maí 2010.)</ref> Á 20 árum frá árinu 1981, féll hlutfall þeirra kínverja sem lifðu fyrir neðan fátækramörk úr 53% í 8%.<ref>Ravallion og Shaohua, 2005.</ref> [[Alþjóðabankinn]] hefur áætlað að fyrir efnahagsumbætur 1978 hafi meira en 60% Kínverja hafi haft viðurværi sitt af minna en einum bandaríkjadal ($ USD) á dag (KMJ) en það eru fátæktarviðmið bankans. Það fátæktarhlutfall var komið niður í 10% árið 2004. En á tímum gríðarlegra efnahagslegra framfara blöstu við margvísleg félagsleg vandamál. Samkvæmt opinberu manntali 1982 fór fjöldi Kínverja yfir einn milljarð. Deng Xiaoping studdi áætlanir sem byggðu á frumkvæði Hua Guofeng um takmörkun fæðinga og kynntar voru 1978. Hin frægu lög sem takmörkuðu pörum að eiga einungis eitt barn, ella sæta sektum. Skiljanlega jókst gagnrýni á stjórnvöld vegna þessa. Á hinn bóginn kallaði vaxandi efnahagslegt frelsi á meira frelsi til skoðanaskipta og gagnrýni á kerfið, yfiráð flokksins og spillingu embættismanna jókst. Meira efnahagslegt frelsi þýddi aukinn ójöfnuð. Lok níunda áratugarins sem mörkuðust af ósætti með alræði kommúnistaflokksins og vaxandi misrétti, urðu Deng Xiaoping þung í skauti. == Mótmælin á Torgi hins himneska friðar == {{aðalgrein|Mótmælin á Torgi hins himneska friðar}} Árið 1986 ákvað Deng að óhagkvæm ríkisfyrirtæki gætu farið í gjaldþrot. Milljónir manna misstu vinnuna. Í landi sem hafði byggt á hugmyndum um að sjá um fólk frá vöggu til grafar. Fáheyrt var að menn gætu yfir höfuð orðið atvinnulausir. Á sama tíma og fólk horfði á allan uppgang „fríverslunarsvæðanna“ sem Deng hafði byggt upp. Mörgum fannst þeir vera af missa af tækifærum. Ójöfnuður jókst mjög. Árið 1988 ákvað Deng til að flýta enn frekar fyrir markaðsvæðingunni með því að afnema að mestu opinbert verðeftirlit. Verðbólga tók flug og enn jókst ójöfnuður. Glæpum fjölgaði mjög, Spilling varð mun meir áberandi ekki síst vegna þess erlenda fjármagns sem flæddi inn í landið. Ríkisvaldið skóp ekki það haldreipi sem því var ætlað. Óvissa jókst meðal almennings um framtíðina og að sama skapi ósætti út í stjórnvöld. Það var að sjóða upp úr. Andlát hins frjálslynda [[Hu Yaobang]] þann 15. apríl 1989 ýtti undir [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|mótmælaöldu í alþýðulýðveldinu]]. Mikill mannfjöldi kom saman á Torgi hins himneska friðar í Beijing til minningar um Hu, frjálslyndan siðbótarmann sem hafði verið hrakinn frá völdum tveimur árum áður af harðlínumönnum. Hópurinn samanstóð upphaflega aðallega af háskólanemum og krafðist umbóta í kerfinu, baráttu gegn misrétti og spillingu. Krafan um meira frelsi jókst þegar leið á mótmælin. Draga yrði úr völdum hins íhaldssama forsætisráðherra [[Li Peng]]. Mótmælin gegn kommúnisma fjögurra áratuga efldust og víða í Kína voru mótmæli. Þann 20. maí lýstu yfirvöld yfir herlögum kröfðust þess að mótmælendur yfirgæfu torgið. Hér klofnaði miðstjórn kommúnistaflokksins í tvær fylkingar. Annars vegar voru menn á borð við [[Zhao Ziyang]], sem vildu meira frjálsræði og efnahagumbætur og viðræður við mótmælendur. Hins vegar voru var hópur með Li Peng forsætisráðherra sem töluðu fyrir beitingu hervalds gegn mótmælum. Hafa verður í huga að á þessum tíma voru Sovétríkin í upplausn og kommúnisminn þar í landi kominn að endastöð. Það hafði eðlilega áhrif á pólitískar umræður valdhafa í Alþýðulýðveldinu í Kína. Íhaldssamari öfl tóku að vara við of miklu frelsi „borgaralegra afla“. Tryggja yðri stöðugleika kerfisins. Meðal annars birtist hörð ádeila á Deng frá liðsmanni Li Peng, í flokksblaðinu „Dagblaði fólksins“, þar sem Deng var talinn bera meginábyrgð á framgangi hægri aflanna síðasta áratuginn.<ref>Yiu-chung Wong: „From Deng Xiaoping to Jiang Zemin...“, bls. 198-199.</ref> Deng Xiaoping hafði hikað í um mánuð um notkun hervalds. Hann óttaðist drauga úr fortíðinni. Drauga glundroða og óstöðugleika. Á fundi leiðtoga flokksins sem haldinn var á heimili Deng sagði hann: {{tilvitnun2|Auðvitað viljum við lýðræði, en við getum ekki komið því á í flýti. Ef einn milljarður manna stekkur til fjölflokkakerfis fáum við glundroða svipað borgarastríðinu sem við sáum í menningarbyltingunni. Það þarf ekki byssur í borgarastríði. Hnefar og kylfur duga vel.<ref>Coldstream: China's Capitalist Revolution. 2008</ref>}} Þann 17. maí úrskurðaði hann Li Peng í hag og heimilað valdbeitingu hersins. Deng hikaði engu að síður og hvatti Li Peng til lokatilraunar á samningum við stúdenta. Þeim viðræðum var sjónvarpað um allt alþýðulýðveldið. Viðræðurnar skiluðu engu. Daginn eftir var herinn sendur inn 4. júní. [[Mynd:Shenzhen.Statue.Deng Xiaoping.jpg|thumb|right|220px|Stytta af Deng Xiaoping í Shenzhen borg. Zbigniew Brzezinski Þjóðaröryggisráðgjafi Bandaríkjanna sagði um Deng:„Þegar þú talaðir við Deng vissir þú að hann átti ekki í erfiðleikum með að taka erfiðar ákvarðanir. Hann kom mér fyrir sjónir sem maður sem hefði sögulegu hlutverki að gegna“.<ref>Coldstream: China's Capitalist Revolution. BBC viðtal 2008</ref>]] Ekki er vitað um nákvæmt mannfall mótmælenda. Opinberar tölur segja að 200 manns hafi verið drepnir en Rauði Krossinn telur að 2.000 manns hafi fallið. Pólitísk afleiðing var að Zhao Ziyang, sem hingað til hafði verið talinn næsti arftaki Deng og var að komast að völdum, dvaldi í stofufangelsi í 15 ár allt til dauðadags árið 2005. Hann hafði talað fyrir aðgreiningu á kommúnistaflokknum og ríkinu, vildi draga úr skrifræði, spillingu og einkavæða ríkisfyrirtæki. Íhaldssamari öfl undir forystu Li Peng styrktu sig mjög. Í staðinn studdi Deng [[Jiang Zemin]] þáverandi borgarstjóra í Sjanghæ til valda í miðstjórn flokksins. Jiang hafði tekist að viðhalda allsherjarreglu í Sjanghæ-borg. Enn hélt þó Deng formennsku í hernefnd flokksins. Maóistarnir voru búnir að ná aftur völdum í alþýðulýðveldinu. Jiang Zemin fylgdi þeim. Nú átti að aftur að herða tök flokksins á öllu efnahagslífi. Mótmælin og óeirðirnar í höfuðborginni voru mjög alvarlegt áfall fyrir Deng. Nú 87 ára varð Deng að koma hlutunum aftur í rétt horf. Hann fór til Sjanghæ til sinna gömlu liðsmanna og sótti einnig stuðning til hersins. Þar voru gamlir félagar og stuðningsmenn margir. Skilaboðin frá hernum voru mjög skýr: Þeir lýstu yfir stuðningi við Deng. Allir sem færu gegn honum færu gegn hernum. Þessi skilaboð til harðlínumanna flokksins áréttaði Deng þegar hann heimsótti herstöð í desember 1991, án allra flokksheimilda og var vel tekið. Með stuðning hersins tryggan, heimsótti Deng 1992 Shenzhen borg, miðstöð efnahagsumbóta sinna. Í heimsókn sinni til Suður-Kína lýsti hann yfir að :„Án efnahagsumbóta og stefnunnar um opnun dyr Kína, efnahagsframfarir og bætt lífskjör væru allar leiðir lokaðar fyrir land okkar,“. Og á flokksráðstefnunni árið 1994 lét Jiang Zemin flokksformaður af stuðningi við maóistana og lýsti yfir stuðningi við efnahagsumbæturnar, nútímavæðingu landsins og markaðshagkerfi er byggði á opnun landamæranna. Deng hafði unnið. == Arfur og sögulegt mat == Deng Xiaoping lést í Peking á 92 ára gamall þann 19. febrúar 1997. Hann hafði síðustu æviárin dregið sig út úr skarkala opinbers líf þar sem hann þjáðist af Parkinsonsveiki og gat vart haft samskipti við ættingja sína. Hann lét eftir sig eiginkonu sína, Zhuo Lin (lést 2009) og fimm börn: þrjár dætur (Deng Lin, Deng Nan og Deng Rong) og tvo syni (Deng Pufang og Deng Zhifang). Þrátt fyrir háan aldur var Deng allt til dauðadags álitinn [[Æðsti leiðtogi Kína|æðsti leiðtogi Alþýðulýðveldisins Kína]]. Jafnvel eftir dauða hans hefur Kommúnistaflokkur Kína fylgt stefnu hans í stórum dráttum.<ref>Útvarpsviðtal BBC við Powell lávarð 208.</ref> Eftirmaður hans, [[Jiang Zemin]], afhenti síðar völd til [[Hu Jintao]] forseta, en Hu er einnig talinn til liðsmanna gamla Deng. Undir forystu Deng Xiaoping, tók Alþýðulýðveldið Kína með meira en milljarð íbúa, efnahagsframförum sem vart eiga sér sögulega hliðstæðu. Frá 1997 hefur verið árlegur hagvöxtur verið að meðaltali 10%. Það er þrátt fyrir mörg félagsleg vandamál sem eiga meðal annars rætur í efnahagsumbótum Deng. Á móti þessum árangri í efnahags- og félagslegri þróun, hefur Deng Xiaoping sætt gagnrýni fyrir alræðismynd kommúnismans sem hann stóð fyrir og hlutverk hans í valdbeitingu gegn mótmælendum á Torgi hins himneska friðar árið 1989. Fáir deila þó um að stjórnmálastíll hans hafi verið mannúðlegri en forvera hans Maó Zedong. Ólíkt Maó lagði Deng ekki mikið upp úr því að upphefja persónu sína opinberlega og vart verður um það deilt að frjálsræði á valdatíma Deng var mun meira. Eftirmæli leiðtogans Deng Xiaoping munu þó fyrst og síðast vera tengd þeim efnahagsumbótum sem hann barðist fyrir og árangri þeirra. Hundruð milljóna Kínverja frá fátækt til bjargálna á tveimur áratugum er árangur sem vart verður deilt um. Það gerir hann að einum merkilegasta stjórnmálamanni síðari hluta 20. aldar. == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Heimildir == {{col-begin}} {{col-2}} <div class="references-small"> * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Cultural Revolution|mánuðurskoðað=14. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Deng Xiaoping |mánuðurskoðað=12. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = es|titill = Deng Xiaoping |mánuðurskoðað=13. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Deng Xiaoping Theory |mánuðurskoðað=12. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Economic reform in the People's Republic of China |mánuðurskoðað=18. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = One-child policy |mánuðurskoðað=14. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Poverty in China |mánuðurskoðað=16. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Zhao Ziyang|mánuðurskoðað=14. maí |árskoðað = 2010}} * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/meta/dps/2008/12/nb/081219_powell1_nh_sl_au_nb.asx „What sort of man was Deng Xiaoping?“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Viðtal BBC (á ensku 5 mín. og 3 sek.) við Powell lávarð sem var utanríkisráðgjafi Margrétar Thatcher fyrrverandi forætisráðherra Breta. Powell var einn fárra útlendinga sem hittu Deng Xiaoping árin fyrir andlátið 1997. Hér svara hann spurningunni hvaða mann Deng Xiaoping hafi haft að geyma. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2864708 „Deng Xiaoping og félagar kynna nýja stafsetningu: Latnesk stöfun orða breytist.“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201007/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2864708 |date=2016-03-05 }}, ''Þjóðviljinn'' 5. tbl., 7. janúar 1979, bls. 3. * Bloomberg BusinessWeek: Online Extra: Greinin [http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm: „China Is a Private-Sector Economy“] (Viðtal við Fan Gang einn þekktasta hagfræðing Kína og ráðgjafi stjórnarinnar í Beijing og Alþjóðabankans). * Bo, Zhiyue. „China's Elite Politics: Political Transition and Power Balancing“ ''World Scientific'' (Hackensack, New Jersey, 2007). ISBN 981-270-041-2. * Caeiro, António. ''Pela China Dentro''. Dom Quixote (þýð.) (Lissabon, 2004). ISBN 972-20-2696-8. * Chang, Jung og Jon Halliday. ''Maó: sagan sem aldrei var sögð'' Ólafur Teitur Guðnason (þýð.) (Reykjavík: Mál og menning, 2007). * Coldstream, Robert (framleiðandi): Heimildarmyndin ''China's Capitalist Revolution'' sýnd á BBC Two í Bretlandi 20. júní 2009, í tilefni þess að 20 ára voru liðin átökunum á Torgi hins himneska friðar. * Davin, Delia. [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=167965&sectioncode=22 „History: Exiled son who saved the state“], ritdómur um bókina „The Generalissimo's Son“ eftir Jay Taylor. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3746377 „Er heilsa Chou En-lai að bila? - Söguleg mannaskipti framundan í Kína“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305193818/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3746377 |date=2016-03-05 }} Teng Hsiao-Ping, sem féll í ónáð í menningarbyltingunniendurreistur sem vara-forsætisráðherra. ― Tíminn, 91. tbl. bls. 9, 8. júní 1974. * Europa Publications (ritstjórn): „The People's Republic of China: Introductory Survey“ úr bókinni ''The Europa World Year Book 2003'', fyrra bindi (London, Routledge). * Evans, Richard. ''Deng Xiaoping and the Making of Modern China'' (New York, 1994). ISBN 0-14-026747-6. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1772867 „Flokksþing kínverskra kommúnista: Vilja sósíalískt markaðskerfi“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195756/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1772867 |date=2016-03-05 }} Morgunblaðið 233 tbl. bls. 1, 13. október 1992. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1773272 „Flokksþing kínverskra kommúnista: Mikil mannaskipti í forystunni styrkir umbótastefnu Dengs“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201318/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1773272 |date=2016-03-05 }} ― Morgunblaðið, 239. tbl. bls. 26-27, 20. október 1992. {{col-2}}<div class="references-small"> * FlorCruz, Jaime. [http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/12/18/china.reform.florcruz/index.html „Looking back over China's last 30 years“], CNN, 19. desember 2008. * Gitting, John. ''The Changing Face of China'' (Oxford: Oxford University Press, 2005). ISBN 0-19-280612-2. * Harvey, D. „Brief history of neolibealismo“, (2005), Ediciones Akal, 2007, ISBN 978-84-460-2517-7. * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1456620 „Hver verður arftaki Maós formanns?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195837/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1456620 |date=2016-03-05 }}. „Ef stjórnmálaástandið i Peking er sem sýnist verður Teng Hsiao-ping arftaki Chou-En lai í forsætisráðherraembættinu..." ― Morgunblaðið, 197. tbl., bls. 18, 11. október 1974. * Kau, Michael Y. M., Susan H. Marsh. (ritstjórar) ''China in the Era of Deng Xiaoping: A Decade of Reform'' (M.E. Sharpe, 1993). * Li, Cheng. ''China's leaders: The new generation'' (Rowman & Litterfield Publishers, 2001). * Li, Minqi. „Socialism, capitalism, and class struggle: The Political economy of Modern China“, ''Economic & Political Weekly'' (2008). * MacFarquhar, Roderick og Michael Schoenhals. ''Maó's Last Revolution'' (Cambridge MA: Harvard University Press, 2006). * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3743957 „Maó veldur fréttamönnum heilabrotum: Vandi hans er að halda bylfingunni áfram“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}- Um val á eftirmanni Maó: Teng Hsiao-Ping. ― Tíminn 15. tbl. bls. 7, 19. janúar 1974. * Marti, Michael E. ''China and the Legacy of Deng Xiaoping: From Communist Revolution to Capitalist Revoluton'' (Brassey's, 2002). * New China News Agency, Communist Party Literature & Document Office of China and A.S.M.: [http://www.cbw.com/asm/xpdeng/life.html „The life of Deng Xiaoping“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208002701/http://www.cbw.com/asm/xpdeng/life.html |date=2010-02-08 }} (Tekið af vefnum þann 13. Maí 2010.) * Pipes, Richard. ''Kommúnisminn. Sögulegt ágrip''. Jakob F. Ásgeirsson og Margrét Gunnarsdóttir (þýð.) (Reykjavík: Bókafélagið Ugla ehf, 2005). * Ragnar Baldursson. ''Kína. Frá keisaraveldi til kommúnisma'' (Reykjavík: Mál og menning, 1985). * Ravallion, Martin, and Shaohua Chen: „China’s (Uneven) Progress Against Poverty“. Journal of Development Economics, 2005. * Spence, Jonathan D. ''The Search for Modern China'' (New York, 1999). ISBN 0-393-97351-4. * Stewart, Whitney. ''Deng Xiaoping: Leader in a Changing China'' (Lerner Publications Company, 2001). * Vogel, Ezra F. [http://www.nytimes.com/2009/10/04/opinion/04vogel.html „But Deng Is the Leader to Celebrate“], ''New York Times'', 3. október 2009. * Yahuda, Michael. [http://www.jstor.org/pss/654102 „Deng Xiaoping: The Statesman“], ''The China Quarterly'' 135 (1993), 551-72. * Yang, Benjamin. ''Deng. A political biography.'' (Nueva York, 1998). ISBN 1-56324-722-4. * Yang, Dali. ''Calamity and Reform in China'' (Stanford University Press, 1996). * Yang, Dennis Tao. (2008) [http://www.palgrave-journals.com/ces/journal/v50/n1/full/ces20084a.html „China's Agricultural Crisis and Famine of 1959–1961: A Survey and Comparison to Soviet Famines.“], Palgrave MacMillan, ''Comparatrive economic Studies'' (2008), 1–29. * Zhi-Sui, Li. ''The Private Life of Chairman Maó'' (New York: Random House, 1994). * Yiu-chung Wong: „From Deng Xiaoping to Jiang Zemin: Two decades of political reform in the People´´s Republic og China“, University Press of America Inc., Maryland, USA, 2005. </div> {{col-end}} == Tenglar == * [http://english.people.com.cn/data/people/dengxiaoping.shtml People's Daily: Deng Xiaoping] Æviferill Deng Xiaoping í „Dagblaði Fólksins“ opinberu málgagni Kommúnistaflokks Kína (á ensku). * [http://english.cpc.people.com.cn/index.html Opinber vefur Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína (á ensku)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211135841/http://english.cpc.people.com.cn/index.html |date=2010-02-11 }} * [http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515295500635.swf Úr ræðum Deng Xiaoping (1938-1965) af opinberum vef Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína (á ensku)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215201805/http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515295500635.swf |date=2010-12-15 }} * [http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515261400629.swf Úr ræðum Deng Xiaoping (1975-1982) af opinberum vef Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína (á ensku)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215201356/http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515261400629.swf |date=2010-12-15 }} * [http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515274900631.swf Úr ræðum Deng Xiaoping (1982-1992) af opinberum vef Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína (á ensku)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215202032/http://english.cpc.people.com.cn/mediafile/200607/05/F2006070515274900631.swf |date=2010-12-15 }} {{Æðstu leiðtogar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{fd|1904|1997}} [[Flokkur:Kínverskir byltingarmenn]] [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] iqmw9fhbyvkq05k1rtkuc974q6ndlpl 0 87675 1961418 1952253 2026-04-28T01:17:17Z TKSnaevarr 53243 1961418 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Jiang, eiginnafnið er Zemin.'' {{Forsætisráðherra | nafn = Jiang Zemin | nafn_á_frummáli = {{Nobold|江泽民}} | búseta = | mynd = Jiang Zemin 2002.jpg | myndastærð = | myndatexti1 = {{small|Jiang Zemin (江泽民) árið 2002.}} | titill= Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | stjórnartíð_start = [[24. júní]] [[1989]] | stjórnartíð_end = [[15. nóvember]] [[2002]] | forveri = [[Zhao Ziyang]] | eftirmaður = [[Hu Jintao]] | titill2= Forseti Alþýðulýðveldisins Kína | stjórnartíð_start2 = [[27. mars]] [[1993]] | stjórnartíð_end2 = [[15. mars]] [[2003]] | forveri2 = [[Yang Shangkun]] | eftirmaður2 = [[Hu Jintao]] | forsætisráðherra2 = [[Li Peng]]<br>[[Zhu Rongji]] | vara_forseti2 = [[Rong Yiren]]<br>[[Hu Jintao]] | fæðingarnafn = Jiang Zemin | fæddur = [[17. ágúst]] [[1926]] | fæðingarstaður = [[Yangzhou]], [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Kína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2022|11|30|1926|8|17}} | dánarstaður = [[Sjanghaí]], [[Kína]] | orsök_dauða = [[Hvítblæði]] og [[fjöllíffærabilun]]<ref>{{Vefheimild|titill=Jiang Zemin fallinn frá|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/11/30/jiang_zemin_fallinn_fra/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=30. nóvember 2022|skoðað=2. desember 2022}}</ref> | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | starf = Rafvirki, stjórnmálamaður | maki = Wang Yeping (g. 1949) | börn = Jiang Mianheng, Jiang Miankang |undirskrift = }} '''Jiang Zemin''' ([[17. ágúst]] [[1926]] – [[30. nóvember]] [[2022]]) var kínverskur stjórnmálamaður og meginleiðtogi [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„þriðju valdakynslóðar“]] kommúnistaflokks [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]]. Hann var framkvæmdastjóri flokksins 1989-2002, forseti Alþýðulýðveldisins 1993- 2003, og formaður Hermálanefndar flokksins 1989-2004. Jiang Zemin gekk til liðs við Kommúnistaflokkinn á námsárum árið 1946. Hann útskrifaðist úr rafmagns- og vélaverkfræðideild Jiaotong-háskólans í Sjanghaí árið 1947. Árið 1955 hlaut Jiang ársstarfsþjálfun í „Jósef Stalín-bílaverksmiðjunum“ („ZiL“) í [[Moskva|Moskvu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Næstu tvo áratugi gegndi Jiang ýmsum störfum í iðnaði [[Sjanghaí]]borgar. Að endingu tók hann við opinberum embættum í [[Wuhan]]-borg og höfuðborginni [[Beijing]], en þar varð hann ráðherra rafmagnsframleiðslu 1982—1985. Sama ár tók hann sæti í miðstjórn kommúnistaflokksins og gegndi því til 1987. Árið 1985 fór Jiang aftur til Sjanghaí, þar sem hann gegndri stöðu borgarstjóra til 1987 og stöðu aðalritara flokksins í borginni. Hann var kjörinn í miðstjórn kommúnistaflokksins á 12. – 15. flokksþinginu og kjörinn í Politburo á 13.- 15. flokkþinginu. Árið 1989 var Jiang kjörinn aðalritari miðstjórnarinnar og formaður hermálanefndar flokksins. Hann komst þá til valda í kjölfar [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|óeirðanna á Torgi hins himneska friðar]] er hann tók við af [[Zhao Ziyang]] sem þótti taka of vægt á mótmælendunum. Jiang varð í raun [[Æðsti leiðtogi Kína|leiðtogi Kína]] árið 1990 vegna elli leiðtogans [[Deng Xiaoping]]. Jiang var kjörinn forseti Alþýðulýðveldisins Kína árið 1993 og sat í embætti til ársins 2003. Hann sagði af sér sem formaður hermálanefndarinnar árið 2004. Undir forystu hans upplifði Alþýðulýðveldið Kína gríðarlegar efnahagsumbætur; friðsamlega yfirtöku á stjórnun [[Hong Kong]] frá Bretlandi og [[Makaó]] frá Portúgal; og bætt samskipti við umheiminn. Á sama tíma hélt kommúnistaflokkurinn fast í stjórnartaumana. Jiang hefur verið gagnrýndur fyrir að vera of annt um persónulega ímynd sína heima fyrir, og fyrir linkind gagnvart Rússlandi og Bandaríkjunum erlendis. Þá hefur hann verið gagnrýndur fyrir veika kennismíð hans byggðum á marxisma. Sumir harðlínumenn í röðum kommúnista telja að á valdatíma Jiang hafi hreinn [[kapítalismi]] verið lögleiddur í Kína. == Bakgrunnur == Jiang Zemin, fæddist þann 17. ágúst 1926 í Yangzhou í Jiangsu-héraði. Fjölskylda hans átti uppruna sinn í Jiangwan þorpi (江湾村) í Wuyuan sýslu (婺源县) í Norður-Jiangxi héraði. Hann ólst upp við hernám Japana á meginlandi Kína. Opinberar heimildir segja Jiang hafa alist upp hjá frænda sínum og fósturföður, Jiang Shangqing, lést í baráttunni gegn Japönum og var talinn sem slíkur píslavottur. Gagnrýnendur hafa sagt lífföður Jiang Shijun föður hans verið svikara sem unnið hafi með Japönum í hernáminu.<ref>[http://chinaview.wordpress.com/2006/08/20/real-story-of-jiang-zemin-introduction1/ „Real Story of Jiang Zemin: Introduction(1)“], Chinaview.wordpress.com, 25 ágúst 2006. Skoðað 17. maí 2010</ref> Jiang nam fjarskiptaverkfræði við Þjóðarháskólanum (e. National Central University) í hertekinni [[Nanjing]]-borg. Hann færðist síðar til Sjanghl Jiao Tong háskóla í Sjanghaí-borg, þaðan sem hann útskrifaðist í rafmagnsverkfræði árið 1947. Jiang tók þátt frá árinu 1943 í námsmannafélagi sem stýrt var af neðanjarðarhreyfingu [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokksins]]. Hann gekk loks til liðs við flokkinn í apríl 1946. Árið 1955 hlaut Jiang ársstarfsþjálfun í „Jósef Stalín-bílaverksmiðjunum“ („ZiL“) í [[Moskva|Moskvu]] í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Á árunum 1956- 57, starfaði Jiang í bifreiðaverksmiðjum Changchun borgar (nú FAW Group Corporation). Árið 1972 ferðaðist Jiang til [[Rúmenía|Rúmeníu]] þar sem hann dvaldi í tvö ár. Eftir heimkomuna varð hann aðstoðarforstöðumaður í alþjóðasamskiptadeild og síðan árið 1976 forstöðumaður hennar.<ref name="Louis Gerber: Bókadómur">[http://www.cosmopolis.ch/english/cosmo5/zemin.htm Louis Gerber: Bókadómur]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (á ensku) um bók Bruce Gilley: „Tiger on the Brink. Jiang Zemin and China's New Elite, Cosmopolis English edition. Skoðað 19. maí 2010</ref> Að endingu tók hann við opinberum embættum í Wuhan borg og höfuðborginni [[Peking]], en þar varð hann ráðherra rafmagnsframleiðslu 1982—1985. Sama ár tók hann sæti í miðstjórn kommúnistaflokksins og gegndi því til 1987. Árið 1985 fór Jiang aftur til [[Sjanghaí]]-borgar, þar sem hann gegndri stöðu borgarstjóra til 1987 og stöðu aðalritara flokksins í borginni. Sem borgarstjóri Sjanghaí fékk hann mismunandi dóma. Gagnrýnendur hans í Sjanghaí líktu honum við „blómavasa“ sem er kínversk lýsing á þeim sem meir eru til skrauts en gagns.<ref>Dagblaðið Vísir - DV: 135. tbl., bls. 12, 15. júní 2002. Tilnefning borgarstjórans í Sjanghaí sem aðalritara kommúnistaflokksins, kom á óvart enda óþekktur á landsvísu. „Í Sjanghaí hafði hann öðlast viðurnefnið „blómapotturinn" sem Kínverjar nota oft fyrir þá sem eru taldir vera meira til skrauts en gagns.“</ref><ref name="Lýsing BBC á Jiang Zemin (á ensku)">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1832448.stm|title=BBC: Profile: Jiang Zemin|last=|first=|date=|website=BBC|publisher=BBC News|archive-url=|archive-date=|access-date=19. maí 2010}}</ref> Þar starfaði hann með hinum frjálslynda Zhu Rongji sem síðar varð aðstoðarforsætisráðherra Alþýðulýðveldisins. Þegar Jiang fékk loks frama gat hann ferðast til útlanda. Það virðist hafa ýtt við honum um að efnahagsumbóta væri þörf heima fyrir. Heimsókn til „fríverslunarsvæða“ á [[Írska lýðveldið|Írlandi]] og í [[Singapúr]] ýtti undir stuðning hans við stofnun sambærilegra svæða í Alþýðulýðveldinu Kína.<ref name="Louis Gerber: Bókadómur"/> Jiang fylgdi að því er virtist fast eftir efnahagslegum umbótum Deng Xiaoping og var einn liðsmanna hans. Jiang var hækkaður í tign árið 1987 þegar hann varð meðlimur fastanefndar miðstjórnar kommúnistaflokksins. Var þar fylgt þeirri hefð að flokksleiðtogi Sjanghaí-borgar taki þar sæti. Árið 1989 var róstusamt í kínverskum stjórnmálum. Í [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|óeirðum á Torgi hins himneska friðar]] þótti hinn frjálslyndi [[Zhao Ziyang]] aðalritari flokksins og forsætisráðherra, taka of vægt á mótmælendunum. Zhao sem var talsmaður frjálsræðis og efnahagumbóta vildi frekari viðræður við mótmælendur. Flokksforystan leitaði að nýjum manni og horfði til Jiang flokksleiðtoga Sjanghaí sem steig vaxandi mótmælaöldur þar í borg. Þar þótti flokksforystunni honum hafa tekist vel upp með að bæla niður mótmælin. Það gerði hann með hörku.<ref>Tíminn: 293. tbl. bls. 7, 1986.</ref> Hann lokaði m.a. dagblaðinu ''World Economic Herald'' sem hann taldi „skaðlegt“. Eftir þessu var tekið í höfuðborginni Beijing og [[Deng Xiaoping]] meginleiðtoga alþýðulýðveldisins. Þegar mótmælin mögnuðust í höfuðborginni var Zhao Ziyang, sem hingað til hafði verið talinn næsti arftaki Deng Xiaoping, fjarlægður úr starfi og fangelsaður. Jiang varð fyrir valinu óvænt sem nokkurs konar málamiðlun milli frambjóðenda tveggja andstæðra fylkinga. Annars vegar var það [[Li Ruihuan]] og hins vegar [[Chen Yun]] sem var fulltrúi hins íhaldssama arms [[Li Peng]] forsætisráðherra. Niðurstaða þessa var að Jiang var, árið 1989, kjörinn aðalritari miðstjórnarinnar og formaður hermálanefndar flokksins. Sem stjórnmálamaður kunni Jiang Zemin þá list að vita stöðu sína og sigla milli skers og báru. Sumir sögðu hann þannig vera „pólitískan vindhana“.<ref>Dagblaðið Vísir - DV: 135. tbl., bls. 12, 15. júní 2002. Við tilnefningu Jiang sem aðalritara kommúnistaflokksins, var viðurnefnið hans „vindhaninn“ rifjað upp. Um Jiang segir Dagblaðið Vísir: „Hann hefur ætíð forðast hugmyndafræðilega baráttu og hæfileiki hans til að láta aðgerðir ráðast af aðstæðum hefur orðið til þess að hann hefur öðlast annað viðurnefni, „vindhaninn““.</ref> Hann virtist sem stjórnmálamaður hafa sjötta skilningarvitið sem gerði honum kleift að sjá framtíðina fyrir.<ref name="Louis Gerber: Bókadómur"/> == Upphafsár sem leiðtogi == Þegar Jiang komst til metorða 1989 var hann með tiltölulega veikt bakland sem þýddi að raunveruleg völd hans voru takmörkuð. Hann var álitinn bráðabirgðaleiðtogi uns annar sterkari eftirmaður fyndist. Jafnvel var rætt um að leiðtogar innan hersins, [[Yang Shangkun]] og [[Yang Baibing]], hefðu íhugað valdarán. Jiang sem naut stuðnings [[Deng Xiaoping]] til forystu fyrstu árin var þó talinn gagnrýnin á markaðsvæðingu landsins. Hann varaði við of miklu frelsi „borgaralegra afla“. Hafa verður í huga að á þessum tíma voru Sovétríkin í upplausn og kommúnisminn þar í landi kominn að endastöð. Það hafði eðlilega áhrif á pólitískar umræður valdhafa í Alþýðulýðveldinu í Kína. Tryggja yrði meir stöðugleika. Á fyrsta fundi fastanefndar miðstjórnarinnar eftir [[Mótmælin á Torgi hins himneska friðar|átökin á Torgi hins himneska friðar 1989]], var Jiang gagnrýninn á fyrri tíma þar sem lögð hafði verið mjög rík áhersla á hagkerfið<ref>Dagblaðið Vísir- DV: „Herða tökin í Kína“] 142. tbl. bls. 10-11, 1989. Hér er Jiang sagður harðlínumaður í anda Li Peng forsætisráðherra, kunnur fyrir tengsl við eldri ráðamenn og er talinn hlynntur miðstýringu í efnahagsmálum.</ref> en stjórnmálin setið á hakanum. Huga yrði meir að hugmyndafræðilegri vinnu og mikilvægi hennar. Jiang vildi auknar áherslur á áróðurmál og markaði fundurinn upphaf nýs tímabils í áróðri og pólitískri hugmyndavinnu. Áróðursdeild flokksins fékk því meiri bjargir, fjármagn og völd. M.a. var hófust hreinsanir innan raða þeirra sem höfðu stutt af mótmælin 1989. Á næstu árum var æ meir sveigt frá markaðsvæðingu efnahagslífsins og annarra efnahagsumbóta. Árin 1990 -1991 voru kommúnistum erfið víða um heim. Fall kommúnistastjórnarinnar í Póllandi tók tíu ár, tíu mánuði í Ungverjalandi, tíu vikur í Austur Þýskalandi, tíu daga í Tékkóslóvakíu, og 10 klst. í Rúmeníu. Skiljanleg hafði forystan í Alþýðulýðveldinu Kína áhyggjur. Ekki síst Jiang Zemin.<ref name="theepochtimes.com">[http://www.theepochtimes.com/news/5-7-16/30359.html The Epoch Times: „Anything for Power: The Real Story of China’s Jiang Zemin“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211220151/http://www.theepochtimes.com/news/5-7-16/30359.html |date=2013-12-11 }} (á ensku), 2005. Skoðað 22. maí 2010</ref> Þann 1. júlí 1991 á 70 ára afmæli Kommúnistaflokksins hélt Jiang ræðu þar sem hann talaði gegn efnahagsumbótum í frjálsræðisátt. Hann vildi að einkafyrirtækin og sjálfstætt starfandi fólk yrði gerð gjaldþrota.<ref name="theepochtimes.com"/> Í þessari andstöðu sinni naut hann stuðnings Li Peng forsætisráðherra og róttækra vinstri afla innan flokksins.<ref>Þjóðviljinn: 111. tbl. bls. 6, 1989. Sagt frá Jiang, tengslum hans við „öldungaklíkuna“ og ávarpi hans þar sem hann vék verulega frá línu Deng Xiaopings.</ref> Horfið skyldi til fyrri vegar sósíalismans. Og Jiang fylgdi með. En þetta var gagnstætt því sem Deng hafði haldið fram að eina lausnin til réttlæta yfirráð Kommúnistaflokksins væri að halda áfram nútímavæðingu og efnahagsumbótum í frjálsræðisátt. Deng varð því æ gagnrýnni á forystu Jiang árið 1992. Með frægri „Suðurför“ mótmælti Deng því að hægt hefði á efnahagsumbótum. Deng með bakland í foringjum hersins, taldi að „forysta flokksins“ með Jiang í fararbroddi bæri þar mesta ábyrgð. Embættismaðurinn Jiang las rétt í hina pólitísku stöðu og fylkti sér að fullu á bak við efnahagsumbætur Deng. Árið 1993 tók Jiang undir með Deng og talaði fyrir „Sósíalískum markaðsbúskap“ sem myndi færa hið miðstýrða sósíalíska skipulag Alþýðulýðveldisins Kína yfir í hagkerfi sem í meginatriðum var kapítalískt markaðshagkerfi sem ríkisstjórnin myndi skipuleggja með reglusetningu. Þetta hét samkvæmt kennismíð Deng „sósíalismi með kínverskum eiginleikum“. Eftir að hafa aftur fengið traust Deng kom Jiang mörgum af stuðningsmönnum sínum frá Sjanghaí, til aukinna valda í stjórnkerfinu í Beijing. Hnignað áhrif leiðtogans Deng Xiaoping vegna elli, þýddi að Jiang varð í raun leiðtogi Kína árið 1990. Innan þriggja ára hafði Deng flutt mest völd í ríkinu, flokknum og hernum til Jiang. Jiang afnam ráðgjafarnefnd flokksins þar sem samanstóð af gömlum og íhaldssömum byltingarhetjum. Hann varð formaður síðan formaður hernefndar flokksins árið 1989, og síðan forseti í mars 1993. == Aðalritari og forseti == Leiðtoginn Deng Xiaoping dó í byrjun árs 1997 og í Alþýðulýðveldinu Kína voru tímar efnahagsumbóta og stöðugleika á tíunda áratugnum. Engu að síður voru margvísleg efnahagsleg og félagsleg vandamál áberandi. Á jarðarför Deng flutti Jiang honum eftirmæli: í landinu ríkti hömlulaus spilling stjórnvalda og ört vaxandi hagkerfi ógnaði stöðugleika á landinu. Sú hugmynd Deng að „sum svæði gætu orðið efnaðri á undan öðrum“ hafði þýtt gjá í efnahag strandsvæða Kína og strjálbýlli héraða í vestri og norðri. Hinn ótrúlegi hagvöxtur hafði leitt til lokun margra ríkisfyrirtækja og atvinnuleysi var allt að 40% í sumum borgum á landsbyggðinni. Umfang fólksflutninga úr dreifbýli í þéttbýli hafði fá fordæmi í heiminum. Spilling og skipulagðir glæpir voru hvarvetna. Á sama tíma voru bætt umhverfismál að verða æ háværari krafa innanlands. Stærsta markmið Jiang í efnahagslífinu var meiri stöðugleiki sem fengist best með stöðugri ríkisstjórn með auknu miðstýrðu valdi. Pólitískum umbótum var því slegið á frest. Þrátt fyrir þetta hélt Jiang þó áfram að verja gríðarlegu fjármagni til þróunar fríverslunarsvæða á strandsvæðunum. Jiang nýtti sér sjónvarp til að bæta eigin ímynd. Árið 1996 beitti Jiang sér fyrir umbótum í ríkisfjölmiðlunum þannig að þeir studdu meir við „leiðtoga landsins“ á kostnað pólitískra andstæðinga Jiang. Þessi persónudýrkun hafði legið í láginni á tímum Deng, og leita þarf til embættisára Mao og [[Hua Guofeng]] til að finna sambærilegar áherslur. Kvöldfréttatímar CCTV-1 og „Dagblað fólksins“ settu atburði er tengdust Jiang í forgang. Og hvert tækifæri var nýtt. Árið 1997 nýtti Jiang jafnvel minningarathöfn Deng Xioping til að minna þjóð sína á hver væri forseti, formaður kommúnistaflokksins og yfirmaður heraflans. Á stórum borða sem hékk framan á svölum Alþýðuhallarinnar stóð: „Látið óuppfylltar óskir Dengs rætast undir leiðsögn flokksins með Jiang Zemin við stýrið.“<ref>Morgunblaðið: 47. tbl. 85. árg., bls. 1, 1997. Hér er sagt frá Jiang við minningarathöfn um Deng Xioping. Morgunblaðið segir hann hafa oft grátið „...með leikrænum tilþrifum við lestur lofgjarðar um leiðtogann látna.“</ref> === Utanríkisstefna Jiang Zemin === [[Mynd:President Clinton greets Chinese President Jiang Zemin for their bilateral meeting at Government House, Auckland, New Zealand on 11 September 1999 (cropped).jpg|thumb|207x207dp|Jiang Zemin á leiðtogafundi með [[Bill Clinton]] forseta Bandaríkjanna árið 1997. Þeir voru sammála um að ræða ekki ágreining þjóðanna.]] Jiang Zemin fór í sögulega heimsókn til Bandaríkjanna árið 1997, þar sem ýmsar mótmælahreyfingar tóku á móti honum allt frá Sjálfstæðishreyfingu Tíbets til hreyfinga er berjast fyrir auknu lýðræði innan Kína. Hann flutti m.a. ræðu á ensku í [[Harvard]]-háskóla, en fór ekki varhluta af spurningum um lýðræði og frelsi. Leiðtogafundur með forseta Bandaríkjanna [[Bill Clinton]], var afslappaður þar sem Jiang og Clinton leituðu sameiginlegra áherslna á meðan ágreiningur var ekki ræddur. Clinton heimsótti Alþýðulýðveldið Kína í júní 1998 og undirstrikaði vináttu þjóðanna og samstarf. En þegar sprengjur [[NATO]], undir forystu Bandaríkjanna, lentu á kínverska sendiráðinu í [[Belgrad]] árið 1999, mótmælti Jiang mjög harkalega að því er virtist til að ná stuðningi heima fyrir. Helstu utanríkisáherslur Jiang voru á sviði alþjóðlegra viðskipta og efnahagssamstarfs. Og Jiang Zemin fór víða um heim. Hann kom m.a. til Íslands í opinbera heimsókn um miðjan júní 2002, og átti fund annars vegar með [[Davíð Oddsson|Davíð Oddssyni]] þáverandi forsætisráðherra og [[Halldór Ásgrímsson|Halldóri Ásgrímssyni]] þáverandi utanríkisráðherra og hins vegar [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafi Ragnari Grímssyni]] forseta Íslands. En Jiang fékk fremur kaldar kveðjur frá íslenskum almenningi, og nokkur hundruð [[Falun Gong]]-meðlimum sem ferðuðust til landsins til að mótmæla á meðan heimsókn Jiang stóð.<ref>Encyclopædia Britannica: „Iceland: Year in Review 2002“, Tekið af vefnum 25. maí 2010.</ref> Íslensk stjórnvöld bönnuðu fjölda útlendinga sem ætluðu að taka þátt í mótmælum komu hingað til lands.<ref>Morgunblaðið: 139. tbl., bls. 39, 15. júní 2002. Í tilefni af opinberri heimsókn Jiang Zemin til Íslands, bönnuðu íslensk stjórnvöld iðkendum Falun Gong og stuðningshreyfingu þeirra að koma til landsins. Til að mótmæla þessu birti hópur undir nafninu „Vinir Falun Gong“ heilsíðuauglýsingu ávarp „til íslensku þjóðarinnar og íslensku ríkisstjórnarinnar“. Þar segir m.a. „Kínverski einræðisherrann, Jiang Zemin, hefur beitt öllum þeim ráðum sem honum eru tiltæk til að standa fyrir hatursherferð sinni, þar með taldar hótanir um efnahagslegar þvinganir gegn erlendum ríkisstjórnum.“</ref> === Kennismíð um „þrískipt fulltrúahlutverk flokksins“ === [[Mynd:Three representatives.JPG|thumb|right|200px| Kommúnistaflokkurinn gaf út leiðbeinandi bækur hvernig hinu „þrískipta fulltrúahlutverk flokksins“ verði best beitt á hinum ýmsum sviðum allt frá stjórnun flokksins og stjórnvalda til þróun efnahags og hersins.]] Áður en Jiang Zemin afhenti völd sín til yngri leiðtoga kynnti hann kenningu sína um „þrískipt fulltrúahlutverk“ flokksins. Með henni kynnti Jiang hugmyndafræði sem kvað á um að Kommúnistaflokkur Alþýðulýðveldisins ætti að vera fulltrúi fyrir félagslega þróuð framleiðsluöfl, háþróaða menningu og hagsmuni yfirgnæfandi meirihluta Kínverja. Samkvæmt þessu á flokkurinn að verða fulltrúi meirihluta fólks í stað eldri kenninga um að flokkurinn sé sértækur byltingarflokkur sem knúnir væru af öreigunum. Að vissu marki opnar þetta fyrir flokksaðild annarra þjóðfélagshópa á borð við kapítalista. Möguleg túlkun á hinu „þrískipta fulltrúahlutverki“ flokksins er að hann eigi að standa fyrir að þróa framleiðsluöflin, þe. efnahagskerfið, þróaða menningu landsins og tryggja hagsmuni yfirgnæfandi meirihluta Kínverja, þ.e. tryggja pólitíska samstöðu innan Kína. Jiang Zemin sagði á 16. flokksþingi Kommúnistaflokksins í nóvember 2002: {{tilvitnun2|Þegar barátta og reynsla síðustu 80 ára er metin og horft er til verkefna og bjartrar framtíðar á nýrri öld, verður Kommúnistaflokkurinn að standa í fremstu röð á hverjum tíma og leiða sigurför fólksins. Flokkurinn verður alltaf að standa fyrir kröfuna um framþróun háþróaðra framleiðsluafla Kína, þróun kínverskrar menningar, og að gæta hagsmuna yfirgnæfandi meirihluta íbúa í Kína.<ref>Vefur Alþjóðadeildar Miðstjórnar Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína: [ http://www.idcpc.org.cn/english/policy/3represents.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925080450/http://www.idcpc.org.cn/english/policy/3represents.htm |date=2004-09-25 }} „On the Three Represents“] (á ensku). Skoðað 22. maí 2010</ref> }} Á 16. þingi Kommúnistaflokksins árið 2002 voru ákvæði um hið „þrískipta fulltrúahlutverk flokksins“ felldar inn í stjórnarskrá hans, ásamt kennismíð [[Marx-lenínismi|Marx-Lenínisma]], „Hugsun Mao Zedong“ og „Kenningum Deng Xiaoping“. Þær voru um margt andstæðar marxisma og maóisma, en telast engu að síður til leiðsagnar um framtíðarhugmyndafræði flokksins. Gagnrýnendur telja þessa kennismíð bæði óljósa og bera einkenni áherslu Jiang á eigin persónudýrkun. Með kenningunum hafi Jiang viljað koma sér á stall við hlið hinna kínversku marxísku heimspekinga Mao og Deng. Gallinn sé hins vegar sá að kenningar Jiangs virðist aðeins vera samsafn af slagorðum.<ref name="Morgunblaðið 2002">Morgunblaðið: „Jiang Zemin tregur til að láta af embætti“, 173. tbl., bls. 22, 26. júlí 2002.</ref> Og kennismíð Jiang flaug hvorki hátt né lengi. „Fjórða valdakynslóð“ undir forystu [[Hu Jintao]], hefur fremur lagt áherslu á opnbera kennismíð Deng Xiaoping. Kenningar Jiang Zemin um hið „þrískipta fulltrúahlutverk“ telst nú einungis opinbert skjal sem vermir stór skjalasöfn flokksins. === Efnahagsstjórn === Jiang sem var ekki lærður í hagfræði, afhenti árið 1997 stóran hluta stjórnar efnahagsmála til [[Zhu Rongji]], sem varð forsætisráðherra. Undir sameiginlegri stjórn þeirra hélt Alþýðulýðveldið Kína, að meðaltali 8% árlegum hagvexti, sem var einn sá mesti í helstu hagkerfum heims. Þetta náðist að mestu með því að þróa hagkerfið enn frekar í átt til markaðskerfis líkt og Deng Xioping hafi hvatt til. Og breytingarnar voru gríðarlegar: Landbúnaðarkommúnurnar sem [[Maó Zedong|Maó formaður]] var frumkvöðull að, hurfu og þúsundir ríkisfyrirtækja heyrðu sögunni til. Dregið var að mestu úr verðlagseftirliti, stór hluti efnahagslífsins heyrði nú til einkarekstrar, og verslun var nú tiltölulega frjáls. Þátttaka í [[Alþjóðaviðskiptastofnunin|Alþjóðaviðskiptastofnuninni]] (WTO) þýddi að létta yrði meir á viðskiptahöftum og eftirliti á starfsemi erlendra fyrirtækja og fjárfestinga þeirra í kínverskum atvinnuvegum.<ref>Dagblaðið Vísir - DV: „Markaðstengt flokksræði og einkavædd spilling“, 272. tbl., 2002.</ref> Aðrir segja að stjórnun kommúnistaflokksins yfir Kína var enn frekar styrkt eftir að inngöngu landsins í Alþjóðaviðskiptastofnunina (WTO) og enn frekar með [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Sumarólympíuleikunum í Beijing árið 2008]]. == Starfslok == [[Mynd:President George W. Bush and First Lady Laura Bush welcome Chinese President Jiang Zemin and his wife Wang Yeping to their home in Crawford, Texas.jpg|thumb|left|300px|[[George W. Bush]] og kona hans [[Laura Bush]] bjóða Jiang Zemin forseta Alþýðulýðveldisins Kína og konu hans [[Wang Yeping]] velkomin á heimili þeirra í Crawford, Texasríki, í október 2002.]] Kínverski leiðtoginn Deng Xiaoping valdi á sínum tíma Jiang Zemin– en einnig Hu Jintao. Áður en hann lést 1997 hafði hann ákveðið að Jiang, myndi að lokum víkja fyrir Hu Jintao.<ref name="Morgunblaðið 2002"/> Árið 2002 lét Jiang loks af völdum í miðstjórn kommúnistaflokksins og gaf um leið eftir mikil völd til svokallaðrar „fjórðu kynslóðar" undir forystu undir Hu Jintao. Samkvæmt áætlun Deng gamla um valdaskiptin átti „þriðja valdakynslóð“ kínverskra leiðtoga að víkja fyrir þeirri „fjórðu“, ekki aðeins á efsta þrepi valdastigans heldur í öllu forystuliði kommúnistaflokksins. Það gekk þó hægar eftir því stuðningsmenn Jiang voru margir andvígir valdaskiptaáætlun Deng og höfðu beyg af „fjórðu kynslóðinni“.<ref name="Morgunblaðið 2002"/> Það merkti hægfara valdaskipti sem tók nokkur ár. Um leið og Hu tók stöðu aðalritara flokksins var valið í fastanefnd miðstjórnarinnar. Af nýjum meðlimum nefndarinnar voru sex af níu taldir til fylgismanna Jiang sem báru heitið „Sjanghaí-klíkan“ Þó Jiang haldið formennsku í hernefnd flokksins voru flestar nefndarmenn faghermenn. Dagblað „Frelsishersins“ sem talið er að standi fyrir skoðun meirihluta hersins, birti grein 11. mars 2003, sem varaði við þeim vanda að þjóna tveimur herrum. Þetta var víða túlkað sem gagnrýni á tilraun Jiang til að halda í forystutaumana með Hu. Hu tók við af Jiang sem forseti Alþýðulýðveldisins Kína þann 15. mars 2003. Þrátt fyrir að eiga marga fylgismenn innan miðstjórnarinnar dvínuðu áhrif Jiang á opinbera fjölmiðla hratt. Á miðstjórnarfundi flokksins 19. september 2004 sagði Jiang af sér sem formaður hernefndar kommúnistaflokksins. Sex mánuðum síðar sagði hann einnig af sér sem formaður hermálanefndar hersins. Það var hans opinbera embætti. Það var löngu áður en starfstímabili hans átti að ljúka. Talið var að stuðningsmenn Hu Jintao hafi þrýst á að Jiang stígi til hliðar. Hann beið þar pólitískan ósigur fyrir Hu. Þetta markaði opinberlega lok valdatímabils Jiang í Alþýðulýðveldinu Kína sem stóð frá árunum 1993 til 2004. Þó Jiang sjaldan komið fram á opinberum vettvangi frá árinu 2004, hefur það þó gerst af og til þegar hann birtist opinberlega með Hu Jintao. Dæmi um það var þegar herinn fagnaði 80 ára afmæli og við opnunarathöfn Ólympíuleikana í Beijing 2008. Að auki birtist hann með Hu Jintao við skrúðgöngu á 60 ára afmæli Alþýðulýðveldisins Kína í október 2009. == Persónan Jiang Zemin == Jiang Zemin var lýst með sæmilegt vald á nokkrum erlendum tungumálum, þar á meðal rúmensku, rússnesku, og ensku. Hann þótti njóta sín í viðræðum við erlenda gesti um myndlist og bókmenntir á móðurmáli þeirra, auk þess að syngja erlend lög á frummálinu. Opinberar fréttastofur Alþýðulýðveldisins segja Jiang hafa lesið mörg frægra verka vestrænna bókmennta, á borð við skáldsögur [[Mark Twain]], ''[[Hamlet]]'' eftir [[William Shakespeare|Shakespeare]] og erindi úr ''Óði til vestanvindsins'' eftir [[Percy Bysshe Shelley|Shelley]]. Hann þekkti mjög vel verk eftir [[Lev Tolstoj]], [[Alexandr Púshkín|Púshkín]], [[Anton Tsjekhov|Tsjekhov]] og [[Ívan Túrgenjev|Túrgenjev]]. Sömu heimildir segja segja hann ekki einungis unna bókmenntum heldur hafði einnig mörg önnur áhugamál. Hann naut jafnt kínverskrar [[þjóðlagatónlist]]ar [[A Bing]] sem sinfóníutónlistar [[Mozart]] og [[Beethoven]]. Í frístundum spilaði hann á hefðbundin kínversk hljóðfæri s.s. bambusflautu auk þess sem hann spilaði á vestræn hljóðfæri s.s. píanó. Hann taldi að gersemi kínverskrar og vestrænnar menningar væru sameiginleg andleg auðæfi alls mannkyns.<ref name="ReferenceA">Vefurinn Chinatoday.com: „Who's Who“.Tekið af vefnum: 24. maí 2010</ref> Jiang Zemin hefur notið gæfu í fjölskyldumálum. Hann og kona Wang Yeping hans eiga tvo syni, og tvö barnabörn, strák og stúlku. Í frítíma sínum hefur hann sinnt barnabörnum vel og kennt þeim sögur, lestur fornra ljóða og enskrar tungu. Þannig hefur Jiang notið þeirra auðnu sem liggur í hefðbundnu kínversku fjölskyldumynstri þar sem kynslóðirnar búa saman undir einu þaki.<ref name="ReferenceA"/> == Hin pólitíska arfleifð == Sagnfræðingar og ævisagnaritarar hafa deilt um hvað eigi að telja til „pólitískrar arfleifðar Jiang Zemin“. Jiang sjálfur lagði mikið upp úr því að kennismíð hans um hið „þrískipta fulltrúahlutverk flokksins“ yrði mikilvægur þáttur í hugmyndafræðilegri arfleifð hans. Því lagði hann mikla áherslu á að þær yrðu felldar inn í stjórnarskrá kommúnistaflokksins, ásamt kennismíð Marx-Lenínisma, „Hugsun Mao Zedong“ og „Kenningum Deng Xiaoping“. Þannig kæmist hann á sögulegan stall. Enn er þó óljóst að þessi hugmyndafræðismíð hans ná því, þar sem kennismíð eftirmanna hans, [[Hu Jintao]] og sér í lagi [[Xi Jinping]], skyggja verulega á þetta framlag Jiang. Jiang hefur einnig verið gagnrýndur innan kommúnistaflokksins fyrir að einblína um of á hagvöxt á kostnað afleiðinga markaðskerfisins á borð við umhverfisspjöll, aukna misskiptingu fólks og byggða og aðrar neikvæðar félagslegar afleiðingar. Eftirmenn hans, Hu Jintao og [[Wen Jiabao]], hafa aftur á móti verið taldir sýna meiri viðleitni til að taka á þessum ójafnvægi efnahags og félagsmála. Þeir þykja hafa fært stefnuáherslur frá hagvexti til þátta á borð við heilsu og umhverfi. Innanlands, eru ólíkar skoðanir um pólitískan arf Jiang. Sumir telja að valdatími hans hafi einkennst af stöðugleika og vexti. Aðrir telja að Jiang hafi gert lítið í að leiðrétta erfiðar afleiðingar markaðsvæðingar Deng Xiaoping. Margir Kínverjar hafa ekki gleymt því að valdaframi Jiang byggði á átökunum á Torgi hins himneska friðar og víðar í Kína. Sumir ævisagnaritarar Jiang telja að ríkisstjórn hans hafi fremur verið fáveldisstjórn en ekki flokksræði- eða alræðisstjórn. Hann hefur verið talinn mikill tækifærissinni og er sem slíkur fyrirmynd flokksmanna er nutu góðs af kerfisspillingu á valdatíma hans. Afskipti hans af rannsóknum á spillingarmálum undirstrikuðu þá mynd af Jiang. Vart verður fjallað um pólitíska arfleifð Jiang Zemin án þess að nefna hversu óhönduglega Jiang tók á málum tengdum [[Falun Gong|Falunggong]]-hreyfingarinnar, sem er varð vinsæl andleg hreyfing eða trúarhópur á tíunda áratugnum. Að sama skapi verður hans minnst fyrir íhaldssama afstöðu til pólitískra endurbóta.<ref>Thomas M. Leonard: Encyclopedia of the developing world, (Kafli um Jiang Zemin), 2006.</ref> Það er etv. áhersla Jiang við eigin ímynd eða arfleifð sem vinnur gegn honum. Þessi sjálflægni sem kanna að þykja heillandi eða eðlilega á Vesturlöndum getur einmitt virkað þveröfugt í hinu tiltölulega íhaldssama kínverska samfélagi, þar sem slíkt er talið til hjákátleika og talið til skorts á karakter og innihaldi. Þegar Jiang Zemin forseti var að láta af völdum var gerð tilraun til ritunar sögulegrar arfleifðar hans með formlegri ályktun miðstjórn Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins. „Hin stórkostlegu afrek undanfarinna 13 ára verða örugglega skráð í hina dýrðlegu sögu hinnar miklu endurfæðingar kínversku þjóðarinnar,“ segir í ályktun miðstjórnarinnar.<ref>Fréttablaðið : 222 tbl. bls. 12, 8. nóv. 2002. Frétt af þingi kommúnistaflokksins þegar Hu tók við af Jian árið 2002</ref> ― Það á síðan eftir að koma í ljós hve stór þáttur Jiang Zemin verður talinn í hinni merkilegu sögu Kínverja. == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Jiang Zemin|mánuðurskoðað=19. maí |árskoðað = 2010}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Three Represents |mánuðurskoðað=19. maí |árskoðað = 2010}} * Alþjóðadeild Miðstjórnar Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldisins Kína: [http://www.idcpc.org.cn/english/policy/3represents.htm „On the Three Represents“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925080450/http://www.idcpc.org.cn/english/policy/3represents.htm |date=2004-09-25 }} Skoðað 22. maí 2010. * Chinatoday.com, upplýsingavefur: [http://www.chinatoday.com/who/j/jiangzemin.htm „Who's Who“]. Frá opinberum fréttastofum Alþýðulýðveldisins. Tekið af vefnum: 24. maí 2010. * Chinavitae.com, the: [http://www.chinavitae.com/biography/Jiang_Zemin/full Biography of Jiang Zemin at China Vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327081114/http://www.chinavitae.com/biography/Jiang_Zemin/full |date=2010-03-27 }} Nákvæm ferilskrá Jiang Zemin (á ensku)] * Dagblaðið Vísir - DV : [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3032581 „Jiang Zemin: Blómapotturinn og vindhaninn“], 135. tbl., bls. 12, 15. júní 2002. * Dagblaðið Vísir - DV: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2961230 „Forseti Kína söng úr Pekingóperu“], 252. tbl., bls. 9, 4. nóvember 1997. * Dagblaðið Vísir - DV: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3039211 „Róttæk stjórnarskipti í Kína: Markaðstengt flokksræði og einkavædd spilling“], 272. tbl., bls. 10, 26. nóvember 2002. * Dagblaðið Vísir- DV: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2559865 „Herða tökin í Kína“], 142. tbl. bls. 10-11, 26. júní 1989. * Encyclopædia Britannica: [http://search.eb.com/eb/article-9043622 „Jiang Zemin“], Encyclopædia Britannica Online, 2010. Tekið af vefnum 25. maí 2010. * Encyclopædia Britannica: [http://search.eb.com/eb/article-9389722 „Iceland: Year in Review 2002“], Encyclopædia Britannica Online, 2003. Tekið af vefnum 25. maí 2010. * Fréttablaðið: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3697357 „Kynslóðaskipti hefjast í Kína“], 222 tbl. bls. 12, 8. nóvember 2002. * Fréttastofa BBC: [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1832448.stm „Mannlýsing á Jiang Zemin“] (á ensku). Skoðað 19. maí 2010. * Gerber, Louis: [http://www.cosmopolis.ch/english/cosmo5/zemin.htm Bruce Gilley: Jiang Zemin Biogaphy and book reviews]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} –Umsögn um bókina „Tiger on the Brink. Jiang Zemin and China's New Elite“, Berkeley and Los Angeles, London, University of California Press, 1998. Birt á „Cosmopolis English Web edition“. Skoðað 19. maí 2010. * Gilley, Bruce: „Tiger on the Brink: Jiang Zemin and China's New Elite.“ University of California Press, 1998. - ISBN 0-52021-395-5 * Killion, Ulric: „A modern Chinese journey to the West: Economic Globalization and Dualism“, Nova Science Publishers Inc., New York, 2006. * Kuhn, Robert Lawrence: „The Man Who Changed China: The Life and Legacy of Jiang Zemin.“, Crown Publishers, 2005. - ISBN 1-40005-474-5. (Hér er hörð gagnrýni á bókina í tímaritinu [http://www.foreignaffairs.org/20050901fareviewessay84512/bruce-gilley/in-china-s-own-eyes.html Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704143830/http://www.foreignaffairs.org/20050901fareviewessay84512/bruce-gilley/in-china-s-own-eyes.html |date=2008-07-04 }}.) * Morgunblaðið: (Ávarp) frá Vinum Falun Gong: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3446884 „Til íslensku þjóðarinnar og íslensku ríkisstjórnarinnar“], 139. tbl., bls. 39, 15. júní 2002. * Morgunblaðið: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1873514 „Jiang heitir áfram umbótum“] (við minningarathöfn um Deng Xioping), 47. tbl. 85. árg., bls. 1, 26. febrúar 1997. * Morgunblaðið: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3446678 „Ísland og Kína“] Átta síðna sérblað í tilefni opinberrar heimsóknar Jiang Zemin, forseti Kína, fjölmennasta ríkis heims, til Íslands. Þá voru rúm þrjátíu ár eru frá því Ísland og Kína tóku upp stjórnmálasamband. Morgunblaðið rifjar upp samskipti ríkjanna á undanförnum áratugum, m.a. á sviði stjórnmála, viðskipta, menningar og íþrótta. 12. júní 2002. * Morgunblaðið: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3449595 „Jiang Zemin tregur til að láta af embætti“], 173. tbl., bls. 22, 26. júlí 2002. * Morgunblaðið: [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3456926 „Jiang Zemin, forseti Kína, setur sextánda flokksþing kínverskra kommúnista: Áhersla lögð á að alræði flokksins haldist“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, 263 tbl., bls. 26, 9. nóvember 2002. * Thomas M. Leonard (ritstjóri): Encyclopedia of the developing world, Volume 2, Routledge Publisher, Taylor & Francis, 2006. Hér á [http://books.google.com/books?id=pWRjGZ9H7hYC&lpg=PA891&dq=Jiang%20Zemin&lr=lang_en&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=2005&as_maxm_is=0&as_maxy_is=2010&num=100&as_brr=3&hl=is&pg=PA891#v=onepage&q=Jiang%20Zemin&f=false Google Books] * Tíminn: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4037485 „Lögreglan á götum úti í Shanghæborg- fjölmennustu mótmælaaðgerðir í langan tíma...], 293. tbl. bls. 7, 23. desember 1986. * Þjóðviljinn: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2920595 „Jiang fordæmir spillingu og launamismun“] „Hinn nýi leiðtogi kínverska kommúnistaflokksins ... er tengdur “öldungaklíkunni“, áhugamaður um tækni og viðskipti en lítill hugmyndafræðingur.“, 111. tbl. bls. 6, 27. júní 1989. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Zhao Ziyang]]| titill=Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | frá=[[24. júní]] [[1989]] | til=[[15. nóvember]] [[2002]] | eftir=[[Hu Jintao]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Yang Shangkun]]| titill=Forseti Alþýðulýðveldisins Kína| frá=[[27. mars]] [[1993]] | til=[[15. mars]] [[2003]]| eftir=[[Hu Jintao]]}} {{Töfluendir}} {{Æðstu leiðtogar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} {{Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{fd|1926|2022}} [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] [[Flokkur:Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína]] insd2eh4af36vfesw1wzv1xlph4tgvv 0 88314 1961375 1903027 2026-04-27T17:27:36Z Fyxi 84003 snið 1961375 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Saarland | nafn_í_eignarfalli = Saarlands | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Saarland.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Wappen des Saarlands.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Saarland in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Saarbrücken]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 2.571,52 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 992.666 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Saarland''' er minnsta sambandsland [[Þýskaland]]s utan borgríkjanna [[Berlín]], [[Hamborg]] og [[Bremen (sambandsríki)|Bremen]], aðeins 2.572 km{{sup|2}} að flatarmáli. Íbúarnir eru aðeins tæp ein milljón (2022), sem gerir Saarland að næstfámennasta sambandslandi Þýskalands.<ref name="mannfjöldi" /> Aðeins Bremen er fámennari. Saarland hefur lengi verið bitbein milli Þýskalands og [[Frakkland]]s, rétt eins og Elsass ([[Alsace]]) og Lothringen ([[Lorraine]]). == Lega == Saarland liggur suðvestarlega í Þýskalandi og á löng landamæri að Frakklandi í vestri. Vestasti oddinn tengist einnig [[Lúxemborg]]. Að öðru leyti er Saarland umlukið af sambandslandinu [[Rínarland-Pfalz|Rínarlandi-Pfalz]]. == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Saarlands er eins og [[þýski fáninn]], nema hvað [[skjaldarmerki]] sambandslandsins er í miðjunni. Fáni þessi var tekinn upp 1957, þegar Saarland var stofnað sem sambandsland, gagngert til að sýna fram á að landið væri þýskt. Skjaldarmerki Saarlands er fjórskipt. Efst til vinstri er hvítt ljón á bláum grunni, en það var merki greifanna frá Saarbrücken. Efst til hægri er rauður kross á hvítum grunni, sem var merki kjörbiskupanna frá [[Trier]]. Neðst til vinstri eru þrír hvítir ernir í rauðum borða á gulum grunni, en það var merki hertogadæmisins Lothringen (Lorraine), sem í dag er franskt. Neðst til hægri er gyllt ljón á svörtum grunni, sem var merki hertogadæmisins Pfalz-Zweibrücken. Skjaldarmerki þetta var tekið upp [[1. janúar]] 1957, daginn sem Saarland varð að sambandslandi. == Orðsifjar == Saarland er nefnt eftir ánni Saar sem rennur í gegnum landið og er þverá [[Mósel]]. Áin hét Saravus á 3. öld og er heitið dregið af indógermanska orðinu ser, sem merkir ''að fljóta''. Áin Saar á upptök sín í Frakklandi og heitir Sarre á frönsku.<ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 230.</ref> == Söguágrip == [[Mynd:100 saar franken.jpg|thumb|Saarfrankar frá 1955]] * [[925]] varð landið hluti af hinu [[Heilaga rómverska ríkið|heilaga rómverska ríki]]. Mörg greifadæmi myndast. Þeirra helst er greifadæmið Saarbrücken. * Næstu aldir tilheyrði landið ýmsum greifadæmum, s.s. hertogadæminu Lothringen, kjörfurstadæminu Trier og hertogadæmunum Pfalz-Zweibrücken og Nassau-Saarbrücken. * [[1680]] réðst [[Loðvík 14.|Loðvík XIV.]] inn í þýska ríkið í [[9 ára stríðið|9 ára stríðinu]]. Landsvæðið var allt innlimað í Frakkland (''Reunion'') og myndaði í fyrsta sinn eina heild, Saarsvæðið. * [[1697]] varð Frakkland að skila Saarsvæðinu aftur í friðarsamningunum í Rijswijk. * [[1793]] innlimuðu Frakkar Saarsvæðið aftur í byltingarútrásinni. * [[1814]] úrskurðaði [[Vínarfundurinn]] að Frakkar skyldu skila Saarsvæðinu og skyldi því skipt milli [[Prússland]]s og [[Bæjaraland]]s og nokkurra smærri furstadæma. * Síðla á [[19. öldin|19. öld]] hófst kola- og stáliðnaðurinn í héraðinu. * [[1871]] sigraði [[Bismarck]] Frakka í orrustunni við Spichern, nálægt Saarbrücken, og innlimaði Elsass og Lothringen. Prússland varð keisaradæmi og Saarsvæðið hluti af því. * [[1918]] beið Þýskaland ósigur í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. Frakkar hernámu Saarhéraðið. * [[1920]] úrskurðaði [[þjóðabandalagið]] að Saarhéraðið skyldi vera undir stjórn Frakklands í 15 ár. * [[1935]] fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla í Saarhéraðinu og kusu rúmlega 90% íbúanna sameiningu við Þýskaland. Það varð formlega sérstakt hérað og fékk í fyrsta sinn heitið Saarland. * [[1945]] biðu Þjóðverjar ósigur í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]]. Frakkar áformuðu að innlima Saarland endanlega, en Þjóðabandalagið meinaði þeim það. * [[1946]] var Saarland klofið frá franska hernámssvæðinu og breytt í franskt verndarsvæði með eigin stjórn, stjórnarskrá og mynt (Saarmark og síðar Saarfranka [[1947]]). * [[1955]] fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla í Saarland og kusu 67% íbúanna sameiningu við Þýskaland. * [[1957]] varð Saarland að yngsta sambandslandi Þýskalands (utan [[Austur-Þýskaland]]s). == Borgir == Stærstu borgir Saarlands eftir íbúafjölda: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Saarbrücken]] || 176 þúsund || Höfuðborg sambandslandsins |- | 2 || [[Neunkirchen]] || 48 þúsund || |- | 3 || [[Homburg]] || 43 þúsund || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Saarland|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] cg6la9t6xvi663au3fcwkl3ij97is94 0 88536 1961377 1956712 2026-04-27T17:35:15Z Fyxi 84003 snið 1961377 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Saxland-Anhalt | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Sachsen-Anhalt'' ([[þýska]]) * ''Sassen-Anholt'' ([[lágþýska]]) }} | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Saxony-Anhalt (state).svg | innsigli = | skjaldarmerki = Wappen Sachsen-Anhalt.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Saxony-Anhalt in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Magdeburg]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 20.440 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 2.186.643 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Saxland-Anhalt''' ([[þýska]]: ''Sachsen-Anhalt'') er áttunda stærsta sambandsland [[Þýskaland]]s með 20.445 km{{sup|2}}. Það var áður fyrr hluti af víðáttumiklu landsvæði sem kallaðist Saxland. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldina síðari]] var það í [[Austur-Þýskaland]]i og varð að sambandslandi við [[Sameining Þýskalands|sameiningu Þýskalands]] [[1990]]. Íbúar eru tæplega 2,2 milljónir talsins (2022).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[Magdeburg]]. Stórfljótið [[Saxelfur]] rennur í gegnum Saxland-Anhalt frá norðri til suðausturs. Vestast eru [[Harzfjöll]]in og mynda þau náttúruleg landamæri að [[Neðra-Saxland]]i. == Lega == Saxland-Anhalt er austarlega í Þýskalandi og nær hvergi að sjó. Fyrir austan er [[Brandenborg]], fyrir suðaustan er [[Saxland]], fyrir sunnan er [[Þýringaland]] (''Thüringen'') og fyrir vestan er Neðra-Saxland. == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Saxlands-Anhalt eru gerður úr tveimur láréttum röndum, gult að ofan og svart að neðan. Litirnir voru teknir úr skjaldarmerkinu. Fáninn var tekinn upp í fyrsta sinn 1947, en var lagður niður þegar landið var leyst upp í endurskipulagningu Austur-Þýskalands [[1952]]. [[1992]], eftir sameiningu Þýskalands, var fáninn tekinn óbreyttur upp. [[Skjaldarmerki]]ð samanstendur aðallega af gulum og svörtum röndum. Þvert yfir það er græn krónurönd. Í horninu eftst til hægri er svartur örn, en hann táknar [[Prússland]]. Neðst er svartur björn á borgarvirki, en hann merkir fyrrverandi fríríkið Anhalt. Skjaldarmerki þetta var tekið upp [[1991]], tæpu ári eftir að Saxland-Anhalt varð til sem sambandsland sameinaðs Þýskalands. Gamla skjaldarmerkið var svipað, nema hvað þar var enginn björn. Þess í stað voru þar [[hamar]] og [[meitill]] og [[kornax]], tákn [[Sósíalismi|sósíalimans]]. == Orðsifjar == Orðið Sachsen (Saxland) er upprunnið af germanska ættbálknum saxa. Orðið saxi er dregið af gamla germanska orðinu ''sahs'', sem merkir ''sverð'' eða ''langur hnífur'' (sbr. að saxa á íslensku). Anhalt var fyrst til sem kastalavirki og merkir einfaldlega stað þar sem maður stoppar (sbr. ''anhalten'' = ''að stoppa''). <ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 231 og 39.</ref> == Söguágrip == * Allt til [[17. öldin|17. aldar]] var landsvæðið hluti af erkibiskupsdæminu Magdeburg, en þá varð það hluti af hertogadæminu Saxland, sem seinna varð að konungsríki. * [[1945]] hertóku bandarískar og sovéskar hersveitir hertogadæmið og var það innan sovéska hernámssvæðisins. * [[1947]] var Saxland-Anhalt stofnað sem sambandsland úr hertogadæminu Saxland og fríríkinu Anhalt. * [[1952]] leysti austurþýska stjórnin sambandslandið upp í héruðin Halle og Magdeburg. * [[1990]] var Þýskaland sameinað og héruðin Halle og Magdeburg sameinuð á ný í sambandslandið Saxland-Anhalt. == Borgir == Stærstu borgir Saxlands-Anhalt: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Halle]] || 233 || |- | 2 || [[Magdeburg]] || 230 || Höfuðborg sambandslandsins |- | 3 || [[Dessau-Rosslau]] || 88 || |- | 4 || [[Wittenberg]] || 47 || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Sachsen-Anhalt|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] jpmln87uyryi1oyldgrlgues1nkbgmo 0 88612 1961379 1954337 2026-04-27T17:43:11Z Fyxi 84003 snið 1961379 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Þýringaland | nafn_í_eignarfalli = Þýringalands | nafn_á_frummáli = ''Thüringen'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Thuringia.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Thuringia.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Thuringia in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Erfurt]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 16.202,37 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 2.126.846 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Þýringaland''' ([[þýska]]: ''Thüringen'') er eitt af sambandslöndum [[Þýskaland]]s. Íbúar eru rúmlega 2,1 milljónir talsins ([[2022]]), en höfuðborgin er [[Erfurt]].<ref name="mannfjöldi" /> Þýringaland var heimaland og eitt helsta áhrifasvæði [[Marteinn Lúther|Marteins Lúthers]] á [[16. öldin|16. öld]]. Þar má nefna kastalavirkið [[Wartburg]] þar sem hann faldist og þýddi [[Nýja testamentið]] á [[Þýska|þýsku]]. == Lega == Þýringaland er nokkuð miðsvæðis í Þýskalandi og var áður suðvestasta héraðið í gamla [[Austur-Þýskaland]]i. Það er umkringt öðrum sambandslöndum og nær hvergi að sjó. Fyrir sunnan er [[Bæjaraland]], fyrir vestan er [[Hessen]], fyrir norðvestan er [[Neðra-Saxland]], fyrir norðan er [[Saxland-Anhalt]] og fyrir austan er [[Saxland]]. == Orðsifjar == Héraðið hét upphaflega Turingia (eða Thuringia) og er nefnt eftir samnefndum germönskum þjóðflokki sem þar bjó. Getgátur eru uppi um það að forskeytið ''thur-'' sé dregið af gamla germanska orðinu ''þorri'', sem merkir ''fjöldi''. <ref>Geographische Namen in Deutschland. Duden. 1993. Bls. 256.</ref> == Fáni og skjaldarmerki == Fáni Þýringalands hefur tvær láréttar rendur, hvít að ofan og rauð að neðan. Litirnir eru fengnir að láni frá gamla skjaldarmerki Konráðs von Thüringen frá [[13. öldin|13. öld]]. Fáni þessi var tekinn upp [[1920]] er landið Thüringen var stofnað. [[Skjaldarmerki]]ð er tvílitað ljón, rautt og hvítt á bláum grunni. Í kringum það eru átta hvítar stjörnur, sem tákna þau sjö fríríki sem Thüringen var sett saman úr 1920, auk einnar stjörnu fyrir [[Prússland]]. Ljónið er merki Ludowinger-ættarinnar. Merkið var tekið upp í breyttu formi [[1945]]. Núverandi merki var tekið upp [[1990]], við sameiningu Þýskalands. == Söguágrip == [[Mynd:Thuringia Eisenach asv2020-07 img23 Wartburg Castle.jpg|thumb|300px|Kastalavirkið Wartburg er á [[heimsminjaskrá UNESCO]].]] * Á 3. öld e.Kr. myndaðist Thüringer þjóðflokkurinn úr germönsku ættbálkunum hermunda, túróna, varna og engla. * [[480]] kemur heitið Thüringen (Thoringi) fyrst við skjöl og var þar þá germanskt ríki sem stóð til 531. * [[531]] hertóku frankar og saxar Thüringen og innlimuðu frankaríkinu. * [[620]] stofnaði Merowinger-ættin hertogadæmi í héraðinu sem stóð til loka aldarinnar. Á þessum tíma voru fyrstu germönsku borgirnar stofnaðar þar, s.s. Arnstadt og Erfurt. Íbúarnir kristnuðust að tilstuðlan heilags Bonifatiusar. * Á 11.-13. öld var Ludowinger-ættin áhrifamest í héraðinu. Hún reisti t.d. virkið Wartburg. * [[1247]] dó Ludowinger-ættin út. Upphófst þá erfðastríðið milli Þýringalands og Hessen. * [[1517]] hófust [[siðaskiptin]], en Marteinn Lúther bjó lengst af í Þýringalandi. Hann þýddi Nýja Testamentið á þýsku í kastalavirkinu Wartburg. * [[1546]]-[[1547|47]] geysaði trúarstríðið mikla (''Schmalkaldischer Krieg'') í héraðinu og lauk með sigri kaþólikka. * [[1572]] var héraðið splittað í minni hertogadæmi. Þýringaland kemur eftir það lítið við sögu í Þýskalandi. * [[1806]] fóru fjórar orrustur fram milli [[Napoleon Bonaparte|Napoleons]] og Prússa: Í Schleiz, Saalfeld, Jena og Auerstedt. Þeim lauk öllum með sigri Napoleons. * [[1815]] úrskurðaði [[Vínarfundurinn]] að stór hluti Þýringalands skyldi tilheyra Prússlandi með greifa- og hertogadæmum sem þar voru. * [[1919]] var [[Weimar-lýðveldið]] stofnað í þýrísku borginni Weimar og hélst það fram að valdatöku [[Nasismi|nasista]]. * [[1920]] var Þýringaland stofnað úr hertogadæmunum Sachsen-Weimar-Eisenach, Sachsen-Gotha, Sachsen-Meiningen, Sachsen-Altenburg, Schwarzburg-Rudolstadt, Schwarzburg-Sondershausen og fríríkinu Reuss. Sachsen-Coburg ákvað að sameinast Bæjaralandi. * Í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]] urðu borgir í Þýringalandi fyrir tiltölulega fáum loftárásum. Þó var borgin Nordhausen gjöreydd og skemmdir urðu í Erfurt, Gera, Jena, Weimar og Eisenach. * [[1945]] hertóku [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] landið, en skiluðu því sama ár til [[Sovétríkin|Sovétmanna]], enda á sovéska hernámssvæðinu. Þýringaland var eftir það hluti af Austur-Þýskalandi. Mikill varnarmúr var reistur við landamærin að Bæjaralandi, Hessen og Neðra-Saxlandi. * [[1952]] var landið leyst upp í landsvæðin Erfurt, Gera og Suhl. * [[1990]] var sambandslandið Þýringaland stofnað í sameinuðu Þýskalandi. * [[1991]] sóttu borgirnar Erfurt, Gera, Jena, Weimar og Nordhausen um að verða valin sem höfuðborg sambandslandsins, en fyrir valinu varð Erfurt. == Borgir == Stærstu borgir Þýringalands. ( 31. desember 2013) {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Erfurt]] || 205 þús || Höfuðborg sambandslandsins |- | 2 || [[Jena]] || 108 þús || |- | 3 || [[Gera]] || 95 þús || |- | 4 || [[Weimar]] || 63 þús || |- | 5 || [[Gotha]] || 44 þús || |- | 6 || [[Nordhausen]] || 42 þús || |- | 7 || [[Eisenach]] || 42 þús || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Thüringen|mánuðurskoðað=júlí|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] tvv9irzlypsx2rm3ltncoykkch4v64q 0 92850 1961420 1945515 2026-04-28T01:18:17Z TKSnaevarr 53243 1961420 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Xi, eiginnafnið er Jinping.'' {{Forsætisráðherra | nafn = Xi Jinping | nafn_á_frummáli = {{Nobold|习近平}} | mynd = Chinese President Xi May 2024.jpg | myndatexti1 = Xi Jinping árið 2024 | titill = Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | stjórnartíð_start = [[15. nóvember]] [[2012]] | stjórnartíð_end = | forveri = [[Hu Jintao]] | titill2 = Forseti Alþýðulýðveldisins Kína | stjórnartíð_start2 = [[14. mars]] [[2013]] | stjórnartíð_end2 = | forveri2 = Hu Jintao | vara_forseti2 = [[Li Yuanchao]]<br>[[Wang Qishan]]<br>[[Han Zheng]] | forsætisráðherra2 = [[Li Keqiang]]<br>[[Li Qiang]] | fæðingarnafn = Xi Jinping | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1953|6|15}} | fæðingarstaður = [[Peking]], [[Kína]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | starf = Stjórnmálamaður | háskóli = [[Tsinghua-háskóli]] (BS, LLD) | maki = Ke Lingling (g. 1979; skilin 1982)<br>[[Peng Liyuan]] (g. 1987) | börn = Xi Mingze | foreldrar = [[Xi Zhongxun]] og [[Qi Xin]] | undirskrift = Xi Jinping signature (2023).svg }} '''Xi Jinping''' (einfölduð kínverska: 习近平; f. [[15. júní]] [[1953]]) er [[Æðsti leiðtogi Kína|leiðtogi]] [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]] sem aðalritari [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokks Kína]]. Hann er forseti landsins og formaður hinnar valdamiklu hernaðarnefndar Kommúnistaflokks landsins. Hann er jafnframt leiðtogi [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|fimmtu valdakynslóðar Kína]]. Sem sonur kommúnistans [[Xi Zhongxun]] þjónaði Xi Jinping að mestu leyti í [[Fujian]]-héraði í upphafi ferils síns, og var síðar skipaður flokksleiðtogi yfir [[Zhejiang]]-héraðinu, og síðar sem flokksleiðtogi [[Sjanghaí]] í kjölfar brottvikningar [[Chen Liangyu]]. Hann varð þekktur fyrir frjálslynda stefnu, en sterka andstöðu við spillingu. Hann var talsmaður umbóta í stjórnmálum og í átt til markaðshagkerfis. Xi er talinn einn voldugasti leiðtogi Kínverja í marga áratugi; jafnvel frá dögum [[Maó Zedong]].<ref>{{Vefheimild|titill=Í Kína ræður foringinn, aftur|url=https://kjarninn.is/folk/2017-10-17-i-kina-raedur-foringinn-aftur/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|höfundur=Hafliði Sævarsson|ár=2017|mánuður=18. október|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=24. október}}</ref> Árið 2017 voru yfirburðir hans lögfestir í stefnuskrá kínverska kommúnistaflokksins þegar nafni hans og hugmyndafræði, „Xi Jinping-hugsun“, var bætt þar inn.<ref>[http://www.ruv.is/frett/enginn-augljos-arftaki-xi-jinping Enginn augljós arftaki Xi Jinping], ''RÚV'', 25. október 2017.</ref> == Æskuár == Xi Jinping er fæddur í höfuðborginni Beijing 15. júní 1953. Rætur forfeðra hans liggja þó samkvæmt kínverskri venju í Fuping-sýslu í Shaanxi-héraði. Hann er yngsti sonur [[Xi Zhongxun]] (1913-2002), eins af stofnendum skæruliðahreyfingar kommúnista í Shaanxi-héraði í norðurhluta Kína, fyrrum varaforsætisráðherra og taldist til fyrstu [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|valdakynslóðar]] Kína með Maó. Xi Zhongxun starfaði sem yfirmaður áróðursdeildar kommúnistaflokksins og síðar varaformaður þings Kommúnistaflokksins. Þegar Xi var tíu ára lenti faðir hans í „hreinsunum“ [[Menningarbyltingin|menningarbyltingar]] [[Maó Zedong|Maós Zedong]] og var sendur til starfa í verksmiðju í Luoyang og síðan í fangelsi árið 1968. Hann kom aftur inn í stjórnmálin, nú sem einn lærifeðra verðandi leiðtoga Kína á borð við [[Hu Jintao]], sem síðar varð forseti, og [[Wen Jiabao]], sem síðar varð forsætisráðherra. Að auki var það Xi Zhongxun sem lagði til og kom í framkvæmd uppbyggingu [[Shenzhen]] sem fyrsta „fríverslunarsvæðinu“ í Alþýðulýðveldinu Kína. Það varð síðan öðrum svæðum fyrirmynd. Á meðan Xi Zhongxun var „hreinsaður“ í menningarbyltingunni naut sonurinn ekki verndar föður síns og var sendur í vinnu í Yanchuan-sýslu í Shanxi-héraði, árið 1969. Hann varð þar síðar flokksritari í framleiðsluteymi sem hann gegndi til 22 ára aldurs. Á árunum 1975 til 1979 nam Xi Jinping [[efnaverkfræði]] við hinn virta Tsinghua-háskóla í [[Beijing]]. Það hefur vakið spurningar um fyrrum menntun hans þar sem hann hafi hvorki lokið menntaskóla. Hann lauk síðan doktorsnámi við sama háskóla árið 2002 þrátt fyrir að hafa ekki lokið meistaraprófi. Á árunum 1979 til 1982 starfaði Xi Jinping sem ritari hans fyrir [[Geng Biao]] fyrrum undirmann föður síns. Geng Biao gegndi þá stöðu varaforsætisráðherra og framkvæmdastjóra og framkvæmdastjóra herráðsins. == Flokksframi == Xi gekk til liðs við Æskulýðshreyfingu Kommúnistaflokksins árið 1971 og í Kommúnistaflokk Kína árið 1974. Árið 1982 var hann sendur til Zhengding-sýslu í Hebei sem flokksritari. Xi starfaði síðan í fjórum héruðum á pólitískum ferli sínum: [[Shaanxi]], [[Hebei]], [[Fujian]] og [[Zhejiang]]. Xi gegndi stöðu flokksleiðtoga flokksnefndar Fuzhou sveitarfélagsins og varð síðan forseti flokkskólans í Fuzhou árið 1990. Árið 1999 var hann gerður að aðstoðarríkisstjóra Fujian héraðs og ríkisstjóra þar ári síðar. Þar beitti hann sér meðal annars fyrir því að fjárfesta að frá [[Taívan]] og efla frjálsara markaðshagkerfi. Í febrúar árið 2000 sem hann og flokksritari héraðsins, [[Chen Mingyi]], kallaðir fyrir fjóra æðstu menn í framkvæmdanefnd miðstjórnar Kommúnistaflokks Kína; þá [[Jiang Zemin]] forseta, [[Zhu Rongji]] forsætisráðherra, [[Hu Jintao]] varaforseta og [[Wei Jianxing]] yfirmann aganefndar Kommúnistaflokksins til að meta Yuanhua-hneykslið, sem fjallaði um smygl, mútur og spillingu innan Xiamen-fríverslunarsvæðisins undir forystu athafnamannsins [[Lai Changxing]]. Árið 2002 tók Xi við háttsettum stöðum á vegum ríkisins og Kommúnistaflokksins í Zhejiang héraði. Að lokum tók hann forystuhlutverk í héraðinu sem flokksleiðtogi. Hann varð síðan varamaður á 15. þingi Kommúnistaflokksins og sem aðalmaður á því sextánda. Það opnaði leið hann inn í landsmálin. Undir stjórn Xi var Zhejiang áfram eitt af auðugustu héruðum Kína og að meðaltali með 14% efnahagslegan vöxt á ári. Ferill hans í Zhejiang byggði á mjög eindreginni andstöðu gegn spilltum embættismönnum, nokkuð sem kom honum að í innlendum fjölmiðlum og vakti athygli æðstu leiðtoga Kína. Eftir brottrekstur [[Chen Liangyu]] sem flokkleiðtoga Sjanghaí í september 2006 vegna hneykslis sem upp kom vegna lífeyrissjóðs, var Xi fluttur til Sjanghaí í mars 2007 til að taka við sem flokksleiðtogi Sjanghaí. Þessi skipun sýndi að Xi naut stuðnings flokksforystunnar. Í Sjanghaí sýndi hann varkárni í að tengjast umdeildum málum og fylgdi flokkslínum hvívetna. Hann tengdist þar engum alvarlegum hneykslismálum eða naut alvarlegar pólitískar stjórnarandstöðu. Xi var á þessum tíma álitinn efni í leiðtoga [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„næstu valdakynslóð“]] þessa fjölmennasta ríkis veraldar. ==Forseti og flokksformaður== [[File:BRICS heads of state and government hold hands ahead of the 2014 G-20 summit in Brisbane, Australia (Agencia Brasil).jpg|thumb|left|Xi (annar frá hægri) ásamt leiðtogum [[BRICS]]-þjóðanna ([[Vladímír Pútín]], [[Narendra Modi]], [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] og [[Jacob Zuma]]) á ráðstefnu [[G-20]] í Ástralíu árið 2014.]] ===Valdsöfnun innan Kommúnistaflokksins=== Xi Jinping var kjörinn aðalritari kínverska kommúnistaflokksins þann 15. nóvember 2012. Hann var síðan kjörinn forseti Alþýðulýðveldisins Kína í mars 2013. Xi er talinn voldugasti leiðtogi Kínverja frá dögum [[Deng Xiaoping]] og jafnvel frá dögum [[Maó Zedong|Maós]].<ref>{{Vefheimild|titill=Reform in China: Every move you make|url=https://www.economist.com/news/leaders/21589882-xi-jinping-has-made-himself-most-powerful-leader-deng-xiaoping-probably-good|útgefandi=''The Economist''|mánuður=16. nóvember|ár=2013|tungumál= enska}}</ref> Ólíkt Hu Jintao hefur Xi ekki stjórnað Kína í sameiningu með öðrum valdsmönnum. Hu var gjarnan talinn „fyrstur meðal jafningja“ sem forseti og flokksformaður og framkvæmdi jafnan aðeins vilja meirihlutans. Xi hefur hins vegar gerst miðpunktur allra valda í ríkisstjórn sinni. Hann var endurkjörinn leiðtogi flokksins á flokksþingi árið 2017 en enginn arftaki var valinn til að taka við völdum eftir fimm ár líkt og venjan hefur verið. Á þinginu var hugmyndafræði forsetans, „Xi Jinping-hugsun“, bætt inn í stefnuskrá flokksins og þar með stjórnarskrá lýðveldisins. Með því að festa Xi Jinping-hugsun í stefnuskrána er Xi talinn hafa gert mögulegum keppinautum ómögulegt að gagnrýna hugmyndafræði hans án þess að vera taldir andsnúnir Kommúnistaflokknum sjálfum.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.ruv.is/frett/xi-jinping-hugsun-fest-i-stjornarskra-kina|titill=„Xi Jinping-hugsun“ fest í stjórnarskrá Kína|mánuður=24. október|ár=2017|útgefandi=[[RÚV]]|mánuðurskoðað=10. janúar|árskoðað=2018}}</ref> Hugmyndafræðin sem Xi fékk ritaða í stefnuskrá Kommúnistaflokksins felst í hugmynd hans um nýtt tímabil í sögu Alþýðulýðveldisins Kína. Samkvæmt henni voru fyrri tvö tímabilin sameiningartímabil á stjórnartíð Maós og hagsældartímabil á stjórnartíð Dengs. Nýja tímabilið, á stórnartíð Xis, á samkvæmt hugmyndafræðinni að einkennast af auknum styrk Kína á alþjóðavísu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2017533222d|titill=Nýtt politburo bendir til langrar valdatíðar|dags=26. október 2017 |útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuðurskoðað=14. mars 2023|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson}}</ref> Árið 2018 lagði kínverski kommúnistaflokkurinn fram tillögu að stjórnarskrárbreytingum þess efnis að forsetanum skyldi ekki lengur meinað að sitja lengur en tvö fimm ára kjörtímabil í embætti.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.visir.is/g/2018180229261/kommunistaflokkurinn-leggur-linurnar-fyrir-lengri-valdatid-xi-jinping|titill=Kommúnistaflokkurinn leggur línurnar fyrir lengri valdatíð Xi Jinping|mánuður=25. febrúar|ár=2018|útgefandi=RÚV|mánuðurskoðað=6. mars|árskoðað=2018}}</ref> Samkvæmt þessum breytingum mun Xi geta setið lengur í embætti en þau tíu ár sem forverar hans, Hu Jintao og Jiang Zemin, settu fordæmi fyrir. Eftir að fréttir af tillögunni bárust gantaðist [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti um að Xi væri í reynd orðinn „forseti til lífstíðar“ og hrósaði honum fyrir áfangann.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.visir.is/g/2018180309545/trump-hrosadi-xi-jinping-fyrir-otakmarkada-setu-i-embaetti-kannski-getum-vid-latid-reyna-a-thetta-einhvern-timann-|titill=Trump hrósaði Xi Jinping fyrir ótakmarkaða setu í embætti: „Kannski getum við látið reyna á þetta einhvern tímann“ |mánuður=4. mars|ár=2018|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuðurskoðað=6. mars|árskoðað=2018}}</ref> Í nóvember 2021 samþykkti þing kommúnistaflokksins sögulega ályktun þar sem farið var yfir afrek flokksins á þeim hundrað árum sem liðin voru frá stofnun hans. Í ályktuninni, sem var einungis sú þriðja sinnar tegundar, var Xi festur í sessi sem einn af áhrifamestu leiðtogum Kína ásamt Maó og Deng.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/11/11/arfleifd-xi-fest-i-sessi|titill=Arfleifð Xi fest í sessi|mánuður=11. nóvember|ár=2021|útgefandi=[[RÚV]]|mánuðurskoðað=9. desember|árskoðað=2021|höfundur=Alexander Kristjánsson}}</ref> Litið var á ályktunina sem vísbendingu um viðleitni Xi til að draga úr þeirri valddreifingu sem þróast hafði í Kína á stjórnartíðum forvera hans.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212181886d/xi-festir-sig-i-sessi-og-setur-sig-a-stall-med-mao-og-deng|titill=Xi festir sig í sessi og setur sig á stall með Mao og Deng|mánuður=11. nóvember|ár=2021|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuðurskoðað=9. desember|árskoðað=2021|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Xi var formlega kjörinn til þriðja kjörtímabils sem aðalritari og forseti á flokksþingi Kommúnistaflokksins í október 2022. Hann treysti völd sín jafnframt með því að koma fleiri bandamönnum sínum í ábyrgðarstöður í forystu flokksins.<ref>{{Vefheimild|titill=Þriðja kjörtímabilið tryggt – algjör yfirráð|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/10/23/thridja_kjortimabilid_tryggt_algjor_yfirrad/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=23. október 2022|skoðað=29. október 2022}}</ref> Þriðja kjörtímabil Xi hófst þann 10. mars 2023.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-03-10-thridja-kjortimabil-xis-formlega-hafid|titill=Þriðja kjörtímabil Xis formlega hafið|dags=10. mars 2023|útgefandi=[[RÚV]]|skoðað=11. mars 2023|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> ===Bælingar á andófi=== [[Mynd:IMGP1850 (49151831526).jpg|thumb|right|[[Bangsímon]] hefur verið notaður sem mótmælatákn gegn Xi. Hér sést Bangsímondúkka með andliti Xi í [[Mótmælin í Hong Kong 2019-2020|mótmælunum í Hong Kong]] árið 2019.]] Sem forseti hefur Xi jafnan ekki brugðist vel við því að lítið sé gert úr persónu hans. Meðal því sem stjórn hans hefur gert í ritskoðunarmálum er að ritskoða barnabóka- og teiknimyndapersónuna [[Bangsímon]] í Kína. Ástæðan er sú að Kínverjar höfðu birt myndir á samfélagsmiðlum þar sem Xi var líkt við Bangsímon.<ref>{{Vefheimild|url=http://eyjan.dv.is/eyjan/2018/08/06/xi-jinping-vill-ekki-likjast-bangsimoni/|titill=Xi Jinping vill ekki líkjast Bangsímoni|mánuður=6. ágúst|ár=2018|útgefandi=''[[DV]]''|mánuðurskoðað=13. desember|árskoðað=2018|höfundur=[[Egill Helgason]]}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Valdamesti maður heims lætur ritskoða Bangsímon|url=https://stundin.is/grein/8032/valdamesti-madur-heims-laetur-ritskoda-bangsimon|útgefandi=''[[Stundin]]''|höfundur=[[Gunnar Hrafn Jónsson]]|mánuður=16. desember|ár=2018|mánuðurskoðað=16. desember|árskoðað=2018}}</ref> Bannið við Bangsímon er hluti af stærri ritskoðunaraðgerðum sem eiga að koma í veg fyrir að illa sé talað um forsetann.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.vb.is/frettir/kinverjar-ritskoda-bangsimon/139742/|titill=Kínverjar ritskoða Bangsímon|mánuður=17. júlí|ár=2017|útgefandi=''[[Viðskiptablaðið]]''|mánuðurskoðað=13. desember|árskoðað=2018|höfundur=Pétur Gunnarsson}}</ref> Á stjórnartíð Xi hafa kínversk stjórnvöld sætt ásökunum um kerfisbundnar ofsóknir gegn [[Úígúrar|Úígúrum]] í [[Xinjiang]]-héraði. Gögn sem lekið hefur verið til alþjóðasamtaka blaðamanna hafa leitt í ljós að í Xinjiang sé hundruðum þúsunda Úígúra haldið föngnum í svokölluðum „þjálfunarbúðum“ og þeir látnir sæta pólitískri innrætingu.<ref>{{Vefheimild|titill=Heilaþvegin og haldið föngnum|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/11/24/heilathvegin_og_haldid_fongnum/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=24. nóvember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=20. júní}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=„Menningarlegt þjóðarmorð“|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/07/04/menningarlegt_thjodarmord/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=4. júlí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=20. júní}}</ref> Rannsókn sem [[Amnesty International]] birti í mars 2020 benti til þess að Úígúrar í Xinjiang sæti pólitískum ofsóknum og að kínversk stjórnvöld reyni markvisst að fá erlend stjórnvöld til að framselja sér Úígúra sem hafa flutt frá Kína.<ref>{{Vefheimild|titill=Kína: Úígúrar búsettir erlendis ofsóttir|url=https://amnesty.is/frettir/kina-uigurar-busettir-erlendis-ofsottir|útgefandi=[[Amnesty International]]|ár=2020|mánuður=19. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=20. júní}}</ref> Samkvæmt gögnum sem lekið var til ''[[The New York Times]]'' lagði Xi grunninn að þessum aðgerðum eftir að hann heimsótti Xinjiang árið 2014 og komst svo að orði að sýna mætti „alfarið enga miskunn“ í aðgerðum til að fyrirbyggja mögulega hryðjuverkastarfsemi eða aðskilnaðarstefnu Úígúra.<ref>{{Vefheimild|titill=Ofsóknir gegn Úígúrum: Áttu að vera þakklát fyrir að fjölskyldumeðlimir voru færðir í fangabúðir|url=https://www.visir.is/g/20191723991d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2019|mánuður=16. nóvember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=20. október|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Þann 1. september 2022 gaf Mannréttindaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna út skýrslu þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að mannréttindabrot Kína gegn Úígúrum kunni að teljast alþjóðlegir glæpir, nánar tiltekið [[glæpir gegn mannúð]].<ref>{{Vefheimild|titill=Glæpir gegn mannkyninu hugsanlegir í Xinjiang|url=https://unric.org/is/glaepir-gegn-mannkyninu-hugsanlegir-i-xinjiang/|útgefandi=Upplýsingaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna fyrir Vestur-Evrópu|ár=2022|mánuður=1. september|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=15. september}}</ref> Xi hefur jafnframt hert tök Alþýðulýðveldisins á sérstjórnarhéraðinu [[Hong Kong]]. Mikil spenna hefur ríkt í sambandi Hong Kong við meginlandið síðustu ár sem lýsti sér meðal annars í [[Mótmælin í Hong Kong 2019–20|fjöldamótmælum árin 2019 og 2020]]. Í maí árið 2020 var frumvarp lagt fram á kínverska Alþýðuþinginu um öryggislög sem banna uppreisnaráróður, landráð og sjálfstæðisumleitanir sérstjórnarhéraðsins.<ref>{{Vefheimild|titill=Vilja innleiða ný öryggislög í Hong Kong|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/05/21/vilja_innleida_ny_oryggislog_i_hong_kong/|útgefandi=mbl.is|ár=2020|mánuður=21. maí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=1. júlí}}</ref> Öryggislögin voru samþykkt á kínverska þinginu þann 22. maí og er meðal annars ætlað að koma í veg fyrir mótmæli af sömu stærðargráðu og áður í Hong Kong.<ref>{{Vefheimild|titill=Umdeild öryggislög um Hong Kong samþykkt|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/05/22/umdeild_oryggislog_um_hong_kong_samthykkt/|útgefandi=mbl.is|ár=2020|mánuður=22. maí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=1. júlí}}</ref> ===Kórónuveirufaraldurinn=== Í [[Kórónaveirufaraldurinn 2019–|alþjóðlega kórónuveirufaraldrinum]] sem hófst í lok ársins 2019 í borginni [[Wuhan]] viðhélt stjórn Xi svokallaðri „núllstefnu“ sem fól í sér harðar aðgerðir á borð við útgöngubönn í hvert skipti sem ný smitbylgja af [[COVID-19]] gerði vart við sig.<ref name=núllstefna>{{Vefheimild|titill=Núllstefna kínverskra yfirvalda gegn COVID-19 virðist óhagganleg|url=https://kjarninn.is/frettir/nullstefna-kinverskra-yfirvalda-gegn-covid-19-virdist-ohagganleg/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|höfundur=Erla María Markúsdóttir|dags=23. mars 2022|skoðað=29. nóvember 2022}}</ref> [[Ómíkron-afbrigði kórónuveirunnar]], sem birtist fyrst árið 2021, erfiðaði núllstefnu kínverskra stjórnvalda og leiddi til mikillar útbreiðslu COVID-19 þrátt fyrir aðgerðir stjórnarinnar.<ref name=núllstefna/> Í nóvember 2022 upphófust mótmæli gegn kínversku stjórninni sem voru talin þau stærstu í marga áratugi. Mótmælin hófust eftir að eldsvoði í íbúðablokk í borginni [[Urumqi]] varð tíu manns að bana, en samkvæmt almannarómi komu sóttvarnareglur í veg fyrir að fólkið kæmist út úr brennandi byggingunni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20222344731d/ut-breiddustu-mot-maeli-i-kina-i-rum-lega-thrja-tiu-ar|titill=Útbreiddustu mótmæli í Kína í rúmlega þrjátíu ár|dags=28. nóvember 2022|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|skoðað=29. nóvember 2022|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref> Mótmælin leiddu til þess að kínversk stjórnvöld slökuðu á núllstefnu sinni í sóttvarnamálum undir lok ársins 2022.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2022-12-06-blinken-segir-brynt-ad-tilslokun-kinverja-takist-vel|titill=Blinken segir brýnt að tilslökun Kínverja takist vel|dags=6. desember 2022|útgefandi=[[RÚV]]|skoðað=11. mars 2023|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> == Fjölskylduhagir == Xi kvæntist árið 1987 Peng Liyuan, frægri söngkonu kínverskrar þjóðlagatónlistar. Það var annað hjónaband hans. Peng Liyuan er afar vel þekkt í Kína og var í raun þekktari en eiginmaður hennar áður en hann komst til valda. Vegna starfa sinna búa hjónin ekki mikið saman. Saman eiga þau dótturina Xi Mingze sem er gjarnan kölluð Xiao Muzi. == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Xi Jinping|mánuðurskoðað=18. október|árskoðað = 2010}} ==Tenglar== * {{Vefheimild|url=http://www.ruv.is/frett/bjo-i-helli-og-giftist-fraegri-songkonu|titill=Bjó í helli og giftist frægri söngkonu|útgefandi=''[[RÚV]]''|höfundur=[[Vera Illugadóttir]]|mánuður=21. október|ár=2017|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=5. janúar}} ==Tilvísanir== {{reflist|2}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hu Jintao]]| titill=Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | frá=[[15. nóvember]] [[2012]] | til= | eftir=Enn í embætti}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hu Jintao]]| titill=Forseti Alþýðulýðveldisins Kína| frá=[[14. mars]] [[2013]] | til=| eftir=Enn í embætti}} {{Töfluendir}} {{Æðstu leiðtogar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} {{Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{f|1953}} [[Flokkur:Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína]] [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] q9y2gmmo1jv155qlwxp81lqft5a786u 0 92873 1961412 1758750 2026-04-28T01:13:05Z TKSnaevarr 53243 1961412 wikitext text/x-wiki '''Leiðtogar Kommúnistaflokks Alþýðueldisins Kína''' eru leiðtogar Kommúnistaflokksins frá stofnun hans í [[maí]], [[1921]]. == Deng Xiaoping == {{Aðalgrein|Deng Xiaoping}} Deng Xiaoping var leiðtogi Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldis Kína [[22. desember]] [[1978]] - [[12. október]] [[1992]]. Hann var lengi í útistöðum við stefnu [[Mao Zedong|Mao]] í kína, og komst ekki til valda fyrr en eftir dauða hans. Sem leiðtogi Kommúnistaflokksins í Alþýðulýðveldinu Kína var Deng siðbótarmaður sem leiddi Kína í átt að markaðshagkerfi. Þrátt fyrir að hafa aldrei gegnt formlegu embætti sem þjóðhöfðingi eða leiðtogi ríkisstjórnar Kína þá var hann engu að síður talinn meginleiðtogi „annarrar valdakynslóðar“ Alþýðulýðveldisins Kína frá 1978 til 1990. == Jiang Zemin == {{Aðalgrein|Jiang Zemin}} Jiang Zemin var leiðtogi Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldis Kína frá [[27. mars]] [[1993]] - [[15. mars]] [[2003]]. Hann tók við af Deng Xiaoping sem leiðtogi flokksins. Hann hafði mjög lítið bakland á bak við sig, þegar hann var kosinn formaður flokksins og var fyrst álitin vera aðeins til bráðabirgða. Undir forystu hans, upplifði Alþýðulýðveldið Kína gríðarlegar efnahagsumbætur; friðsamlega yfirtöku á stjórnun [[Hong Kong]], [[Bretland|Bretlands]] og Macau, [[Portúgal|Portúgals]]; og bætt samskipti við umheiminn. Á sama tíma hélt kommúnistaflokkurinn fast í stjórnartaumana. == Hu Jintao == {{Aðalgrein|Hu Jintao}} Hu Jinato var leiðtogi Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldis Kína frá [[15. mars]] [[2003]] og sat í því hlutverki til ársins 2012. Hann tók við af Jiang Zemin sem leiðtogi flokksins. Hann varð yngsti meðlimur í æstaráði flokksins árið [[1992]]. Á valdatíma Hu jukust áhrif Kínverska Alþýðulýðveldisins í Afríku, Rómönsku Ameríku og öðrum þróunarríkjum mjög. ==Xi Jinping== {{Aðalgrein|Xi Jinping}} Xi Jinping hefur verið leiðtogi Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldis Kína frá árinu 2012 og forseti Alþýðulýðveldisins frá 2013. Hann hefur á valdaárum sínum safnað meiri persónuvöldum en tíðkast hefur hjá forverum hans og útnefndi engan arftaka á flokksþinginu árið 2017. {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} [[Flokkur:Leiðtogar kommúnistaflokks Kína| ]] 0bqtmuitwsd19fcxf81mwu81u6td86y 1961413 1961412 2026-04-28T01:13:15Z TKSnaevarr 53243 1961413 wikitext text/x-wiki '''Leiðtogar Kommúnistaflokks Alþýðueldisins Kína''' eru leiðtogar Kommúnistaflokksins frá stofnun hans í [[maí]], [[1921]]. == Deng Xiaoping == {{Aðalgrein|Deng Xiaoping}} Deng Xiaoping var leiðtogi Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldis Kína [[22. desember]] [[1978]] - [[12. október]] [[1992]]. Hann var lengi í útistöðum við stefnu [[Mao Zedong|Mao]] í kína, og komst ekki til valda fyrr en eftir dauða hans. Sem leiðtogi Kommúnistaflokksins í Alþýðulýðveldinu Kína var Deng siðbótarmaður sem leiddi Kína í átt að markaðshagkerfi. Þrátt fyrir að hafa aldrei gegnt formlegu embætti sem þjóðhöfðingi eða leiðtogi ríkisstjórnar Kína þá var hann engu að síður talinn meginleiðtogi „annarrar valdakynslóðar“ Alþýðulýðveldisins Kína frá 1978 til 1990. == Jiang Zemin == {{Aðalgrein|Jiang Zemin}} Jiang Zemin var leiðtogi Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldis Kína frá [[27. mars]] [[1993]] - [[15. mars]] [[2003]]. Hann tók við af Deng Xiaoping sem leiðtogi flokksins. Hann hafði mjög lítið bakland á bak við sig, þegar hann var kosinn formaður flokksins og var fyrst álitin vera aðeins til bráðabirgða. Undir forystu hans, upplifði Alþýðulýðveldið Kína gríðarlegar efnahagsumbætur; friðsamlega yfirtöku á stjórnun [[Hong Kong]], [[Bretland|Bretlands]] og Macau, [[Portúgal|Portúgals]]; og bætt samskipti við umheiminn. Á sama tíma hélt kommúnistaflokkurinn fast í stjórnartaumana. == Hu Jintao == {{Aðalgrein|Hu Jintao}} Hu Jinato var leiðtogi Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldis Kína frá [[15. mars]] [[2003]] og sat í því hlutverki til ársins 2012. Hann tók við af Jiang Zemin sem leiðtogi flokksins. Hann varð yngsti meðlimur í æstaráði flokksins árið [[1992]]. Á valdatíma Hu jukust áhrif Kínverska Alþýðulýðveldisins í Afríku, Rómönsku Ameríku og öðrum þróunarríkjum mjög. ==Xi Jinping== {{Aðalgrein|Xi Jinping}} Xi Jinping hefur verið leiðtogi Kommúnistaflokks Alþýðulýðveldis Kína frá árinu 2012 og forseti Alþýðulýðveldisins frá 2013. Hann hefur á valdaárum sínum safnað meiri persónuvöldum en tíðkast hefur hjá forverum hans og útnefndi engan arftaka á flokksþinginu árið 2017. {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína| ]] baebgk58aqzwmx8ucldy1ypn7q3y9wn 14 92874 1961411 1576866 2026-04-28T01:12:44Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Flokkur:Leiðtogar kommúnistaflokksins í Kína]] á [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] án þess að skilja eftir tilvísun 1576866 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Alþýðulýðveldið Kína]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] [[Flokkur:Kínverskir stjórnmálamenn]] 5kk0ounrwq31121m852hu8gzv7ueia7 14 102468 1961392 1135270 2026-04-27T19:17:01Z TKSnaevarr 53243 1961392 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Brasilíumenn|Íþróttamenn]] [[Flokkur:Íþróttamenn eftir þjóðerni]] [[Flokkur:Íþróttir í Brasilíu]] kieevvpejx550mxj1ogbr2v2u2bvflj 0 118004 1961426 1791873 2026-04-28T03:56:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961426 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Fjölmiðill| Nafn=Kjarninn| Merki=Kjarninn-logo.png| Stofnár=2013| Ritstjóri=Þórður Snær Júlíusson| Útgáfuform=Vefmiðill| Dreifing/upplag/áhorfendafjöldi=10.000 skráðra appa| Útgefandi=Kjarninn miðlar ehf.| Útgáfustaður=Reykjavík| Land=Ísland| Vefsíða=http://www.kjarninn.is| }} '''''Kjarninn''''' var íslenskur vefmiðill. Upphaflega kom Kjarninn út sem stafrænt fréttatímarit sem kom út fyrir snjalltæki og á vefnum á fimmtudögum. Einkahlutafélagið [[Kjarninn miðlar ehf.]] reka Kjarnann út og ritstjóri er Þórður Snær Júlíusson. ''Kjarninn'' var fyrsti íslenski [[Fjölmiðill|fjölmiðillinn]] sem sérstaklega er hannaður fyrir [[Spjaldtölva|spjaldtölvur]].<ref name="Frétt Eyjunnar um fyrstu útgáfu Kjarnans">{{vefheimild|höfundur=Ritstjórn Eyjunnar|titill=Ritstjóri Kjarnans: Höfum tröllatrú á því sem við erum að gera|url=http://eyjan.pressan.is/frettir/2013/08/22/ritstjori-kjarnans-hofum-trollatru-a-thvi-sem-vid-erum-ad-gera/|publisher=Eyjan.is|mánuðurskoðað=4. október|árskoðað=2013}}</ref> [[Hlaðvarp]] miðilsins heitir ''Hlaðvarp Kjarnans'' og kemur út á vefnum. ''Kjarninn'' kom fyrst út [[22. ágúst]] [[2013]] og kom út vikulega þar til 2. október 2014 þegar útgáfan var færð alfarið á vefinn. Ritstjórnarstefna Kjarnans byggist á sjálfstæðum fréttaflutning, gagnrýni og skemmtilegheit, að því er stendur í opinberri ritstjórnarstefnu miðilsins.<ref>Kjarninn. [https://kjarninn.is/sidur/um-kjarnann/ „Um Kjarnann“], skoðað 22. ágúst 2017.</ref> ''Kjarninn'' er frímiðill og byggir tekjur sínar á auglýsingum og styrkjum frá almenningi. Efnistökin eru ekki háð sérsviðum heldur ráðast af „því sem skiptir máli“.<ref name="Leyfisspjald Kjarnans á vefsíðu Fjölmiðlanefndar">{{vefheimild|höfundur=Fjölmiðlanefnd|titill=Kjarninn miðlar ehf.|url=http://fjolmidlanefnd.is/kjarninn-midlar-ehf/|publisher=Fjölmiðlanefnd|mánuðurskoðað=4. október|árskoðað=2013}}</ref> Í desember 2022 samdi ''Kjarninn'' um samruna við ''[[Stundin]]a'' í nýjan fjölmiðil.<ref>{{Vefheimild|url=https://stundin.is/grein/16362/|titill=Stundin sameinast Kjarnanum|útgefandi=''Stundin''|dags=21. desember 2022|skoðað=4. janúar 2023}}</ref> Miðlarnir mynduðu saman fréttamiðilinn ''[[Heimildin]]a'', sem hóf útgáfu þann 13. janúar 2023.<ref>{{Vefheimild|url=https://heimildin.is/grein/16476/velkomin-i-heimildina/ |titill=Velkomin í Heimildina|útgefandi=''[[Heimildin]]''|dags=13. janúar 2023|skoðað=14. janúar 2023|höfundur=Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir|höfundur2=Þórður Snær Júlíusson}}</ref> == Eignarhald == Eigendur ''Kjarnans'' eru HG80 ehf., í eigu Hjálmars Gíslasonar (16,55%), Miðeind ehf., í eigu Vilhjálms Þorsteinssonar (15,98%), Magnús Halldórsson (13,79%), Þórður Snær Júlíusson (12,20%), Birna Anna Björnsdóttir (9,39%), Hjalti Harðarson (9,25%), Milo ehf., í eigu Gumma Hafsteinssonar og Eddu Hafsteinsdóttur, (5,69%), Fagriskógur ehf. í eigu Stefáns Hrafnkelssonar (5,69%), Ágúst Ólafur Ágústsson (5,69%), Birgir Þór Harðason (2,9%) og Jónas Reynir Gunnarsson (2,9%).<ref>Fjölmiðlanefnd. [http://fjolmidlanefnd.is/kjarninn-midlar-ehf/ „Kjarninn miðlar ehf.“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308062730/http://fjolmidlanefnd.is/kjarninn-midlar-ehf/ |date=2019-03-08 }}, sótt 22. ágúst 2017.</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == *[http://www.kjarninn.is Vefsíða Kjarnans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005232025/http://kjarninn.is/ |date=2013-10-05 }} *[https://itunes.apple.com/us/app/kjarninn/id688160011?ls=1&mt=8 App Kjarnans í Apple App Store] *[http://www.kjarninn.is/um-kjarnann Um Kjarnann og starfsmenn á vef Kjarnans]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[https://kjarninn.is/hladvarp/ Hlaðvarp Kjarnans] {{sa|2013|2023}} [[Flokkur:Íslensk tímarit]] [[Flokkur:Íslenskir fjölmiðlar]] [[Flokkur:Nýmiðlar]] [[Flokkur:Fjölmiðlar]] d6n4abebsyyyrwsswvhxqajlcxvdefp 0 122901 1961441 1911367 2026-04-28T09:09:50Z Akigka 183 1961441 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Labrador sea map.png|thumb|right|Kort sem sýnir Labradorhaf]] '''Labradorhaf''' er angi af Norður-[[Atlantshaf]]i á milli [[Labrador]] og [[Grænland]]s. Það tengist [[Baffinsflói|Baffinsflóa]] um [[Davis-sund]] í norðri. Í vestri tengist það [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] um [[Hudson-sund]]. Hafið er helsta uppspretta [[djúpsjórinn í Norður-Atlantshafi|djúpsjávarins í Norður-Atlantshafi]] sem flæðir langt suður eftir vesturjaðri Norður-Atlantshafsins. Norður- og vesturhluti hafsins er ísi lagður frá desember fram í júní. Myndun hafsins hófst fyrir 60 milljónum ára og lauk fyrir 40 mílljónum ára.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books?id=-bsvkxVBTasC&pg=PA77&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Non-volcanic Rifting of Continental Margins: A Comparison of Evidence from Land and Sea|last=London|first=Geological Society of|date=2001|publisher=Geological Society of London|isbn=978-1-86239-091-1|language=en}}</ref> Botninn er mótaður af Norðvestur-Atlantshafshryggnum sem ekki er lengur virkur.<ref>{{Cite book|title=Glaciated continental margins: an atlas of acoustic images|last=Davies|first=Thomas A.|date=1997|publisher=Chapman & Hall|isbn=978-0-412-79340-0|location=London}}</ref> Búseta hófst á svæðinu um 500 f.kr. og frá þeim tíma til dagsins í dag hafa fjórar þjóðir eða menningarhópar búið á svæðinu. <ref>{{Cite book|title=Grønlands forhistorie|last=Gulløv|first=Hans Christian|date=2004|publisher=Gyldendal|isbn=978-87-02-01724-3|location=København}}</ref> Labradorhaf er 841,000 km² og dýpst syðst. == Tilvísanir == {{reflist}} {{höf jarðar}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Atlantshaf]] [[Flokkur:Höf við Kanada]] [[Flokkur:Landafræði Grænlands]] e2k0pufaski4gzlahh377evanccyqs9 0 127123 1961429 1958013 2026-04-28T06:35:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961429 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kvinnostrejk i Reykjavik (2).jpg|thumb|right|Þáttakendur í [[Kvennafrídagurinn|Kvennafrídeginum]] í Reykjavík árið 2005.]] '''Kvenréttindi á Íslandi''' hafa verið breytileg í gegnum [[saga Íslands|sögu landsins]]. Í dag er staða kvenna á Íslandi nokkuð góð samanborið við mörg önnur ríki. Konum á Íslandi eru tryggð lagaleg réttindi til jafns við karla. Hins vegar hallar á konur hvað varðar launamál og kynbundið ofbeldi gegn konum þrífst enn. Íslendingar hafa verið framarlega í kvenfrelsisbaráttu í alþjóðlegu tilliti. Til marks um það var Ísland eitt af fyrstu löndunum til þess að veita konum kosningarétt til [[Alþingi]]s árið 1915, kosning [[Vigdís Finnbogadóttir|Vigdísar Finnbogadóttur]] til [[forseti Íslands|forseta Íslands]] árið 1980 var fyrsta skiptið sem kona var kosinn [[þjóðhöfðingi]] og ágætur árangur náðist hjá framboði [[Kvennalistinn|Kvennalistans]] til [[Alþingiskosningar 1983|Alþingiskosninganna 1983]]. == Kynjaskipting == Hið svonefnda nátttúrulega [[kynjahlutfall mannsins]] er um það bil 1 : 1 sem þýðir að að öðru óbreyttu er fjöldi karla og kvenna jafn. Árið 2015 voru karlar á Íslandi ívið fleiri en konur eða um 50,2% landsmanna. Þessi sama skipting endurspeglast ekki alls staðar í samfélaginu sem leiðir því að þeirri kenningu að kynjunum séu mótuð viss hlutverk. Þannig voru 75% frambjóðenda til fyrsta sætis fyrir [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|sveitarstjórnarkosningarnar 2010]] karlkyns. Hlutfall kvenna af kosnum fulltrúum var 40% og hafði aldrei verið hærra. Eftir [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018|sveitarstjórnarkosningarnar 2018]] hækkaði hlutfall kvenkyns sveitarstjóra úr 22% í 36%.<ref>[https://www.ruv.is/frett/fleiri-konur-styra-sveitarfelogum-en-adur Fleiri konur stýra sveitarfélögum en áður]</ref> Í frétt frá árinu 2003 kom fram að um 7% stjórnarmanna íslenskra fyrirtækja væru kvenkyns árið 2003 og að hlutfallið væri hærra í Mexíkó.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3473500 Hallar á konur í viðskiptalífinu], Morgunblaðið 19. júní 2003</ref> Árið 2011 var einungis 20% framkvæmdastjóra fyrirtækja kvenkyns.<ref>{{vefheimild|url=http://jafnretti.is/D10/_Files/2013_tolur_og_hlutfall_Jafnrettisstofa.pdf|titill=Tölulegar upplýsingar : hlutföll og fjöldi karla og kvenna á ýmsum sviðum samfélags|útgefandi=Jafnréttisstofa|ár=2013}}</ref> Samkvæmt fræðigrein frá 2017 var hlut­fall kvenna í efsta stjórn­un­ar­stigi fyr­ir­tækja ein­ungis 21,9% árið 2015.<ref>[http://www.efnahagsmal.is/article/view/2612 ...hvað segið þið strákar? Upplifun kvenmillistjórnenda af stöðu sinni, möguleikum og hindrunum í starfi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191002155801/http://www.efnahagsmal.is/article/view/2612 |date=2019-10-02 }}, grein í Tímarit um viðskipti og efnahagsmál eftir Unni Dóru Einarsdóttur, Erlu S. Kristjánsdóttur, Þóru H. Christiansen</ref> Í lok nóvember 2018 leiddi athugun í ljós að af hundrað stærstu fyrirtækjunum væru konur framkvæmdastjórar rúmlega 20% þeirra.<ref>[https://www.frettabladid.is/frettir/segir-island-kannski-skast-i-jafnrettismalum-en-ekki-best Segir Ísland kannski skást í jafnréttismálum en ekki best]</ref> Í byrjun árs 2018 sýndi athugun Capacent að konur væru 11 prósent forstjóra en karlar 89 prósent, 27 prósent framkvæmdastjóra íslenskra fyrirtækja en karlar 73 prósent.<ref>[https://www.ruv.is/frett/konur-adeins-11-forstjora Konur aðeins 11% forstjóra]</ref> Í frétt frá febrúar 2019 kom fram að engin kona hefði verið ráðinn forstjóri fyrirtækis skráð í [[Kauphöll Íslands]] frá árinu 2011.<ref>[https://www.ruv.is/frett/karlpeningurinn-heldur-fastast-i-glerthakid „Karlpeningurinn heldur fastast í glerþakið”]</ref><ref>[https://kjarninn.is/skyring/2019-02-28-karlar-halda-thettingsfast-um-veskid-i-islensku-efnahagslifi/ Karlar halda þéttingsfast um veskið í íslensku efnahagslífi]</ref><ref>[https://mannlif.is/heimurinn/innlent/thar-sem-peningar-og-vold-eru-til-stadar-er-konum-ekki-hleypt-ad/ Þar sem peningar og völd eru er konum ekki hleypt að]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Til samanburðar voru 29% sveitarstjórnarmanna í Skotlandi kvenkyns snemma árið 2019 samanborið við 49% á Íslandi.<ref>[https://www.scotsman.com/news/opinion/was-feminism-just-a-myth-edinburgh-starting-to-feel-like-it-susan-dalgety-1-4890113 Was feminism just a myth? Edinburgh starting to feel like it – Susan Dalgety]</ref><ref>[https://www.jafnretti.is/is/um-jafnrettisstofu/frettir/konur-og-karlar-a-islandi-2019 Konur og karlar á Íslandi 2019]</ref> Í júní 2019 kom fram að af 10 nýlegum forstjóraráðningum á Íslandi hefði aðeins 1 kona verið ráðin.<ref>[https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2019/06/14/adeins_ein_kona_radin_i_tiu_nylegum_forstjoraradnin/ Aðeins ein kona ráðin í tíu ný­leg­um for­stjór­aráðning­um]</ref> == Saga == [[Mynd:Hallveig fróðadóttir fyrsti dieseltogari Íslendinga.JPG|thumb|right|Fyrsti íslenski díseltogarinn var nefndur eftir Hallveigu Fróðadóttur.]] Konur hafa búið á Íslandi að minnsta kosti frá [[landnámsöld|landnámi]]. Samkvæmt [[Landnámabók]] er [[Hallveig Fróðadóttir]] fyrsta konan sem talið er að hafi búið á Íslandi. Samantekt [[Jón Steffensen|Jóns Steffensens]] sýndi að 383 landnámsmenn og 54 landnámskonur eru nefndar í [[Landnámabók]].<ref>{{vísindavefur|1590|Er hægt með rannsóknum á Y-litningum Íslendinga að finna út hve landnámsmenn voru margir?}}</ref> Meðal landnámskvenna má nefna [[Arndís auðga Steinólfsdóttir|Arndísi auðgu Steinólfsdóttur]], [[Auður djúpúðga Ketilsdóttir|Auði djúpúðgu]], [[Ásgerður Asksdóttir|Ásgerði Asksdóttur]], [[Geirríður (landnámskona)|Geirríði]], [[Ljót]]u, [[Steinunn gamla|Steinunni gömlu]], [[Þorbjörg stöng|Þorbjörgu stöng]], [[Þorgerður (landnámskona)|Þorgerði]], [[Þórunn (landnámskona í Borgarfirði)|Þórunni í Borgarfirði]], [[Þórunn (landnámskona á Rangárvöllum)|Þórunni á Rangárvöllum]], [[Þuríður spákona|Þuríði spákonu]] og [[Þuríður sundafyllir|Þuríði sundafylli]]. Í Hauksbókarhluta [[Landnáma|Landnámu]] kemur fram að [[Haraldur hárfagri]] hafi gefið mismunandi fyrirmæli fyrir kynin um það hvernig þau mættu nema land. Karlar máttu nema það land sem þeir gætu ferðast yfir með eld á einum degi. Konur hins vegar máttu nema það land sem þær gátu ferðast yfir teymandi tveggja vetra „kvígu vorlangan dag sólsetra í millum, hálfstalið naut og haft vel.“<ref>[http://skemman.is/stream/get/1946/12399/29213/1/-_HEILDARSKJAL_-_ENDANLEGAENDANLEGT_14.05.2012._L%C3%86ST..pdf Jafnræði og samræmi í sönnunarkröfum Hæstaréttar í þjóðlendumálum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þetta hefur væntanlega þýtt að konur þurftu að fara hægar. <!--{{tilvitnun2|Samkvæmt siðfræði [[Íslendingasögur|Íslendingasagna]] er bannað að leggja hendur á konur nema þá að þær séu göldróttar, og eru seiðkonur og fjölkunnugar konur réttdræpar í því samfélagi sem sögurnar lýsa.|[https://notendur.hi.is/~helga/%C3%93%C3%BEarfar%20unnustur.pdf Óþarfar unnustur : um samband fjölkynngi, kvennafars og karlmennsku í Íslendingasögum]}}--> Ein af þekktari konum úr sögu Íslands er [[Guðríður Þorbjarnardóttir]] sem ferðaðist mjög víða. Hún er talin hafa eignast barn fyrst evrópskra kvenna í Norður-Ameríku. Ekki hefur verið fjallað jafn mikið um konur í íslenskum sögubókum og karla og endurspeglar það ef til vill minni áherslu sem lögð var á samfélagslegt hlutverk kvenna áður fyrr. Athugun á 11 námsbókum í Íslandssögu á grunnskólastigi leiddi í ljós að aðeins 12% nafngreindra einstaklinga væru konur en 93% höfunda bókanna voru karlkyns.<ref>{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/kvenmannslausar-sogubaekur|titill=Kvenmannslausar sögubækur|höfundur=RÚV|ár=2011|mánuður=2. september|árskoðað=2011|mánuðurskoðað=2. september}}</ref> === Þjóðveldisöld === [[Mynd:Gaimard12.jpg|thumb|right|Íslensk kona í [[faldbúningur|faldbúningi]]. Koparstunga frá [[1835]].]] Á [[þjóðveldisöld]] ákvarðaði lagabálkurinn [[Grágás]] réttindi kvenna og karla. Samkvæmt Grágás var konum mismunað að ýmsu leiti; synir gengu fyrir þegar kom að því að erfa frá föður sínum. Konur fengu [[heimanfylgja|heimanfylgju]] en þó ekki að meira andvirði en synir fengju að erfðum nema með samþykki sonarins. Konur fengu arf sextán ára og urðu fjárráða tvítugar. Konur máttu ekki velja sjálfar maka heldur féll það í skaut föður, annars bróður og að lokum móður. <!-- Mótsagnakennt: "Væri kona ósátt við val á maka fyrr hana var eini aðri valkostur hennar að gerast [[nunna]]. Ekkjur máttu hins vegar velja sér maka eða konur sem höfðu tvisvar hafnað maka." --> Í [[hjónaband]]i máttu konur ráða á heimilinu, „innan stokks”. Konur máttu ráðstafa fé heimilisins í umboði karlsins. Stæli maður frá konu sinni og hlypist á brott frá henni gat hún lögsótt hann en aðeins karlar gátu lagt fram lögsókn. Skilnaðir voru mjög fátíðir. Þeir þurftu leyfi [[biskup Íslands|biskups Íslands]] sem veitti hann aðeins ef í ljós komu náin ættfræðileg tengsl milli hjóna eða sérstakar aðstæður. [[Legorðsbrot]] nefndust þau brot þegar kona og karl höfðu [[samræði]] utan hjónabands. Refsingin við legorðsbroti fór eftir félagslegri stöðu konunnar; ef hún var ógift eða ''göngukona'' hafði brotið engin áhrif nema af barn fæddist og þá bar föðurnum að borga framfærslu þess, öðrum kosti, ef konan var gift, þurfti hún að greiða sekt og hirtu karlkyns aðstandendur konunnar sektarféð. [[Nauðgun|Nauðganir]] vörðuðu [[skóggangur|skóggang]] fyrir karlmenn.<ref>{{bókaheimild|titill=Ártöl og áfangar í sögu íslenskra kvenna|höfundur=Erla Huld Halldórsdóttir og Guðrún Dís Jónatansdóttir|ár=1998|útgefandi=Kvennasögusafn Íslands|bls=136-138}}</ref> Með [[Kristinréttur hinn nýi|kristnirétti hinum nýja]] [[1275]] var bannað að gifta konur gegn vilja þeirra. Árið [[1281]] var [[Jónsbók]] lögfest. Þá fengu konur [[erfðaréttur|erfðarétt]], þriðjung á móti bróður en sú skipting átti eftir að haldast óbreytt til ársins 1850. Ógiftar konur urðu nú fjárráða tvítugar en misstu þann rétt við giftingu. Konur máttu ekki gifta sig nema í samráði við foreldra, forráðamenn eða frændur. === Síðmiðaldir === Fólksfjöldi á Íslandi á [[miðaldir|miðöldum]] hefur verið áætlaður á bilinu 40-80.000 manns og hafa konur verið um helmingur þess.<ref>{{vefheimild|url=http://landfraedi.is/landabrefid/2007/Landabrefid_2007_HH_RO.pdf|titill=Sögulegur fólksfjöldi á Íslandi – Ný nálgun með tilliti til burðargetu lands|ár=2007}}</ref> Meðal kvenna sem vöktu athygli á þessum tíma má nefna [[Guðríður Símonardóttir|Guðríði Símonardóttur]] (Tyrkja-Guddu) sem var rænt árið 1627 í [[Tyrkjaránið|Tyrkjaráninu]] og komst aftur heim og kvæntist [[Hallgrímur Pétursson|Hallgrími Péturssyni]]. [[Ragnheiður Jónsdóttir]] var mikilvirk hannyrðakona og var valin til þess að prýða íslenska 5000 krónu seðilinn. [[Þuríður formaður]] var þekkt á [[19. öld]] fyrir formennsku sína á sjó og fyrir að koma upp um [[Kambsránið]]. === Nútíminn === [[Mynd:Briet Bjarnhedinsdottir.jpg|thumb|Bríet Bjarnhéðinsdóttir á yngri árum]] Undir lok 19. aldar fór að bera á kröfum um aukin réttindi kvenna. [[Kvennaskólinn í Reykjavík]] var stofnaður árið [[1874]] af [[Þóra Melsteð|Þóru Melsteð]] og eiginmanni hennar [[Páll Melsteð|Páli Melsteð]], með fjárstuðningi íslenskra og erlendra aðila. Skólinn var fyrsta menntastofnunin sem bauð konum upp á formlega menntun. Fleiri kvennaskólar voru stofnaðir næstu árin. Byrjað var að skrifa í blöðin bæði af körlum og konum um þau réttindi kvenna að mega [[menntun|mennta sig]].<ref>{{vefheimild|url=https://heimspeki.hi.is/?p=3973|titill=Heimspeki úr glatkistunni: Konur og kvenréttindi 1876-1885 : Umræða 19. aldar skoðuð út frá fimm greinum í Skírni og Fjallkonunni|ár=2013}}</ref> Bríet Bjarnhéðinsdóttir birti greinarnar „''Nokkur orð um menntun og rjettindi kvenna''“ í tímaritinu [[Fjallkonan]] í tveimur hlutum, 5. júní og 22. júní 1885.<ref>[http://www.timarit.is/?issueID=304291&pageSelected=1&lang=0 ''Nokkur orð um menntun og rjettindi kvenna''; 1. grein í Fjallkonunni (5. júní 1885)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201008/http://www.timarit.is/?issueID=304291&pageSelected=1&lang=0 |date=2007-09-27 }} [http://www.timarit.is/?issueID=304292&pageSelected=0&lang=0 ''Nokkur orð um menntun og rjettindi kvenna''; 2. grein í Fjallkonunni (22. júní 1885)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930165322/http://www.timarit.is/?issueID=304292&pageSelected=0&lang=0 |date=2007-09-30 }}</ref> Þann [[30. desember]] [[1887]] hélt Bríet „''Fyrirlestur um hagi og rjettindi kvenna''“ í [[Góðtemplarahús Reykjavíkur|Góðtemplarahúsinu]]. Sá fyrirlestur kom stuttu síðar út á prenti með undirfyrirsögninni „''Fyrsti fyrirlestur kvennmanns á Íslandi''“.<ref>{{Cite web |url=http://baekur.is/bok/000054511/Fyrirlestur_um_hagi_og |title=Fyrirlestur um hagi og réttindi kvenna |access-date=2015-06-17 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312074526/http://baekur.is/bok/000054511/Fyrirlestur_um_hagi_og |url-status=dead }}</ref> Starfsemi góðgerðarfélaga fyrir tilstuðlan kvenna hófst með stofnun [[Thorvaldsensfélagið|Thorvaldsensfélagsins]] árið [[1875]] og [[Hvítabandið|Hvítabandsins]] [[1895]]. Árið 1894 var [[Hið íslenska kvenfélag]] stofnað og ári seinna hóf [[Bríet Bjarnhéðinsdóttir]] útgáfu [[Kvennablaðið|Kvennablaðsins]]. Árið [[1850]] fengu dætur jafnan [[erfðaréttur|erfðarétt]] á við syni og árið 1861 tóku gildi ný lög um myndugleika kvenna. Lögin veittu ógiftum konum 25 ára og eldri fjárræði en áður höfðu konur þurft að hafa sérstakan tilsjónarmann sem hafði eftirlit með fjárreiðum þeirra. Giftar konur voru ómyndugar. Eiginmenn höfðu einir ráðstöfunarrétt á eigum búsins. Fjárræði giftra kvenna var mjög til umræðu í blöðum og á Alþingi síðustu tvo áratugi 19. aldar en ný lög urðu ekki að veruleika fyrr en árið 1900. Með þeim fengu konur heimild til séreignar og ráðstöfunar eigin eigna og tekna. Eiginmaðurinn hafði þó eftir sem áður yfirráð yfir eigum búsins.<ref>{{vefheimild|url=http://www.heimastjorn.is/heimastjornartiminn/kvenrettindi/|titill=Heimastjórn í 100 ár: kvenréttindi}}</ref> Árið [[1882]] fengu ekkjur og ógiftar konur, 25 ára eða eldri, sem stóðu fyrir búi eða áttu með sig sjálfar, kosningarétt til sveitarstjórna og safnaðarnefnda. [[Vilhelmína Lever]], verslunarkona á [[Akureyri]] kaus þó í sveitarstjórnarkosningunum á Akureyri árið 1863 og 1866 þar sem ''mænd'' úr dönsku reglugerðinni um kosningarétt var þýtt sem ''menn'' en ekki ''karlmenn'' og hún uppfyllti önnur skilyrði um fullmynduga menn („''alle fuldmyndige Mænd''“), sem ekki voru hjú, höfðu verið búfastir í bænum síðasta árið og borguðu a.m.k. 2 ríkisdali í bæjargjöld mættu kjósa.<ref>{{vefheimild|url=https://www.skjaladagur.is/2005/603_03.html|titill=Frumkvöðlar : Fyrsta konan sem kaus til sveitarstjórnar á Íslandi var Maddama Vilhelmína Lever}}</ref> Ekkjur og ógiftar konur, 25 ára eða eldri, sem stóðu fyrir búi eða áttu með sig sjálfar, fengu þó ekki kjörgengi fyrr en 1902. Árið 1908 fengu giftar konur í Reykjavík og Hafnarfirði í fyrsta sinn kosningarétt og kjörgengi. Hjú og vinnufólk fékk ekki kosningarétt og kjörgengi í bæjarstjórnarkosningum fyrr en á árunum 1917 – 1926, þegar samræmd löggjöf var sett um allt land. === 20. öld === [[Mynd:Reykjavik Briet Knutsdottir.jpg|thumb|right|Fyrsti valtarinn sem kom til landsins var nefndur „Bríet Knútsdóttir” í höfuðið á [[Bríet Bjarnhéðinsdóttir|Bríeti Bjarnhéðinsdóttur]] bæjarfulltrúa og [[Knud Zimsen]] borgarstjóra. Hér er hann staddur í [[Pósthússtræti]] haustið 1917.]] Í byrjun 20. aldar varð konum á Íslandi nokkuð ágengt í réttindabaráttu sinni. [[Kvenréttindafélag Íslands]] var stofnað árið [[1907]] í heima hjá Bríeti í Reykjavík og var hún formaður þess næstu 20 árin. [[Kvennaframboð í Reykjavík 1908-1916|Kvennaframboðið til bæjarstjórnarkosninganna í Reykjavík 1908]] gekk mjög vel. Framboðið fékk flest atkvæði af öllum listum sem í framboði voru, 345 eða 21,8% greiddra atkvæða og fjóra fulltrúa af þeim 15 sem um var kosið. Sá listi sem næstur var að atkvæðatölu fékk 235 atkvæði. Því tóku [[Katrín Magnússon]], formaður Hins íslenska kvenfélags, [[Þórunn Jónassen]], formaður Thorvaldsensfélagsins, Bríet Bjarnhéðinsdóttir, formaður Kvenréttindafélags Íslands og [[Guðrún Björnsdóttir]], félagi í Kvenréttindafélagi Íslands, sæti í [[bæjarstjórn Reykjavíkur]] það ár. Lög um menntun kvenna og rétt til embætta var samþykkt á Alþingi árið 1911 þá fengu konur fullan rétt til menntunar og embætta. Þann [[19. júní]] [[1915]] undirritaði Danakonungur nýja stjórnarskrá sem veitti konum kosningarétt og [[7. júlí]] fögnuðu konur kosningaréttinum sínum með hátíðarfundi á Austurvelli. Sama dag stofnuðu þær [[Landspítalasjóður Íslands|Landspítalasjóð Íslands]]. Fyrsta konan sem bauð sig fram til Alþingis var [[Bríet Bjarnhéðinsdóttir]] árið 1916 en hún náði ekki kjöri. Árið 1922 buðu konur fram sérstakan kvennalista og var [[Ingibjörg H. Bjarnason]] skólastýra Kvennaskólans kosin fyrst kvenna til þings. Árið 1930 var [[Guðrún Lárusdóttir]] kosin á þing fyrir [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokkinn]] og árið 1946 var [[Katrín Thoroddsen]] læknir kosin á þing fyrir [[Sósíalistaflokkur Íslands|Sósíalistaflokkinn]]. [[Mynd:Sidleysi-althbladid 11 mai 1940 bls4.png|thumb|right|„Það er óþolandi, ef nokkrar siðlausar stúlkur verða til þess að gefa hermönnunum ranga hugmynd um íslenzkar konur.” sagði í [[Alþýðublaðið|Alþýðublaðinu]] degi eftir að breskir hermenn hernámu Ísland.]] Tímabil seinni heimstyrjaldarinnar einkenndist af [[Ísland í seinni heimsstyrjöldinni|örum breytingum og í raun nútímavæðingu Íslands]], ''Bretavinnan'' bauðst íslensku vinnuafli og árin 1941-2 var atvinnuleysið orðið ekkert. Tók fljótlega að bera á togstreitu milli hermannanna og íslenskra karlmanna, í umfjöllunum fékk þetta málefni heitið ''[[Ástandið]]''. Degi eftir að Bretar hernámu Ísland birtist málsgrein í Alþýðublaðinu þar sem varað var við [[siðleysi]], breskir hermenn sóttu í að fá þvott þveginn hjá íslenskum húsmæðrum og þóttu slík samskipti einnig óviðeigandi. Ári seinna tóku Bandaríkjamenn við af Bretum. Í bréfi [[Vilmundur Jónsson|Vilmundar Jónssonar]] landlæknis til dómsmálaráðuneytisins sagði að lögreglan teldi að stúlkubörn á aldrinum 12-16 ára væru farin að stunda [[vændi]]. Í kjölfarið var stofnuð nefnd til þess að rannsaka málið, hún var kölluð ''Ástandsnefndin'' og var skipuð þremur karlmönnum. Í skýrslu nefndarinnar kom fram að lögreglan væri með lista yfir 500 konur á aldrinum 12-61 árs, sem hún teldi að hefðu mjög náin samskipti við setuliðið. Af þeim væru um 150 17 ára og yngri. Af þessum 500 konum væru að minnsta kosti 129 orðnar mæður og væri barnafjöldinn ekki minni en 255 börn. Kynni íslenskra stúlkna og hermanna leiddu stundum af sér þunganir. Þegar svo bar undir áttu stúlkurnar rétt á meðlögum frá hermönnunum. En oftar en ekki gátu hermennirnir komið sér undan þeirri ábyrgð og þurftu þá stúlkurnar að þiggja styrki frá hinu opinbera. En einnig kom fyrir að pör giftu sig og voru hermannabrúðkaup 332 talsins hér á landi. Árið 1949 voru [[Kristín L. Sigurðardóttir]] og [[Rannveig Þorsteinsdóttir]] kosnar á þing og var það í fyrsta sinn sem tvær konur sátu á Alþingi. [[Hulda Dóra Jakobsdóttir]] varð fyrst íslenskra kvenna til þess að verða bæjarstjóri en hún var bæjarstjóri [[Kópavogur|Kópavogs]] frá 1957-62. [[Auður Auðuns]] gegndi embætti [[borgarstjóri Reykjavíkur|borgarstjóra Reykjavíkur]] frá 1959 til 1960 og var fyrst kvenna til þess. Hún var einnig fyrst kvenna til þess að verða ráðherra þegar hún sat sem [[Dóms- og kirkjumálaráðherra Íslands|dóms- og kirkjumálaráðherra]] 1970-71. [[Mynd:Vigdis Finnbogadottir (1985).jpg|thumb|right|[[Vigdís Finnbogadóttir]] var fyrst kvenna kjörin forseti í lýðræðislegum kosningum árið 1980. Hér er hún á mynd sem var tekin 1985.]] [[Rauðsokkahreyfingin]] var íslensk grasrótarhreyfing, stofnuð [[4. október]] [[1970]], sem barðist fyrir auknum kvenréttindum með fundum og ályktunum. Á hinu alþjóðlega [[Kvennaár]]i, [[1975]], voru fjölmargar ráðstefnur og fundir haldnir um stöðu og kjör kvenna. Þessi vinna náði hápunkti á [[Kvennafrídagurinn|Kvennafrídeginum]] [[24. október]] en þá lögðu konur niður vinnu og fjölmenntu í [[miðborg Reykjavíkur]] - um þrjátíu þúsund manns fylltu Lækjartorg og nærliggjandi svæði. Árið 1976 voru fyrst sett lög um jafnrétti kvenna og karla.<ref name="jafnrettislog">[https://www.althingi.is/lagas/nuna/2008010.html Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla], nr. 10/2008</ref> Vigdís Finnbogadóttir var fyrst kvenna kjörin forseti í [[Forsetakosningar á Íslandi 1980|lýðræðislegum kosningum árið 1980]]. [[Kvennalistinn]] bauð fram til Alþingis í þremur [[Kjördæmi Íslands|kjördæmum]] vorið 1983. Listinn hlaut 5,5% atkvæða og þrjár konur voru kjörnar á þing fyrir Kvennalistann, [[Sigríður Dúna Kristmundsdóttir]], [[Guðrún Agnarsdóttir]] og [[Kristín Halldórsdóttir]]. Árið [[1999]] var [[Félag kvenna í atvinnulífinu]] stofnað af um 300 konum. Árið [[2000]] vann [[Vala Flosadóttir]] til bronsverðlauna í [[frjálsar íþróttir|frjálsum íþróttum]] á [[Sumarólympíuleikarnir 2000|Sumarólympíuleikunum]]. Hún varð fyrst íslenskra kvenna til að vinna Ólympíuverðlaun og var kosin [[Íþróttamaður ársins]] sama ár. === 21. öld === [[Femínistafélag Íslands]] var stofnað árið [[2003]]. [[Jóhanna Sigurðardóttir]] varð forsætisráðherra árið 2009, fyrst íslenskra kvenna í [[Ríkisstjórnir Samfylkingarinnar og Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs 2009-2013|ríkisstjórn]] sem var skipuð jafnmörgum konum og körlum. [[Samtök kvenna af erlendum uppruna á Íslandi]] var stofnað á [[Kvennafrídagurinn|Kvennafrídeginum]], þann 24. október 2003 í [[Hallveigarstaðir|Hallveigarstöðum]] í Reykjavík, þar sem félagið ásamt fleiri kvennasamtökum var sett. Markmið samtakanna er að vinna að jafnrétti og jafnri stöðu kvenna af erlendum uppruna á öllum sviðum þjóðlífsins. Félagið er aðildarfélag [[Kvenréttindafélag Íslands|Kvenréttindafélags Íslands]]. <ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/10/25/samtok_kvenna_af_erlendum_uppruna_stofnud/|title=Samtök kvenna af erlendum uppruna stofnuð|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-04-07}}</ref> Fyrsta [[drusluganga]]n var haldin í Reykjavík sumarið 2011 og hefur hún verið haldin árlega eftir það. Markmið göngunnar „er að uppræta þá fordóma sem endurspeglast í áherslu á klæðaburð og ástand brotaþola í umræðu um kynferðisofbeldi“.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2011110608956/drusluganga-i-reykjavik|titill=Drusluganga í Reykjavík}}</ref> Vorið 2015 barst hin svokallaða #freethenipple hreyfing til Íslands. Markmið hennar var að vinna gegn þeirri samfélagslegu ímynd að [[geirvarta|geirvörtur]] kvenna séu kynferðisleg tákn.<ref>{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/malefni/geirvartan_frelsud/|titill=Geirvartan frelsuð}}</ref> Hin svonefnda [[Me too-hreyfingin|metoo-bylting]] hófst í kjölfar ásakana á hendur bandaríska kvikmyndaframleiðandanum [[Harvey Weinstein]] undir lok árs 2017 en þá steig fjöldi kvenna fram á samfélagsmiðlum og greindi frá því að hafa orðið fyrir kynferðislegu áreitni eða kynferðislegu ofbeldi. Mikið fór fyrir umræðu um stöðu kynjanna í kjölfarið<ref>[https://www.visir.is/g/2018180308953/konur-sem-hafa-ordid-fyrir-ofbeldi-i-nanum-sambondum-eda-innan-fjolskyldu-stiga-fram Konur sem hafa orðið fyrir ofbeldi í nánum samböndum eða innan fjölskyldu stíga fram]</ref><ref>[https://www.visir.is/g/2018180609099/helmingur-manndrapa-a-islandi-tengist-heimilisofbeldi Helmingur manndrápa á Íslandi tengist heimilisofbeldi]</ref> og í könnunum tæpu ári seinna sagðist meirihluti vera þeirrar skoðunar að umræðan hefði verið til góða.<ref>[https://www.visir.is/g/2018180819621/studningsmenn-midflokksins-neikvaedastir-i-gard-metoo Stuðningsmenn Miðflokksins neikvæðastir í garð #MeToo], Vísir.is 13. ágúst 2018</ref> Haustið 2018 komst [[Orka náttúrunnar]] sem er dótturfyrirtæki [[Orkuveita Reykjavíkur|Orkuveitu Reykjavíkur]] þar sem framkvæmdastjóra þess var vikið úr starfi vegna ósæmilegrar hegðunar gagnvart starfsfólki.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2018180919403|titill=Bjarni rekinn frá ON eftir "óviðeigandi hegðun“}}</ref> Um svipað leyti var einnig fjallað um kynferðislega áreitni af hálfu skemmtikraftsins [[Björn Bragi Arnarsson|Björns Braga Arnarssonar]], hann sagði sig frá þáttastjórn [[Gettu betur]] í kjölfarið.<ref>[https://www.visir.is/g/2018181039914 Björn Bragi segir sig frá Gettu betur]</ref><ref>[https://www.ruv.is/frett/bjorn-bragi-bidst-afsokunar-a-hegdun-sinni Björn Bragi biðst afsökunar á hegðun sinni]</ref> Í lok nóvember 2018 fluttu tveir íslenskir fjölmiðlar, [[Stundin]] og [[DV]] fréttir byggðar á [[Klaustursupptökurnar|upptökum af samtölum sex þingmanna]]; [[Bergþór Ólason|Bergþórs Ólasonar]], [[Gunnar Bragi Sveinsson|Gunnars Braga Sveinssonar]], [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]], [[Anna Kolbrún Árnadóttir|Önnu Kolbrúnar Árnadóttur]] úr [[Miðflokkurinn|Miðflokknum]] og [[Ólafur Ísleifsson|Ólafs Ísleifssonar]] og [[Karl Gauti Hjaltason|Karls Gauta Hjaltasonar]] úr [[Flokkur fólksins|Flokk fólksins]].<ref>[https://www.visir.is/t/1306/Uppt%C3%B6kur%20%C3%A1%20Klaustur%20bar Yfirlit frétta á Vísi.is]</ref> Í samtölunum komu fram sjónarmið sem sögð voru einkennast af [[kvenfyrirlitning]]u og heyrðust kröfur um að þingmennirnir þyrftu að segja af sér.<ref>[http://kvenrettindafelag.is/2018/yfirlysing-fra-kvenrettindafelagi-islands/ Yfirlýsing frá Kvenréttindafélagi Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206001905/http://kvenrettindafelag.is/2018/yfirlysing-fra-kvenrettindafelagi-islands/ |date=2018-12-06 }}, 30. nóvember 2018</ref> Umræða skapaðist á margvíslegum vettvöngum um stöðu kvenna. Sérstaklega var fjallað um svonefndar ''tvígreindar konur'' í íslenska heilbrigðiskerfinu og berskjaldaða stöðu þeirra.<ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/06/02/thorf_a_heimili_fyrir_tvigreindar_konur Þörf á heim­ili fyr­ir tvígreind­ar kon­ur]</ref><ref>[https://stundin.is/grein/8223/ Útburðir samtímans]</ref> <ref>[https://www.visir.is/g/2019190109153/setja-200-milljonir-i-urraedi-fyrir-folk-med-tvigreindan-vanda Setja 200 milljónir í úrræði fyrir fólk með tvígreindan vanda]</ref> Dóttir [[Jón Baldvin Hannibalsson|Jóns Baldvins Hannibalssonar]], Aldís Schram, kom fram í fjölmiðlum í byrjun árs 2019, í annað sinn eftir að hafa borið föður sinni þungum sökum um kynferðislegt ofbeldi, og í þetta sinn stigu fleiri konur fram og lýstu óviðeigandi háttsemi eða áreiti af hans hálfu.<ref>[https://www.ruv.is/frett/bok-um-jon-baldvin-slegid-a-frest Bók um Jón Baldvin slegið á frest]</ref> <ref>[http://www.ruv.is/frett/matti-ekki-nota-brefsefni-sendirads-ne-titil Mátti ekki nota bréfsefni sendiráðs né titil]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Atli Rafn Sigurðarson]] sem hafði verið sagt upp hjá Borgarleikhúsinu vegna kynferðislegrar áreitni af hans hálfu stefndi Borgarleikhúsinu.<ref>[https://www.visir.is/g/2019190119451 Atli Rafn krefst 13 milljóna frá Borgarleikhúsinu]</ref> Loks sagði Sigrún Helga Lund upp stöðu sinni sem prófessor við Háskóla Íslands vegna meintrar kynferðislegrar áreitni í starfi. <ref>[https://www.visir.is/g/2018181218679 Segir upp prófessorsstöðu við HÍ í kjölfar meintrar áreitni yfirmanns]</ref> == Lög og alþjóðasáttmálar == Lagaleg staða íslenskra kvenna er ákvörðuð annars vegar af íslenskum lögum settum af [[Alþingi]], og er [[Stjórnarskrá Lýðveldisins Íslands|íslenska stjórnarskráin]] þar veigamest, og hins vegar af alþjóðlegum samningum sem Ísland hefur gerst aðili að. Í 65. gr íslensku stjórnarskrárinnar segir að „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.”. Sérstaklega er áréttað í 2.mgr. að „Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.” Lög um menntun kvenna og rétt til embætta var samþykkt á Alþingi árið 1911 þá fengu konur fullan rétt til menntunar og embætta. Árið 1976 voru sett lög um jafnrétti karla og kvenna.<ref name="jafnrettislog"/> Í gildi eru lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 10/2008. Meðal fleiri laga sem tryggja eiga jafnrétti kynjanna eru ákvæði í lögum um fæðingar- og foreldraorlof, bann við nektarsýningum í lögum um veitingastaði, gistihald og skemmtanahald, kynjakvóti í stjórnum hlutafélaga og einkahlutafélaga af tiltekinni stærð og að lokum er í lögum um opinber fjárlög grein um að gerð skuli kynjuð fjárlög til hliðsjónar.<ref>[https://www.jafnretti.is/is/um-jafnrettisstofu/log-um-jafnretti-kynja Lög um jafnrétti kynja], samantekt á vef Jafnréttisstofu</ref> Árið 1977 gerðist Íslandi aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um ríkisborgararétt giftra kvenna en þannig var að áður fyrr misstu konur ríkisborgararétt sinn við að giftast erlendum manni.<ref>[https://treaties.un.org/PAGES/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVI-2&chapter=16&Temp=mtdsg3&clang=_en Vefur SÞ um sáttmálann]</ref> [[Ingibjörg H. Bjarnason]] tók þetta mál upp hér á Íslandi og fékk það samþykkt að íslenskar konur héldu sínum ríkisborgararétti þó þær giftust erlendum mönnum.<ref name="cedaw">[https://www.jafnretti.is/is/um-jafnrettisstofu/greinar/kvennasattmali-sameinudu-thjodanna-30-ara Kvennasáttmáli Sameinuðu þjóðanna 30 ára], eftir Kristínu Ástgeirsdóttur</ref> Ísland er aðili að [[Samningur um afnám allrar mismununar gegn konum|Samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gegn konum]] (CEDAW) frá árinu 1985<ref>[https://www.althingi.is/lagas/140b/1985005.html Samningur um afnám allrar mismununar gagnvart konum]</ref> og [[Samningur um verndun mannréttinda og mannfrelsis|Mannréttindasáttmála Evrópu]] (ECHR). == Tilvitnanir == {{reflist|2}} == Heimildir == * ''Kvennaslóðir : rit til heiðurs Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðingi''. Kvennasögusafn Íslands, 2001. * [http://baekur.is/bok/000021526/Artol_og_afangar_i_sogu Ártöl og áfangar í sögu íslenskra kvenna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160209215232/http://baekur.is/bok/000021526/Artol_og_afangar_i_sogu |date=2016-02-09 }} í ritstjórn Erlu Huldu Halldórsdóttur og Guðrúnar Dísar Jónatansdóttur á vefnum Bækur.is == Tenglar == {{commonscat|Women's rights in Iceland|réttindum kvenna á Íslandi}} {{wikibækur|Saga kvenna|Sögu kvenna}} * [http://baekur.is/bok/000021526/Artol_og_afangar_i_sogu Ártöl og áfangar í sögu íslenskra kvenna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í ritstjórn Erlu Huldu Halldórsdóttur og Guðrúnar Dísar Jónatansdóttur á vefnum Bækur.is * [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2008010.html Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla], nr. 10/2008 * [http://kvennasogusafn.is/index.php?page=artoel-og-afangar Ártöl og áfangar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016132016/http://kvennasogusafn.is/index.php?page=artoel-og-afangar |date=2015-10-16 }} á vef Kvennasögusafns * [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4097671 Máttugar meyjar: íslensk fornbókmenntasaga], eftir Helgu Kress * [http://hornafjardarsofn.is/wp-content/uploads/2015/01/Vala-grein-um-isl.konur_.pdf Íslenskar konur í fortíð og nútíð ... og eflaust í framtíð] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304231042/http://hornafjardarsofn.is/wp-content/uploads/2015/01/Vala-grein-um-isl.konur_.pdf |date=2016-03-04 }} grein eftur Völu Garðarsdóttur * [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015051284498;view=1up;seq=7 Doing and becoming : women's movements and women's personhood in Iceland 1870-1990] Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000506111 Uppruni íslenzkrar skáldmenntar], Barði Guðmundsson * [http://hugras.is/2018/11/ad-ganga-ut-fyrir-sitt-golf-ordraeda-um-konur/ Að ganga út fyrir sitt gólf. Orðræða um konur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210161546/http://hugras.is/2018/11/ad-ganga-ut-fyrir-sitt-golf-ordraeda-um-konur/ |date=2018-12-10 }}, grein eftir Erlu Huldu Halldórsdóttur [[Flokkur:Kvenréttindi á Íslandi|Kvenréttindi á Íslandi]] ox89h8wt250qs6tjoxp38fk7nwbjvcg 0 131138 1961407 1961152 2026-04-27T22:35:45Z Berserkur 10188 1961407 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** Yfir 41 lést í sprengingu sem varð í skíðabænum Crans Montana í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]] - [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Árásir Ísraels og Bandaríkjanna á Íran 2026|Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseta, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. ===Maí=== * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] verður haldið í Austurríki. * [[16. maí]]: [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] verða haldnar. * Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinast [[Borgarbyggð]]. ===Júní=== * [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] verður haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada í júní og júlí. ===Júlí=== ===Ágúst=== * [[12. ágúst]] - [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] mun eiga sér stað á Norðurslóðum. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðsla]] er fyrirhuguð um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. ===Desember=== ===Ódagsett=== *Fyrirhugað er að ljúka aðalbyggingu kirkjunnar [[Yfirbótakirkja heilögu fjölskyldunnar|La Sagrada Familia]] í Barselóna. * Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] r1ciut30gryx4bk6l4xfozp9fip3lhw 0 132468 1961406 1829673 2026-04-27T22:34:09Z CommonsDelinker 1159 Skráin Mattdenaro.jpg var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Josve05a|Josve05a]] vegna þess að per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mattdenaro.jpg|]] 1961406 wikitext text/x-wiki '''Matteo Messina Denaro''' (f. 26. apríl 1962 , d. 25. september 2023) var ítalskur [[Mafía|mafíósi]]. Hann var um árabil [[Listi Ítalska Innanríkismálaráðuneytisins yfir Helstu Sakamenn á Flótta|eftirlýstasti maður Ítaliu]] og sjötti eftirlýstasti maður heims. Hann fór fyrir mafíunni frá [[Trapaní]] sem er mikilvægasta og stærsta mafían á Sikiley utan [[Palermó]]. Talið er með vissu að hann hafi persónulega myrt yfir 50 manns sem átti þátt í því að veita honum virðingu innan glæpahópsins. Messina Denaro tók forystusess fjölskyldu sinnar eftir andlát föður síns 1998 og forystusess alls Trapaní eftir handtöku [[Vincenzo Virga]] 2001. Hann tók stöðu samsíða [[Toto Riina]] í hinu svonefna [[Síðara Mafíustríð|síðara mafíustríði]] þó hans fjölskylda stæði að mestu utan við það. * 1991 tók Messina Denaro af lífi Nicola Consales, hóteleigenda í Triscina, fyrir að hafa atyrt starfsmann sinn, hina austurísku Andrea Hassner, og kærustu Denaro. * Í júlí 1992 tók Messina Denaro af lífi Vincenzo Milazzo minni glæpaforingja sem ekki líkaði strengjabrúðuhlutverkið; örfáum dögum síðar ennfremur ólétta ástkonu hans að nafni Antonella Bonomo. Lík þeirra tveggja voru síðan grafin utan þéttbýlis við Castellammare del Golfo * 14 september 1992 tók Messina Denaro þátt í morðtilraun, sem ekki tókst, gegn lögreglumanninum Calogero Germanà í Mazara del Vallo. * Í nóvember 1993 var Messina Denaro einn af þeim sem stóðu á bak við mannrán þar sem rænt var 11 ára Giuseppe Di Matteo í þeim tilgangi að halda aftur að bersögli föður hans sem gerst hafði handgenginn lögreglu. Að lokum eftir 779 daga í lokaðri vist var G. Di Matteo kyrktur til dauða og líki hans eytt með sýru. * 1994 stóð Messina Denaro á bak við morðtilraun sem ekki tókst og var beint gegn Totuccio Contorno sem gerst hafði handgenginn lögreglu. Sprengju úr dínamíti var komið fyrir í göturæsi við stræti þar sem Contorno fór um reglulega. Sprengjan var uppgötvuð af lögreglu eftir hringingu frá almennum borgara sem tilkynnti grunsamlegar mannaferðir. ==Handtaka== Messina Denaro var handtekinn af ítölsku öryggislögreglunni þann 16. janúar árið 2023 á einkarekinni heilbrigðisstöð í [[Palermo]] á [[Sikiley]], þar sem hann undirgekkst krabbameinsmeðferð. Hann hafði þá verið á flótta í þrjátíu ár.<ref>{{Vefheimild|titill=Al­ræmdur mafíósi hand­tekinn eftir þrjá­tíu ár á flótta|url=https://www.visir.is/g/20232365122d/al-raemdur-mafiosi-hand-tekinn-eftir-thrja-tiu-ar-a-flotta|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Atli Ísleifsson|dags=16. janúar 2023|skoðað=16. janúar 2023}}</ref> Hafði hann þá um árabil notast við nafn og kennitölu frænda klíkufélaga síns sem var áþekkur að hæð og aldri og notaði gleraugu. ==Andlát== Messina Denaro lést á sjúkrahúsi þann 25. september 2023, um átta mánuðum eftir handtöku hans.<ref>{{Vefheimild|titill=Mafíuforinginn Matteo Denaro er látinn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2023/09/25/mafiuforinginn_matteo_denaro_er_latinn/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=25. september 2023|skoðað=25. september 2023}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Messina Denaro, Matteo}} [[Flokkur:Ítalskir glæpamenn]] {{f|1962}} [[Flokkur:Fólk dáið árið 2023]] sb8293h10m149ma2wdzvl8jq379lrmy 0 134812 1961428 1811020 2026-04-28T05:24:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961428 wikitext text/x-wiki {{Bær |Nafn=Košice |Mynd=BandeauKosice.png |Skjaldarmerki=Coat_of_Arms_of_Košice.svg |Land=Slóvakía |lat_dir=N | lat_deg=48 | lat_min=43 |lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=15 |Flatarmál=242,8 |Íbúafjöldi=238 757<ref>{{cite web |title=Population and migration |url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/demography/population/indicators/ |publisher=Hagstofa Slóvakíu |access-date=2019-04-16 |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410005519/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/themes/demography/population/indicators/!ut/p/z1/jZBBDoIwEEXP4gk6LUjLciihNBC1YAW7MaxME0UXxvNriFtLZzfJe38mnzgyEjdPb3-dXv4xT7fvfnbZxXAtioIiiOLEQPNdRxtjlM4ZGUJAYzlxMb5UWKe8BRCt2oLG2na5SRLAJM6HP4MQ5wcAF44fiAudWBpYgKo_MMxTJctuX4E-Sib6NmOgshUA6A8IlbT25vNurR3Ba4-bD4mri_8!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |url-status=dead }}</ref> (2018) |Póstnúmer=040 01–044 99 }} [[Mynd:BandeauKosice.png|thumb|right|Myndir frá Košice.]] '''Košice''' ([[slóvakíska]]: {{IPA link|ˈkɔʃɪʦɛ}}; {{framburður|Sk-Košice.wav}}; [[ungverska]]: ''Kassa''; [[þýska]]: ''Kaschau''; ný[[latína]]: ''Cassovia'') er næststærsta borg [[Slóvakía|Slóvakíu]], með um 240 þúsund íbúa (2018). Košice stendur við ána [[Hornád]] við austurenda [[Slóvakísku málmfjöllin|Slóvakísku málmfjallanna]], á mörkun [[Karpatafjöll|Karpatafjalla]] og [[Pannóníska sléttan|Pannónísku sléttunnar]]. Miðja borgarinnar er í um 20 km fjarlægð frá landamærum [[Ungverjaland]]s í suðri, 70 km frá [[Úkraína|Úkraínu]] í austri og 70 km frá [[Pólland]]i í norðri. Í næsta nágrenni eru [[Prešov]], þriðja stærsta borg landsins (40 km vegalengd til norðurs); [[Miskolc]] í Ungverjalandi (90 km til suðvesturs) og [[Uzhhorod]] í Úkraínu (100 km til austurs). Næstu stórborgir eru [[Bratislava]] (440 km til vesturs), [[Búdapest]] (260 km til suðvesturs) og [[Kraká]] (260 km til norðurs). == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == [https://www.kosice.sk/ Opinber vefsíða Košice] {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Slóvakíu]] hfo438dtrqj6aw76chd3k7ronv24x4a 0 135404 1961383 1932107 2026-04-27T18:55:32Z ~2026-25858-15 115940 þingseta uppfærð 1961383 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður |fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1972|12|19}} |fæðingarstaður = [[Reykjavík]] |stjórnmálaflokkur = Vinstrihreyfingin – grænt framboð |menntun = Sagnfræði og íslenska |háskóli = [[Háskóli Íslands]] |AÞ_CV = 1265 |AÞ_frá1 = 2016 |AÞ_til1 = 2021 |AÞ_kjördæmi1= [[Suðurkjördæmi|Suður]] |AÞ_flokkur1 = Vinstrihreyfingin – grænt framboð }} '''Kolbeinn Óttarsson Proppé''' (f. [[19. desember]] [[1972]]) er íslenskur fjölmiðla- og stjórnmálamaður. Kolbeinn var kjörinn á þing fyrir [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri hreyfinguna - grænt framboð]] í [[Alþingiskosningar 2016|Alþingiskosningum 2016]] og lét af þingmennsku 2021<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=1265|title=Kolbeinn Óttarsson Proppé|website=Alþingi|language=is|access-date=2026-04-27}}</ref>. Áður hefur Kolbeinn starfað sem blaðamaður á [[Fréttablaðið|Fréttablaðinu]]. [[Flokkur:Þingmenn Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs]] [[Flokkur:Íslenskir sagnfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Kópavogi]] {{f|1972}} 3xcf2be4myek0g8hbcqdme1n6fpvefi 0 137130 1961437 1957077 2026-04-28T08:16:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961437 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök | nafn = Landssamband ungmennafélaga | mynd = Luf merki.png | skammstöfun = LUF | titill_leiðtoga = Forseti | nafn_leiðtoga = [[Sylvía Martinsdóttir]] | titill_leiðtoga2 = Framkvæmdastjóri | nafn_leiðtoga2 = [[Tinna Isebarn]] | framkvæmdastjóri = [[Tinna Isebarn]] | undanfari = [[Æskulýðssamband Íslands]] | stofnun = 2004 | gerð = Regnhlífasamtök ungmennafélaga á Íslandi | höfuðstöðvar = Mannréttindahúsið, Sigtúni 42, 105 Reykjavík | meðlimir = 41 aðildarfélög, 67.000 meðlimir | verðlaun = [[Skörungur - íslensku ungmennaverðlaunin]] | vefsíða = [https://www.luf.is/ luf.is] | Alþjóðleg tengsl = {{ill|Evrópski ungmennavettvangurinn|en|European Youth Forum}} }} '''Landssamband ungmennafélaga''' ('''LUF''') eru regnhlífarsamtök félagasamtaka ungs fólks á Íslandi. LUF tilheyra 41 aðildarfélög sem öll eru lýðræðisleg, frjáls ungmennafélög sem starfa á landsvísu, leidd af ungu fólki og starfa með hagsmuni þeirra að leiðarljósi. Landssambandið hefur það að markmiði að vernda og efla réttindi ungs fólks, valdefla ungt fólk í samfélaginu og hvetja til virkrar samfélagsþátttöku þeirra, efla samstarf ungmennafélaga og stuðla að umræðu og þekkingarsköpun um málaflokkinn. LUF er sameign aðildarfélaganna, veitir þeim ekki samkeppni í starfi, heldur vinnur samkvæmt vilja þeirra. LUF er þverpólitískur samstarfs- og samráðsvettvangur, málsvari ungs fólks andspænis íslenskum stjórnvöldum, hefur upplýsingaskyldu að gegna gangvart aðildarfélögunum og þjónustar þau á margvíslegan hátt. Auk þess talar LUF fyrir hagsmunum ungra Íslendinga á alþjóðavettvangi, er aðili að Evrópska ungmennavettvangnum (e. {{ill|European Youth Forum – YFJ|en|European Youth Forum}}) og heldur utan um verkefnið Ungmennafulltrúar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum í samstarfi við [[Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi|Félag Sameiðuðu þjóðanna á Íslandi.]] LUF er með samning við [[Mennta- og barnamálaráðuneyti Íslands|mennta- og barnamálaráðuneytið]] sem tryggir rekstur skrifstofu.[[Mynd:Forseti LUF.jpg|thumb|Una Hildardóttir, forseti LUF (2019-2022), ásamt Guðlaugi Þór Þórðarsyni, frv. utanríkisráðherra.|alt=]]LUF rekur [[Leiðtogaskóli Íslands|Leiðtogaskóla Íslands]]. == Alþjóðastarf == LUF er aðili að {{ill|Evrópska ungmennavettvangnum|en|European Youth Forum}} og hefur því skyldum að gegna gagnvart þeim heildarsamtökum. LUF er jafnframt aðili að Norðurlanda- og Eistrasaltsríkjabandalaginu „Nordic Baltic Cooperation“ (NBC). LUF hefur alltaf lagt ríka áherslu á alþjóðlega samvinnu, sem hefur eflst að undanförnu og verður haldið áfram af krafti. LUF á einnig fulltrúa í Ráðgjafaráði Evrópuráðsins í málefnum ungs fólks (e. Advisory Council on Youth to the Council of Europe), Norrænu barna- og ungmennanefndinni, NORDBUK, Sérfræðihópi Norrænu ráðherranefndarinnar um Heimsmarkmiðin (e. Expert Group on SDGs of the Nordic Council of Ministers) og sérfræðihópum YFJ um mannréttinda-, innflytjenda- og loftlagsmál. '''Sendinefnd LUF hjá sameinuðu þjóðunum'''[[Mynd:Altjodastarf.jpg|thumb|Esther Hallsdóttir fyrsti kjörni Ungmennafulltrúi Íslands á sviði mannréttinda.]]Ungmennafulltrúar Íslands skipa sendinefnd LUF hjá Sameinuðu þjóðunum. Ungmennafulltrúar eru lýðræðislega kjörnir af aðildarfélögum LUF og sækja viðburði Sameinuðu þjóðanna í umboði íslenskra ungmenna en á vegum íslenskra stjórnvalda. Sendinefnin er samstarfsverkefni LUF og Félags Sameinuðu þjóðanna á Íslandi sem vinna að aukinni þátttöku ungmennafulltrúa Íslands á viðburðum Sameinuðu þjóðanna (e. UN Youth Delegation Programme.) Ungmennafulltrúarnir sækja viðburði í samstarfi við sendandi ráðuneyti. Sendinefndin skipar nú 10 fulltrúa á sex sviðum; einn á sviði mannréttinda, tvo á sviði barna og ungmenna, tvo á sviði kynjajafnréttis, tvo á sviði loftslagsmála, tvo á sviði sjálfbærrar þróunar og einn á sviði mennta, vísinda og menningar. == Aðildarfélög == [[Mynd:Leiðtogaskoli íslands.jpg|thumb|320x320dp|Leiðtogaskóli Íslands.]] Aðildarfélög LUF eru 41 talsins og samanstanda af lýðræðislegum frjálsum félagasamtökum sem starfa á landsvísu. Samanlagt telja meðlimir aðildarfélaga LUF um 67.000 á aldrinum 15-35 ára. {| class="wikitable" |+ !Aðildarfélög |- |[[AFS]] á Íslandi |- |[https://www.facebook.com/aiesec.iceland/ AIESEC] |- |[https://www.aus.is/ Alþjóðleg Ungmennaskipti (AUS)] |- |[[IOGT|Barnastarf I.O.G.T.]] |- |[https://www.facebook.com/changemaker.is/ Breytendur] |- |[https://www.facebook.com/elsaiceland/ ELSA Iceland] |- |[https://www.cisv.is/ JB á Íslandi – CISV] |- |[https://www.facebook.com/felagungrajafnrettissinna/ Félag ungra jafnréttissinna (FUJ)] |- |[https://gedfraedsla.is/ Hugrún – Geðfræðslufélag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027054731/https://gedfraedsla.is/ |date=2020-10-27 }} |- |[https://www.jci.is/ JCI á Íslandi] |- |[https://www.facebook.com/nullprosent/ Núll prósent] |- |[https://projectpolska.is/ ProjektPolska]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} |- |[[Samband íslenskra framhaldsskólanema]] (SÍF) |- |[https://www.sine.is/ Samband íslenskra námsmanna erlendis (SÍNE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022211325/http://sine.is/ |date=2020-10-22 }} |- |[http://www.suf.is/ Samband ungra framsóknarmanna (SUF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307023424/https://www.suf.is/ |date=2021-03-07 }} |- |[[Samband ungra sjálfstæðismanna]] |- |[https://samfes.is/ Samfés] |- |[http://ungurbondi.is/ Samtök ungra bænda (SUB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807105216/http://ungurbondi.is/ |date=2018-08-07 }} |- |[https://www.seeds.is/ Seeds] |- |[https://www.sk8roots.com/ SK8ROOTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003235706/https://www.sk8roots.com/ |date=2023-10-03 }} |- |[https://stam.is/ Stamfélagið – Ungliðahreyfing Málbjargar] |- |[[Stúdentaráð Háskóla Íslands]] (SHÍ) |- |[https://www.ungnorraen.is/ Ung norræn] |- |[https://www.obi.is/is/um-obi/hreyfingar-obi/ Ung-ÖBÍ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628184625/https://www.obi.is/is/um-obi/hreyfingar-obi |date=2022-06-28 }} |- |[https://www.saft.is/ungsaft/ UNGSAFT]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} |- |[https://www.barnaheill.is/is/um-okkur/vid-erum-barnaheill/ungmennarad/ UNGHEILL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202223849/https://www.barnaheill.is/is/um-okkur/vid-erum-barnaheill/ungmennarad |date=2023-12-02 }} |- |[http://hugarafl.is/unghugar/ Unghugar- Hugarafls]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} |- |Ungir Evrópusinnar (UE) |- |[https://www.ungarathafnakonur.is/ Ungar athafnakonur (UAK)] |- |[https://www.ungirfjarfestar.com/ Ungir fjárfestar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} |- |[https://politik.is/ Ungir Jafnaðarmenn (UJ)] |- |[https://www.facebook.com/ungirpiratar/ Ungir Píratar (UP)] |- |[https://www.umhverfissinnar.is/ Ungir Umhverfissinnar (UU)] |- |[[UNICEF|Ungliðadeild UNICEF á Íslandi]] |- |[https://www.amnesty.is/starfid-okkar/unglidahreyfing/ Ungliðahreyfing Íslandsdeildar Amnesty International] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005021811/https://amnesty.is/starfid-okkar/unglidahreyfing/ |date=2023-10-05 }} |- |[[URKÍ|Ungmennahreyfing Rauða kross Íslands]] (URKÍ) |- |[https://www.vinstri.is/ Ung vinstri græn (UVG)] |- |[https://unwomen.is/ungmennarad/ Ungmennaráð UN Women á Íslandi] |- |[https://www.throskahjalp.is/is/samtokin/frettir/fyrsti-fundur-ungmennarads-throskahjalpar Ungmennaráð Þroskahjálpar] |- |[http://www.uppreisn.eu/ Uppreisn- ungliðahreyfing Viðreisnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101011207/http://uppreisn.eu/ |date=2020-11-01 }} |- |[http://queer.is/ Q-félagið] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230530200535/https://queer.is/ |date=2023-05-30 }} |} # == Hlekkir == * [https://www.luf.is/ luf.is] <span class="icon-wrapper circle-no"></span> {{s|2004}} [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] cj62efj3k2hvzentjvpv29ljid0sutv 0 140679 1961446 1951545 2026-04-28T09:44:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961446 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Liam Neeson | mynd = Liam Neeson Deauville 2012 2.jpg | mynd_texti = Liam Neeson árið 2012. | fæðingarnafn = William John Neeson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1952|6|7}} | fæðingarstaður = [[Ballymena]], [[County Antrim]], [[Norður-Írland]]i | þjóðerni = [[Norður-Írland|Norðurírskur]] | ár = 1976– | maki = {{gifting|Natasha Richardson|1994|2009|orsök=dó}} | börn = | vefsíða = | undirskrift = | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''William John Neeson''' (fæddur 7. júní 1952) er [[leikari]] frá [[Norður-Írland|Norður-Írlandi]].<ref>{{cite news |title=Liam Neeson promotes Northern Ireland tourism |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-26504259|agency=[[BBC News]]|date=10 March 2014|access-date=29 December 2015|archive-date=30 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530233532/http://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-26504259|url-status=live}}</ref> Hann hefur hlotið ýmsar viðurkenningar, meðal annars tilnefningar til [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]], [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlauna]], þrenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], tvenn [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] og einn [[Volpi-bikarinn fyrir besta leikarann|Volpi-bikar]]. Leikferill Neesons spannar rúm fjörutíu ár og hann er gjarnan talinn með mestu kvikmyndaleikurum Írlands.<ref>{{cite news|last1=Clarke|first1=Donald|last2=Brady|first2=Tara |date=13 June 2020|title=The 50 greatest Irish film actors of all time – in order |url=https://www.irishtimes.com/culture/film/the-50-greatest-irish-film-actors-of-all-time-in-order-1.4271988|newspaper=The Irish Times |access-date=19 July 2020|archive-date=5 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805112424/https://www.irishtimes.com/culture/film/the-50-greatest-irish-film-actors-of-all-time-in-order-1.4271988|url-status=live}}</ref> Kvikmyndir Neesons hafa þénað rúma 11,7 milljarða bandaríkjadala á heimsvísu.<ref>{{cite web |url=https://www.the-numbers.com/person/710401-Liam-Neeson#tab=acting |title=Liam Neeson |work=The Numbers |access-date=30 December 2025 |archive-date=15 janúar 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115192806/https://www.the-numbers.com/person/710401-Liam-Neeson#tab=acting |url-status=dead }}</ref> Neeson var skipaður liðsforingi í Orðu breska heimsveldisins (OBE) árið 2000.<ref name="Wilson 4">{{cite news |last=Wilson |first=Jamie |title=Top billing at last for veteran entertainers; Showbusiness Awards for Elizabeth Taylor and Shirley Bassey |newspaper=[[The Guardian]] |date=31 December 1999 |location=London |page=4}}</ref> Frumraun Neesons á hvíta tjaldinu árið 1978 í ''[[För pílagrímsins]]''. Hann fylgdi henni eftir með hlutverkum í myndunum ''[[Konungssverðið]]'' (1981), ''[[Uppreisnin á Bounty (kvikmynd frá 1984)|Uppreisnin á Bounty]]'' (1984), ''[[Trúboðsstöðin]]'' (1986), ''[[Í djörfum leik]]'' (1988) og ''[[Hjónabandssæla (kvikmynd)|Hjónabandssæla]]'' (1992). Neeson öðlaðist frekari frægð með því að leika [[Oskar Schindler]] í dramamynd [[Steven Spielberg|Stevens Spielberg]] um [[helförin]]a, ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Lista Schindlers]]'' (1993) og hlaut sína fyrstu tilnefningu til Óskarsverðlauna sem besti leikarinn fyrir hlutverkið. Neeson birtist síðan í aðalhlutverkum í dramamyndum á borð við ''[[Nell (kvikmynd)|Nell]]'' (1994), ''[[Rob Roy (kvikmynd frá 1995)|Rob Roy]]'' (1995), ''[[Michael Collins (kvikmynd)|Michael Collins]]'' (1996), and ''[[Vesalingarnir (kvikmynd frá 1998)|Vesalingana]]'' (1998). Neeson tók jafnframt að sér hlutverk í stórmyndum, meðal annars sem [[Qui-Gon Jinn]] í ''[[Stjörnustríð: Fyrsti hluti – Ógnvaldurinn]]'' (1999), [[Ra's al Ghul]] í ''[[Batman Begins]]'' og [[Aslan]] í þríleiknum ''[[Ævintýralandið Narnía (kvikmyndaröð)|Ævintýralandið Narnía]]'' (2005–2010). Neeson hefur jafnframt birst í myndum eins og sögulegu dramamyndinni ''[[Gengi New York-borgar]]'' (2002), [[Rómantísk gamanmynd|rómantísku gamanmyndinni]] ''[[Ástin grípur alla]]'' (2003), ævisögudramanu ''[[Kinsey (kvikmynd)|Kinsey]]'' (2004), erótísku spennumyndinni ''[[Chloe (kvikmynd frá 2009)|Chloe]]'' (2009), trúarlegu dramamyndinni ''[[Silence]]'' (2016), fantasíumyndinni ''[[Skrímslið kemur (kvikmynd)|Skrímslið kemur]]'' (2016), glæpatryllinum ''[[Widows (kvikmynd frá 2018)|Widows]]'' (2018), [[Vestri (kvikmyndir)|vestranum]] ''[[Ballaðan um Buster Scruggs]]'' (2018) og rómantísku dramamyndinni ''[[Ordinary Love]]'' (2019). Frá árinu 2008 haslaði Neeson sér völl sem hasarmyndahetja með spennumyndaröðinni ''[[Taken (kvikmyndaröð)|Taken]]'' (2008–2014), ''[[The A-Team (kvikmynd)|The A-Team]]'', ''[[The Grey]]'' (2011), ''[[Wrath of the Titans]]'' (2012), ''[[A Walk Among the Tombstones (kvikmynd)|A Walk Among the Tombstones]]'' (2014) og ''[[Cold Pursuit]]'' (2019). Neeson er þekktur fyrir samstarf sitt með leikstjóranum [[Jaume Collet-Serra]] og hefur leikið í fjórum af myndum hans: ''[[Unknown (kvikmynd frá 2011)|Unknown]]'' (2011), ''[[Non-Stop]]'' (2014), ''[[Run All Night]]'' (2015) og ''[[The Commuter]]'' (2018). Neeson er einnig sviðsleikari og lék hjá leikhúsinu [[Lyric Players' Theatre]] í [[Belfast]] í tvö ár frá árinu 1976. Hann hefur tvisvar unnið [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] sem besti leikarinn á [[Broadway]], fyrst fyrir túlkun sína á hlutverki Matt Burke í leikritinu ''[[Anna Christie]]'' eftir [[Eugene O'Neill]] (1992) og síðan á hlutverki Johns Proctor í leikritinu ''[[Í deiglunni]]'' eftir [[Arthur Miller]] (2002). Hann lék jafnframt [[Oscar Wilde]] í leikritinu ''[[Júdasarkossinn]]'' eftir [[David Hare]] (1998). ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{f|1952}} {{DEFAULTSORT:Neeson, Liam}} [[Flokkur:Norður-írskir leikarar]] q8uq1y17canuxo25cwivcu0rnrpqb14 0 143645 1961451 1921544 2026-04-28T10:35:12Z TKSnaevarr 53243 1961451 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Sjónvarpsþáttur |show_name=Black Mirror |image=Black_Mirror_logo.svg |genre=* [[Vísindaskáldskapur]] * [[Dystópía]] * [[Ádeila]] * [[Sálfræðitryllir]] |creator=[[Charlie Brooker]] |country=Bretland |language=Enska |num_series=7 |num_episodes=33 |list_episodes=Listi yfir Black Mirror-þætti |producer=Barney Reisz |executive_producer={{Plainlist| * Charlie Brooker * Annabel Jones }} |runtime=41–89 mínútur |picture_format={{Plainlist| * [[High-definition television|HDTV]] [[1080i]] {{small|(2011–2014)}} * [[Ultra-high-definition television|4K UHD]] [[2160p]] {{small|(2016–present)}} }} |audio_format=[[Dolby Digital]] 2.0 |first_aired=2011-12-04 |network=* [[Channel 4]] <span style="font-size:85%;">(2011–14)</span> * [[Netflix]] <span style="font-size:85%;">(2016–nútíminn)</span> |last_aired=núna |website=https://www.netflix.com/gb/title/70264888}} '''''Black Mirror '''''er bresk [[Vísindaskáldskapur|vísindaskáldskapar]][[sjónvarpsþáttur|sjónvarpsþáttaröð]] búin til af [[Charlie Brooker]], stýrt af Charlie Brooker og [[Annabel Jones]]. Þeir fjalla um nútímasamfélag, með tilliti til ófyrirsjáanlegra afleiðinga nýrrar tækni. Hver þáttur er sjálfstæður og á sér stað í hliðstæðri nútíð eða náinni framtíð, oft með dökkum og kaldhæðnum tón, þó sumir séu tilraunakenndari og léttari. Fyrstu tvær seríurnar voru frumsýndar á bresku sjónvarpsstöðinni [[Channel 4]] í desember 2011 og febrúar 2013. Í framhaldi af því voru þættirnir keyptir af [[Netflix]] í september 2015. Samið var um 12 þætti, sem var svo skipt niður í þriðju og fjórðu seríu, hver sería voru 6 þættir. Fyrri serían var sett í loftið 21. október 2016 og seinni serían 29. desember 2017. Tilkynnt var um fimmtu seríu þann 5. mars 2018. ''Black Mirror'' fengu innblástur af sambærilegum þáttum sem hétu ''The Twilight Zone'', sem tókust á við umdeild samtímamál. Brooker þróaði ''Black Mirror'' til að varpa ljósi á efni sem tengdist áræðni mannskynsins á tækni, með því að skapa sögur sem snérust um "hvernig við lifum nú - og hvernig við gætum lifað eftir 10 mínútur, ef við erum klaufar". Þáttaröðin fékk jákvæða dóma og vakti athygli á alþjóðavettvangi, sérstaklega í Bandaríkjunum eftir að þeir bættust við Netflix. Árið 2017, fékk þátturinn "San Junipero", úr seríu þrjú, sem var almennt vel tekið, fyrstu Primetime Emmy-verðlaun, fyrir framúrskarandi sjónvarpsþátt og framúrskarandi handrit fyrir þætti, kvikmyndir eða drama fyrir. == Þáttur == Þættirnir voru upphaflega á vegum Channel 4 í Stóra-Bretlandi og frumsýndir í desember árið 2011. Önnur þáttaröð var sýnd í febrúar 2013. Í september 2015 keypti [[Netflix]] þættina og framleiddi 12 þætti, sem síðar var skipt í tvær seríur, sex þætti hver.<ref>{{Vefheimild|url=https://media.netflix.com/en/press-releases/netflix-will-bring-viewers-twelve-new-episodes-of-the-critically-acclaimed-black-mirror-migration-1}}</ref> Fyrri serían var gefin út á Netflix um allan heim sem heild, þann 21. október 2016. Fjórða serían var gefin út 29. desember 2017.<ref name="Season4Release">{{Vefheimild|url=https://variety.com/2017/tv/news/black-mirror-season-4-release-date-trailer-1202628880/}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} [[Flokkur:Breskir sjónvarpsþættir]] [[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 2011]] aynpeyb12rj64b7z7dd5f30mzcymnyk 0 148899 1961423 1852139 2026-04-28T02:12:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961423 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Thuja occidentalis.jpg | image_caption = Barr og óþroskaðir könglar | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{Cite journal | author = Farjon, A. | title = ''Thuja occidentalis'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T42262A2967995 | publisher = [[IUCN]] | date = 2013 | url = http://www.iucnredlist.org/details/42262/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42262A2967995.en | access-date = 14 December 2017}}</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Cupressaceae]] | genus = ''[[Thuja]]'' | species = '''''T. occidentalis''''' | binomial = ''Thuja occidentalis'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | range_map = Thuja occidentalis range map.png | range_map_caption = Útbreiðsla }} '''Kanadalífviður''' ([[fræðiheiti]]: ''Thuja occidentalis'') er sígrænt tré af [[sýprisætt]] (''Cupressaceae'') sem vex í rökum jarðvegi í austur [[Kanada]] og norðaustur-[[Bandaríkin|Bandaríkjunum]],<ref name=GRIN>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?36584 "Thuja occidentalis".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514191447/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?36584 |date=2019-05-14 }} Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA).</ref><ref name=GD>Earle, Christopher J., ed. (2018). [https://www.conifers.org/cu/Thuja_occidentalis.php "Thuja occidentalis".] The Gymnosperm Database.</ref> en er víða ræktaður sem skrautplanta. Tegundinni var fyrst lýst af [[Carl Linnaeus]] 1753, og hefur enn sama [[fræðiheiti]]. Kanadalífviður hefur keilulaga vöxt og verður allt að 20 metra tré í heimkynnum sínum eða margstofna runni. Tegundin hefur verið ræktuð á Íslandi en hættir til að kala.<ref>[http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&fl=2&pId=1453 Thuja occidentalis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813082257/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1453&fl=2 |date=2020-08-13 }} Lystigarður Akureyrar, skoðað 7. febrúar 2019.</ref> [[File:Thuja occidentalis trunk.jpg|thumb|left|upright|Bolur]] [[File:Something out of nothing 2.jpg|thumb|upright|miðja|Gömul tré sem vaxa á kletti í [[Potawatomi State Park]], [[Wisconsin]]]] [[File:Poland. Warsaw. Powsin. Botanical Garden 097.jpg|thumb|Lundur af súlulaga ræktunarafbrigði í Powsin-grasagarðinum í [[Varsjá]], [[Pólland]]i]] == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * [https://www.kjarnaskogur.is/post/thujaoccidentalis Um kanadalífvið á vef Kjarnaskógar] *[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Thuja+occidentalis University of Michigan at Dearborn: Native American Ethnobotany of ''Thuja occidentalis''] *[http://www.borealforest.org/trees/tree14.htm Borealforest.org: ''Thuja occidentalis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622200142/http://www.borealforest.org/trees/tree14.htm |date=2022-06-22 }} {{commonscat|Thuja occidentalis}} {{wikilífverur|Thuja occidentalis}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] 8yv0kxi1lqnlxempqgwrx72p33l2sj1 0 150769 1961404 1745462 2026-04-27T21:19:54Z CommonsDelinker 1159 Skráin Erbil_Montage_2014.png var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Polarlys|Polarlys]] vegna þess að per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Erbil Montage 2014.png|]] 1961404 wikitext text/x-wiki '''Arbil''' ([[kúrdíska]]: ھەولێر ,Hewlêr<ref>{{cite news |title=Hewlêr dixwaze Bexda paşekeftiya mûçeyan bide |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160920198 |accessdate=28 December 2019 |language=ku}}</ref><ref>{{cite news |title=ھەولێر بووە ئەندامی رێکخراوی نێودەوڵەتی شارەکانی فرانکوفون2019 |url=https://www.rudaw.net/sorani/world/030620196 |accessdate=28 December 2019 |work=Rûdaw |language=ku}}</ref>; [[Arabíska]]: أربيل‎<ref>{{cite news |title=أربيل |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/citiesandregions/2015/5/21/%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84 |accessdate=28 December 2019 |work=Aljazeera |language=ar}}</ref>) er höfuðsstaður og fjölmennasta borg Kúrdíska svæðisins í norður [[Írak]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=_yVxDwAAQBAJ&pg=PT54&lpg=PT54&dq=rudaw.net+kurdistan&source=bl&ots=PJ_S8pnDIU&sig=TnsWKt3xa-kV5vaMW4wpa9L54ek&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjLiNzy-JDeAhWHJsAKHeXABOQQ6AEwCHoECAEQAQ#v=onepage&q=rudaw.net%20kurdistan&f=false|title=Federalism, Secession, and International Recognition Regime: Iraqi Kurdistan|last=Danilovich|first=Alex|date=2018-10-12|publisher=Routledge|isbn=9780429827655|language=en}}</ref> Þar bjuggu 879 þúsund íbúar árið 2015.<ref name=population>{{cite web|title=Iraq|url=http://www.citypopulation.de/Iraq.html|website=CITY POPULATION|accessdate=5 September 2017}}</ref> Borgin var þekkt í [[fornöld]] sem Arbela. Borgin var stofnuð á fimmta árþúsundi fyrir Krist, sem gerir hana eina af elstu borgum í heimi.<ref name="Novice">{{cite journal|last=Novice|first1=Karel|title=Research of the Arbil Citadel, Iraq, First Season|journal=Památky Archaeological|date=2008|issue=XCIX|pages=259–302}}</ref> Í miðbæ borgarinnar er varnarmúr borgarinnar. Elstu sögulegu heimildir svæðisins eru frá þriðju konungsætt Ur frá [[Súmer]] þegar konungurinn Shulgi minntist á borgina Urbilum. Borgin var síðar hernumin af [[Assyría|Assyríu]].<ref name=villard>{{harvnb|Villard|2001}}</ref><ref name='Hamblin'>{{Cite book|last=Hamblin|first=William J.|authorlink=William J. Hamblin|title=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC|publisher=[[Routledge]]|year=2006|page=111|url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C|isbn=0-415-25589-9}}</ref> Arbil varð hluti af Assyríu á 21stu öld f.Kr. og var innan ríkis þeirra til 7. aldar f.Kr. == Heimildir == {{Wpheimild|tungumál=en|titill=Erbil|mánuðurskoðað=15. júlí|árskoðað=2020}} {{reflist}} == Tenglar == {{commons|Category:Arbil}} * [http://hawler.gov.krd/ku/ Heimasíða borgarinnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401011526/http://hawler.gov.krd/ku/ |date=2015-04-01 }} [[Flokkur:Borgir í Írak]] [[Flokkur:Írak]] [[Flokkur:Kúrdar]] {{coord|36|19|N|44|00|E|display=title}} hs65d79569e8cnxs8u3m2esv6osqswu 0 154688 1961443 1842660 2026-04-28T09:27:42Z Lafi90 69742 infobox:sjónvarpsþáttur, fyllt í nokkra dálka, giskað með þáttafjölda og titilspjaldi bætt við 1961443 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Á tali hjá Hemma Gunn | mynd = A Tali Hja Hemma Gunn 1987.png | myndatexti = | nafn2 = | tegund = Gamanþættir | yfirumsjón með handriti = | handrit = | leikstjóri = | þróun = | sjónvarpsstöð = [[Rúv]] | kynnir = [[Hermann Gunnarsson]] | leikarar = | raddsetning = | yfirlestur = | höfundur_stefs = | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = | land = [[Ísland]] | tungumál = [[Íslenska]] | fjöldi_þáttaraða = 5 | fjöldi_þátta = uþb 75 | thattalisti = | framleiðslufyrirtæki = [[Rúv]] | framleiðandi = | aðstoðarframleiðandi = | klipping = | staðsetning = | myndataka = | lengd = 60 mín. | stöð = Rúv | myndframsetning = | hljóðsetning = | fyrsti_þáttur = 28. október 1987 | frumsýning = | lokasýning = | undanfari = | framhald = | tengt = | vefsíða = | imdb_kenni = | tv_com_kenni = | síðasti_þáttur = 19. apríl 1995 }} '''Á tali hjá Hemma Gunn''' var skemmtiþáttur sem var á dagskrá [[Ríkissjónvarpið|Ríkissjónvarpsins]] um árabil. Þátturinn hóf göngu sína 28. október 1987 og var sendur út í beinni útsendingu á miðvikudagskvöldum allt til 19. apríl 1995. Umsjónarmaður þáttanna var [[Hermann Gunnarsson]].<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2912233 „Á tali hjá Hemma Gunn“], ''Þjóðviljinn'', 28. október 1987 (skoðað 29. október 2019)</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=127343&pageId=1828547&lang=is&q=%C1%20tali%20hj%E1%20Hemma%20Gunn „Viðburðarríkur lokaþáttur hjá Hemma Gunn“], ''Morgunblaðið'', 25. apríl 1995 (skoðað 29. október 2019)</ref> Efnistók þáttanna voru af ýmsum toga og voru viðtöl við þekkt fólk, tónlistaratriði, falin myndavél og viðtöl við börn fastir liðir í þáttunum. Þátturinn náði miklum vinsældum og hlaut mikið áhorf meðal allra aldurshópa. Í könnun á sjónvarpsáhorfi sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands gerði í mars árið 1988 kom fram að 60% landsmanna á aldrinum 15-70 ára hofðu á þáttinn sem sýndur var þann tíma sem könnunin var gerð.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=121709&pageId=1676921&lang=is&q=%C1%20tali%20hj%E1%20Hemma%20Gunn „Augun beinast að okkur“] ''Morgunblaðið'', 17. mars 1988 (skoðað 29. október 2019)</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{s|1987}} [[Flokkur:Lagt niður 1995]] [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] rs1bw6y17798u9hcv3869j5j5587u6w 0 158613 1961365 1903020 2026-04-27T16:45:19Z Fyxi 84003 snið 1961365 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Bremen | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | nafn_annað = Brimar | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Bremen.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Bremen greater coat of arms.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Bremen in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Bremen]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 419,61 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 684.864 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Bremen''' eða '''Brimar''' (opinberlega '''Freie Hansestadt Bremen''') er eitt af 16 sambandsríkjum [[Þýskaland]]s og samanstendur af borgunum [[Bremen]] og [[Bremerhaven]]. Það er minnsta sambandsríkið og er 419 ferkílómetrar, íbúar eru um 680.000 (2022).<ref name="mannfjöldi" /> [[Neðra-Saxland]] umlykur Bremen. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] egqi1hrlg6irkgu9i3wgbpfg1kn02cd 0 161585 1961445 1849251 2026-04-28T09:36:39Z TKSnaevarr 53243 1961445 wikitext text/x-wiki '''The Moonstone''' er [[glæpasaga]] frá [[1868]] sem er talin ein fyrsta leynilögreglusagan. Höfundur sögunnar er [[Wilkie Collins]]. Sagan er skrifuð í tímaröð í bréfaformi (e. epistolary novel). Collins bjó söguna út til flutnings á leiksviði 1877. ==Heimildir== * [https://en.wikisource.org/wiki/The_Moonstone The Moonstone (Wikisource)] {{DEFAULTSORT:Moonstone, The}} [[Flokkur:Enskar glæpasögur]] [[Flokkur:Bréfasögur]] [[Flokkur:Bókaárið 1868]] nkjz7w7fv0pap1ohjfugbta4z61cf8d 0 162711 1961430 1862929 2026-04-28T07:22:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961430 wikitext text/x-wiki '''Kóranismi''' ([[arabíska]]: القرآنية‎; ''al-Qur'āniyya,'' einnig þekkt sem '''kóranísk ritningarstefna''')<ref>{{Cite journal|last=Quandt|first=William B.|last2=Brown|first2=Daniel|date=1997|title=Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought|journal=Foreign Affairs|volume=76|issue=4|pages=165|doi=10.2307/20048172|issn=0015-7120}}</ref> samanstendur af þeim viðhorfum að [[Íslam|íslömsk]] lög og leiðsögn eigi að vera byggð á [[Kóran|Kóraninum]] og eiga því að vera algerlega eða að hluta til andstæð trúarlegu valdi, áreiðanleika og sanngildi [[Hadíða|hadíðubókmennta]].<ref name="The Quranists">{{cite journal|last=Musa|first=Aisha Y.|date=2010|title=The Qur'anists|journal=Religion Compass|publisher=John Wiley & Sons|volume=4|issue=1|pages=12–21|doi=10.1111/j.1749-8171.2009.00189.x}}</ref> Kóranistar trúa því að skilaboð Guðs innan Kóransins séu skýr og fullkomin eins og þau eru, vegna þess að Kóraninn segir það og því er hægt að skilja hann að fullu án þess að sækja í skýringar hadíða, sem kóranistar telja að séu fölsun.<ref name=":6">{{Cite web|last=admin|title=19.org|url=https://19.org/|access-date=2021-02-06|website=19.org|language=en-US}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|title=KUR'ANİ-BİLİMSEL-TEOLOJİ, BİLİMSEL-KUR'ANİ-TEOLOJİ VE KUR'ANİ-AHENKSEL-TEOLOJİ – Caner Taslaman|url=http://www.canertaslaman.com/2019/09/12/kurani-bilimsel-teoloji-bilimsel-kurani-teoloji-ve-kurani-ahenksel-teoloji/|access-date=2021-02-06|language=tr-TR}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=Hadis & Sünnet: Şeytani Bidatler|url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=19|access-date=2021-05-25|website=Teslimolanlar|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525090921/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=19|url-status=dead}}</ref><ref name=":7"/> Þegar kemur að trú, lögfræði og löggjöf hafa kóranistar aðra skoðun en þeir sem aðhyllast [[ahl al-Hadith]] þar sem þeir síðarnefndu telja að hadíðuskýringar séu viðbót við Kóraninn sem íslamskt kennivald þegar kemur að lögum og trúarjátningu.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Ahl al-Hadith|editor=John L. Esposito|work=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2014|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-72|url-access=subscription|access-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427171613/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-72|archive-date=2019-04-27|url-status=live}}</ref> Hver sá flokkur sem styðst við hadíðuskýringar innan Íslam hefur sína eigin sér útgáfu af þeim skýringum sem þeir styðjast við, en þeim er svo hafnað af öðrum flokkum sem styðjast við aðrar hadíðuskýringar. Kóranistar hafna öllum hadíðuskýringum og boða engar slíkar.<ref name="62-rida">''al-Manar'' 12(1911): 693-99; tilv. í Juynboll, ''Authenticity'', 30; tilv. í [[#DWBRTMIT1996|D.W. Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: bls. 120</ref><ref name="Voss">{{cite journal |url=http://www.masjidtucson.org/publications/books/sp/1996/apr/page1.html |title=Identifying Assumptions in the Hadith/Sunnah Debate |last=Voss |first=Richard Stephen |date=April 1996 |volume=12 |issue=4 |journal=Monthly Bulletin of the International Community of Submitters |access-date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729034931/http://masjidtucson.org/publications/books/sp/1996/apr/page1.html |archive-date=29 July 2016 |url-status=live }}</ref> Kóranistum svipar til hreyfinga innan annara [[Abrahamísk trúarbrögð|abrahamískra trúarbragða]], líkt og [[Karaite]]-hreyfingarinnar innan [[Gyðingdómur|gyðingdóms]] og ''[[Sola scriptura]]''-viðhorfsins meðal mótmælenda innan [[Kristni|kristindóms]]. ==Hugtök== Fylgjendur Kóranísks Íslams eru kallaðir „Kóranistar“ ([[arabíska]]: قرآنيّون‎ eða ''Qurāniyyūn''), en eru einnig „umbótasinnar“ eða „framsæknir múslimar“ í samanburði við aðra múslima, en þeir hafna þó þessum skilgreiningum.<ref name="Oxford Handbook">{{cite book |first1=Yvonne Y. |last1=Haddad |first2=Jane I. |last2=Smith |title=The Oxford Handbook of American Islam |url=https://books.google.com/books?id=5y_cBAAAQBAJ&pg=PA150 |date=3 November 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-986264-1 |pages=150–153 |access-date=7 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514025359/https://books.google.com/books?id=5y_cBAAAQBAJ&pg=PA150 |archive-date=14 May 2016 |url-status=live }}</ref> Ekki má rugla Kóranistum við [[Ahle-e-Quran]]  („Fólk Kóransins“) sem eru samtök stofnuð af Abdullah Chakralawi. Kóranistar kalla sig einfaldlega „múslima“ eða „hina undirgefnu“. ==Kennisetning== Kóranistar trúa því að Kóraninn sé höfuðuppspretta trúarlegra laga og leiðsagnar innan Íslam og hafna öllu því valdi sem stendur utan Kóransins eins og [[Hadíða|hadíðum]] og [[súnna]]. Þeir vísa í vers 6:38,45:6 og 6:112-116 innan Kóransins sér til stuðnings og trúa því að Kóraninn sé fullmótaður og skýr og að hann sé hægt að skilja fullkomlega án þess að styðjast við hadíður eða súnna. Þess vegna nota þeir Kóraninn sjálfan til að túlka Kóraninn:<ref>Jens Zimmermann, ''Hermeneutics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2015, pg. 90</ref> <blockquote>„...bókstafleg og heildræn greining textans út frá samtímalegu sjónarhorni með því að styðjast við gagnrýna trúarlega nálgun á ''tafsir al-qur'an bi al-qur'an'' (útskýring á Kóraninum með notkun Kóransins) og á lögfræðilegum undirstöðuatriðum ''al-asl fi al-kalam al-haqiqah'' (undirstaða bókstaflegrar orðræðu) án þess að brjóta innihald Kóransins í gegnum linsu sagnfræðinnar og hefðarinnar.“<ref>Mahmoud Ayoub, ''Contemporary Approaches to the Qur'an and Sunnah'', International Institute of Islamic Thought (IIIT), 2012, pg. 27</ref></blockquote> Þessi túlkunaraðferð á Kóraninum er að mestu ólík þeirri túlkunaraðferð sem [[súnní]]- og [[sjía]]múslimar styðjast við, en hún er kölluð ''[[Tafsir|tafsir bi-al-ma'thur]]''. Ólíkt Kóranistum trúa Sunnimúslimar því að Kóraninn sé ekki fullmótaður, heldur þurfi Kóraninn á skýringum súnna að halda, meira en skýringar súnna þurfa á Kóraninum að halda (''inna l-Quran ahwaju ila l-sunna mina l-sunna ila l-Quran''). Þessi aðferðafræðilegi munur hefur leitt til töluverðs klofnings meðal Kóranista og súnní- og sjíamúslima þegar kemur að túlkun á guðfræði og [[Sjaríalög|lögum]]. Sem dæmi má nefna að skömmu eftir dauða [[Múhameð|Múhameðs]] trúðu þeir múslimar sem höfnuðu hadíðum ekki á [[Naskh (tafsir)|Naskh]]. Höfnun fræðimannsins Dirar ibn Amr's á hadíðum leiddi hann að því að hafna trú sinni á [[Dajjal|Al-Masih ad-Dajjal]], [[Refsing grafarinnar|refsingu grafarinnar]] og [[Shafa'ah]] á 8. öldinni.<ref>Josef Van Ess, ''Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra. Volume 3'', Brill, 2018, bls. 56–58</ref> [[Egyptaland|Egypski]] fræðimaðurinn [[Mohammed Abu Zaid al-Damanhury]] hafnaði ummælum byggðum á hadíðum sem varð til þess að hann hafnaði einnig trú sinni á [[Isra og Mi'raj]] (næturför Múhameðs árið 621) snemma á 20. öldinni. Í ummælum hans sem birt voru 1930, ''Al-hidaya wa-l-'Irfan fi tafsir al-Qur'an bi-l-Qur'an'' (Íslenska: ''Leiðarvísir og kennsla á túlkun Kóransins með Kóraninum'') þar sem notast er við Kóraninn sjálfan til að túlka Kóraninn, heldur hann fram að vers 17:1 sé skírskotun í [[Hegira]] (för Múhameðs frá Mekku til Medínu) en ekki Isra og Mi'raj.<ref>J. J. G. Jansen, ''The Interpretation of the Koran in Modern Egypt'', E.J. Brill, 1980, pp. 87–89</ref><ref>[http://www.mafhoum.com/press3/112C33.htm Egypt's Quest for Cultural Orientation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308013517/http://www.mafhoum.com/press3/112C33.htm |date=2008-03-08 }}, Mafhoum.com, Sótt 3. nóvember 2021.</ref> [[Syed Ahmad Khan]] færði rök fyrir því að þó að Kóraninn væri ennþá félagslega viðurkenndur þá setti traustið á hadíður ákveðin takmörk á þá fjölmörgu eiginleika Kóransins þegar kemur að menningarlegum og sagnfræðilegum aðstæðum.<ref name=DWBRTMIT1996:65>[[#DWBRTMIT1996|Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: bls. 65.</ref> Hversu mikið kóranistar hafna því valdi sem skýringar hadíða og súnna búa yfir er misjafnt, en þeir hópar sem eru hvað mest áberandi hafa gagnrýnt valdkenningar hadíða rækilega og hafna þeim af mörgum ástæðum.<ref name="Voss"/> Algengasta viðhorf kóranista er þó að þeir segja að hadóður séu hvergi nefndar í Kóraninum sem uppspretta af [[Íslömsk guðfræði|íslamskri guðfræði]] og iðkun, en það viðhorf var ekki skjalfest fyrr en eftir að öld leið frá dauða Múhameðs<ref name="auto3">{{cite web |url=http://people.uncw.edu/bergh/par246/L21RHadithCriticism.htm |title=Archived copy |access-date=2006-09-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311144448/http://people.uncw.edu/bergh/par246/L21RHadithCriticism.htm |archive-date=2007-03-11 }}</ref> og inniheldur nokkrar villur og þversagnir.<ref name="The Quranists"/><ref name="Voss"/> Fyrir súnnímúslima er „súnna“ (vegurinn/leiðin) skilgreint sem vegur/leið spámannsins og er því ein höfuðuppspretta af íslömskum lögum á meðan Kóraninn býr yfir versum sem sameina múslima til að hlýða spámanninum, en í  Kóraninum er ekkert að finna um „súnna“ í tengslum við Múhameð eða aðra spámenn. Hugtakið súnna birtist þó nokkrum sinnum, meðal annars í setningunni „sunnat Allah“ (vegur/leið Guðs)<ref name="Islamicity-search">{{cite web |title=Quran Smart Search. Searched: sunna |url=https://www.islamicity.org/quransearch/?q=sunna |website=Islamicity |access-date=19 April 2020}}</ref> en ekki innan „sunnat al-nabi“ (vegur/leið spámannsins) – en sú setning er oft notuð af andstæðingum hadíða.<ref name=DWBRTMIT1996:8>[[#DWBRTMIT1996|Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: bls. 8.</ref> ==Sagan== ===Upphafsdagar íslams=== [[File:Qur'anic Manuscript - 3 - Hijazi script.jpg|thumb|262px|Kóran frá 7. öld ritaður á skinnpappír.]] Kóranistar rekja trú sína aftur til tíma [[Múhameð|Múhameðs]], sem lagði bann við skrifum á hadíðum til að koma í veg fyrir að hadíðum yrði ruglað saman við Kóraninn.<ref>https://islamfuture.files.wordpress.com/2009/12/usool-al-hadeeth-the-methodology-of-hadith-evaluation.pdf</ref><ref name="Musa 2008">{{cite book |last=Musa |first=Aisha Y. |date=2008 |title=Hadith as Scripture: Discussions on The Authority Of Prophetic Traditions in Islam |publisher=Palgrave |isbn=978-0-230-60535-0}}</ref><ref name="Aisha Musa">Aisha Y. Musa, ''Hadith as Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam,'' Palgrave Macmillan, 2008, pp.25-29</ref> Einn af samverkamönnum Múhameðs og arftaki [[Ómar mikli|Ómar]] bannaði einnig skrif hadíða og eyðilagði þau söfn hadíðurita þegar hann ríkti sem [[kalífi]]. Þegar Umar skipaði ríkisstjóra yfir borginni [[Kufa]] sagði hann við hann: „Þú munt koma í bæ og hitta fólk þar sem suðið í Kóraninum hljómar eins og suð býflugna. Til að vekja áhuga þeirra, ekki afvegaleiða þá með hadíðum. Sýndu þeim kóraninn og sparaðu orðræðuna frá sendiboða Guðs (friður og blessum sé með honum)!“<ref name="Aisha Musa"/> Hraðar breytingar áttu sér stað samkvæmt lýsingum Ómars hvað varðar þungamiðju kóransins í trúarlegu lífi íbúa Kufa. Fáeinum áratugum síðar var bréf sent til [[Abd al-Malik ibn Marwan]], kalífa [[Úmajadar|Úmajadaveldisins]], sem varðaði íbúa Kufa: „Þeir afneituðu dómi Drottins síns og gerðu hadíður að trúarbrögðum sínum; og segjast hafa öðlast þekkingu utan kóransins ... Þeir trúðu á bók sem var ekki frá Guði, skrifuð af mönnum; þeir tileinkuðu hana svo sendiboða Guðs.“<ref>Aisha Y. Musa, ''Hadith as Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam,'' Palgrave Macmillan, 2008, pp. 37-38</ref> Árin þar á eftir, hafði tabúið sem fylgdi skrifum og fylgni hadíða minnkað svo mikið að Úmajadakalífinn [[Ómar 2.]] skipaði svo fyrir að gert yrði hið fyrsta opinbera safn hadíða [[Abu Bakr ibn Muhammad ibn Hazm]] og Ibn Shihab al-Zuhri voru meðal þeirra fyrstu sem skrifuðu hadíður að beiðni Ómars 2. Þrátt fyrir þá nýju stefnu sem fylgdi hadóðum, hélt áfram sú gagnrýni á valdi þeirra í valdatíð [[Abbasídaveldið|Abbasídaveldisins]] og varði fram að tíma Al-Shafi'i, þegar hópur sem kallaði sig „Ahl al-Kalam“ hélt því fram að spámannslegt dæmi Múhameðs „væri eingöngu að finna innan Kóransins“ frekar en innan hadíða.<ref name=DWBRTMIT1996:15-6>[[#DWBRTMIT1996|Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: bls.15-16</ref><ref>excerpted from Abdur Rab, ''ibid'', bls.&nbsp;199–200.</ref> Seinna kom fram svipaður hópur, „Ahl al-Tawḥīd wa l-ʿAdl“ (fólk eingyðistrúar og réttlætis) sem var kallaður [[Muʿtazila|Mu'tazilitar]] af andstæðingum þeirra, en sá hópur taldi að innihald flestra hadíða væri ekki nægilega áreiðanlegt. Samkvæmt þeim væri meirihluti hadíða ágiskanir, getgátur og [[Bidʻah|bidah]] ([[villutrú]]), á meðan bók Guðs væri heildstæð og fullkomin og þurfti ekki á hadíðum að halda til sem viðbót.<ref>Azami, M. A., ''Studies in Hadith Methodology and Literature'', Islamic Book Trust, Kuala Lumpur, 92; cited in Akbarally Meherally, ''Myths and Realities of Hadith – A Critical Study'', (published by Mostmerciful.com Publishers), Burnaby, BC, Canada, 6; available at  http://www.mostmerciful.com/Hadithbook-sectionone.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313063736/http://mostmerciful.com/hadithbook-sectionone.htm|date=2016-03-13}}; excerpted from Abdur Rab, ibid, bls. 200.</ref> Áberandi fræðimenn á borð við Dirar ibn Amr höfnuðu einnig hadíðum. Dirar ibn Amr skrifaði bók sem kallaðist ''Þversögnin innan hadíða''. En á þeim tíma höfðu orðið það miklar breytingar að sagt er að Dirar ibn Amr á hafa orðið fyrir barsmíðum af hálfu ''ashab al-hadit'' og neyddist hann til að vera í felum þar til hann dó. Líkt og Dirar ibn Amr þá sá fræðimaðurinn Abu Bakr al-Asamm lítið notagildi fyrir hadíður. Á tíma Abbasídaveldisins hafnaði skáldið, guðfræðingurinn og lögfræðingurinn [[Ibrahim_an-Nazzam|Ibrahim an-Nazzam]] hadíðum sem byggðar voru á frásögnum [[Abu Hurayra]]. Frægur nemandi hans, [[Al-Jahiz]], var einnig gagnrýninn á þá sem fylgdu hadíðum og kallaði þá ''al-nabita'' (íslenska: ''hinir fyrirlitlegu''). Samtímamaður An-Nazzam, [[Al-Shafi'i]], reyndi að hrekja rök þeirra sem höfnuðu hadíðum í bók sinni ''Kitab Jima'a l-'Ilm.'' [[Ibn Qutaybah]] reyndi einnig að hrekja rök An-Nazzam gegn hadíðum Abu Hurayra bók sinni ''Ta'wil Mukhtalif al-Hadith''.  ===19. öldin=== Í Suður-Asíu á 19. öldinni myndaðist Ahle Quran-hreyfingin sem mótvægi gegn [[Ahle Hadith]]-hreyfingunni, en þeir töldu að sú síðarnefnda væri að leggja of miklar áherslur á hadíður.<ref name="Brown">{{cite book |last=Brown |first=Daniel W. |date=1996 |title=Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought |url=https://archive.org/details/rethinkingtradit0000brow |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=[https://archive.org/details/rethinkingtradit0000brow/page/38 38]–41 |isbn=978-0-52157-077-0}}</ref> Margir meðlimir Ahle Quran í Suður-Asíu eru fyrverandi meðlimir Ahle Hadith en þeir gátu ekki sætt sig við ákveðnar hadíður.<ref name="Brown"/> Khwaja Ahmad Din Amritsari, [[Chiragh Ali]], og [[Aslam Jairajpuri]] eru nokkrir þeirra sem komu með trú Kóranista til Indlands á þessum tíma.<ref name="Brown"/> ===20. öldin=== Í [[Egyptaland|Egyptalandi]] snemma á 20. öldinni uxu hugmyndir Kóranista á borð við [[Muhammad Tawfiq Sidqi]] út frá hugmyndum umbótasinnans [[Muhammad Abduh]], þá sérstaklega þegar kom að því að hafna ''[[taqlid]]'' (ísl. „blindri eftiröpun“) en einnig að leggja ætti áherslu á kóraninn.<ref>Rein Fernhout, ''Canonical Texts. Bearers of Absolute Authority. Bible, Koran, Veda, Tipitaka: A Phenomenological Study'', Brill Rodopi, 1994, pp. 218-219</ref><ref name="Brown"/> Egyptinn Muhammad Tawfiq Sidqi vildi meina að „ekkert innan hadíða hefði verið skrifað þar til nógu langur tími hafði liðið svo að fjölmargar fáránlegar og spillandi hefðir hefðu myndast.“<ref>Sidqi, Muhammad Tawfiq, ''Al-Islam huwa al-Qur'an wahdahu,'' ''al-Manar'' 9 (1906), 515; cited in {{cite book |last1=Brown |first1=Daniel W. |title=Rethinking tradition in modern Islamic thought |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521570778 |pages=88–89 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321033206/https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |archive-date=21 March 2019 |url-status=live }}</ref> Muhammad Tawfiq Sidqi skrifaði grein sem kallaðist ''Al-Islam Huwa ul-Qur'an Wahdahu'' (íslenska: ''Íslam er aðeins Kóraninn'') sem birtist í egypska tímaritinu ''Al-Manar'', þar sem hann hélt því fram að Kóraninn væri nægur til leiðsagnar:<ref>Musa, Aisha Y., ''Hadith as Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam'', Palgrave Macmillan, New York, 2008, p.6.</ref> „skyldur manna ná ekki út fyrir bók Guðs. Ef eitthvað annað en Kóraninn væri nauðsynlegt fyrir trúarbrögð,“ segir Sidqi, „hefði spámaðurinn skipað svo fyrir í skrifum sínum og Guð tryggt varðveislu þess.“ Líkt og aðrir fræðimenn í Egyptalandi eins og [[Mohammed Abu Zaid al-Damanhury|Abu Zayd]] og [[Ahmed Subhy Mansour]], hafa sumir fræðimenn og umbótasinnar í [[Íran]] tileinkað sér Kóranisma, komið frá hefðbundnum æðri menntastofnunum. Shaykh Hadi Najmabadi, Mirza Rida Quli Shari'at-Sanglaji, Mohammad Sadeqi Tehrani, og [[Ayatollah Borqei]] lærðu innan hefðbundinna sjía-íslamskra háskóla í [[Najaf]] og [[Qom]]. Það var þeirra trú að sum trú og iðkun þeirra sem kenndar voru innan þessara háskóla, eins og t.d. dýrkun [[Imamzadeh]] og trúin á [[Raj'a]] væru óskynsamlegar og fullar af hjátrú og ættu engan grunn í Kóraninum.<ref name="Arjomand">Said Amir Arjomand, ''Authority and Political Culture in Shi'ism'', State University of New York Press, 1998, pp. 160-161 and 166-167</ref> Í stað þess að túlka Kóraninn út frá hadíðum, þá túlkuðu þeir Kóraninn út frá Kóraninum (''tafsir al-qur'an bi al-qur'an)''. Trú þessara umbótasinna hefur kallað fram gagnrýni frá hefðbundum sjía-fræðimönnum á borð við [[Ruhollah Khomeini|Ayatollah Khomeini]], sem reyndi að hrekja þá gagnrýni frá Sanglaji og öðrum umbótasinnum sem kom fram í bókinni ''[[Kashf al-Asrar]]''.<ref name="Arjomand" /><ref>[https://profdoc.um.ac.ir/articles/a/1060364.pdf Pillars, proofs and requirements of the Quran-Sufficiency Theory, along with its criticism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626152245/https://profdoc.um.ac.ir/articles/a/1060364.pdf |date=2020-06-26 }}, Profdoc.um.ac.ir, Accessed June 22, 2020</ref><ref>[http://pdmag.info/article-1-316-en.pdf A Criticism of the “Qura’n-through-Qura’n Interpretation Method” of the Shiite Quraniyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626200611/http://pdmag.info/article-1-316-en.pdf |date=2020-06-26 }}, Pdmag.info, Accessed June 22, 2020</ref> Kóranmiðuð trú hefur einnig breiðst út meðal leikmanna múslima eins og hins íransk-bandaríska Ali Behzadnia, sem varð staðgengill heilbrigðis- og velferðarráðherra og starfandi menntamálaráðherra skömmu eftir [[Íranska byltingin|írönsku byltinguna]]. Hann hefur einmitt gagnrýnt stjórnvöld Írans fyrir að vera ólýðræðisleg og ekki í tengslum við „Íslam Kóransins“.<ref>Edip Yuksel, ''Critical Thinkers for Islamic Reform: A Collection of Articles from Contemporary Thinkers on Islam'', Brainbow Press, 2009, pp. 188-189</ref> ===Samtíminn=== [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|right|Skýringarmynd af greinum [[súnní]], [[sjía]], [[ibadi]], kóranisma, múslimum utan trúfélaga, [[ahmadiyya]] og [[Súfismi|súfisma]].]] Á 21. öldinni hefur Kóranismi breiðst út til ýmissa landa. En í löndum sem hafa tileinkað sér ákveðna þætti Súnní laga hefur verið spornað gegn útbreiðslu hans. Til dæmis má nefna sádi-arabíska fræðimanninn [[Hassan Farhan al-Maliki]], sem var handtekinn í mörg skipti fyrir að mæla með pólitískri umbót og að snúa aftur til Kóransins. [[Sádi-Arabía]] hóf málsókn gegn honum innan hins Sérhæfða sakamáladómstóls í Ríad, en sú stofnun var sett á laggirnar í janúar 2009, sérstaklega til að takast á við „hryðjuverk og þjóðaröryggi“. Árið 2019 fór fram opinber málsókn, sem tengdist konungnum beint, þar sem ákærur á hendur Maliki byggðust eingöngu á trúarlegu viðhorfi hans og var mælt með því að hann yrði fundinn sekur fyrir „öfgafulla túlkun“ á Íslam. Aðrir Sádí menntamenn, eins og Abdul Rahman al-Ahdal, halda áfram að tala fyrir því að yfirgefa hadíður og að snúa sér að Kóraninum. Einnig hafa Kóranistar verið handteknir í [[Egyptaland|Egyptalandi]] og [[Súdan]] fyrir trú sína.  Sýrlenski menntamaðurinn [[Muhammad Shahrur]], sem lést 2019, vildi meina að hadíður hefðu engin trúarleg gildi og að Kóraninn væri hin eina trúarlega uppspretta fyrir múslima. Útbreiðsla Kóranisma í [[Rússland|Rússlandi]] hefur valdið reiði á meðal súnnískra stofnanna. Hið Rússneska múftaráð skipaði ''[[fatwa]]'' gegn Kóranisma og leiðtogum  hans. Einn meintur leiðtogi Kóranista sem nefndur er í því ''fatwa'' er rússneski heimspekingurinn Taufik Ibragim, hann benti á að hans trú ætti meira sameiginlegt við [[Jadid]]-hefðina,  en þessir tveir hópar skarast í Rússlandi. Í [[Tyrkland|Tyrklandi]] hafa Kóranistar brugðist við gagnrýni tyrkneska trúarmálaráðuneytisins á samfélagsmiðlum. Í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] hefur íslamskur fræðimaður, menntaður við [[Oxford-háskóli|Oxford]], Taj Hargey, sett á laggirnar opna Mosku. Eins og nafnið gefur til kynna er tilgangur hennar að hún sé opin fyrir þeim múslimum sem hafa verið útskúfaðir úr súnní- og sjíamoskum, þá helst konur. Hargey lýsir tilgangi moskunnar svo: „Hún er kóranmiðuð, stuðlar að jafnrétti kynja, sé utan-trúarbragða, sam-menningarleg og sjálfstæð“. ==Áberandi samtök== ===Ahle Quran=== ''Ahle Quran'' eru samtök stofnuð af Abdullah Chakralawi, en hann lýsir Kóraninum sem „ahsan Hadith“ sem þýðir hin fullkomna hadíða og heldur því fram að hann þurfi engar viðbætur.<ref name="Aziz Ahmad">Aḥmad (1967), bls.120–121.</ref> Hreyfing hans reiðir sig helst á kafla og vers innan Kóransins. Afstaða Chakralawi er sú að Kóraninn sjálfur væri fullkomnasta uppspretta hefða og því ætti einungis að fylgja honum. Sakvæmt Chakralawi hafði Múhameð aðeins hlotið eina tegund opinberunnar ([[wahy]]) og væri það Kóraninn. Hann heldur því fram að Kóraninn sé eina skrásetning guðdómlegrar visku, eina uppsprettan af kenningum Múhameðs og því sé hann æðri öllu safni hadíða sem urðu til síðar.<ref name="Aziz Ahmad"/> ===Izgi Amal=== Þessi kóranistasamtök eru staðsett í [[Kasakstan]] en kyrillískt nafn þeirra „Ізгі амал“ má þýða á latneskt letur sem ''İzgi amal''. Meðlimir eru áætlaðir um 70 til 80 þúsund manns. Leiðtogi þeirra er Aslbek Musin, sonur fyrrverandi þingmannsins [[Aslan Musin]].<ref>[http://www.nm2000.kz/news/2009-11-27-22877/ Личность и ислам (Начало. Интервью с Аслбеком Мусиным)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306043539/http://nm2000.kz/news/2009-11-27-22877/ |date=2019-03-06 }}, nm2000.kz. Sótt 3. nóvember 2021.</ref><ref>Талгат Адилов, [http://www.contur.kz/node/517 Казахстанские кораниты: элита будущего или ответ«Ак Орды» радикальному исламу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708094619/http://www.contur.kz/node/517 |date=2019-07-08 }}, contur.kz. Sótt 3. nóvember 2021.</ref> ===Kala Kato=== [[Kala Kato]] er kóranísk hreyfing þar sem fylgjendur eru að mestu búsettir í [[Nígería|Norður-Nígeríu]],<ref name="Sa'isu">Isa Sa'isu, [https://www.dailytrust.com.ng/kala-kato-meet-group-with-yet-another-perception-of-islam.html Kala-Kato: Meet group with yet another perception of Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428162247/https://www.dailytrust.com.ng/kala-kato-meet-group-with-yet-another-perception-of-islam.html |date=2019-04-28 }}, dailytrust.com.ng, Accessed February 10, 2019</ref> en sumir hafa einnig búsetu í [[Níger]].<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2009/127248.htm International Religious Freedom Report 2009], state.gov, Accessed February 10, 2019</ref> Kala Kato þýðir „maðurinn segir“ samkvæmt [[Hása|tungumáli Hása]] sem tengist frásögnum eða hadíðum Múhameðs sem voru tileinkuð honum eftir dauða hans. Kala Kato viðurkenna eingöngu vald Kóransins og trúa því að allt sem ekki er Kala Allah, sem þýðir „Guð segir“ innan tungumáls Hausa, sé Kala Kato.<ref>Aminu Alhaji Bala, [http://saspjournals.com/wp-content/uploads/2015/08/SJAHSS-35B1034-1039.pdf Qur’anists’ Deviant Da'wah as Reflected in Their Trends of Tafsir in Northern Nigeria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212131324/http://saspjournals.com/wp-content/uploads/2015/08/SJAHSS-35B1034-1039.pdf |date=2019-02-12 }}, saspjournal.com, Accessed February 10, 2019</ref> ===Kóranistasamfélag Malasíu=== Kóranistasamfélag Malasíu var stofnað af [[Kassim Ahmad]]. Hreyfingin aðgreinir sig frá súnní- og sjíahefðum meðal annars með því að hafna því að að hárið sé hluti af ''[[awrah]]'' (líkamshlutum sem beri að hylja) og þar af leiðandi eru hugmyndir þeirra gagnvart ''[[hijab]]'' mun umburðalyndari, en samkvæmt Kóranistum er hugmyndin um hijab ekki að finna innan Kóransins.<ref>{{cite web |url=https://www.themalaysianinsight.com/s/17894/ |title=Malay intellectual Kassim Ahmad dies |website=The Malaysian Insight |access-date=10 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140018/https://www.themalaysianinsight.com/s/17894/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref> ===Sunnat Kóran-samfélagið=== Sunnat Kóran-samfélagið er kóranísk hreyfing á [[Indland|Indlandi]]. Hreyfingin stóð fyrir fyrstu kynblönduðu [[Jumu'ah|safnaðartilbeiðslu]] (Jumu'ah) sögunnar sem stjórnuð var af konu sem fór fram á Indlandi.<ref>Ziya Us Salam, [https://frontline.thehindu.com/the-nation/i-follow-the-quran/article10074190.ece 'I follow the Quran'], frontline.thehindu.com, Accessed February 10, 2019</ref> Skrifstofur þeirra og höfuðstöðvar eru innan [[Kerala]].<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jan/30/muslim-woman-receives-death-threats-leading-prayers-kerala-india |title=Muslim woman receives death threats after leading prayers in Kerala |first=Amrit |last=Dhillon |date=30 January 2018 |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=10 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163349/https://www.theguardian.com/world/2018/jan/30/muslim-woman-receives-death-threats-leading-prayers-kerala-india |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref> Samfélag kóranista er stórt innan Kerala.<ref>{{Cite journal |last=Khan |first=Aftab Ahmad |title=Islamic Culture and the Modern World 2 |journal=Defence Journal |volume=20 |number=4 |date=2016 |page=49}}</ref> Einn leiðtogi þeirra, Jamida Beevi, hefur einnig talað gegn þreföldum talaq-lögum á Indlandi, en þau eru aðallega byggð á túlkun súnníta á persónlegum lögum múslima (Shariat) frá 1937. Mest áberandi forveri Sunnat Kóran-samfélagsins á Indlandi er [[Syed Ahmad Khan|Ahmed Khan]] frá 19. öld.<ref>Jiby J Kattakayam, [https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/jibber-jabber/quran-has-capacity-to-reflect-and-absorb-changes-in-society-over-time-it-did-not-discriminate-between-men-and-women/ ‘Quran has capacity to reflect and absorb changes in society over time … it did not discriminate between men and women’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610224644/https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/jibber-jabber/quran-has-capacity-to-reflect-and-absorb-changes-in-society-over-time-it-did-not-discriminate-between-men-and-women/ |date=2020-06-10 }}, timesofindia.indiatimes.com, Accessed February 10, 2019</ref> ===Hinir undirgefnu=== Hinir undirgefnu er hreyfing sem á uppruna sinn að reka til Bandaríkjanna og var stofnuð af hinum egypsk-bandaríska [[Rashad Khalifa]]. Hreyfingin gerði slagorðið: „Kóraninn, allur Kóraninn og ekkert nema Kóraninn“ (e. ''The Quran, the whole Quran, and nothing but the Quran'') vinsælt. Hreyfingin trúir að Kóraninn sé stærðfræðilega uppbyggður af tölunni nítján. Sumir mótmæltu þeirri trú og árið 1990 var Khalifa ráðinn af dögum af aðila tengdum súnníska hópnum [[Jamaat ul-Fuqra]]. Meðal þeirra sem hafa orðið fyrir áhrifum hugmynda Khalifa eru; [[Edip Yuksel]], [[Ahmad Rashad]] og nígeríski hæstaréttardómarinn Isa Othman. ===Tolu-e-Islam=== Þessari hreyfingu var hrint af stað af [[Ghulam Ahmed Pervez]].<ref>Aisha Y. Musa, ''Hadith As Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam,'' Palgrave MacMillan, 2008, pg. 86</ref><ref>Aisha Y. Musa, [http://www.academia.edu/1035742/The_Quranists The Qur'anists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904021828/http://www.academia.edu/1035742/The_Quranists |date=2015-09-04 }}, Academia.edu, Accessed April 7, 2019</ref><ref>Nadeem F. Paracha, [https://www.dawn.com/news/1132974 The rise and fall of a spiritual rebel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407154917/https://www.dawn.com/news/1132974 |date=2019-04-07 }}, Dawn.com, Accessed April 7, 2019</ref><ref>Nadeem F. Paracha, [https://www.dawn.com/news/790958 Crazy diamonds – V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407154915/https://www.dawn.com/news/790958 |date=2019-04-07 }}, Dawn.com, Accessed April 7, 2019</ref> Ghulan Ahmed Pervez hafnaði þó ekki öllum hadíðum, hann samþykkti aðeins hadíður sem „eru í samræmi við Kóraninn og setja ekki svartan blett á persónu spámannsins og hans [[Sahabah|samverkamanna]]“.<ref name=toluislam>{{cite web|url=http://www.tolueislam.com/|title=Bazm-e-Tolu-e-Islam|access-date=22 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111122050911/http://www.tolueislam.com/|archive-date=22 November 2011|url-status=live}}</ref> Samtökin gefa út og dreifa bókum, bæklingum og upptökum af kenningum Perevez.<ref name=toluislam/> Tolu-e-Islam tilheyrir engum stjórnmálahópi, né kenna þau sig ekki við neinn trúarlegan hóp eða söfnuð. ===Süleymaniye Vakfi=== Hreyfingin var stofnuð af Abdülaziz Bayındır, tyrkneskum guðfræðiprófessor. Samtökin gagnrýndu opinberlega tyrkneska trúarráðið (Diyanet). Viðhorf þeirra eru ólík tyrkneskum súnnímúslimum, þar sem þeir hafna nánast öllum hadíðum því þeir telja að þær séu ekki ósviknar og hafi því ekkert trúarlegt vald. Stefnuskrá Süleymaniye Vakfı er: „Gegn lygum hefðarinnar, munum við fyrirskipa ''[[fatwa]]'' eingöngu byggt á Kóraninum“. ==Áberandi Kóranistar== * [[Caner Taslaman]] (1968), tyrkneskur fræðimaður, sérfræðingur um [[Kóran|Kóraninn]] og [[rithöfundur]]. Þekktur fyrir verk sín á [[Miklihvellur|kenningunni um Miklahvell]] og vísindalegri uppbyggingu Kóransins.<ref name=":02">{{cite web|url=https://www.canertaslaman.com|title=Biyografi|accessdate=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051102020350/https://www.canertaslaman.com/|archivedate=2 November 2005|url-status=live}}</ref> * [[Kassim Ahmad]] (1933-2017) varmenntamaður frá Malasíu, rithöfundur, skáld og kennari, þekktur fyrir að hafna valdi hadíða.<ref>Mariam Mokhtar, [http://www.freemalaysiatoday.com/category/opinion/2017/03/16/dont-let-the-hardliners-get-their-way/ Don't let the hardliners get their way] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712154940/https://www.freemalaysiatoday.com/category/opinion/2017/03/16/dont-let-the-hardliners-get-their-way/ |date=2019-07-12 }}, freemalaysiatoday.com, Accsessed February 16, 2019</ref><ref>Predeep Nambiar, [http://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2017/10/10/kassim-ahmad-died-a-beautiful-death-says-daughter/ Kassim Ahmad died a ‘beautiful death’, says daughter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712134359/https://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2017/10/10/kassim-ahmad-died-a-beautiful-death-says-daughter/ |date=2019-07-12 }}, freemalaysiatoday.com, February 16, 2019</ref> Hann var stofnandi Kóranistasamfélags Malasíu.<ref>Gatut Adisoma, [http://www.masjidtucson.org/publications/books/sp/1993/oct/page4.html QURANIC SOCIETY OF MALAYSIA ESTABLISHED] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190301013355/http://www.masjidtucson.org/publications/books/sp/1993/oct/page4.html |date=2019-03-01 }}, masjidtuucson.org, Accsessed February 16, 2019</ref> Hann var handtekinn fyrir að hafa „kommúnískar hugmyndir“ árið 1976 og sleppt úr haldi 1981. Rétt fyrir andlát hans var hann að þýða Kóraninn á [[Malajíska|malajísku]].<ref>[http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/son-regrets-kassim-ahmad-unable-to-complete-malay-translation-of-quran#83KyoWWA11spYbCk.97 Son regrets Kassim Ahmad unable to complete Malay translation of Quran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013200359/http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/son-regrets-kassim-ahmad-unable-to-complete-malay-translation-of-quran#83KyoWWA11spYbCk.97 |date=2017-10-13 }}, themalayonline.com, Accsessed February 16, 2019</ref> * [[Gamal al-Banna]] (1920-2013) var egypskur rithöfundur og verkalýðssinni. Hann var yngri bróðir [[Hassan al-Banna|Hassans al-Banna]], sem stofnaði [[Bræðralag múslima|Bræðralag Múslima]].<ref>[https://www.metransparent.com/old/texts/michael_slackman_a_liberal_brother_at_odds_with_the_muslim_brotherhood.htm A Liberal Brother at Odds With the Muslim Brotherhood] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702132114/https://www.metransparent.com/old/texts/michael_slackman_a_liberal_brother_at_odds_with_the_muslim_brotherhood.htm |date=2020-07-02 }}, Metransparent.com, Accessed June 29, 2020</ref> * [[Mustafa İslamoğlu]] (fæddur 1960), tyrkneskur guðfræðingur, skáld og rithöfundur. Hann var gagnrýndur í Tyrklandi og fékk líflátshótanir fyrir hugmyndir sínar sem byggðu á rökfræði ofar hefð og höfnun á valdi ákveðinna hadíða,<ref name=":0">{{Cite web|date=6 March 2013|title=Sahih hadisi inkâr eden Mustafa İslamoğlu'na Cevap – Ubeydullah Arslan|url=https://www.youtube.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20061214123929/http://www.youtube.com/|archive-date=14 December 2006|access-date=30 December 2015|publisher=YouTube|language=tr}}</ref> sem hann áleit sem fölsun.<ref name="İslamoğlu">{{cite web|date=23 April 2015|title=Mustafa İslamoğlu – Sahih Hadisleri İnkâr Ediyor|url=https://www.youtube.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20061214123929/http://www.youtube.com/|archive-date=14 December 2006|access-date=30 December 2015|publisher=YouTube|language=tr|url-status=dead}}</ref> * [[Rashad Khalifa]] (1935-1990), egypsk-bandarískur lífefnafræðingur og íslamskur umbótasinni. Í bók hans ''Kóraninn, hadíður og íslam'' (''Quran, Hadith and Islam'') og ensk þýðing hans á Kóraninum hélt Khalifa því fram að Kóraninn einn væri höfuðuppspretta Íslam, þá bæði hvað varðar trúna og iðkun hennar.<ref name="The Quranists" /> Hann var ráðinn af dögum af hefðarsinnum þann 31. janúar 1990. * [[Hassan al-Maliki]] (1970) frá Sádí-Arabíu er rithöfundur, rannsakandi, [[Saga íslams|íslamskur sagnfræðingur]] og [[Íslömsk fræði|íslamskur fræðimaður]] sem færður var fyrir rétt af sádi-arabískum stjórnvöldum fyrir að boða skoðanir sem stjórnvöld töldu að stönguðust á við hugmyndir um íslam. Skoðunum Al Maliki hefur verið lýst sem kóranískum, hófsömum, umburðarlyndum og andstæðar þeirri ofbeldisfullu og ströngu hugmyndafræði sem [[Wahhabismi]] boðar.<ref name=":11">{{Cite web|title=Saudi Islamic scholar Dr. Al Malki at risk of execution {{!}} MENA Rights Group|url=https://www.menarights.org/en/caseprofile/saudi-islamic-scholar-dr-al-malki-risk-execution|access-date=2020-06-30|website=www.menarights.org|language=en}}</ref><ref name="true">{{Cite web|last=User|first=Super|title=Misconceptions|url=https://quranstruelight.com/some-history/misconceptions|access-date=2021-05-25|website=quranstruelight.com|language=en-gb|archive-date=2022-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524122715/http://quranstruelight.com/some-history/misconceptions|url-status=dead}}</ref> * [[Irshad Manji]] (1968) kanadískur kennari og rithöfundur. * [[Ahmed Subhy Mansour]] (1949) er egypsk-bandarískur íslamskur fræðimaður. Hann stofnaði lítinn hóp kóranista, en var gerður brottrækur frá Egyptaland og býr nú í Bandaríkjunum sem pólitískur flóttamaður.<ref name="ahl-alquran1">{{cite web |url=http://www.ahl-alquran.com/English/aboutus.php |title=About Us |website=Ahl-alquran.com |access-date=6 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131020530/http://ahl-alquran.com/English/aboutus.php |archive-date=31 January 2010 |url-status=live }}</ref> He was [[exile]]d from Egypt for his views and is now living in the United States as a political refugee.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/05/12/AR2005051201788.html?noredirect=on |title=Muslims' Unheralded Messenger |first=Don |last=Oldenburg |date=13 May 2005 |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=6 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143808/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/05/12/AR2005051201788.html?noredirect=on |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref> * [[Chekannur Maulavi]] (1936; hvarf 29. júlí 1993) framsækinn íslamskur klerkur sem bjó í Edappal í Malappuram-hverfinu í Kerala á Indlandi. Hann var þekktur fyrir sínar umdeildu og óhefðbundu túlkanir á íslam sem hann byggði eingöngu á Kóraninum. Hann hvarf þann 29. júlí 1993 undir dularfullum kringumstæðum og talið er að hann sé látinn.<ref>{{cite book |last=Kumar |first=Girja |date=1997 |title=The Book on Trial: Fundamentalism and Censorship in India |location=New Delhi |publisher=Har Anand Publications |pages=34–35 |isbn=978-8-12410-525-2}}</ref> * [[Yaşar Nuri Öztürk]] (1951-2016) var tyrkneskur guðfræðiprófessor, lögfræðingur, dálkahöfundur og fyrverandi meðlimur tyrkneska þingsins.<ref>{{cite web|title=Yaşar Nuri Öztürk'ün yaşı ve sevgilisi... - Reha Muhtar – GAZETE VATAN|url=http://haber.gazetevatan.com/yasar-nuri-ozturkun-yasi-ve-sevgilisi/403503/4/Haber|access-date=2021-11-18|archive-date=2012-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514014200/http://haber.gazetevatan.com/yasar-nuri-ozturkun-yasi-ve-sevgilisi/403503/4/Haber|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.ulusalkanal.com.tr/gundem/yasar-nuri-ozturk-hayatini-kaybetti-h108301.html Yaşar Nuri Öztürk lost his life.] – [[Ulusal Kanal]]</ref><ref>{{cite web|last=(Blog)|first=Yurt Gazetesi (Mizah) (Basın Bildirisi) (Kayıt)|title=Gökçek 29 Ekim'de müstafi olmuş: Şimdi ibre Tuna'yı mı Tiryaki'yi mi gösteriyor?|url=http://www.yurtgazetesi.com.tr/yasam/gercek-sunneti-kurandan-ogrenin-h57014.html}}</ref> Hann hefur haldið margar ráðstefnur um íslamska heimspeki sem og mannréttindi í Tyrklandi, Bandaríkjunum, Evrópu, Mið-austurlöndum og á Balkanskaganum. Árið 1990 játuðu meðlimir öfgasamtakanna Hinnar miklu austur-íslömsku árásarfylkingar, skamstafað İBDA-C á tyrknesku, að þeir hefðu ætlað að ráða hann af dögum.<ref>{{Cite web|title=İBDA-C'nin suikast timi yakalandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/ibda-cnin-suikast-timi-yakalandi-39113759|access-date=2020-12-16|website=www.hurriyet.com.tr|language=tr}}</ref> Öztürk lést 2016 af völdum magakrabbameins.<ref name="Öztürk died">{{cite web|last=Haberleri|first=ABChaber.com - Güncel son dakika|title=İlahiyatçı Yaşar Nuri Öztürk hayatını kaybetti|url=http://www.abchaber.com/gundem/ilahiyatci-yasar-nuri-ozturk-hayatini-kaybetti-h1141.html|website=ABChaber.com - Güncel son dakika haberleri|access-date=2021-11-18|archive-date=2021-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118063928/http://www.abchaber.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi|url-status=dead}}</ref> * [[Ahmad Rashad]] (1949), er bandarískur íþróttalýsandi (starfar mest fyrir [[NBC Sports]]) og fyrrverandi atvinnmaður í knattspyrnu. Ahmad Rashad lærði arabísku og lestur á Kóraninum hjá leiðbeinanda sínum Rashad Khalifa.,<ref name="auto">Murray Olderman, [https://news.google.com/newspapers?id=GrgdAAAAIBAJ&sjid=Jl0EAAAAIBAJ&pg=1963%2C3707744 Rashad Made A Name For Himself. . . Twice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515161635/https://news.google.com/newspapers?id=GrgdAAAAIBAJ&sjid=Jl0EAAAAIBAJ&pg=1963%2C3707744|date=2020-05-15}}, ''The Pittsburgh Press'', Accsessed February 16, 2019</ref><ref>Ken Shouler, [https://www.cigaraficionado.com/article/catching-it-all-6084 Catching It All] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190301135854/https://www.cigaraficionado.com/article/catching-it-all-6084 |date=2019-03-01 }}, cigaraficionado.com, Accessed February 16, 2019</ref> * [[Mohamed Talbi]] (1921-2017) var sagnfræðingur og prófessor frá Túnis. Hann var stofnandi Association Internationale des Musulmans Coraniques (AIMC) eða Alþjóðlega samtök kóranískra múslima.<ref>Rachid Barnat, [http://www.kapitalis.com/afkar-2/15589-tunisie-islam-le-musulman-coranique-selon-mohamed-talbi.html Tunisie-Islam : Le «musulman coranique» selon Mohamed Talbi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190301013636/http://www.kapitalis.com/afkar-2/15589-tunisie-islam-le-musulman-coranique-selon-mohamed-talbi.html |date=2019-03-01 }}, kapitalis.com, Accessed February 16, 2019</ref><ref>Sadok Belaid, [http://www.leaders.com.tn/article/22458-in-memoriam-mohamed-talbi-1921-2017 In memorium: Mohamed Talbi (1921–2017) – (Album photos)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428092628/https://www.leaders.com.tn/article/22458-in-memoriam-mohamed-talbi-1921-2017 |date=2019-04-28 }}, leaders.com, Accessed February 16, 2019</ref> * [[Edip Yüksel]] (1957) er kúrdísk-bandarískur heimspekingur, lögfræðingur, talsmaður kóranista og rithöfundur, en hann hefur skrifað bækur á borð við ''Nineteen: God's Signature in Nature and Scripture'', ''Manifesto for Islamic Reform'' og er meðhöfundur ''Quran: A Reformist Translation.'' Hann kenndi heimspeki og rökfræði í  [[Pima Community College]] sem og læknisfræðilega siðfræði og hegningarlög við [[Brown Mackie College]].<ref name="Musa 2008" /><ref>{{cite book |last1=Kenney |first1=Jeffrey T. |last2=Moosa |first2=Ebrahim |date=2013 |title=Islam in the Modern World |publisher=Routledge |page=21}}</ref> *<ref group="Ath.">Kóranistar telja einnig að [[Múhameð]] hafi verið Kóranisti.</ref> ==Punktar== {{reflist|group=Ath.}} ==Heimildir== <references/> ==Viðbótarlestur== * Aisha Y. Musa, ''Hadith as Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam'', New York: Palgrave, 2008. <nowiki>ISBN 0-230-60535-4</nowiki>. * Ali Usman Qasmi, ''Questioning the Authority of the Past: The Ahl al-Qur'an Movements in the Punjab'', Oxford University Press, 2012. <nowiki>ISBN 0-195-47348-5</nowiki>. * Daniel Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', Cambridge University Press, 1996. <nowiki>ISBN 0-521-65394-0</nowiki>. [[Flokkur:Íslam]] ocqk80lesq0bmt492sbo9z8f9n75tsl 3 166169 1961382 1960680 2026-04-27T18:06:57Z MediaWiki message delivery 35226 Nýr hluti: /* Tech News: 2026-18 */ 1961382 wikitext text/x-wiki {{Skjalasafn| * [[Notandaspjall:Svavar Kjarrval/TechNews (safn 1)]] mars 2014 - janúar 2022}} == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Tech News: 2022-02]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>oauth_consumer</code></bdi> variable has been added to the [[mw:Special:MyLanguage/AbuseFilter|AbuseFilter]] to enable identifying changes made by specific tools. [https://phabricator.wikimedia.org/T298281] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets are [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#Package_Gadgets|now able to directly include JSON pages]]. This means some gadgets can now be configured by administrators without needing the interface administrator permission, such as with the Geonotice gadget. [https://phabricator.wikimedia.org/T198758] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets [[mw:Extension:Gadgets#Options|can now specify page actions]] on which they are available. For example, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|actions=edit,history</code></bdi> will load a gadget only while editing and on history pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T63007] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets can now be loaded on demand with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withgadget</code></bdi> URL parameter. This can be used to replace [[mw:Special:MyLanguage/Snippets/Load JS and CSS by URL|an earlier snippet]] that typically looks like <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withJS</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withCSS</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] At wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|the Mentorship system is configured]], you can now use the Action API to get a list of a [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|mentor's]] mentees. [https://phabricator.wikimedia.org/T291966] * The heading on the main page can now be configured using <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title-loggedin]]</span> for logged-in users and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title]]</span> for logged-out users. Any CSS that was previously used to hide the heading should be removed. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Small_wiki_toolkits/Starter_kit/Main_page_customization#hide-heading] [https://phabricator.wikimedia.org/T298715] * Four special pages (and their API counterparts) now have a maximum database query execution time of 30 seconds. These special pages are: RecentChanges, Watchlist, Contributions, and Log. This change will help with site performance and stability. You can read [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IPJNO75HYAQWIGTHI5LJHTDVLVOC4LJP/ more details about this change] including some possible solutions if this affects your workflows. [https://phabricator.wikimedia.org/T297708] * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|sticky header]] has been deployed for 50% of logged-in users on [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions#pilot-wikis|more than 10 wikis]]. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Participate|how to take part in the project]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] begins. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W02"/> </div> 11. janúar 2022 kl. 01:24 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22562156 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Tech News: 2022-03]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|WikiEditor]] (also known as the 2010 wikitext editor), people will now see a warning if they link to disambiguation pages. If you click "{{int:Disambiguator-review-link}}" in the warning, it will ask you to correct the link to a more specific term. You can [[m:Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages#Jan 12, 2021: Turning on the changes for all Wikis|read more information]] about this completed 2021 Community Wishlist item. * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#subscribe|automatically subscribe to all of the talk page discussions]] that you start or comment in using [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|DiscussionTools]]. You will receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when another editor replies. This is available at most wikis. Go to your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]] and turn on "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T263819] * When asked to create a new page or talk page section, input fields can be [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating_pages_with_preloaded_text|"preloaded" with some text]]. This feature is now limited to wikitext pages. This is so users can't be tricked into making malicious edits. There is a discussion about [[phab:T297725|if this feature should be re-enabled]] for some content types. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] continues. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W03"/> </div> 17. janúar 2022 kl. 19:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22620285 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Tech News: 2022-04]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * The following languages can now be used with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighting]]: BDD, Elpi, LilyPond, Maxima, Rita, Savi, Sed, Sophia, Spice, .SRCINFO. * You can now access your watchlist from outside of the user menu in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]]. The watchlist link appears next to the notification icons if you are at the top of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T289619] '''Events''' * You can see the results of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award 2021]] and learn more about 14 tools which were selected this year. * You can [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translate, promote]], or comment on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Proposals|the proposals]] in the Community Wishlist Survey. Voting will begin on {{#time:j xg|2022-01-28|en}}. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W04"/> </div> 24. janúar 2022 kl. 21:38 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22644148 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Tech News: 2022-05]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] If a gadget should support the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?withgadget</code></bdi> URL parameter that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|announced]] 3 weeks ago, then it must now also specify <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>supportsUrlLoad</code></bdi> in the gadget definition ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#supportsUrlLoad|documentation]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * A change that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|announced]] last year was delayed. It is now ready to move ahead: ** The user group <code>oversight</code> will be renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in three weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. As usual, these labels can be translated on translatewiki ([[phab:T112147|direct links are available]]) or by administrators on your wiki. '''Events''' * You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey]] between 28 January and 11 February. The survey decides what the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech team]] will work on. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W05"/> </div> 31. janúar 2022 kl. 17:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22721804 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Tech News: 2022-06]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * English Wikipedia recently set up a gadget for dark mode. You can enable it there, or request help from an [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrator]] to set it up on your wiki ([[w:en:Wikipedia:Dark mode (gadget)|instructions and screenshot]]). * Category counts are sometimes wrong. They will now be completely recounted at the beginning of every month. [https://phabricator.wikimedia.org/T299823] '''Problems''' * A code-change last week to fix a bug with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live Preview]] may have caused problems with some local gadgets and user-scripts. Any code with skin-specific behaviour for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector</code></bdi> should be updated to also check for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector-2022</code></bdi>. [[phab:T300987|A code-snippet, global search, and example are available]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W06"/> </div> 7. febrúar 2022 kl. 21:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22765948 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Tech News: 2022-07]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Purge|Purging]] a category page with fewer than 5,000 members will now recount it completely. This will allow editors to fix incorrect counts when it is wrong. [https://phabricator.wikimedia.org/T85696] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the <code dir=ltr>rmspecials()</code> function has been updated so that it does not remove the "space" character. Wikis are advised to wrap all the uses of <code dir=ltr>rmspecials()</code> with <code dir=ltr>rmwhitespace()</code> wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W07"/> </div> 14. febrúar 2022 kl. 19:19 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22821788 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Tech News: 2022-08]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[Special:Nuke|Special:Nuke]] will now provide the standard deletion reasons (editable at <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Deletereason-dropdown]]</bdi>) to use when mass-deleting pages. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Admins and patrollers/Mass-delete to offer drop-down of standard reasons, or templated reasons.|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T25020] * At Wikipedias, all new accounts now get the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] by default when creating an account. Communities are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Account_creation|update their help resources]]. Previously, only 80% of new accounts would get the Growth features. A few Wikipedias remain unaffected by this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T301820] * You can now prevent specific images that are used in a page from appearing in other locations, such as within PagePreviews or Search results. This is done with the markup <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>class=notpageimage</nowiki></code></bdi>. For example, <code><nowiki>[[File:Example.png|class=notpageimage]]</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T301588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] There has been a change to the HTML of Special:Contributions, Special:MergeHistory, and History pages, to support the grouping of changes by date in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva_Neue|the mobile skin]]. While unlikely, this may affect gadgets and user scripts. A [[phab:T298638|list of all the HTML changes]] is on Phabricator. '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey results]] have been published. The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2022 results#leaderboard|ranking of prioritized proposals]] is also available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The software to play videos and audio files on pages will change soon on all wikis. The old player will be removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Toolforge's underlying operating system is being updated. If you maintain any tools there, there are two options for migrating your tools into the new system. There are [[wikitech:News/Toolforge Stretch deprecation|details, deadlines, and instructions]] on Wikitech. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EPJFISC52T7OOEFH5YYMZNL57O4VGSPR/] * Administrators will soon have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete]] the associated "talk" page when they are deleting a given page. An API endpoint with this option will also be available. This was [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|a request from the 2021 Wishlist Survey]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W08"/> </div> 21. febrúar 2022 kl. 19:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22847768 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Tech News: 2022-09]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When searching for edits by [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|change tags]], e.g. in page history or user contributions, there is now a dropdown list of possible tags. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Miscellaneous/Improve plain-text change tag selector|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T27909] * Mentors using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|Growth Mentor dashboard]] will now see newcomers assigned to them who have made at least one edit, up to 200 edits. Previously, all newcomers assigned to the mentor were visible on the dashboard, even ones without any edit or ones who made hundred of edits. Mentors can still change these values using the filters on their dashboard. Also, the last choice of filters will now be saved. [https://phabricator.wikimedia.org/T301268][https://phabricator.wikimedia.org/T294460] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The user group <code>oversight</code> was renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. You may need to update any local references to the old name, e.g. gadgets, links to Special:Listusers, or uses of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words|NUMBERINGROUP]]. '''Problems''' * The recent change to the HTML of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking changes|tracking changes]] pages caused some problems for screenreaders. This is being fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T298638] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Working with templates will become easier. [[m:WMDE_Technical_Wishes/Templates|Several improvements]] are planned for March 9 on most wikis and on March 16 on English Wikipedia. The improvements include: Bracket matching, syntax highlighting colors, finding and inserting templates, and related visual editor features. * If you are a template developer or an interface administrator, and you are intentionally overriding or using the default CSS styles of user feedback boxes (the classes: <code dir=ltr>successbox, messagebox, errorbox, warningbox</code>), please note that these classes and associated CSS will soon be removed from MediaWiki core. This is to prevent problems when the same class-names are also used on a wiki. Please let us know by commenting at [[phab:T300314]] if you think you might be affected. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W09"/> </div> 28. febrúar 2022 kl. 23:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22902593 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Tech News: 2022-10]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translations]] are available. '''Problems''' * There was a problem with some interface labels last week. It will be fixed this week. This change was part of ongoing work to simplify the support for skins which do not have active maintainers. [https://phabricator.wikimedia.org/T301203] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W10"/> </div> 7. mars 2022 kl. 21:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22958074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Tech News: 2022-11]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Wikipedia Android app [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Android/Communication#Updates|it is now possible]] to change the toolbar at the bottom so the tools you use more often are easier to click on. The app now also has a focused reading mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296753][https://phabricator.wikimedia.org/T254771] '''Problems''' * There was a problem with the collection of some page-view data from June 2021 to January 2022 on all wikis. This means the statistics are incomplete. To help calculate which projects and regions were most affected, relevant datasets are being retained for 30 extra days. You can [[m:Talk:Data_retention_guidelines#Added_exception_for_page_views_investigation|read more on Meta-wiki]]. * There was a problem with the databases on March 10. All wikis were unreachable for logged-in users for 12 minutes. Logged-out users could read pages but could not edit or access uncached content then. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2022-03-10_MediaWiki_availability] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * When [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message#Finding_messages_and_documentation|using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>uselang=qqx</code></bdi> to find localisation messages]], it will now show all possible message keys for navigation tabs such as "{{int:vector-view-history}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T300069] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Access to [[{{#special:RevisionDelete}}]] has been expanded to include users who have <code dir=ltr>deletelogentry</code> and <code dir=ltr>deletedhistory</code> rights through their group memberships. Before, only those with the <code dir=ltr>deleterevision</code> right could access this special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T301928] * On the [[{{#special:Undelete}}]] pages for diffs and revisions, there will be a link back to the main Undelete page with the list of revisions. [https://phabricator.wikimedia.org/T284114] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has announced the IP Masking implementation strategy and next steps. The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#feb25|announcement can be read here]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Android FAQ|Wikipedia Android app]] developers are working on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|new functions]] for user talk pages and article talk pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T297617] '''Events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place as a hybrid event on 20-22 May 2022. The Hackathon will be held online and there are grants available to support local in-person meetups around the world. Grants can be requested until 20 March. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W11"/> </div> 14. mars 2022 kl. 22:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22993074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Tech News: 2022-12]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translations]] are available. '''New code release schedule for this week''' * There will be four MediaWiki releases this week, instead of just one. This is an experiment which should lead to fewer problems and to faster feature updates. The releases will be on all wikis, at different times, on Monday, Tuesday, and Wednesday. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Release Engineering Team/Trainsperiment week|read more about this project]]. '''Recent changes''' * You can now set how many search results to show by default in [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|your Preferences]]. This was the 12th most popular wish in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey 2022]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T215716] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Jupyter notebooks tool [[wikitech:PAWS|PAWS]] has been updated to a new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T295043] '''Future changes''' * Interactive maps via [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] will soon work on wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions]] extension. [https://wikimedia.sslsurvey.de/Kartographer-Workflows-EN/ Please tell us] which improvements you want to see in Kartographer. You can take this survey in simple English. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W12"/> </div> 21. mars 2022 kl. 16:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23034693 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Tech News: 2022-13]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a simple new Wikimedia Commons upload tool available for macOS users, [[c:Commons:Sunflower|Sunflower]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of regular database maintenance. It will be performed on {{#time:j xg|2022-03-29|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-03-31|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T301850][https://phabricator.wikimedia.org/T303798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W13"/> </div> 28. mars 2022 kl. 19:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23073711 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Tech News: 2022-14]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translations]] are available. '''Problems''' * For a few days last week, edits that were suggested to newcomers were not tagged in the [[{{#special:recentchanges}}]] feed. This bug has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T304747] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * Starting next week, Tech News' title will be translatable. When the newsletter is distributed, its title may not be <code dir=ltr>Tech News: 2022-14</code> anymore. It may affect some filters that have been set up by some communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T302920] * Over the next few months, the "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" Growth feature [[phab:T304110|will become available to more Wikipedias]]. Each week, a few wikis will get the feature. You can test this tool at [[mw:Special:MyLanguage/Growth#deploymentstable|a few wikis where "Link recommendation" is already available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W14"/> </div> 4. apríl 2022 kl. 21:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23097604 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new public status page at <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimediastatus.net/ www.wikimediastatus.net]</span>. This site shows five automated high-level metrics where you can see the overall health and performance of our wikis' technical environment. It also contains manually-written updates for widespread incidents, which are written as quickly as the engineers are able to do so while also fixing the actual problem. The site is separated from our production infrastructure and hosted by an external service, so that it can be accessed even if the wikis are briefly unavailable. You can [https://diff.wikimedia.org/2022/03/31/announcing-www-wikimediastatus-net/ read more about this project]. * On Wiktionary wikis, the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W15"/> </div> 11. apríl 2022 kl. 19:44 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23124108 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-19|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-04-21|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * Administrators will now have [[m:Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete the associated "Talk" page]] when they are deleting a given page. An API endpoint with this option is also available. This concludes the [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|11th wish of the 2021 Community Wishlist Survey]]. * On [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#test-wikis|selected wikis]], 50% of logged-in users will see the new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Table of contents|table of contents]]. When scrolling up and down the page, the table of contents will stay in the same place on the screen. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T304169] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Message boxes produced by MediaWiki code will no longer have these CSS classes: <code dir=ltr>successbox</code>, <code dir=ltr>errorbox</code>, <code dir=ltr>warningbox</code>. The styles for those classes and <code dir=ltr>messagebox</code> will be removed from MediaWiki core. This only affects wikis that use these classes in wikitext, or change their appearance within site-wide CSS. Please review any local usage and definitions for these classes you may have. This was previously announced in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|28 February issue of Tech News]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] will become compatible with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions page stabilization]]. Kartographer maps will also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions] The Kartographer documentation has been thoroughly updated. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Getting_started] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/Maps] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W16"/> </div> 18. apríl 2022 kl. 23:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23167004 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group1.dblist many wikis] (group 1), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-26|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). * Some very old browsers and operating systems are no longer supported. Some things on the wikis might look weird or not work in very old browsers like Internet Explorer 9 or 10, Android 4, or Firefox 38 or older. [https://phabricator.wikimedia.org/T306486] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W17"/> </div> 25. apríl 2022 kl. 22:56 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23187115 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group2.dblist all remaining wikis] (group 2), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The developers are working on talk pages in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|Wikipedia app for iOS]]. You can [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9GBcHczQGLbQWTY give feedback]. You can take the survey in English, German, Hebrew or Chinese. * [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements#Status_and_next_steps|Most wikis]] will receive an [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements|improved template dialog]] in VisualEditor and New Wikitext mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296759] [https://phabricator.wikimedia.org/T306967] * If you use syntax highlighting while editing wikitext, you can soon activate a [[m:WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting#Color-blind_mode|colorblind-friendly color scheme]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T306867] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Several CSS IDs related to MediaWiki interface messages will be removed. Technical editors should please [[phab:T304363|review the list of IDs and links to their existing uses]]. These include <code dir=ltr>#mw-anon-edit-warning</code>, <code dir=ltr>#mw-undelete-revision</code> and 3 others. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W18"/> </div> 2. maí 2022 kl. 19:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23232924 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see categories in the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia app for Android]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T73966] '''Problems''' * Last week, there was a problem with Wikidata's search autocomplete. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T307586] * Last week, all wikis had slow access or no access for 20 minutes, for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a problem with a database change. [https://phabricator.wikimedia.org/T307647] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T305217#7894966] * [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation#Current issues|Incompatibility issues]] with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] and the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]] will be fixed: Deployment is planned for May 10 on all wikis. Kartographer will then be enabled on the [[phab:T307348|five wikis which have not yet enabled the extension]] on May 24. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] skin will be set as the default on several more wikis, including Arabic and Catalan Wikipedias. Logged-in users will be able to switch back to the old Vector (2010). See the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|latest update]] about Vector (2022). '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place on 17 May. The following meetings are currently planned for: 7 June, 21 June, 5 July, 19 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W19"/> </div> 9. maí 2022 kl. 15:23 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23256717 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * Some wikis can soon use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|add a link]] feature. This will start on Wednesday. The wikis are {{int:project-localized-name-cawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-svwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place online on May 20–22. It will be in English. There are also local [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022/Meetups|hackathon meetups]] in Germany, Ghana, Greece, India, Nigeria and the United States. Technically interested Wikimedians can work on software projects and learn new skills. You can also host a session or post a project you want to work on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can soon edit translatable pages in the visual editor. Translatable pages exist on for examples Meta and Commons. [https://diff.wikimedia.org/2022/05/12/mediawiki-1-38-brings-support-for-editing-translatable-pages-with-the-visual-editor/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W20"/> </div> 16. maí 2022 kl. 18:58 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23291515 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Administrators using the mobile web interface can now access Special:Block directly from user pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T307341] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wiktionary.org/ www.wiktionary.org]</span> portal page now uses an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T304629] '''Problems''' * The Growth team maintains a mentorship program for newcomers. Previously, newcomers weren't able to opt out from the program. Starting May 19, 2022, newcomers are able to fully opt out from Growth mentorship, in case they do not wish to have any mentor at all. [https://phabricator.wikimedia.org/T287915] * Some editors cannot access the content translation tool if they load it by clicking from the contributions menu. This problem is being worked on. It should still work properly if accessed directly via Special:ContentTranslation. [https://phabricator.wikimedia.org/T308802] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and user scripts developers are invited to give feedback on a [[mw:User:Jdlrobson/Extension:Gadget/Policy|proposed technical policy]] aiming to improve support from MediaWiki developers. [https://phabricator.wikimedia.org/T308686] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W21"/> </div> 24. maí 2022 kl. 00:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23317250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, an <code dir=ltr>ip_in_ranges()</code> function has been introduced to check if an IP is in any of the ranges. Wikis are advised to combine multiple <code dir=ltr>ip_in_range()</code> expressions joined by <code>|</code> into a single expression for better performance. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T305017] * The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature|IP Info feature]] which helps abuse fighters access information about IPs, [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May 24, 2022|has been deployed]] to all wikis as a beta feature. This comes after weeks of beta testing on test.wikipedia.org. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-05-31|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at most wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:mw:Special:ApiHelp/query+usercontribs|list=usercontribs API]] will support fetching contributions from an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Range blocks#Non-technical explanation|IP range]] soon. API users can set the <code>uciprange</code> parameter to get contributions from any IP range within [[:mw:Manual:$wgRangeContributionsCIDRLimit|the limit]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T177150] * A new parser function will be introduced: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{=}}</nowiki></code></bdi>. It will replace existing templates named "=". It will insert an [[w:en:Equals sign|equal sign]]. This can be used to escape the equal sign in the parameter values of templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T91154] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W22"/> </div> 30. maí 2022 kl. 20:29 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23340178 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>str_replace_regexp()</code></bdi> function can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to replace parts of text using a [[w:en:Regular expression|regular expression]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285468] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W23"/> </div> 7. júní 2022 kl. 02:46 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23366979 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * All wikis can now use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps. Kartographer maps now also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions][https://phabricator.wikimedia.org/T307348] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-14|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T300471] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-abwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-acewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-adywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-akwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-alswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-amwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-anwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-angwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-astwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-atjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-avwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-aywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azbwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304548] * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at Commons, Wikidata, and some other wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place today (13 June). The following meetings will take place on: 28 June, 12 July, 26 July. '''Future changes''' * By the end of July, the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]] skin should be ready to become the default across all wikis. Discussions on how to adjust it to the communities' needs will begin in the next weeks. It will always be possible to revert to the previous version on an individual basis. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W24"/> </div> 13. júní 2022 kl. 16:59 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23389956 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia App for Android]] now has an option for editing the whole page at once, located in the overflow menu (three-dots menu [[File:Ic more vert 36px.svg|15px|link=|alt=]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T103622] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Some recent database changes may affect queries using the [[m:Research:Quarry|Quarry tool]]. Queries for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>site_stats</code></bdi> at English Wikipedia, Commons, and Wikidata will need to be updated. [[phab:T306589|Read more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>user_global_editcount</code></bdi> variable can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to avoid affecting globally active users. [https://phabricator.wikimedia.org/T130439] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Users of non-responsive skins (e.g. MonoBook or Vector) on mobile devices may notice a slight change in the default zoom level. This is intended to optimize zooming and ensure all interface elements are present on the page (for example the table of contents on Vector 2022). In the unlikely event this causes any problems with how you use the site, we'd love to understand better, please ping <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]]</span> to any on-wiki conversations. [https://phabricator.wikimedia.org/T306910] '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid's HTML output will soon stop annotating file links with different <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>typeof</code></bdi> attribute values, and instead use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:File</code></bdi> for all types. Tool authors should adjust any code that expects: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Image</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Audio</code></bdi>, or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Video</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T273505] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W25"/> </div> 20. júní 2022 kl. 20:18 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23425855 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] API service now has self-service accounts with free on-demand requests and monthly snapshots ([https://enterprise.wikimedia.com/docs/ API documentation]). Community access [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#community-access|via database dumps & Wikimedia Cloud Services]] continues. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wiktionary#lua|All Wikimedia wikis can now use Wikidata Lexemes in Lua]] after creating local modules and templates. Discussions are welcome [[d:Wikidata_talk:Lexicographical_data#You_can_now_reuse_Wikidata_Lexemes_on_all_wikis|on the project talk page]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-28|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T311033] * Some global and cross-wiki services will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-30|en}} at 06:00 UTC. This will impact ContentTranslation, Echo, StructuredDiscussions, Growth experiments and a few more services. [https://phabricator.wikimedia.org/T300472] * Users will be able to sort columns within sortable tables in the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T233340] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (28 June). The following meetings will take place on 12 July and 26 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W26"/> </div> 27. júní 2022 kl. 20:03 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23453785 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-05|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-07-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=| Advanced item]] This change only affects pages in the main namespace in Wikisource. The Javascript config variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>proofreadpage_source_href</code></bdi> will be removed from <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]</code></bdi> and be replaced with the variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpSourceIndexPage</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T309490] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W27"/> </div> 4. júlí 2022 kl. 19:32 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23466250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], the page title is now displayed above the tabs such as Discussion, Read, Edit, View history, or More. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates#Page title/tabs switch|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T303549] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] It is now possible to easily view most of the configuration settings that apply to just one wiki, and to compare settings between two wikis if those settings are different. For example: [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=jawiktionary Japanese Wiktionary settings], or [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=eswiki&compare=eowiki settings that are different between the Spanish and Esperanto Wikipedias]. Local communities may want to [[m:Special:MyLanguage/Requesting_wiki_configuration_changes|discuss and propose changes]] to their local settings. Details about each of the named settings can be found by [[mw:Special:Search|searching MediaWiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308932] *The Anti-Harassment Tools team [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May|recently deployed]] the IP Info Feature as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature at all wikis]]. This feature allows abuse fighters to access information about IP addresses. Please check our update on [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#April|how to find and use the tool]]. Please share your feedback using a link you will be given within the tool itself. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W28"/> </div> 11. júlí 2022 kl. 19:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23502519 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translations]] are available. '''Problems''' * The feature on mobile web for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:NearbyPages|Nearby Pages]] was missing last week. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T312864] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Technical_decision_making/Forum|Technical Decision Forum]] is seeking [[mw:Technical_decision_making/Community_representation|community representatives]]. You can apply on wiki or by emailing <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">TDFSupport@wikimedia.org</span> before 12 August. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W29"/> </div> 18. júlí 2022 kl. 23:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23517957 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikibooks.org/ www.wikibooks.org]</span> and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiquote.org/ www.wikiquote.org]</span> portal pages now use an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Problems''' * Last week, some wikis were in read-only mode for a few minutes because of an emergency switch of their main database ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T313383] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The external link icon will change slightly in the skins Vector legacy and Vector 2022. The new icon uses simpler shapes to be more recognizable on low-fidelity screens. [https://phabricator.wikimedia.org/T261391] * Administrators will now see buttons on user pages for "{{int:changeblockip}}" and "{{int:unblockip}}" instead of just "{{int:blockip}}" if the user is already blocked. [https://phabricator.wikimedia.org/T308570] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (26 July). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W30"/> </div> 25. júlí 2022 kl. 19:27 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23545370 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Improved [[m:Special:MyLanguage/Help:Displaying_a_formula#Phantom|LaTeX capabilities for math rendering]] are now available in the wikis thanks to supporting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Phantom</code></bdi> tags. This completes part of [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Editing/Missing_LaTeX_capabilities_for_math_rendering|the #59 wish]] of the 2022 Community Wishlist Survey. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup0.dblist Group 0]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''Future meetings''' * This week, three meetings about [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] with live interpretation will take place. On Tuesday, interpretation in Russian will be provided. On Thursday, meetings for Arabic and Spanish speakers will take place. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|See how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W31"/> </div> 1. ágúst 2022 kl. 21:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23615613 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] copies the information from [[{{#special:GadgetUsage}}]] to an on-wiki page so you can review its history. If your project isn't already listed on the [[d:Q113143828|Wikidata entry for Project:GUS2Wiki]] you can either run GUS2Wiki yourself or [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script#Opting|make a request to receive updates]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T121049] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-09|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-11|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). '''Future meetings''' * The [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place online from August 12–14. Don't miss [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|the pre-hacking showcase]] to learn about projects and find collaborators. Anyone can [[phab:/project/board/6030/|propose a project]] or [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|host a session]]. [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Newcomers|Newcomers are welcome]]! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W32"/> </div> 8. ágúst 2022 kl. 19:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23627807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Persian (Farsi) Wikipedia community decided to block IP editing from October 2021 to April 2022. The Wikimedia Foundation's Product Analytics team tracked the impact of this change. [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Editing Restriction Study/Farsi Wikipedia|An impact report]] is now available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-16|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-18|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup1.dblist Group 1]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#4_August_2022][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers][https://phabricator.wikimedia.org/T312672] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W33"/> </div> 15. ágúst 2022 kl. 21:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23658001 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Two problems with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps have been fixed. Maps are no longer shown as empty when a geoline was created via VisualEditor. Geolines consisting of points with QIDs (e.g., subway lines) are no longer shown with pushpins. [https://phabricator.wikimedia.org/T292613][https://phabricator.wikimedia.org/T308560] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-25|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The colours of links and visited links will change. This is to make the difference between links and other text more clear. [https://phabricator.wikimedia.org/T213778] '''Future changes''' * The new [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button [[mw:Talk pages project/Notifications#12 August 2022|helps newcomers get answers]]. The Editing team is enabling this tool everywhere. You can turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284489] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W34"/> </div> 23. ágúst 2022 kl. 00:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23675501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] is available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup2.dblist Group 2]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. Please note that when this Beta feature is enabled, it may cause conflicts with some wiki-specific Gadgets. '''Problems''' * In recent months, there have been inaccurate numbers shown for various [[{{#special:statistics}}]] at Commons, Wikidata, and English Wikipedia. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T315693] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-30|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-01|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation wants to improve how Wikimedia communities report harmful incidents by building the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System|Private Incident Reporting System (PIRS)]] to make it easy and safe for users to make reports. You can leave comments on the talk page, by answering the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System#Phase 1|questions provided]]. If you have ever faced a harmful situation that you wanted to report/reported, join a PIRS interview to share your experience. To sign up [[m:Special:EmailUser/MAna_(WMF)|please email]] <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:MAna (WMF)|Madalina Ana]]</span>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W35"/> </div> 29. ágúst 2022 kl. 23:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23725814 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-09-06|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-08|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] On Special pages that only have one tab, the tab-bar's row will be hidden in the Vector-2022 skin to save space. The row will still show if Gadgets use it. Gadgets that currently append directly to the CSS id of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-namespaces</code></bdi> should be updated to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortletLink|mw.util.addPortletLink]]</code></bdi> function instead. Gadgets that style this id should consider also targeting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-associated-pages</code></bdi>, the new id for this row. [[phab:T316908|Examples are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316908][https://phabricator.wikimedia.org/T313409] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W36"/> </div> 5. september 2022 kl. 23:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23757743 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The search servers have been upgraded to a new major version. If you notice any issues with searching, please report them on [[phab:project/view/1849/|Phabricator]]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/XPCTYYTN67FVFKN6XOHULJVGUO44J662] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|Syntax highlighting]] is now tracked as an [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgExpensiveParserFunctionLimit|expensive parser function]]. Only 500 expensive function calls can be used on a single page. Pages that exceed the limit are added to a [[:Category:{{MediaWiki:expensive-parserfunction-category}}|tracking category]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316858] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W37"/> </div> 13. september 2022 kl. 01:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23787318 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Two database fields in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>templatelinks</nowiki></code></bdi> table are now being dropped: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_namespace</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_title</nowiki></code></bdi>. Any queries that rely on these fields need to be changed to use the new normalization field called <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_target_id</nowiki></code></bdi>. See <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[phab:T299417|T299417]]</span> for more information. This is part of [[w:Database normalization|normalization]] of links tables. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/U2U6TXIBABU3KDCVUOITIGI5OJ4COBSW/][https://www.mediawiki.org/wiki/User:ASarabadani_(WMF)/Database_for_devs_toolkit/Concepts/Normalization] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * In [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps, you can use icons on markers for common points of interest. On Tuesday, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Icons|previous icon set]] will be updated to [https://de.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Hilfe:Extension:Kartographer/Icons version maki 7.2]. That means, around 100 new icons will be available. Additionally, all existing icons were updated for clarity and to make them work better in international contexts. [https://phabricator.wikimedia.org/T302861][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Update_maki_icons] '''Future changes''' * In a [[m:Content_Partnerships_Hub/Software/Volunteer_developers_discussion_at_Wikimania_2022|group discussion at Wikimania]], more than 30 people talked about how to make content partnership software in the Wikimedia movement more sustainable. What kind of support is acceptable for volunteer developers? Read the summary and [[m:Talk:Content Partnerships Hub/Software/Volunteer developers discussion at Wikimania 2022|leave your feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W38"/> </div> <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</span> 19. september 2022 kl. 22:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23826293 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid clients should be updated to allow for space-separated multi-values in the <bdi lang="en" dir="ltr"><code>rel</code></bdi> attribute of links. Further details are in <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T315209|T315209]]</bdi>. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|Visual diffs]] will become available to all users, except at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias. They should be easier to use and provide more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * In the [[mw:Lua/Scripting|{{ns:828}}]] namespace, pages ending with <bdi lang="en" dir="ltr"><code>.json</code></bdi> will be treated as JSON, just like they already are in the {{ns:2}} and {{ns:8}} namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T144475] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. september 2022 kl. 00:30 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23860085 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now show geopoints from Wikidata, via QID or SPARQL query. Previously, this was only possible for geoshapes and geolines. [https://phabricator.wikimedia.org/T307695] [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints_via_QID] * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2022]] is looking for nominations. You can recommend tools until 12 October. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias. They should be easier to use and provide more information. (Last week's release was delayed) [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>scribunto-console</code></bdi> API module will require a [[mw:Special:MyLanguage/API:Tokens|CSRF token]]. This module is documented as internal and use of it is not supported. [[phab:T212071|[5]]] * The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikimedia projects. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#Deployment_plan_and_timeline|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. október 2022 kl. 00:24 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23885489 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * On some wikis, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps in full size view will be able to display nearby articles. After a feedback period, more wikis will follow. [https://phabricator.wikimedia.org/T316782][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W41"/> </div> 10. október 2022 kl. 14:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23912412 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The recently implemented feature of [[phab:T306883|article thumbnails in Special:Search]] will be limited to Wikipedia projects only. Further details are in [[phab:T320510|T320510]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Structured_Data_Across_Wikimedia/Search_Improvements] * A bug that caused problems in loading article thumbnails in Special:Search has been fixed. Further details are in [[phab:T320406|T320406]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.loadJsonData|mw.loadJsonData()]]</code></bdi> to load data from JSON pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T217500] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can enable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#Strict_library|require( "strict" )]]</code></bdi> to add errors for some possible code problems. This replaces "[[wikidata:Q16748603|Module:No globals]]" on most wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T209310] '''Future changes''' * The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated at most wikis. The "{{int:discussiontools-replylink}}" button will look different after this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T320683] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. október 2022 kl. 21:46 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23943992 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There have been some minor visual fixes in Special:Search, regarding audio player alignment and image placeholder height. Further details are in [[phab:T319230|T319230]]. * On Wikipedias, a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|preference]] has been added to hide article thumbnails in Special:Search. Full details are in [[phab:T320337|T320337]]. '''Problems''' * Last week, three wikis ({{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruwiki/en}}) had read-only access for 25 minutes. This was caused by a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T320990] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-10-25|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-10-27|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-aswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-banwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-barwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bat smgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bclwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-be x oldwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-biwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bjnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bpywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-brwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bxrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304549] * Starting on Wednesday October 26, 2022, the list of mentors will be upgraded [[d:Q14339834 | at wikis where Growth mentorship is available]]. The mentorship system will continue to work as it does now. The signup process [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#add|will be replaced]], and a new management option will be provided. Also, this change simplifies [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#create|the creation of mentorship systems at Wikipedias]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314858][https://phabricator.wikimedia.org/T310905][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Growth/Structured_mentor_list] * Pages with titles that start with a lower-case letter according to Unicode 11 will be renamed or deleted. There is a list of affected pages at <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:Unicode 11 case map migration]]</bdi>. More information can be found at [[phab:T292552|T292552]]. * The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikipedias. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#smallest-1|Learn more]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|New Topic tool]] will soon get a [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special characters|special characters menu]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T249072] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. október 2022 kl. 21:23 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23975411 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When using keyboard navigation on a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map, the focus will become more visible. [https://phabricator.wikimedia.org/T315997] * In {{#special:RecentChanges}}, you can now hide the log entries for new user creations with the filter for "{{int:rcfilters-filter-newuserlogactions-label}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T321155] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|maps dialog]] in VisualEditor now has some help texts. [https://phabricator.wikimedia.org/T318818] * It is now possible to select the language of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor via a dropdown menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T318817] * It is now possible to add a caption to a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318815] * It is now possible to hide the frame of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318813] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31. október 2022 kl. 21:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23977539 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An updated version of the [[m:Special:MyLanguage/EventCenter/Registration|Event Registration]] tool is now available for testing at [[testwiki:|testwiki]] and [[test2wiki:| test2wiki]]. The tool provides features for event organizers and participants. Your feedback is welcome at our [[m:Talk:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|project talkpage]]. More information about [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|the project]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T318592] '''Problems''' * Twice last week, for about 45 minutes, some files and thumbnails failed to load and uploads failed, mostly for logged-in users. The cause is being investigated and an incident report will be available soon. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. nóvember 2022 kl. 00:32 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24001035 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At Wikidata, an interwiki link can now point to a redirect page if certain conditions are met. This new feature is called [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata:Sitelinks_to_redirects|sitelinks to redirects]]. It is needed when one wiki uses one page to cover multiple concepts but another wiki uses more pages to cover the same concepts. Your [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata talk:Sitelinks to redirects|feedback on the talkpage]] of the new proposed guideline is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T278962] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikinews.org/ www.wikinews.org]</span>, <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiversity.org/ www.wikiversity.org]</span>, and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikivoyage.org/ www.wikivoyage.org]</span> portal pages now use an automated update system. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * There will be a new link to directly "Edit template data" on Template pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T316759] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis where mobile [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] are enabled ([[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Deployment Status|these ones]]) will soon use full CSS styling to display any templates that are placed at the top of talk pages. To adapt these “talk page boxes” for narrow mobile devices you can use media queries, such as in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Message_box/tmbox.css&oldid=1097618699#L-69 this example]. [https://phabricator.wikimedia.org/T312309] * Starting in January 2023, [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] will be [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2023 Changes Update|running the Community Wishlist Survey (CWS) every two years]]. This means that in 2024, there will be no new proposals or voting. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. nóvember 2022 kl. 21:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The display of non-free media in the search bar and for article thumbnails in Special:Search has been deactivated. Further details are in [[phab:T320661|T320661]]. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-22|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-11-24|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. nóvember 2022 kl. 23:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A new preference, “Enable limited width mode”, has been added to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]]. The preference is also available as a toggle on every page if your monitor is 1600 pixels or wider. It allows for increasing the width of the page for logged-out and logged-in users. [https://phabricator.wikimedia.org/T319449] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-29|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-12-01|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]). * Mathematical formulas shown in SVG image format will no longer have PNG fall-backs for browsers that don't support them. This is part of work to modernise the generation system. Showing only PNG versions was the default option until in February 2018. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327] * On [[phab:P40224|some wikis]] that use flagged revisions, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|a new checkbox will be added]] to Special:Contributions that enables you to see only the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]] by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T321445] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change early next week at [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] (but not Wikimedia Commons or Meta-Wiki). This change improves the accessibility of content, and makes it easier to write related CSS. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. nóvember 2022 kl. 20:03 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24114342 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Wikisources use a tool called ProofreadPage. ProofreadPage uses OpenSeadragon which is an open source tool. The OpenSeadragon JavaScript API has been significantly re-written to support dynamically loading images. The functionality provided by the older version of the API should still work but it is no longer supported. User scripts and gadgets should migrate over to the newer version of the API. The functionality provided by the newer version of the API is [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|documented on MediaWiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. desember 2022 kl. 00:41 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24151590 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]]. Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961] * The character <code>=</code> cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714] '''Events''' * The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. desember 2022 kl. 23:35 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24216570 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023. '''Recent changes''' * On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536] '''Problems''' * Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. * The word "{{int:discussiontools-replybutton}}" is very short in some languages, such as Arabic ("<bdi lang="ar">ردّ</bdi>"). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537] '''Future changes''' * Edits can be automatically "tagged" by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063] * The Trust & Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused. * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021. '''Events''' * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. desember 2022 kl. 00:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24258101 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use tags to filter edits in the recent changes feed or on your watchlist. You can now use tags to filter out edits you don't want to see. Previously you could only use tags to focus on the edits with those tags. [https://phabricator.wikimedia.org/T174349] * [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] shows all pages that link to a specific page. There is now a [https://wlh.toolforge.org prototype] for how to sort those pages alphabetically. You can see the discussion in the [[phab:T4306|Phabricator ticket]]. * You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thanks]] function on your watchlist and the user contribution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T51541] * A wiki page can be moved to give it a new name. You can now get a dropdown menu with common reasons when you move a page. This is so you don't have to write the explanation every time. [https://phabricator.wikimedia.org/T325257] * [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|Matrix]] is a chat tool. You can now use <code>matrix:</code> to create Matrix links on wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T326021] * You can filter out translations when you look at the recent changes on multilingual wikis. This didn't hide translation pages. You can now also hide subpages which are translation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T233493] '''Changes later this week''' * [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|Realtime preview for wikitext]] is a tool which lets editors preview the page when they edit wikitext. It will be enabled for all users of the 2010 wikitext editor. You will find it in the editor toolbar. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2023-01-10|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2023-01-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. janúar 2023 kl. 01:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24342971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translations]] are available. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The URLs in "{{int:last}}" links on page history now contain <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=prev&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi> in place of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=[revision ID]&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi>. This is to fix a problem with links pointing to incorrect diffs when history was filtered by a tag. Some user scripts may break as a result of this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Some [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|changes to the appearance of talk pages]] have only been available on <code>{{ns:1}}:</code> and <code>{{ns:3}}:</code> namespaces. These will be extended to other talk namespaces, such as <code>{{ns:5}}:</code>. They will continue to be unavailable in non-talk namespaces, including <code>{{ns:4}}:</code> pages (e.g., at the Village Pump). You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|change your preferences]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417] *On Wikisources, when an image is zoomed or panned in the Page: namespace, the same zoom and pan settings will be remembered for all Page: namespace pages that are linked to a particular Index: namespace page. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841] * The Vector 2022 skin will become the default for the English Wikipedia desktop users. The change will take place on January 18 at 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Learn more]]. '''Future changes''' * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]], which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts next week on 23 January 2023 at 18:00 UTC. You can start drafting your proposals in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. janúar 2023 kl. 01:11 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24381020 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907] * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. janúar 2023 kl. 23:46 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24418874 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31. janúar 2023 kl. 00:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24455949 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433] * Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as "What links here" in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692] *[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins=…</code></bdi> for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. febrúar 2023 kl. 10:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24491749 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available. '''Problems''' * On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. febrúar 2023 kl. 01:49 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24540832 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). *The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February. '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. febrúar 2023 kl. 01:58 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24570514 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. febrúar 2023 kl. 23:47 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24634242 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023. * On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. mars 2023 kl. 23:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24676916 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. mars 2023 kl. 23:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24700189 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images. [https://phabricator.wikimedia.org/T331820] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T257662] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. mars 2023 kl. 01:26 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24732558 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609] * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521] * Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. mars 2023 kl. 01:14 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24780854 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.hoverIntent</code></bdi> module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hover()</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>on()</code></bdi> instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194] * Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242] * You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__ARCHIVEDTALK__</nowiki></code></bdi> magic word. There will also be a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mw-archivedtalk</code></bdi> CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221] '''Future changes''' * The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. apríl 2023 kl. 23:40 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24820268 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the "{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}" option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876] '''Problems''' * There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. apríl 2023 kl. 20:05 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24851886 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature "{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}". Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for "{{int:globalwatchlist-markpageseen}}" for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246] '''Problems''' * At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. apríl 2023 kl. 01:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24881071 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334316] '''Problems''' * Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940] * For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794] '''Changes later this week''' * All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. apríl 2023 kl. 22:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24933592 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits] * The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. maí 2023 kl. 01:45 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24966974 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Last week, Community Tech released the first update for providing [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diffs]], the #1 request in the 2022 Community Wishlist Survey. [[phab:T324759|This update]] adds legends and tooltips to inline diffs so that users unfamiliar with the blue and yellow highlights can better understand the type of edits made. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports <bdi lang="en" dir="ltr"><code>wikitext</code></bdi> as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html5</code></bdi>, <bdi lang="en" dir="ltr"><code>moin</code></bdi>, and <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html+handlebars</code></bdi>, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&section=new&preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>preload=MediaWiki:July</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337] '''Problems''' * Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like <bdi lang="de" dir="ltr">[[:de:Modul:Graph]]</bdi>. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750] '''Future changes''' * During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805] * There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] <code>jquery.tipsy</code> will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with <code>.tipsy(</code> can be commented out. <code>OO.ui.PopupWidget</code> can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. maí 2023 kl. 00:36 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24998636 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available. '''Problems''' * Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] '''Future changes''' * There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi>. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. maí 2023 kl. 21:45 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25011501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The "recent edits" time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250] '''Changes later this week''' * An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W21"/> </div> 22. maí 2023 kl. 16:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25028325 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has "{{int:watchlistedit-normal-check-all}}" options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - "check all" checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252] '''Problems''' * For a few days earlier this month, the "Add interlanguage link" item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. maí 2023 kl. 22:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25079963 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750] * Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for "{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}". This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081] '''Problems''' * For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. júní 2023 kl. 22:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25114640 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341] * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937] * The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064] '''Problems''' * For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended <code><nowiki>__TOC__</nowiki></code> (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101] * Currently, the "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is broken. Existing <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code> keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#wpReason</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space: nowrap;"><code>#wpReason > input</code></bdi>. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&diff=22859956&oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''Future changes''' * From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. júní 2023 kl. 14:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25133779 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing <code>\</code> or pressing <code>ctrl + shift + p</code>. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. júní 2023 kl. 20:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25159510 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>/</code></bdi> to all <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prop=extlinks</code></bdi> responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the <code>externallinks</code> database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994] '''Problems''' * Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mbox-text</code></bdi> CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|targets=</code></bdi> parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|skins=</code></bdi> parameter in <bdi lang="en" dir="ltr">MediaWiki:Gadgets-definition</bdi>) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268] * All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126] * The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. júní 2023 kl. 16:19 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25202311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. júlí 2023 kl. 22:51 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25231546 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles. * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159] * [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431] * The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&messages=&x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the "Completion" for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810] * [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218] '''Future changes''' * There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] * There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. júlí 2023 kl. 19:54 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25278797 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-ca</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-gb</code></bdi> subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthsetmentorstatus</code></bdi> API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthmanagementorlist</code></bdi> API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. júlí 2023 kl. 23:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25289122 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. júlí 2023 kl. 02:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25332248 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates. * The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338] * The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open "office hours"|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] '''Problems''' * It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31. júlí 2023 kl. 23:54 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25362228 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on "{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}" in your settings and use the "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" button in the "{{int:Minerva-page-actions-overflow}}" menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7. ágúst 2023 kl. 21:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25420038 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] <!-- TODO replace wiki codes --> '''Future changes''' * A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. ágúst 2023 kl. 06:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25428668 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868] * From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages. ** Since the last edition, two new wikis have been created: *** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|<code>wikt:blk:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540] *** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|<code>s:su:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539] ** To catch up, the next most recent six wikis are: *** Wikifunctions ([[f:|<code>f:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945] *** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|<code>wikt:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216] *** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|<code>w:gpe:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969] *** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|<code>n:guw:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394] *** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|<code>wikt:kbd:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266] *** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|<code>w:fat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W34"/> </div> 21. ágúst 2023 kl. 15:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25497111 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166] * Wikisource users can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpbengalicurrency</code></bdi> label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><pagelist></nowiki></code></bdi> tag. [https://phabricator.wikimedia.org/T268932] * Two preferences have been relocated. The preference "{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}" is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|"{{int:prefs-editing}}" tab]] at all wikis. Previously it was shown on the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab at some wikis. The preference "{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}" is now also shown on the "{{int:prefs-editing}}" tab at all wikis, instead of the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards <bdi lang="en" dir="ltr">[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]</bdi>, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]]. * All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><=></code></bdi> symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]]. * A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. ágúst 2023 kl. 14:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25510866 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294] * One new wiki has been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|<code>w:tly:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166] '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. september 2023 kl. 23:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25566983 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, "{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}" and "{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}"), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115] * When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * The Enterprise API is launching a new feature called "[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]". Currently in BETA, this attempts to identify likely "newsworthy" topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. september 2023 kl. 21:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25589064 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. september 2023 kl. 19:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25623533 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui</nowiki></code></bdi> modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there. * Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "namespaces" option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces. '''Future changes''' * New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_groups</bdi></code> and <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_editcount</bdi></code>. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. september 2023 kl. 16:51 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25655264 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for "{{int:tog-forcesafemode}}". This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "<var>contentModels</var>" option]]. The option takes a list of page content models, like <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">wikitext</bdi></code> or <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">css</bdi></code>. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. október 2023 kl. 01:27 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25686930 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|<code>w:fon:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139] * At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under "Images recommendations" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#page-actions</nowiki></code></bdi> will be replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-views</nowiki></code></bdi>. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. október 2023 kl. 14:39 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25712895 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click "Log in" or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-namespaces</nowiki></code></bdi> that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the "Discussion" tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. október 2023 kl. 23:47 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25745824 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. október 2023 kl. 23:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25782286 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]). * The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] * Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] '''Future changes''' * There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]]. * The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. október 2023 kl. 23:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25801989 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062] '''Problems''' * Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. nóvember 2023 kl. 21:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25838105 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Four new wikis have been created: ** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|<code>w:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216] ** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|<code>w:dga:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218] ** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|<code>w:bbc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320] ** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|<code>q:bjn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217] '''Problems''' * Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695] * Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>meta.domain == "canary"</nowiki></code></bdi>. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. nóvember 2023 kl. 23:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25859263 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] * The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711] '''Future changes''' * There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. nóvember 2023 kl. 00:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25884616 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499] * The deployment of "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]" announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. nóvember 2023 kl. 23:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25906379 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754] * The "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code></bdi> keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * On 6 December, people who have the enabled the preference for "{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}" will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki></code></bdi> magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/] * Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]]. '''Events''' * Registration & Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. desember 2023 kl. 23:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25914435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the "choosing own vs not own work" step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709] '''Problems''' * There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the "impact module" and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. desember 2023 kl. 02:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25945501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The "Move Page" feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]]. * The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. desember 2023 kl. 16:18 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25959059 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. janúar 2024 kl. 01:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26026251 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as "ES2015") and ES7 ("ES2016"). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>requiresES6</nowiki></code></bdi> option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957] * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388] * An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> module was deprecated and replaced with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi> module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966] '''Future changes''' * Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. janúar 2024 kl. 00:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26074460 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available. '''Problems''' * A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. janúar 2024 kl. 01:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26096197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].<!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--> [https://phabricator.wikimedia.org/T302011] * There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the "Tools" menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>targets</code></bdi> option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins</code></bdi> option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. janúar 2024 kl. 19:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26137870 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]]. *On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about "action blocks"]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199] '''Future changes''' * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. febrúar 2024 kl. 19:22 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26180971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation] '''Problems''' *There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. febrúar 2024 kl. 05:49 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26223994 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you have the "{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}" option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984] * There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively. *Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]]. *The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid. * The CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]</code></bdi> property can now be used in HTML <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>style</code></bdi> attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. febrúar 2024 kl. 15:37 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26254282 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value <code>wgGlobalGroups</code> now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>if (/globalgroupname/.test(mw.config.get("wgGlobalGroups")))</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>changetags</code></bdi>) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. febrúar 2024 kl. 19:23 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26294125 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Special:Book</code></bdi> page (as well as the associated "Create a book" functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437] * [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace. Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details. * Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget_definition</code></bdi> namespaces and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>gadgets-definition-edit</code></bdi> user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272] * A usability improvement to the "Add a citation" in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233] * The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?useparsoid=1</code></bdi> to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]). * '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. mars 2024 kl. 19:47 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26329807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498] *The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. mars 2024 kl. 23:04 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26374013 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The notice "Language links are at the top of the page" that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/] * Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. mars 2024 kl. 17:40 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26410165 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. mars 2024 kl. 18:57 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26446209 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|comment on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. apríl 2024 kl. 03:36 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26462933 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey. * Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727] * Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. apríl 2024 kl. 23:38 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available. '''Problems''' * Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the "{{Int:tag-mw-reverted}}" tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435] * A new variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>page_last_edit_age</code></bdi> will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769] '''Future changes''' * Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter_history</code></bdi> tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. apríl 2024 kl. 23:29 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086] * You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22. apríl 2024 kl. 20:28 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26647188 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491] * Seven new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|<code>w:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|<code>w:kus:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|<code>w:igl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|<code>wikt:kaa:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|<code>s:my:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|<code>s:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|<code>s:ka:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085] * You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501] * Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]]. '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mapstyle="osm"</nowiki></code></bdi>. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. apríl 2024 kl. 03:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26689057 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the <code>SiteAdminHelper</code>. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you look at the Special:Log page, the first view is labelled "All public logs", but it only shows some logs. This label will now say "Main public logs". [https://phabricator.wikimedia.org/T237729] '''Future changes''' * A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension. * Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]". This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. maí 2024 kl. 16:45 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26729363 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>__EXPECTWITHOUTSCANS__</code></bdi> to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214] * If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] "{{int:tog-uselivepreview}}", then the template-page feature "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907] * [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute. This is identical in usage to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137] * The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the "[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]" feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295] '''Future changes''' * In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]</code></bdi> database table (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_title</code></bdi>) are being dropped soon. Users must use two columns of the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]</code></bdi> table instead (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_title</code></bdi>). In your existing SQL queries: *# Replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN linktarget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_</code></bdi> in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>ON</code></bdi> statement *# Below that add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id</code></bdi> ** See <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T222224]]</bdi> for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. maí 2024 kl. 23:59 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26762074 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351] * New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. maí 2024 kl. 23:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26786311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.collapsible</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.multicol</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.reflist</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.coordinates</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.topicon</code></bdi>. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. maí 2024 kl. 00:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26832205 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086] * The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category</code></bdi>" to "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category</code></bdi>". [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|<code>w:dtp:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. júní 2024 kl. 22:35 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26844397 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-reference-text</code></bdi> class, Parsoid now also adds the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>reference-text</code></bdi> class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705] '''Problems''' * There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><span class="mw-cite-backlink"></nowiki></code></bdi> wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] * On multilingual wikis that use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><translate></nowiki></code></bdi> system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. júní 2024 kl. 20:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26893898 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751] * The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954] * The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370] '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph] * Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]<!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --> * [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. júní 2024 kl. 23:49 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26911987 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717] * The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515] '''Problems''' * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. júní 2024 kl. 22:33 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26989424 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364] * Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] * If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode] * Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458] * Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|<code>w:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] '''Problems''' * Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119] '''Future changes''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. júlí 2024 kl. 23:59 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27038456 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects. '''Problems''' * A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. '''Future changes''' * The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. júlí 2024 kl. 21:32 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27080357 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page. * The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]]. * Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]]. * Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. '''Changes later this week''' * This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895] * Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. júlí 2024 kl. 01:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27124561 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available. '''Feature News''' * Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public. * Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] * Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329] * Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. * Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/] '''Project Updates''' * Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language. '''Learn more''' * Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. * How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. júlí 2024 kl. 00:05 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27142915 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]]. '''Bugs status''' * Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing. * Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week. '''Project updates''' * There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]]. * There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|<code>voy:cs:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] '''Learn more''' * There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times. * There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images. * Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. júlí 2024 kl. 23:11 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27164109 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623] * Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces. * The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. '''Project updates''' * Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]]. '''Learn more''' * There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]]. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available. * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. ágúst 2024 kl. 20:44 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110] * [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses. '''Project updates''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|<code>w:bdr:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. ágúst 2024 kl. 23:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27253654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]]. * Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">categories</bdi></code> property of <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]</bdi></code>. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372] '''Bugs status''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with <code>Talk:WP:</code> so that their titles start with <code>Wikipedia talk:</code>), but it may have failed for some pages, and moved them to <bdi lang="zxx" dir="ltr">[[Special:PrefixIndex/T195546/]]</bdi> instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]]. * Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee. '''Learn more''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. ágúst 2024 kl. 00:54 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27307284 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. * Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Bugs status''' * Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization. * Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013. '''Learn more''' * If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]]. * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. ágúst 2024 kl. 20:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27341211 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts. '''Feature news''' * Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|<code dir="ltr"><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code>]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633] * Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243] * Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]]. '''Project updates''' * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. '''Learn more''' * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. september 2024 kl. 01:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27390268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available. '''Feature news''' * Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>entity:getSitelink()</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.wikibase.getSitelink(qid)</code></bdi> will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356] '''Project updates''' * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] * Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS</code></bdi> namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mos</code></bdi>). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. september 2024 kl. 18:53 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27424457 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available. '''Improvements and Maintenance''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]]. * The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag "Edit Check (references) activated" was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692] * It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Any pages or tools that still use the very old CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-message-box</code></bdi> need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&regex=1&namespaces=&title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>cdx-message</code></bdi> group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&diff=prev&oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499] '''Technical project updates''' * Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] '''Tech in depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task. ** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. september 2024 kl. 00:03 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27460876 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers. '''Updates for editors''' [[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]] * Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using "[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]". Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]]. * The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax <code><nowiki>{{…}}</nowiki></code> are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166] * Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223] * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: ** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too. ** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content. '''In depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the "[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]" and "[https://query-main.wikidata.org main]" subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. september 2024 kl. 23:37 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27493779 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month. * Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding <code dir=ltr>?veaction=editsource</code> to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796] * For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the "donate" link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to "Create an account". This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585] * The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]]. * View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis. '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/] '''Meetings and events''' * October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa * November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. september 2024 kl. 22:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27530062 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new "Revert Risk" machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934] '''Updates for editors''' * Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422] * View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * It is now possible for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code></bdi> code blocks to offer readers a "Copy" button if the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>copy=1</nowiki></code></bdi> attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932] * Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]]. * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|<code>w:kge:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|<code>m:mos:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|<code>wikt:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|<code>q:gor:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088] ** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|<code>n:shn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7. október 2024 kl. 23:43 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27557422 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722] * WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the <bdi lang="en" dir="ltr">''hastemplate''</bdi> and <bdi lang="en" dir="ltr">''incategory''</bdi> keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29] * View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles. '''Updates for technical contributors''' * Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the "search engine" option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool] * [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a <code><nowiki><bdi></nowiki></code> element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975] '''In depth''' * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. október 2024 kl. 21:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27597254 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the "Donate" button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years. [[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]] '''Updates for editors''' * Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]]. * Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]]. * View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556] * It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new <code dir="ltr">{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}</code> parser function. For example, <code dir="ltr"><nowiki>{{#timef:now|date|en}}</nowiki></code> will show as "<bdi lang="en" dir="ltr">{{#timef:now|date|en}}</bdi>". Previously, <code dir="ltr"><nowiki>{{#time:…}}</nowiki></code> could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. <code dir="ltr">#timef</code> (or <code dir="ltr">#timefl</code> for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using <code dir="ltr"><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> instead of using <code dir="ltr"><nowiki>{{int:lang}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects. * The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of. * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content. '''Meetings and events''' * 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel. * 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. október 2024 kl. 20:53 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27634672 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia]. * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761] '''Updates for technical contributors''' * Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set <code>emitTransitionOnStep</code> to <code>true</code> to fix an old bug. They can use the new flag <code>allowAutomaticBack</code> to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528] * Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the "Nuke" tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. október 2024 kl. 20:56 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27668811 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949] * Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help. * The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446] * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page. '''Updates for technical contributors''' * XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/] '''In depth''' * Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. nóvember 2024 kl. 20:50 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27693917 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463] * View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In <code dir="ltr">[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]</code>, the logic of Wikibase function <code>getAllStatements</code> changed to behave like <code>getBestStatements</code>. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]]. '''In depth''' * Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488] '''Meetings and events''' * 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] & [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. nóvember 2024 kl. 00:08 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27732268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057] * View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676] '''Updates for technical contributors''' * On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380] '''In depth''' * There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis. '''Meetings and events''' * Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas. * Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''. * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. nóvember 2024 kl. 02:01 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27806858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. * The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>B</code></bdi> for bold and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>I</code></bdi> for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928] * Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>bswiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>elwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>euwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiquote</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiversity</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikivoyage</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>idwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>lvwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>plwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>ptwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>urwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>viwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwikisource</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to "protected" [[phab:T377765|if it includes a protected variable]]. '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>,</code></bdi> and un-selecting "<bdi lang="en" dir="ltr">Live Autocompletion</bdi>". * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069] '''Meetings and events''' * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. nóvember 2024 kl. 22:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27847039 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Two new parser functions were added this week. The <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the <code>mos</code> language code prefix of Mooré Wikipedia]]. * Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/] * Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>arwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>cawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>mediawikiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>orwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiktionary</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wikidatawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwiki</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910] * This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the "Download as PDF" system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438] '''Updates for technical contributors''' * In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. desember 2024 kl. 22:23 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27873992 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new <bdi lang="zxx" dir="ltr">#wikimedia-techdocs</bdi> IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]]. '''Updates for editors''' [[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted. * The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the "[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=specialcx&filter-type=automatic&filter-id=collections&active-list=suggestions&from=es&to=en All collection]" category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the <code dir=ltr><nowiki><page-collection> </page-collection></nowiki></code> tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion. * The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365] * The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, <code dir=ltr>archiveUrl</code> and <code dir=ltr>archiveDate</code>, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&diff=1261320172&oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&regex=1&title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|<code>voy:id:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726] * Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[gitiles:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system. * The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]]. * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. desember 2024 kl. 22:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27919424 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]]. '''Updates for editors''' * Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history. * Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles. * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information. * The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped. '''Updates for technical contributors''' * There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. desember 2024 kl. 22:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27942374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline. '''Updates for editors''' * On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the <code dir=ltr>inproject:</code> keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|<code>w:tig:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise. * Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its <code>sub</code> field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139] * Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi> until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. janúar 2025 kl. 01:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28048614 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846] * On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as "manually patrolled" instead of "autopatrolled", which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's "Insert link" feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]]. '''Updates for technical contributors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912] * The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. janúar 2025 kl. 01:37 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28129769 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year. '''Updates for editors''' * iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145] * Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki_user_history</code></bdi> dump, the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>anonymous</code></bdi> field will be renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>is_anonymous</code></bdi>. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. janúar 2025 kl. 22:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28149374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use the "Special characters" editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722] * Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert <code><nowiki><code></nowiki></code> tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements. * Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki. ** (1) Administrators should update the local versions of the page <code dir=ltr>MediaWiki:Citoid-template-type-map.json</code> to include entries for <code dir=ltr>preprint</code>, <code dir=ltr>standard</code>, and <code dir=ltr>dataset</code>; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1189164774&oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1270832208&oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset']. ** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270829051&oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270831369&oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are <code dir=ltr>archiveID</code>, <code dir=ltr>identifier</code>, <code dir=ltr>repository</code>, <code dir=ltr>organization</code>, <code dir=ltr>repositoryLocation</code>, <code dir=ltr>committee</code>, and <code dir=ltr>versionNumber</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|<code>w:knc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. febrúar 2025 kl. 00:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28203495 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February. '''Updates for editors''' * The "Special pages" portlet link will be moved from the "Toolbox" into the "Navigation" section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211] * As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (<code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]</code>, and <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]</code>). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024] '''Updates for technical contributors''' * Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a "default for all languages"]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511] * The function <code dir="ltr">getDescription</code> was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660] * As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the <code dir="ltr">/page/related</code> endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the "<code dir="ltr">morelike</code>" action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the "Contribute" menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. * The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. febrúar 2025 kl. 00:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28231022 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities using growth tools can now showcase one event on the <code>{{#special:Homepage}}</code> for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at <code>{{#special:CommunityConfiguration}}</code>. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]]. '''Updates for editors''' [[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]] * Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102] * You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324] * When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like "1.23" or localized alphabetic markers like "a b c" in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed. As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like "1.23" once the alphabetic markers are all used. * The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements. * A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488] * Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193] '''Updates for technical contributors''' * Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640] * Developers of tools that run on-wiki should note that <code dir=ltr>mw.Uri</code> is deprecated. Tools requiring <code dir=ltr>mw.Uri</code> must explicitly declare <code dir=ltr>mediawiki.Uri</code> as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native <code dir=ltr>URL</code> API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. febrúar 2025 kl. 21:17 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28275610 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348] * The <bdi lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]</bdi> portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as <bdi lang="en" dir="ltr">[https://wikibooks.org wikibooks.org]</bdi>, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|<code>wikt:sat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289] '''Meetings and events''' * The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. febrúar 2025 kl. 00:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28296129 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" link is accessible from the "{{int:minerva-page-actions-overflow}}" menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180] * Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching "<code dir="ltr">mw-ref</code>" from their local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi>. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&regex=1&namespaces=8&title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers ("<code dir="ltr">[1]</code>") are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks ("<code dir="ltr">mw:referencedBy</code>") should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you. * When editors embed a file (e.g. <code><nowiki>[[File:MediaWiki.png]]</nowiki></code>) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. <code><nowiki>{{:File:MediaWiki.png}}</nowiki></code>) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109] * When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010] * When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797] * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline. * Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|<code>w:syl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. mars 2025 kl. 02:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28334563 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844] * The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|Join the discussion]] or email <bdi lang="en" dir="ltr">aramadan@wikimedia.org</bdi>! * All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors. * An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. mars 2025 kl. 23:10 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28372257 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC]. '''Updates for editors''' * The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions&from=en&to=ig&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as "Collections", from wiki-projects and campaigns. * On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard. * The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]]. * Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131] * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation. * The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. mars 2025 kl. 23:48 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28412594 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). * Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). Participants of past events can cancel their registration at any time. * Administrators at wikis that have a customized <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Sidebar]]</bdi> should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">* specialpages-url|specialpages</code>. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927] * The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]]. * Developers who use the <code dir=ltr>mw.Api</code> JavaScript library, can now identify the tool using it with the <code dir=ltr>userAgent</code> parameter: <code dir=ltr>var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );</code>. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. mars 2025 kl. 22:43 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28443127 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]] '''In depth''' * Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving <bdi lang="en" dir="ltr">[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]</bdi> - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. apríl 2025 kl. 00:05 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28473566 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">font-size</code>, <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">line-height</code>, and <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">size-icon</code>. * The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7. apríl 2025 kl. 18:53 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28507470 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914] * File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914] '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. * To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662] * "Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?" This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies. * On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi>. After this date, scholarly articles will be available through <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space:nowrap;">[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]</bdi>, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi> endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]]. * The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. apríl 2025 kl. 00:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28540654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16] * A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Following its publication on HuggingFace, the "Structured Contents" dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable]. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings and events''' * The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect "peacock" or "overly-promotional" or "non-neutral" language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. apríl 2025 kl. 21:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28578245 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]]. * Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of <code dir="ltr">ipblocks</code>, <code dir="ltr">ipblocks_ipindex</code>, and <code dir="ltr">ipblocks_compat</code> are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]</code> and <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]</code> new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=es&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events. '''Meetings and events''' * The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects". You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. apríl 2025 kl. 19:32 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28585685 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May. '''Updates for editors''' * For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released: ** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities. ** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers who use the <code dir=ltr>moment</code> library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the <code dir=ltr>Intl</code> library or the new <code dir=ltr>mediawiki.DateFormatter</code> library. The <code dir=ltr>moment</code> library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]]. * Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (<code dir=ltr style="white-space: nowrap;">wbt_*</code>) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. maí 2025 kl. 00:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28665011 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|"Get shortened URL"]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]]. * Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]]. * The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|<code>w:nup:</code>]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references. * The <code dir="ltr">/page/data-parsoid</code> REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]] '''In depth''' * The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6. '''Meetings and events''' * The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]]. * The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. maí 2025 kl. 22:38 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28714188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test. '''Updates for editors''' * From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]]. * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. * Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751] '''Updates for technical contributors''' * Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * The <code dir=ltr>mw.title</code> object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named <code dir=ltr>isDisambiguationPage</code>. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with <code dir=ltr>mw.loader.load</code>. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on <bdi lang="zxx" dir="ltr">gitlab.wikimedia.org</bdi> without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. maí 2025 kl. 23:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28724712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. '''Updates for editors''' * Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new <code>+</code> toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]</code> parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019] * This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future. * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The previously deprecated <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]</code> views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]</code> and <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]</code> views instead. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. maí 2025 kl. 20:05 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28788673 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]]. '''Updates for editors''' * It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the <code dir=ltr>_default</code> key in the local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]</bdi> page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting the week of June 2, bots logging in using <code dir=ltr>action=login</code> or <code dir=ltr>action=clientlogin</code> will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using <code dir=ltr>action=login</code> without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205] * From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. júní 2025 kl. 23:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28819186 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716] [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121] * Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492] * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]]. * Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. júní 2025 kl. 01:17 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]] '''In depth''' * Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. júní 2025 kl. 23:39 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] '''Updates for editors''' * Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001] * Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519] * A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023] '''Updates for technical contributors''' * Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates] * The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. júní 2025 kl. 23:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]]. '''Updates for editors''' * AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599] * Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's "Find in page" function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special "favourite list". The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. júní 2025 kl. 23:41 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts. '''Updates for editors''' * Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]. * Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22] * Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]]. * Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. * It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of "Connecting People through Linked Open Data". '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. júlí 2025 kl. 00:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the "featured" tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details. '''Meetings and events''' * [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now! * [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. júlí 2025 kl. 20:10 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... More]" category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257] * Administrators can now limit "Add a Link" to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation. * The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> to <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code>. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. júlí 2025 kl. 23:43 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598] * On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council] * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. júlí 2025 kl. 00:27 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439] * Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035] * Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> and use a value defined in <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code>. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Gadgets can now include <code dir=ltr>.vue</code> files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099] * Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918] * Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task. * Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. ágúst 2025 kl. 03:41 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]]. * The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an "X" to a back arrow. This helps to distinguish it from the other "X" button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944] * Editors on some wikis will see a new toggle for "Group results by page" on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of "One common data source, multiple local wikis". Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons] * Lua code can add warnings when something is wrong, by using the <code dir=ltr>mw.addWarning()</code> function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. ágúst 2025 kl. 23:30 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later this week, people who are logged-in and have the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to "Thank" individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849] * An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716] * An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227] * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490] ** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. ágúst 2025 kl. 00:39 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; relative units such as <code>lh</code>; and custom strings in <code>list-style-type</code>. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619] * On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455] * Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240] * Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. <code>rc_new</code> and <code>rc_type</code> are being removed in favor of <code>rc_source</code>. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use <code>rc_source</code> instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more. '''Meetings and events''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. ágúst 2025 kl. 00:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki] * The lists in the footer of the editing interface, such as "Templates used on this page," will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066] * On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code>, and <code>Special:RelatedChanges</code> pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions now has a new capability called "lightweight enumeration types", an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more. * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more. '''Meetings and events''' * Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions: ** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s shared tools to help communities search for these]. ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. september 2025 kl. 20:51 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]]. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an "m" domain (like <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the "Desktop view" opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] * Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698] * Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. september 2025 kl. 01:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * References lists that are made using the <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941] * Starting in the week of October 6, on [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]]. * Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including: ** for the <code dir=ltr>intitle:</code> keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (<code dir=ltr>^</code>) and end-of-line (<code dir=ltr>$</code>) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599] ** for both <code dir=ltr>intitle:</code> and <code dir=ltr>insource:</code> keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (<code dir=ltr>\d</code>), whitespace (<code dir=ltr>\s</code>), and word characters (<code dir=ltr>\w</code>); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (<code dir=ltr>\r</code>), newline (<code dir=ltr>\n</code>), tab (<code dir=ltr>\t</code>), and unicode (e.g. <code dir=ltr>\uHHHH</code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212] * When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043] '''Updates for technical contributors''' * The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]]. * Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288] * The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets. * Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. * A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. september 2025 kl. 17:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ "Listen to Wikipedia"] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]]. '''Updates for editors''' * Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator. * A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * Adding or editing a <code>DISPLAYTITLE</code> for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code> would no longer have the literal text "DISPLAYTITLE" or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. * Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22. september 2025 kl. 22:56 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Updates for editors''' * The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]]. * As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]]. * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]]. * On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test. * The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with <code>blocked-notice-logextract</code>] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed. * There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> after the fragment identifier (<code><nowiki>#</nowiki></code>). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, editors using Lua modules will be able to use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once. * A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. september 2025 kl. 20:54 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects. '''Updates for editors''' * Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like <code>en.wikipedia.org</code>), instead of via a redirect to an "m" domain (like <code>en.m.wikipedia.org</code>). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the "Desktop view" opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], <code dir=ltr>creationdate:</code> and <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. <code dir=ltr>>2024</code>) and relative dates (e.g. <code dir=ltr>today-1d</code>), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Updates for technical contributors''' * The field <code dir=ltr>rev_sha1</code> in the revision database table is being removed in favor of <code dir=ltr>content_sha1</code> in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Starting on Monday, October 6, API endpoints under the <code>rest.php</code> path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. október 2025 kl. 17:24 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. '''Updates for editors''' * Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Updates for technical contributors''' * The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. október 2025 kl. 19:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''Updates for technical contributors''' * The work to reroute all traffic to API endpoints under the <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. * Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. október 2025 kl. 19:37 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]]. * Autoconfirmed users on [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Updates for technical contributors''' * The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]]. * The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures. * A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]]. * Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. október 2025 kl. 19:32 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. nóvember 2025 kl. 19:35 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. nóvember 2025 kl. 20:38 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. nóvember 2025 kl. 17:27 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. nóvember 2025 kl. 15:57 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. desember 2025 kl. 18:58 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. desember 2025 kl. 17:46 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. desember 2025 kl. 19:03 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22. desember 2025 kl. 21:45 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. janúar 2026 kl. 19:34 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. janúar 2026 kl. 20:30 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. janúar 2026 kl. 21:18 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. febrúar 2026 kl. 17:44 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. febrúar 2026 kl. 23:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. febrúar 2026 kl. 19:17 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. febrúar 2026 kl. 19:04 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. mars 2026 kl. 17:52 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. mars 2026 kl. 18:53 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. mars 2026 kl. 19:36 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. mars 2026 kl. 16:51 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. mars 2026 kl. 19:26 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. apríl 2026 kl. 16:19 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. apríl 2026 kl. 15:19 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. apríl 2026 kl. 15:01 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. apríl 2026 kl. 18:06 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> px4yvugyfjiwg7893333e8up2nj2fj2 0 167101 1961422 1748304 2026-04-28T01:38:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961422 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | subclassis = ''[[Rosidae]]'' | unranked_ordo = ''[[Eurosids I]]'' | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | tribus = ''[[Genisteae]]'' | subtribus = ''[[Lupininae]]'' | genus = [[Úlfabaunir]] (''Lupinus'') | species = '''''L. kuschei''''' | binomial = ''Lupinus kuschei'' | binomial_authority = [[Alice Eastwood|Eastw.]] | synonyms = ''Lupinus porsildianus'' <small>[[Charles Piper Smith|C.P.Sm.]]</small><br>''Lupinus jacob-andersoni'' <small>[[Charles Piper Smith|C.P.Sm.]]</small> }} '''Júkonlúpína''' ([[fræðiheiti]]: ''Lupinus kuschei''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/11474629|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 11475565|accessdate= 2019-11-11}}</ref>) er 15 til 50 sentimetra há [[fjölær jurt]] af [[ertublómaætt]]. Hún vex í [[Alaska]] í Bandaríkjunum og nærliggjandi svæðum í Kanada. Í samvinnu við ''[[Rhizobium]]''-gerla getur lúpínan unnið [[köfnunarefni]] úr [[andrúmsloft]]inu. == Tenglar == *{{cite web|url=http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=LUKU|title=''Lupinus kuschei'' Eastw.|publisher=Plants Profile|work=[[United States Department of Agriculture|USDA]]|accessdate=November 5, 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[https://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-taxon=Lupinus+kuschei&where-lifeform=specimen_tag&rel-lifeform=ne&rel-taxon=begins+with&title_tag=Lupinus+kuschei Myndasafn] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Commons|Lupinus kuschei}} {{Wikilífverur|Lupinus kuschei}} [[Flokkur:Ertublómaætt]] [[Flokkur:Úlfaertur]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] ckrjsx0g2ihm1pmxi50xbc6wcct3515 0 168176 1961417 1948630 2026-04-28T01:17:00Z TKSnaevarr 53243 1961417 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Hua, eiginnafnið er Guofeng.'' {{Forsætisráðherra | nafn = Hua Guofeng | nafn_á_frummáli = {{Nobold|华国锋}} | mynd = Hua Guofeng.jpg | myndatexti1 = Hua Guofeng árið 1972. | titill= Formaður kínverska kommúnistaflokksins | stjórnartíð_start = [[7. október]] [[1976]] | stjórnartíð_end = [[28. júní]] [[1981]] | forveri = [[Maó Zedong]] | eftirmaður = [[Hu Yaobang]] | titill2= Forsætisráðherra Alþýðulýðveldisins Kína | stjórnartíð_start2 = [[4. febrúar]] [[1976]] | stjórnartíð_end2 = [[10. september]] [[1980]] | forseti2 = ''Enginn''<br>[[Soong Ching-ling]]<br>[[Ye Jianying]] {{small|(starfandi þjóðhöfðingjar)}} | forveri2 = [[Zhou Enlai]] | eftirmaður2 = [[Zhao Ziyang]] | fæddur = [[16. febrúar]] [[1921]] | fæðingarstaður = [[Jiaocheng]]-sýslu, [[Shansi]], [[Kína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2008|8|20|1921|2|16}} | dánarstaður = [[Peking]], [[Kína]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | maki = Han Zhijun (g. 1949) | börn = 4 }} '''Hua Guofeng''' eða '''Hua Kuo-feng''' (16. febrúar 1921 – 20. ágúst 2008), fæddur undir nafninu '''Su Zhu''', var [[Kína|kínverskur]] stjórnmálamaður og byltingarmaður sem var formaður [[Kommúnistaflokkur Kína|kínverska kommúnistaflokksins]] og forsætisráðherra [[Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]]. Hua var útvalinn eftirmaður [[Maó Zedong]] og tók því við æðstu pólitísku og hernaðarlegu embættum Alþýðulýðveldisins eftir dauða Maó og [[Zhou Enlai]] forsætisráðherra. Frá 1978 til 1981 var Hua hins vegar smám ýtt frá völdum af bandalagi flokksleiðtoga undir forystu [[Deng Xiaoping]]. Hua dró sig í kjölfarið úr pólitíska sviðsljósinu en hélt þó sæti sínu í miðstjórn Kommúnistaflokksins til ársins 2002. ==Æviágrip== Hua Guofeng var meðal þeirra meðlima [[Kommúnistaflokkur Kína|kínverska kommúnistaflokksins]] sem hröktu stjórn þjóðernissinna frá heimahéraði [[Maó Zedong]], [[Hunan]], í [[Kínverska borgarastyrjöldin|kínversku borgarastyrjöldinni]] í ágúst 1949.<ref name=vísir>{{Tímarit.is|3361653|Alþýðlegi formaðurinn|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|útgáfudagsetning=28. júní 1977|blaðsíða=5|höfundur=Lí Tsaó}}</ref> Hua vakti fyrst á sér athygli sem landbúnaðarsérfræðingur í Hunan. Sagt er að hann hafi unnið að gerð vatnsveitukerfis við fæðingarstað Maós, [[Shaoshan]]. Hua varð varalandstjóri Hunan árið 1958 og lifði af umrótaskeið [[Menningarbyltingin|menningarbyltingarinnar]] án þess að verða fyrir árásum öfgavinstrihreyfinga Rauðu varðliðanna.<ref name=mbl76>{{Tímarit.is|1471309|Hua Kuo-feng — sérfræðingur í landbúnaði en ekki reyndur diplómat|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=12. febrúar 1976|blaðsíða=15}}</ref> Hua var kjörinn í miðstjórn [[Kommúnistaflokkur Kína|kínverska kommúnistaflokksins]] í apríl árið 1969. Hann var síðan kjörinn í framkvæmdastjórn flokksins fjórum árum síðar. Árið 1975 staðfesti kínverska alþýðuþingið útnefningu Hua Guofeng í embætti varaforsætisráðherra og öryggismálaráðherra Kína. Hua varð landsþekktur þegar honum voru falin tvö stór verkefni árið 1975. Fyrst var honum falið að flytja aðalræðuna á landbúnaðarráðstefnu þar sem hann hvatti til betri stjórnunar samyrkjubúa. Síðan var hann aðalfulltrúi stjórnvalda við hátíðahöld í [[Lhasa]] í tilefni þess að tíu ár voru liðin síðan [[Tíbet]] varð sjálfstjórnarlýðveldi innan kínverska alþýðulýðveldisins.<ref name=mbl76/> Hua Guofeng var skipaður forsætisráðherra Alþýðulýðveldisins eftir að [[Zhou Enlai]] lést í febrúar árið 1976. Hann var jafnframt skipaður fyrsti varaformaður miðstjórnar Kommúnistaflokksins.<ref name=vísir/> Skjótur frami Hua kom mörgum á óvart á þessum tíma en talið er að Maó formaður hafi valið hann til að gegna þessum ábyrgðarstöðum þar sem hann hafi staðið sig vel við stjórn heimahéraðs hans á tíma menningarbyltingarinnar. Gjarnan hafði verið búist við því að [[Deng Xiaoping]], fulltrúi raunsæisarms kommúnistaflokksins, yrði eftirmaður Zhou sem forsætisráðherra en hann leið fyrir það að honum hafði verið útskúfað um skeið á tíma menningarbyltingarinnar og átti í deilum við hreyfingu vinstriróttæklinga eins og [[Jiang Qing]] og [[Fjórmenningaklíkan|fjórmenningaklíkunnar]].<ref name=mbl76/> Maó lést einnig í október 1976 og Hua Guofeng tók við af honum sem formaður kommúnistaflokksins og [[æðsti leiðtogi Kína]]. Hua gegndi jafnframt áfram embætti forsætisráðherra og hafði því formlega séð enn meiri völd en Maó hafði haft.<ref>{{Tímarit.is|1478962|Valdameiri en Mao?|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=17. október 1976|blaðsíða=24}}</ref> Stuttu eftir að Hua tók við völdum lét hann handtaka Jiang Qing og hina meðlimi fjórmenningaklíkunnar og treysti þannig eigin völd. Hua og bandamenn hans létu halda fjöldagöngur á móti Jiang, sökuðu hana um að hafa mistúlkað kenningar Maós og gáfu jafnvel í skyn að hún hefði verið völd að dauða hans.<ref>{{Tímarit.is|1480585|Hefnd hinna auðmýktu|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=30. nóvember 1976|blaðsíða=30-31}}</ref><ref>{{Tímarit.is|1479743|Hreinsunin í Peking|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=7. nóvember 1976|blaðsíða=48-49; 53}}</ref> Eftir að Hua ruddi fjórmenningaklíkunni úr vegi kom hann af stað pólitískum breytingum sem fólu í sér algera afneitun á arfleifð menningarbyltingarinnar. Með þessum breytingum var reynt að hverfa aftur fyrir tímann fyrir menningarbyltinguna og margir sem höfðu verið fordæmdir á tíma hennar fengu uppreist æru, meðal annars Deng Xiaoping. Með breytingunum fór Hua sjálfur hins vegar smám saman að glata völdum og Deng varð æ meira áberandi sem helsti leiðtogi Kínverja. Sumarið 1980 sagði Hua af sér sem forsætisráðherra og sagðist vilja einbeita sér að störfum sínum sem formaður kommúnistaflokksins.<ref>{{Tímarit.is|3502279|Valdabarátta í kínverska kommúnistaflokknum|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|útgáfudagsetning=15. janúar 1981|blaðsíða=9|höfundur=Ragnar Baldursson}}</ref> Í júlí 1981 varð Hua einnig að segja af sér sem flokksformaður og við honum tók [[Hu Yaobang]], bandamaður Dengs. Var Deng þá orðinn voldugasti maður Kína þrátt fyrir að gegna hvorki embætti flokksleiðtoga né ríkisstjórnarleiðtoga.<ref>{{Tímarit.is|3103460|Hinn austræni Natóvinur|blað=[[Dagblaðið (1975)|Dagblaðið]]|útgáfudagsetning=7. júlí 1981|blaðsíða=12|höfundur=Jónas Kristjánsson}}</ref> Þrátt fyrir ósigur sinn í valdabaráttunni við Deng var Hua hvorki drepinn, fangelsaður né gerður útlægur. Hann hélt sæti sínu í miðstjórn kommúnistaflokksins til ársins 2002. Hua lést árið 2008.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrrverandi leiðtogi Kína látinn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2008/08/20/fyrrverandi_leidtogi_kina_latinn/|útgefandi=mbl.is|ár=2008|mánuður=20. ágúst|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=17. júní}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Maó Zedong]]| eftir=[[Hu Yaobang]]| titill=Formaður kínverska kommúnistaflokksins| frá=[[7. október]] [[1976]]| til=[[28. júní]] [[1981]]| }} {{Erfðatafla | fyrir=[[Zhou Enlai]]| eftir=[[Zhao Ziyang]]| titill=Forsætisráðherra Alþýðulýðveldisins Kína| frá=[[4. febrúar]] [[1976]]| til=[[10. september]] [[1980]]| }} {{Töfluendir}} {{Æðstu leiðtogar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} {{Forsætisráðherrar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{fd|1921|2008}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Alþýðulýðveldisins Kína]] [[Flokkur:Kínverskir byltingarmenn]] [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] n54mgwbny8zn25wheq3x9rw4u2sreud 0 169369 1961344 1773344 2026-04-27T14:04:55Z TKSnaevarr 53243 1961344 wikitext text/x-wiki '''Karl 1.''' getur átt við eftirfarandi: * [[Karl digri|Karl digra]], keisara [[Karlungaveldið|Karlungaveldisins]] (839–888) * [[Karl 3. Frakkakonungur|Karl 3. Frakkakonung]] (879–929) * [[Karl 3. Spánarkonungur|Karl 3. Spánarkonung]] (1716–1788) * [[Karl 14. Jóhann|Karl 3. Jóhann Noregskonung]] (1763–1844) * [[Karl 3. Mónakófursti|Karl 3. Mónakófursta]] (1818–1889) * [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3. Bretakonung]] (f. 1948) {{aðgreining}} aye4xdqhbp8ogytpjcn1otnieonfly1 0 174808 1961452 1957673 2026-04-28T10:43:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961452 wikitext text/x-wiki '''Listi yfir hlaupakeppnir á Íslandi''' er upptalning á helstu [[Hlaup|hlaupum]] sem keppt hefur verið í eða er keppt í á Íslandi í stafrófsröð: {| class="wikitable sortable" |+ !Hlaup !Staðsetning !Landshluti !Tegund !Vegalengdir !Stofnað !Vefsíða !Næst |- |1. maí hlaup á Selfossi |[[Selfoss]] |[[Suðurland]] |Götuhlaup |0,5; 5, 10 km | |https://www.facebook.com/studiosporthlaupid | |- |Akureyrarhlaupið |[[Akureyri]] |[[Norðurland eystra]] |Götuhlaup |5, 10, 21 km |1992<ref>{{Cite web|url=https://www.ufa.is/is/langhlaupa-og-thrithrautardeild/gotuhlaup/akureyrarhlaup/urslit-i-akureyrarhlaupi|title=Úrslit í Akureyrarhlaupi|website=UFA|language=is|access-date=2023-07-15}}</ref> |https://www.facebook.com/Akureyrarhlaup/ |4 Júlí 2025 |- |Arnarneshlaupið |[[Ísafjarðarbær]] |[[Vestfirðir]] |Götuhlaup |10; 21,1 km |2015<ref>{{Cite web|url=https://hlaup.is/frettasafn/arnarneshlaup-i-stad-oshlidarhlaups-a-hlaupahatid/|title=Arnarneshlaup í stað Óshlíðarhlaups á Hlaupahátíð {{!}} Hlaup.is|website=hlaup.is|language=is-IS|access-date=2023-07-15|archive-date=2023-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230715234122/https://hlaup.is/frettasafn/arnarneshlaup-i-stad-oshlidarhlaups-a-hlaupahatid/|url-status=dead}}</ref> |https://hlaupahatid.is/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520112709/https://hlaupahatid.is/ |date=2023-05-20 }} |17-20 Júlí 2025 |- |Austur Ultra |[[Stafafellsfjöll]] |[[Austurland]] |Utanvegahlaup |9, 18, 53 km |2021 |https://www.austurultra.is/ | |- |Álafosshlaupið |[[Mosfellsbær]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Utanvegahlaup |5,6; 10 km |1921 |https://www.facebook.com/people/%C3%81lafosshlaupi%C3%B0/ | |- |Ármannshlaupið |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |10 km |2009<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/frettir/2010/07/12/armannshlaupid_i_annad_sinn/|title=Ármannshlaupið í annað sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-07-15}}</ref> |https://www.facebook.com/armannshlaupid/ | |- |Bláskógaskokk HSK |[[Laugarvatn (þorp)|Laugarvatn]] |[[Suðurland]] |Utanvegahlaup |8, 16 km |1972<ref>{{Cite web|url=https://www.sunnlenska.is/ithrottir/blaskogaskokkid-50-ara-afmaelishlaup-12-juni/|title=Bláskógaskokkið 50 ára – afmælishlaup 12. júní|last=gk|date=2022-06-06|website=sunnlenska.is|language=is|access-date=2023-05-20}}</ref> |https://hsk.is/ | |- |Brekkuhlaup Breiðabliks |[[Kópavogur]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |5,2; 15,4 km |2021<ref>{{Cite web|url=https://kgp.is/kopavogur/thurfa-hlaupa-upp-hinn-vidfraega-himnastiga/|title=Þurfa að hlaupa upp hinn víðfræga Himnastiga|last=Kristófersson|first=Valdimar T.|date=2021-05-14|website=KGP.is {{!}} Kópavogs- og Garðapósturinn|language=is|access-date=2023-09-07}}</ref> | | |- |Brúarhlaup á Selfossi |[[Selfoss]] |[[Suðurland]] |Götuhlaup |0,8; 3, 5, 10 km | |https://www.selfoss.net/frjalsar/bruarhlaup-selfoss | |- |Dyrfjallahlaup |[[Borgarfjörður eystri]] |[[Austurland]] |Utanvegahlaup |11,7; 23,4; 50 km |2017<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2017/07/24/dyrfjallahlaup_i_vedurblidu/|title=Dyrfjallahlaup í veðurblíðu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-05-26}}</ref> |https://dyrfjallahlaup.is/ | |- |Eldslóðin |[[Heiðmörk]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Utanvegahlaup |5, 9, 28 km |2019 |https://www.vikingamot.is/eldslodin/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519231403/https://www.vikingamot.is/eldslodin/ |date=2023-05-19 }} | |- |Fimmvörðuhálshlaupið (5VH Trail Run) |[[Fimmvörðuháls]] |[[Suðurland]] |Utanvegahlaup |28 km |2021 |https://natturuhlaup.is/keppnishlaup/5vh-trail-run/ | |- |Fjögurra skóga hlaupið |[[Fnjóskadalur]] |[[Norðurland eystra]] |Utanvegahlaup |4,3; 10,3; 17,6; 30,6 km |2011<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/lifsstill/2018/06/25/fjogurra-skoga-hlaupid-natturufegurd-og-vedursaeld/|title=Fjögurra skóga hlaupið: Náttúrufegurð og veðursæld|date=2018-06-25|website=DV|language=is|access-date=2023-05-26}}</ref> |https://www.facebook.com/FjogurraSkogaHlaupid/ | |- |Fjölnishlaupið |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |1,4; 5, 10 km |1989 |https://www.sumarhlaupin.is/fjolnishlaupid | |- |Flandrasprettur |[[Borgarnes]] |[[Vesturland]] |Götuhlaup |5 km |2012<ref>{{Cite web|url=https://stefangisla.com/2012/10/19/fyrsti-flandraspretturinn-ad-baki/|title=Fyrsti Flandraspretturinn að baki|date=2012-10-19|website=Bloggsíða Stefáns Gíslasonar|language=is-IS|access-date=2023-05-30}}</ref> | | |- |Flensborgarhlaupið |[[Hafnarfjörður]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |3, 5, 10 km |2011 |https://flensborgarhlaup.is/ | |- |Flóahlaupið |[[Sveitarfélagið Árborg|Árborg]] |[[Suðurland]] |Götuhlaup |3, 5, 10 km |1979<ref>{{Cite web|url=https://www.dfs.is/2019/04/04/floahlaupid-fer-fram-um-helgina/|title=Flóahlaupið fer fram um helgina|last=vefstjori|date=2019-04-04|website=DFS.is|language=is|access-date=2023-05-31}}</ref> | |- |Forsetahlaupið |[[Garðabær]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |1,6; 5 km |2022<ref>{{Cite web|url=https://www.umfi.is/utgafa/frettasafn/fyrsta-forsetahlaup-umfi-slo-i-gegn/|title=Fyrsta Forsetahlaup UMFÍ sló í gegn|website=Landssamband ungmennafélaga|access-date=2023-05-31|archive-date=2023-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531224827/https://www.umfi.is/utgafa/frettasafn/fyrsta-forsetahlaup-umfi-slo-i-gegn/|url-status=dead}}</ref> | | |- |Fossvogshlaup |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |5, 10 km |2010<ref>{{Cite web|url=https://vikingur.is/fossvogshlaup-hledslu-25-agust-10-ara-afmaelishlaup/|title=FOSSVOGSHLAUP HLEÐSLU 25. ÁGÚST – 10 ÁRA AFMÆLISHLAUP! {{!}} Knattspyrnufélagið Víkingur|date=2022-08-23|website=vikingur.is|language=is|access-date=2023-06-02}}</ref> |https://www.facebook.com/fossvogshlaup | |- |Gullspretturinn |[[Laugarvatn]] |[[Suðurland]] |Utanvegahlaup |8,5 km |2005<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/06/13/fjolmargir_toku_thatt_i_gullsprettinum/|title=Fjölmargir tóku þátt í Gullsprettinum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-02}}</ref> |https://www.facebook.com/Gullspretturinn/ |- |Hengill Ultra |[[Hveragerði]] |[[Suðurland]] |Utanvegahlaup |5, 10, 26, 53, 106, 162 km |2012<ref>{{Cite web|url=https://www.hamarsport.is/skokkhopur/hengill-ultra-hamarshlaup-66n/|title=Hengill-Ultra & Hamarshlaup 66°N – Íþróttafélagið Hamar Hveragerði|language=en-US|access-date=2023-06-02}}</ref> |https://www.vikingamot.is/hengill-ultra/ | |- |Heiðmerkurhlaupið |[[Heiðmörk]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Utanvegahlaup |4,7; 12 km |2020<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F1763209%2F%3Ft%3D382973095&page_name=article&grein_id=1763209|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://heidmork.is/fyrsta-heidmerkurhlaupid-laugardaginn-3-oktober/|title=Fyrsta Heiðmerkurhlaupið, laugardaginn 3. október|date=2020-09-22|website=Skógræktarfélag Reykjavíkur|language=is|access-date=2023-06-02}}</ref> |https://heidmork.is/ | |- |Hjörleifshöfðahlaupið |[[Vík í Mýrdal|Vík]] |[[Suðurland]] |Utanvegahlaup |2,5; 7, 11 km |2013<ref>{{Cite web|url=https://www.sunnlenska.is/ithrottir/met%c3%beatttaka-i-utanvegahlaupi/|title=Metþátttaka í utanvegahlaupi|last=gconvert|date=2015-05-03|website=sunnlenska.is|language=is|access-date=2023-06-07}}</ref> |https://www.kotlusetur.is/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604045833/https://www.kotlusetur.is/ |date=2023-06-04 }} | |- |Hólmsheiðarhlaupið |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Utanvegahlaup |10, 22 km |2022<ref>{{Cite web|url=https://fram.is/is/2023/05/30/holmsheidarhlaupid-er-29-juni/|title=Hólmsheiðarhlaupið er 29. júní! - Fram|date=2023-05-30|language=is-IS|access-date=2023-06-09}}</ref> |https://www.facebook.com/holmsheidarhlaup/<nowiki/>https://ultraform.is/holmsheidarhlaup-a-hofudborgarsvaedinu/ | |- |Hraunhlaupið |Mývatn |[[Norðurland eystra]] |Utanvegahlaup |9,4 |2018<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2018/04/10/dyrt_leyfi_fyrir_hraunhlaupid/|title=Tæplega 40 þúsund krónur fyrir „Hraunhlaupið“|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-09}}</ref> |https://www.myvatnmarathon.com/hraunhlaupi%C3%B0 | |- |Hundahlaupið |[[Seltjarnarnes]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Utanvegahlaup |2, 5 km |2022<ref>{{Cite web|url=https://grotta.is/en/almennt/hundahlaupid-for-fram-i-gaer/|title=Hundahlaupið fór fram í gær|last=Jóns|first=Gulli|date=2022-08-26|website=Íþróttafélagið Grótta|language=en-US|access-date=2023-06-09}}</ref> |https://www.ithrottaveisla.is/vidburdir/hundahlaup/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519231403/https://www.ithrottaveisla.is/vidburdir/hundahlaup/ |date=2023-05-19 }} | |- |Hvítasunnuhlaup Hauka |[[Hafnarfjörður]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Utanvegahlaup |14, 17,5; 22 km |2012<ref>{{Cite web|url=https://www.hvitasunnuhlaup.is/post/2018/05/09/hvítasunnuhlaupið-2018|title=Hvítasunnuhlaupið 2018|date=2018-05-09|website=nyheimasida2015|language=is|access-date=2023-06-09}}</ref> |https://www.hvitasunnuhlaup.is/ | |- |Jökulsárhlaupið |[[Vatnajökulsþjóðgarður]] |[[Norðurland eystra]] |Utanvegahlaup |13; 21,2; 32,7 km |2004<ref>{{Cite web|url=https://hlaup.is/frettasafn/skraningu-i-joekulsarhlaup-lykur-3-agust/|title=Skráningu í Jökulsárhlaup lýkur 3. ágúst {{!}} Hlaup.is|website=hlaup.is|language=is-IS|access-date=2023-06-09|archive-date=2023-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230609225639/https://hlaup.is/frettasafn/skraningu-i-joekulsarhlaup-lykur-3-agust/|url-status=dead}}</ref> |https://www.jokulsarhlaup.is/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} | |- |Kirkjuhlaup Trimmklúbbs Seltjarnarness |[[Reykjavík]] / <nowiki/>[[Seltjarnarnes]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |14 km |2010<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6486629|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-07-14}}</ref> | | |- |Laugavegshlaupið |[[Landmannalaugar]] / [[Hrafntinnusker]] / [[Álftavatn]] / [[Emstrur]] / [[Þórsmörk]] |[[Suðurland]] |Utanvegahlaup |55 km |1997<ref>{{Cite web|url=https://www.laugavegshlaup.is/frettir/hoskuldur-hljop-i-tuttugasta-sinn|title=Höskuldur hljóp í tuttugasta sinn - Laugavegshlaupið|website=www.laugavegshlaup.is|language=is|access-date=2023-07-14|archive-date=2023-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714235024/https://www.laugavegshlaup.is/frettir/hoskuldur-hljop-i-tuttugasta-sinn|url-status=dead}}</ref> |https://www.laugavegshlaup.is/ | |- |Ljósanæturhlaup Lífsstíls (áður Reykjanes maraþon) |[[Reykjanesbær]] |[[Suðurnes]] |Götuhlaup |3, 7, 10 km | |https://www.facebook.com/lifsstill | |- |Miðnæturhlaupið |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |5, 10, 21 km |1993<ref>{{Cite web|url=https://www.midnaeturhlaup.is/um-okkur|title=Hafðu samband - Um okkur - Miðnæturhlaup Suzuki|website=www.midnaeturhlaup.is|language=is|access-date=2023-08-05}}</ref> |https://www.midnaeturhlaup.is/ |19. júní, 2025 |- |Mt. Esja Ultra |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Utanvegahlaup |3, 14, 43 km |2012<ref>{{Cite web|url=https://is.mtesjaultra.is/2012|title=2012|website=Mt. Esja Ultra|language=en|access-date=2023-08-05}}</ref> |https://is.mtesjaultra.is/ | |- |Mýrdalshlaupið |[[Vík í Mýrdal]] |[[Suðurland]] |Utanvegahlaup |3, 10, 21 km |2014<ref>{{Cite web|url=https://hlaup.is/vidburdir/myrdalshlaupid-13-05-2023/|title=Mýrdalshlaupið 2023 {{!}} Hlaup.is|website=hlaup.is|language=is-IS|access-date=2023-08-05}}</ref> |https://myrdalshlaup.is/ |31. maí 2025 |- |Mývatnsmaraþon |Mývatn |[[Norðurland eystra]] |Utanvegahlaup |10, 21, 42 km |1995<ref>{{Cite web|url=https://hlaup.is/vidburdir/myvatnsmarathon-28-05-2022/|title=Mývatnsmaraþon 2022 {{!}} Hlaup.is|website=hlaup.is|language=is-IS|access-date=2023-08-05}}</ref> |https://www.myvatnmarathon.com/ |30.-31. maí 2025 |- |Neshlaupið |[[Seltjarnarnes]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |3,25; 7,5; 15 km |1989<ref>{{Cite web|url=https://www.seltjarnarnes.is/is/ibuar/frettir/aldrei-verid-fleiri-seltirningar-i-neshlaupinu|title=Aldrei verið fleiri Seltirningar í Neshlaupinu|last=Seltjarnarnesbær|website=Seltjarnarnesbær|language=is|access-date=2023-08-05}}</ref> |https://www.facebook.com/neshllaup/?locale=is_IS | |- |Powerade vetrarhlaupin |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |10 km | |https://www.vetrarhlaup.is/ | |- |Pósthlaupið |[[Staður (Hrútafjörður)|Staður]] / [[Búðardalur]] |[[Norðurland vestra]] / [[Vesturland]] |Utanvegahlaup |7, 26, 50 km |2022<ref>{{Cite web|url=http://posturinn.is/frettir/almennar-frettir/2022/posthlaupid-haldid-i-fyrsta-sinn/|title=Pósthlaupið haldið í fyrsta sinn|last=Pósturinn|website=Pósturinn|language=is|access-date=2023-08-05|archive-date=2023-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230805155958/https://posturinn.is/frettir/almennar-frettir/2022/posthlaupid-haldid-i-fyrsta-sinn/|url-status=dead}}</ref> | | |- |Puffin Run |[[Vestmannaeyjar]] |[[Suðurland]] |Utanvegahlaup |20 km |2018<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-05-06-aldrei-fleiri-hlauparar-i-puffin-run/|title=Aldrei fleiri hlauparar í Puffin Run - RÚV.is|date=2023-05-06|website=RÚV|access-date=2023-08-05}}</ref> |https://thepuffinrun.com/ |3. mai 2025 |- |Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |1,3; 3; 10; 21,1; 42,2 km |1984<ref>{{Cite web|url=https://www.rmi.is/reykjavikur-marathon-um|title=Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka - Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka|website=www.rmi.is|language=is|access-date=2023-08-05}}</ref> |https://www.rmi.is/ |23. ágúst 2025 |- |Skálavíkurhlaupið |[[Bolungarvík]] |[[Vestfirðir]] |Utanvegahlaup |12, 19 km | |https://hlaupahatid.is/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520112709/https://hlaupahatid.is/ |date=2023-05-20 }} | |- |Skúli Craftbar hlaupið |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |10 km |2021<ref>{{Cite web|url=https://hlaup.is/vidburdir/skuli-craft-bar-hlaupid-01-07-2023/|title=Skúli Craft Bar hlaupið 2023 {{!}} Hlaup.is|website=hlaup.is|language=is-IS|access-date=2023-08-05}}</ref> |https://www.facebook.com/skulicraft/ | |- |Snæfellsjökulshlaupið |[[Arnarstapi]] / [[Ólafsvík]] |[[Vesturland]] |Utanvegahlaup |22 km |2001<ref>{{Cite web|url=https://snb.is/frettir/snaefellsjokulshlaupid-verdur-um-helgina/|title=Snæfellsjökulshlaupið verður um helgina|last=Berg|first=Heimir|date=2019-06-24|website=Snæfellsbær|language=is|access-date=2023-09-06|archive-date=2023-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230906222044/https://snb.is/frettir/snaefellsjokulshlaupid-verdur-um-helgina/|url-status=dead}}</ref> |https://www.facebook.com/profile.php?id=100057238458708 | |- |Stjörnuhlaupið |[[Garðabær]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup og utanvegahlaup |11, 22 km (2023) |2011<ref>{{Cite web|url=https://kgp.is/gardabaer/stjornuhlaupid-fer-fram-20-mai-nk-og-bodid-verdur-upp-a-utanvegahlaup/|title=Stjörnuhlaupið fer fram 20. maí nk. og boðið verður upp á utanvegahlaup|last=Kristófersson|first=Valdimar T.|date=2023-05-17|website=KGP.is {{!}} Kópavogs- og Garðapósturinn|language=is|access-date=2023-09-06}}</ref> |http://stjornuhlaup.is/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230906222042/http://stjornuhlaup.is/ |date=2023-09-06 }} / https://www.facebook.com/stjornuhlaup/?locale=is_IS | |- |Tindahlaup Mosfellsbæjar |[[Mosfellsbær]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Utanvegahlaup |12, 19, 34,4; 38,2 km |2009<ref>{{Cite web|url=https://sites.google.com/site/kyndillmos/frettir/7tindahlaupidh|title=7 tinda hlaupið|website=sites.google.com|language=is|access-date=2023-09-06}}</ref> |https://tindahlaup.is/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230906222044/https://tindahlaup.is/ |date=2023-09-06 }} | |- |Trékyllisheiðin |[[Strandir]] |[[Vestfirðir]] |Utanvegahlaup |3,7; 16,5; 28, 48 km |2021<ref>{{Cite web|url=https://trekyllisheidin.com/um/|title=Um|date=2021-11-12|website=Trekyllisheidin|language=is-IS|access-date=2023-09-06}}</ref> |https://trekyllisheidin.com/ | |- |Vatnsmýrarhlaupið |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |5 km |1996 | | |- |Vestmannaeyjahlaupið |[[Vestmannaeyjar]] |[[Suðurland]] |Götuhlaup |5, 10, 21 km |2011<ref>{{Cite web|url=https://eyjafrettir.is/2023/09/03/vestmannaeyjahlaup-vid-krefjandi-adstaedur/|title=Vestmannaeyjahlaup við krefjandi aðstæður (myndir)|last=sindrio|date=2023-09-03|website=Eyjafréttir|language=is|access-date=2023-09-06|archive-date=2023-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230905084559/https://eyjafrettir.is/2023/09/03/vestmannaeyjahlaup-vid-krefjandi-adstaedur/|url-status=dead}}</ref> |https://vestmannaeyjahlaup.is/ / https://www.facebook.com/profile.php?id=100063551891767 |6. september 2025 |- |[[Víðavangshlaup ÍR]] |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |2,7; 5 km |1916<ref>{{Cite web|url=https://ir.is/vidavangshlaup-1/|title=Víðavangshlaup|website=Íþróttafélag Reykjavíkur|language=en|access-date=2023-09-06|archive-date=2023-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230906230044/https://ir.is/vidavangshlaup-1/|url-status=dead}}</ref> |https://www.facebook.com/vhlir/?locale=is_IS | |- |Vor- og haustmaraþon Félags maraþonhlaupara |[[Reykjavík]] |[[Höfuðborgarsvæðið]] |Götuhlaup |21,1; 42,2 km |1998 |https://marathonhlaup.is/is/ | |- |Þorvaldsdalsskokkið |[[Þorvaldsdalur]] |[[Norðurland eystra]] |Utanvegahlaup |25 km |1994<ref>{{Cite web|url=https://thorvaldsdalur.umse.is/um-skokkið|title=Um Skokkið|website=thorvaldsdalur.umse.is|language=is|access-date=2023-08-05}}</ref> |https://thorvaldsdalur.umse.is/fors%C3%AD%C3%B0a | |- |Þórsgata Volcano Trail Run |[[Þórsmörk]] |[[Suðurland]] |Utanvegahlaup |4,5; 12 km |2014<ref>{{Cite web|url=https://volcanotrails.is/boka/ferdir-vidburdir/thorsgata-volcano-trail-run/|title=Þórsgata Volcano Trail Run|website=volcanotrails.is|access-date=2023-09-07}}</ref> |https://volcanotrails.is/ | |} == Ytri tenglar == * [https://hlaup.is/ hlaup.is] * [https://netskraning.is/ netskraning.is] * [https://www.hlaupadagskra.is/ hlaupadagskra.is] == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Frjálsíþróttamót og -keppnir]] a1xuioko3b2qg7uwfcav3q9u0b2ymn1 0 178822 1961421 1914915 2026-04-28T01:30:21Z TKSnaevarr 53243 /* Orrustan um Algeirsborg */ 1961421 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Alsírstríðið<br />{{Nobold|{{lang|ar|ثورة التحرير الجزائرية}}<br>{{lang|fr|Guerre d'Algérie}}}} | image = Algerian war collage wikipedia.jpg | image_size = 300px | width = 300px | caption = Myndir frá stríði Frakka í Alsír | date = 1. nóvember 1954 – 19. mars 1962<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=11|day1=01|year1=1954|month2=03|day2=19|year2=1962}}) | partof = [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] og [[afnýlendun Afríku]] | place = [[Franska Alsír]] | territory = Sjálfstæði Alsír frá Frakklandi | result = Alsírskur sigur * Sjálfstæði Alsír * Hernaðarleg pattstaða<ref name="Windrow">{{cite book |last1=Windrow |first1=Martin |last2=Chappell |first2=Mike |title=The Algerian War 1954–62 |publisher=Osprey Publishing |year=1997 |isbn=9781855326583 |page=11}}</ref><ref>Introduction to ''Comparative Politics'', by Mark Kesselman, Joel Krieger, William Joseph, page 108</ref><ref>Alexander Cooley, Hendrik Spruyt. ''Contracting States: Sovereign Transfers in International Relations''. Bls. 63.</ref><ref>George Bernard Noble. ''Christian A. Herter: The American Secretaries of State and Their Diplomacy''. Page 155.</ref> * Pólitískur sigur [[Þjóðfrelsisfylkingin (Alsír)|FLN]]<ref name="Young2016">{{cite book|author=Robert J. C. Young|title=Postcolonialism: An Historical Introduction|url=https://books.google.com/books?id=BYpADQAAQBAJ&pg=PA300|date=12 October 2016|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-89685-3|page=300|quote=the French lost their Algerian empire in military and political defeat by the FLN, just as they lost their empire in China in defeat by Giap and Ho Chi Minh.}}</ref><ref name="Aldrich2004">{{cite book|author=R. Aldrich|title=Vestiges of Colonial Empire in France|url=https://books.google.com/books?id=vZOGDAAAQBAJ&pg=PA156|date=10 December 2004|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-230-00552-5|page=156|quote=For the [French] nation as a whole, commemoration of the Franco-Algerian War is complicated since it ended in defeat (politically, if not strictly militarily) rather than victory.}}</ref> * [[Évian-samningurinn]] * Endalok [[Franska nýlenduveldið|franska nýlenduveldisins]]<ref name="Hargreaves2005">{{cite book|author=Alec G. Hargreaves|title=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism|url=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&pg=PA1|year=2005|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-0821-5|page=1|quote=The death knell of the French empire was sounded by the bitterly fought Algerian war of independence, which ended in 1962.}}</ref><ref>"The French defeat in the war effectively signaled the end of the French Empire". Jo McCormack (2010). ''[https://books.google.com/books?id=DbnhuiJ8pEgC&pg=PA1 Collective Memory: France and the Algerian War (1954–1962)]''.</ref><ref>{{cite book |author1=Paul Allatson |author2=Jo McCormack |title=Exile Cultures, Misplaced Identities |url=https://books.google.com/books?id=DaLkNE_20a0C&pg=PA117 |year=2008 |publisher=Rodopi |isbn=978-90-420-2406-9 |page=117 |quote=The Algerian War came to an end in 1962, and with it closed some 130 years of French colonial presence in Algeria (and North Africa). With this outcome, the French Empire, celebrated in pomp in Paris in the Exposition coloniale of 1931 ... received its decisive death blow.}}</ref><ref name="Beigbeder2006">{{cite book |author=Yves Beigbeder |title=Judging War Crimes And Torture: French Justice And International Criminal Tribunals And Commissions (1940–2005) |url=https://books.google.com/books?id=ZtaU8_z2SngC&pg=PA35 |year=2006 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-90-04-15329-5 |page=35 |quote=The independence of Algeria in 1962, after a long and bitter war, marked the end of the French Empire.}}</ref><ref>{{cite book |title=France's Colonial Legacies: Memory, Identity and Narrative |url=https://books.google.com/books?id=Hm-uBwAAQBAJ&pg=PT111 |date=15 October 2013 |publisher=University of Wales Press |isbn=978-1-78316-585-8 |page=111 |quote=The difficult relationship which France has with the period of history dominated by the Algerian war has been well documented. The reluctance, which ended only in 1999, to acknowledge 'les évenements' as a war, the shame over the fate of the ''harki'' detachments, the amnesty covering many of the deeds committed during the war and the humiliation of a colonial defeat which marked the end of the French empire are just some of the reasons why France has preferred to look towards a Eurocentric future, rather than confront the painful aspects of its colonial past.}}</ref> * Hrun [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða franska lýðveldisins]] * Stofnun [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldisins]] | combatant1 = {{plainlist| * {{Flagicon image|Flag of Algeria (1958-1962).svg}} [[Þjóðfrelsisfylkingin (Alsír)|FLN]] * {{Flagicon image|Flag of Algeria (1958-1962).svg}} [[Alsírska þjóðarhreyfingin|MNA]] * {{Flagicon image|Flag of Algerian Communist Party.svg}} [[Alsírski kommúnistaflokkurinn|PCA]]}} | combatant2 = {{ubl | {{flagdeco|France|1948}} [[Fjórða franska lýðveldið]]<br><small>(1954–58)</small> | {{flagdeco|France|1948}} [[Fimmta franska lýðveldið]]<br><small>(1958–62)</small> }} * [[La Main Rouge]] * {{ill|Mouvement pour la communauté (MPC)|fr|Mouvement pour la communauté}} | combatant3 = {{plainlist| * {{flagdeco|France|1948}} [[Front Algérie Française|FAF]]<br><small>(1960–61)</small> * {{flagicon image|OAS Flag.svg}} [[Leynisamtök hersins|OAS]]<br><small>(1961–62)</small>}} | commander1 = {{plainlist| * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Mourad Didouche]]{{KIA}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Mohamed Boudiaf]] * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Abdelhafid Boussouf]] * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Mustapha Benboulaïd]]{{KIA}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Krim Belkacem]] * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Larbi Ben M'Hidi]]{{Executed}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Ali La Pointe]]{{KIA}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Saïd Mohammedi]] * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Ahmed Zabana]]{{Executed}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] {{interlanguage link|Si Azzedine|fr|Commandant Azzedine}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Youcef Zighoud]]{{KIA}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Rabah Bitat]] * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Benali Boudghène]]{{KIA}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] {{interlanguage link|Bachir Chihani|ar|شيحاني بشير|fr|Bachir Chihani}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] {{interlanguage link|Ali Mallah|ar|علي ملاح}}{{KIA}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Hocine Aït Ahmed]] * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Colonel Amirouche]]{{KIA}} * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Saadi Yacef]] * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Houari Boumédiène]] * [[File:Flag of Algeria (1958-1962).svg|20px|border]] [[Amar Ouamrane]] }} {{Collapsible list | bullets = no | title = '''Stjórnmálamenn:''' |[[Abane Ramdane]]{{KIA}} |[[Ferhat Abbas]] |[[Houari Boumédiène]] |[[Hocine Aït Ahmed]] |[[Ahmed Ben Bella]] |[[Krim Belkacem]] |[[Frantz Fanon]] |[[Rabah Bitat]] |[[Mohamed Boudiaf]] |[[Ali Kafi]] |[[Ahmed Tewfik El Madani]] |[[Ahmed Francis]] |[[Mohamed Khider]] |[[Benyoucef Benkhedda]] |[[Abdelhamid Mehri]] |[[Mohamed Lamine Debaghine]] |[[Saad Dahlab]] |[[Mohammed Seddik Benyahia]] |[[Lakhdar Ben Tobbal]] |[[Abdelhafid Boussouf]] |[[Saïd Mohammedi]] |[[Ibrahim Mazhoudi]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|France}} [[Alphonse Djamate]] <br> <small>(1955–62)</small> * {{flagicon|France}} [[Paul Cherrière]]<br> <small>(1954–55)</small> * {{flagicon|France}} [[Henri Lorillot]] <br> <small>(1955–56)</small> * {{flagicon|France}} {{interlanguage link|Mohammed Bellounis|fr|Mohammed Bellounis}}{{KIA}} <br> <small>(1955–58)</small> * {{flagicon|France}} [[Jacques Soustelle]] <br> <small>(1955–56)</small> * {{flagicon|France}} [[Raoul Salan]] <br> <small>(1956–58)</small> * {{flagicon|France}} [[Hervé Artur]]{{KIA}} <br> <small>(1956)</small> * {{flagicon|France}} [[Robert Lacoste]] <br> <small>(1956–58)</small> * {{flagicon|France}} [[Jacques Massu]] <br> <small>(1956–60)</small> * {{flagicon|France}} {{interlanguage link|René Sentenac|fr|René Sentenac}}{{KIA}} <br> <small>(1957)</small> * {{flagicon|France}} [[Pierre Jeanpierre]]{{KIA}}<br> <small>(1957–58)</small> * {{flagicon|France}} [[Paul Aussaresses]] * {{flagicon|France}} [[Maurice Challe]] <br> <small>(1958–60)</small> * {{flagicon|France}} Jean Crepin <br> <small>(1960–61)</small> * {{flagicon|France}} [[Fernand Gambiez]] <br> <small>(1961)</small> }} {{Collapsible list | bullets = no | title = '''Stjórnmálamenn:''' |[[Pierre Mendes-France]] |[[Edgar Faure]] |[[Guy Mollet]] |[[Maurice Bourgès-Maunoury]] |[[Félix Gaillard]] |[[Pierre Pflimlin]] |[[Charles de Gaulle]]}} | commander3 = {{plainlist| * {{flagicon|France}} [[Saïd Boualam]] * {{flagicon image|OAS Flag.svg}} [[Pierre Lagaillarde]] * {{flagicon image|OAS Flag.svg}} [[Raoul Salan]] * {{flagicon image|OAS Flag.svg}} [[Edmond Jouhaud]] * {{flagicon image|OAS Flag.svg}} [[Jean-Jacques Susini]]}} | strength1 = 300.000 staðfestir<br>40.000 borgaralegir stuðningsmenn | strength2 = {{plainlist| * 470.000 hermenn (mesti fjöldinn sem franski herinn viðhélt frá 1956 til 1962)<ref name="Windrow"/> eða 700.000 menn<ref>{{Cite book |last1=Ottaway |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=Dq1hEAAAQBAJ&pg=PA31 |title=Algeria: The Politics of a Socialist Revolution |last2=Ottaway |first2=Marina |date=2022-03-25 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-35711-2 |language=en}}</ref> (óvíst er hvort síðari talningin telur með Harka eða ekki)<hr>90.000<ref name="Stora">{{cite book |first=Benjamin |last=Stora |author-link=Benjamin Stora |page=101 |title=Algeria 1830-2000: A Short History |year=2004 |isbn=0-8014-8916-4}} </ref><ref>General Faivre, ''Les combatants musulmans de la guerre d'Algérie'', L'Harmattan, 1995, p.125</ref> til 180.000 [[Harkar]]<ref name="Major Gregory D p.33">Major Gregory D. Peterson, ''The French Experience in Algeria, 1954–62: Blueprint for U.S. Operations in Iraq'', p.33</ref> (Alsíringar sem börðust í varaliði Frakka)<hr>1,5 milljónir manna herkvaddir<ref>{{Cite news | url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2012/03/19/10001-20120319ARTFIG00743-algerie-une-guerre-d-appeles.php |title = Algérie : Une guerre d'appelés |date = 2012-03-19 |newspaper=Le Figaro}}</ref>}} | strength3 = 3.000 (OAS) | casualties1 = *140.000<ref>{{cite book |last1=Travis |first1=Hannibal |title=Genocide, Ethnonationalism, and the United Nations: Exploring the Causes of Mass Killing Since 1945 |url=https://archive.org/details/genocideethnonat0000trav |date=2013 |publisher=Routledge |page=[https://archive.org/details/genocideethnonat0000trav/page/137 137]}}</ref> til 152.863<ref>{{cite book |author1=Martin S. Alexander |author2=Martin Evans |author3=J. F. V. Keiger |title=Algerian War and the French Army, 1954-62: Experiences, Images, Testimonies |chapter=The 'War without a Name', the French Army and the Algerians: Recovering Experiences, Images and Testimonies |publisher=Palgrave Macmillan |year=2002 |isbn=978-0333774564 |page=6 |url=https://www.macmillanihe.com/resources/sample-chapters/9780333774564_sample.pdf |quote=The Algerian Ministry of War Veterans gives the figure of 152,863 FLN killed. |access-date=2024-02-15 |archive-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210408065822/https://www.macmillanihe.com/resources/sample-chapters/9780333774564_sample.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Katherine Draper |title=Why a War Without a Name May Need One: Policy-Based Application of International Humanitarian Law in the Algerian War |journal=Texas International Law Journal |volume=48 |issue=3 |year=2013 |page=576 |url=http://www.tilj.org/content/journal/48/num3/Draper575.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107072951/http://www.tilj.org/content/journal/48/num3/Draper575.pdf |archive-date=2016-11-07 |quote=The Algerian Ministry of War Veterans calculates 152,863 Front de Libération Nationale (FLN) deaths (French sources), and although the death toll among Algerian civilians may never be accurately known estimate of 1,500,000 to 2,000,000 were killed.}}</ref> FLN-liðar drepnir (þ. á m. 12.000 í hreinsunum innan samtakanna<ref name=Horne>{{cite book|last=Horne|first=Alistair|title=A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962|year=1978|isbn=9781590172186|page=358|publisher=New York Review of Books }}</ref> og 4.300 Alsíringar úr FLN og MNA drepnir í Frakklandi sjálfu) * Óþekktur fjöldi særðra | casualties2 = *25.600<ref name=Horne/>{{rp|538}} til 30.000<ref>{{cite web | url=https://www.vie-publique.fr/discours/284485-emmanuel-macron-60eme-anniversaire-accords-devian-guerre-dalgerie | title=Déclaration de M. Emmanuel Macron, président de la République, sur le 60ème anniversaire des accords d'Évian et la guerre d'Algérie, à Paris le 19 mars 2022 }}</ref> franskir hermenn drepnir * 65.000 særðir<ref name="google">{{cite book|title=A Military History of Africa |author=Stapleton, T.J.|date=2013|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313395703|url=https://books.google.com/books?id=XvtDAgAAQBAJ&pg=RA1-PA272|pages=1–272|access-date=2017-01-13}}</ref> * 50.000 Harkar drepnir eða týndir<ref>''Encyclopedia of Violence, Peace and Conflict: Po – Z'', index. 3, Academic Press, 1999 ({{ISBN|9780122270109}}, lire en ligne [archive]), p. 86.</ref><ref>Crandall, R., ''America's Dirty Wars: Irregular Warfare from 1776 to the War on Terror'', Cambridge University Press, 2014 ({{ISBN|9781139915823}}, lire en ligne [archive]), p. 184.</ref> * 6.000 evrópskir óbreyttir borgarar drepnir | casualties3 = * 100 drepnir * 2.000 fangelsaðir * 4 teknir af lífi | casus = [[Toussaint Rouge]]-hryðjuverkaárásir FLN þann 1. nóvember 1954. | casualties4 = {{plainlist| * 250.000–300.000 (þ. á m. 55.000<ref name=civilians>From {{cite web|title=Algeria: War of independence|url=https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/algeria-war-of-independence/#Fatalities|website=Mass Atrocity Endings|access-date=2024-02-15|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514194611/https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/algeria-war-of-independence/#Fatalities|url-status=dead}}: <blockquote>He also argues that the least controversial of all the numbers put forward by various groups are those concerning the French soldiers, where government numbers are largely accepted as sound. Most controversial are the numbers of civilians killed. On this subject, he turns to the work of Meynier, who, citing French army documents (not the official number) posits the range of 55,000–60,000 deaths. Meynier further argues that the best number to capture the harkis deaths is 30,000. If we add to this, the number of European civilians, which government figures posit as 2,788.</blockquote> Meynier's work cited was: {{cite web|last1=Meynier|first1=Gilbert|title=Histoire intérieure du FLN. 1954–1962|url=https://www.cairn.info/revue-d-histoire-moderne-et-contemporaine-2003-4-page-205.htm}}</ref> til 250.000<ref name=democide>{{cite web |last1=Rummel |first1=Rudolph J. |title=STATISTICS OF DEMOCIDE Chapter 14 THE HORDE OF CENTI-KILO MURDERERS Estimates, Calculations, And Sources |url=https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1B.GIF |website=Table 14.1 B; row 664 |ref=democide}}</ref><ref name="democide2">{{cite web |last1=Rummel |first1=Rudolph J. |title=STATISTICS OF DEMOCIDE Chapter 14 THE HORDE OF CENTI-KILO MURDERERS Estimates, Calculations, And Sources |url=https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1B.GIF |website=Table 14.1 B; row 694 |ref=democide}}</ref> óbreyttir borgarar) Dauðsfall Alsíringa (talning Frakka) <br> ~1.500.000 Alsíringar látnir (mat alsírskra sagnfræðinga)<ref name="France NICOLAS SARKOZY">{{cite web | url=https://www.france24.com/en/20120316-commemorations-mark-end-algerian-war-independence-france-evian-accords | title=France remembers the Algerian War, 50 years on | date=16 March 2012 }}</ref> <br> ~1.000.000 Alsíringar látnir (viðmið Horne)<ref name=Horne/>{{rp|}}<br> ~400.000 dauðsföll alls (viðmið franskra sagnfræðinga)<ref name="France NICOLAS SARKOZY"/> ---- * 1 milljón Evrópubúa flúnir<ref name="google4">{{cite book|title=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action|author1=Cutts, M.|author2=Office of the United Nations High Commissioner for Refugees|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199241040|url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38|page=38|access-date=2017-01-13}} Referring to Evans, Martin. 2012. ''Algeria: France's Undeclared War''. New York: Oxford University Press.</ref> * 200.000 Gyðingar flúnir<ref>{{cite journal |last=Hobson |first=Faure L. |date=2009 |title=The Migration of Jews from Algeria to France: An Opportunity for French Jews to Recover Their Independence in the Face of American Judaism in Postwar France? |journal=Archives Juives |volume=42 |issue=2 |pages=67–81 |url=https://www.cairn-int.info/article-E_AJ_422_0067--the-migration-of-jews-from-algeria-to.htm |doi=10.3917/aj.422.0067}}</ref> * 8.000 þorp lögð í rúst * Rúmlega 2 milljónir Alsíringa hraktar á vergang<ref name="Fabien">SACRISTE Fabien, « Les « regroupements » de la guerre d’Algérie, des « villages stratégiques » ? », Critique internationale, 2018/2 (N° 79), p. 25-43. DOI : 10.3917/crii.079.0025. URL : https://www.cairn.info/revue-critique-internationale-2018-2-page-25.htm</ref><ref name="countrystudies">{{cite web|url=http://countrystudies.us/algeria/55.htm|publisher=countrystudies.us|title=Algeria – The Revolution and Social Change|access-date=2017-01-13}}</ref>}} }} '''Alsírstríðið''', einnig kallað '''alsírska sjálfstæðisstríðið''' eða '''alsírska byltingin''' ([[arabíska]]: الثورة الجزائرية; [[Berbísk tungumál|berbíska]]: ''Tagrawla Tadzayrit''; [[franska]]: ''Guerre d'Algérie'' eða ''Révolution algérienne'') var stríð á milli [[Frakkland]]s og alsírsku [[Þjóðfrelsisfylkingin (Alsír)|Þjóðfrelsisfylkingarinnar]] (franska: ''Front de Libération Nationale'' eða FLN) sem háð var frá 1954 til 1962. Stríðið leiddi til þess að [[Alsír]] hlaut sjálfstæði frá Frakklandi. Stríðið einkenndist af beitingu [[Skæruhernaður|skæruhernaðar]] og af útbreiddri notkun [[Pyntingar|pyntinga]] hjá báðum stríðsaðilum.<ref name="toto.lib.unca.edu">Keith Brannum, [[University of North Carolina Asheville]], The Victory Without Laurels: The French Military Tragedy in Algeria(1954–1962) [http://toto.lib.unca.edu/sr_papers/history_sr/srhistory_2012/brannum_keith.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026154518/http://toto.lib.unca.edu/sr_papers/history_sr/srhistory_2012/brannum_keith.pdf|date=2014-10-26}}</ref><ref name="4pCqdooCE14C">Irwin M. Wall, ''France, the United States, and the Algerian War'', pp, 68–69. [https://books.google.com/books?id=4pCqdooCE14C]</ref> Stríðið var aðallega háð í Alsír, sem þá var undir frönskum yfirráðum. Undir lok stríðsins var Frakkland á barmi [[Valdarán|herforingjabyltingar]]. Alsírstríðið leiddi til þess að [[fjórða franska lýðveldið]] hrundi og stjórnarskrá Frakklands var endurrituð.<ref>{{cite book| last = Windrow| first = Martin| title = The Algerian War 1954-62| year = 1997| publisher = Osprey| location = Great Britain| isbn = 978-1-4728-0449-5| page = 3 }}</ref> == Aðdragandi og orsakir == === Landvinningar Frakka í Alsír === Þar til snemma á nítjándu öld var Alsír, eða [[Ósmanska Alsír|Ríkisstjóradæmið Algeirsborg]], hluti af [[Tyrkjaveldi]]. Landinu var stjórnað af landstjórum sem báru titilinn ''[[dey]]''. Íbúarnir voru aðallega [[Arabar]] og [[Berbar]] en ýmis önnur þjóðarbrot bjuggu í ættbálkasamfélögum í landinu og á [[Sahara]]svæðinu. Eftir [[Franska byltingin|frönsku byltingunna]] hafði [[Fyrsta franska lýðveldið|franska lýðveldið]] keypt korn frá Alsír að andvirði átta milljóna franka. Frakkar áttu að endurgreiða kaupin síðar en þetta var aldrei gert.<ref name=":03">{{Cite book|title=The Routledge Handbook of the History of Settler Colonialism|last=Choi|first=Sung|publisher=Routledge Handbooks|year=2017|chapter=French Algeria, 1830-1962}}</ref> Árið 1827 bauð ''dey'' Alsír franska sendiherranum að greiða hluta af skuldinni. Fundur þeirra leiddi til átaka þar sem alsírski deyinn sló franska sendiherrann utan undir með flugnaspaða. Frakkar urðu æfir og settu [[hafnarbann]] á alsírsku borgina [[Algeirsborg]]. Sagnfræðingar eru þó á einu máli um að flugnaspaðaatvikið hafi verið tylliástæða.<ref>{{Cite book|title=A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962|last=Horne|first=Alistair|publisher=New York Review Books|year=1977|location=New York|page=44}}</ref> Frakkar lögðu Alsír undir sig fremur auðveldlega. Franskir hermenn lögðu af stað frá [[Toulon]] þann 25. maí 1830, gengu á land í Alsír þann 14. júní og þann 5. júlí hafði varnarlið Algeirsborgar gefist upp. Frönsku hermennirnir drápu óbreytta borgara, létu greipar sópa um borgina og lögðu moskur og grafreiti í rúst.<ref>{{cite book| last = Kaddache| first = Mahfoud| title = L'Algerie des Algeriens - De la prehistoire a 1954| year = 2000| publisher = Edif| location = Algiers| isbn = 978-2-84272-166-4| pages = 571–574 }}</ref> Árið 1834 var deynum steypt af stóli og Alsír varð frönsk nýlenda. Árið 1848 limaði Frakkland landsvæðið inn í heimsveldi sitt og skipti því í þrjú héruð: Alger, Oran og Constantine.<ref name=":03" /><ref>{{cite book| last = Entelis| first = John P.| title = Comparative Politics of North Africa: Algeria, Morocco, and Tunisia| url = https://archive.org/details/comparativepolit00john| year = 1980| publisher = Syracuse University Press| location = Syracuse, New York| isbn = 978-0-8156-2214-7| pages = [https://archive.org/details/comparativepolit00john/page/18 18]–19 }}</ref> Frakkar áttu von á því að hægt væri að friðþægja landið á stuttum tíma en Alsíringar veittu harða mótspyrnu sem var ekki kveðin niður þar til árið 1857.<ref>{{Cite book|title=The Algerian Novel and Colonial Discourse: Witnessing to a Différend|last=Aoudjit|first=Abdelkader|publisher=Peter Lang Publishing|year=2010|isbn=|location=New York|pages=164–165}}</ref> [[Franska]] var jafnframt gerð að opinberu tungumáli í landinu. Margir Frakkar og aðrir Evrópubúar fluttu til Alsír á næstu áratugum. Frakkar sem fæddust í Alsír voru kallaðir ''[[pieds-noirs]]'' (bókstaflega „svartfætlingar“) og sýndu frumbyggjunum oft mikla grimmd. Margir innfæddir Alsíringar voru drepnir eða hraktir á vergang. Bandaríska sagnfræðingnum Jennifer Sessions telst svo til að á fyrstu 25 árum franskrar nýlendustjórnar í Alsír (1830-1855) hafi íbúafjöldi innfæddra Alsíringa lækkað úr rúmum fjórum milljónum í um 2,3 milljónir.<ref>{{cite book| last = Sessions| first = Jennifer E.| title = By Sword and Plow: France and the Conquest of Algeria| url = https://archive.org/details/byswordplowfranc00sess| year = 2011| publisher = Cornell University Press| location = Ithaca and London| isbn = 978-0-8014-4975-8| pages = [https://archive.org/details/byswordplowfranc00sess/page/162 162] }}</ref> ===Alsírsk þjóðernishyggja=== Fyrstu ummerkin um [[Þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] í Alsír birtust með uppreisn alsírska höfðingjans [[Abd el-Kader]]s gegn frönsku nýlendustjórninni á fjórða áratugi nítjándu aldar. Þótt frelsisbarátta Abd-el-Kaders hafi misheppnast er gjarnan litið á hana sem fyrsta skrefið í mótun alsírskrar þjóðernisímyndar.<ref>{{cite book| last = Entelis| first = John P.| title = Comparative Politics of North Africa: Algeria, Morocco and Tunisia| url = https://archive.org/details/comparativepolit00john| year = 1980| publisher = Syracuse University Press| location = Syracuse, New York| isbn = 978-0-8156-2214-7| pages = [https://archive.org/details/comparativepolit00john/page/39 39]–40 }}</ref> Þetta voru þó ekki endalok alsírskrar andspyrnu gegn frönskum yfirráðum og vopnaðar uppreisnir brutust ítrekað út á 19. öld. [[Kabýlar]] í fjallahéruðunum austan við Algeirsborg börðust til dæmis í orrustunni við Icheridden árið 1857 og gerðu aðra uppreisn árið 1871, eftir að Frakkar höfðu tapað í [[Fransk-prússneska stríðið|stríðinu gegn Prússlandi]]. Uppreisnir brutust út gegn Frökkum í bæjunum Touggourt og Ouargla um svipað leyti.<ref>{{Cite book|title=The Algerian Novel and Colonial Discourse: Witnessing to a Différend|last=Aoudjit|first=Abdelkader|publisher=Peter Lang Publishing|year=2010|location=New York|page=166}}</ref> Snemma á 20. öld börðust Alsíringar aftur fyrir jafnrétti og afnámi sérstakra stjórnsýsluheimilda stjórnvalda yfir múslimum. Alsírsk þjóðernishyggja færðist í aukana vegna starfsemi fjögurra hópa. # Sá fyrsti var hópurinn [[Ungir Alsíringar]] (''Jeunesse Algérienne''), sem var stofnaður árið 1907, og taldi til sín menntamenn sem höfðu gengið í skóla í Frakklandi, meðal annars [[Khalid ibn Hashim]] og [[Ferhat Abbas]]. Þeir vildu stuðla að pólitískri, lagalegri, félagslegri og efnahagslegri aðlögun Alsíringa að Frakklandi með því að öðlast franskan ríkisborgararétt en viðhalda persónulegri stöðu sinni sem múslimar. Í Alsír fór ríkisborgararéttur eftir ''sénatus-consulte''-lögum frá 1865, sem kváðu á um að Alsíringar væru franskir en ekki ríkisborgarar Frakklands. Til að gerast ríkisborgarar urðu þeir að afsala sér borgaralegri stöðu sem múslimar. [[Blum-Viollette-frumvarpið]] árið 1936 átti að gera litlum hópi Alsíringa kleift að öðlast franskan ríkisborgararétt án þess að afsala sér borgaralegri stöðu sem múslimar, en hörð andstaða Evrópubúa í Alsír leiddi til þess að frumvarpið var aldrei samþykkt.<ref>{{Citation|last=Lawrence|first=Adria K.|title=Indigènes into Frenchmen? Seeking Political Equality in Morocco and Algeria*|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139583732.003|work=Imperial Rule and the Politics of Nationalism|year=2013 |pages=74–75|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9781139583732.003 |isbn=978-1-139-58373-2 |access-date=2022-05-05}}</ref><ref>{{cite book| last = Ruedy| first = John| title = Modern Algeria : The Origins and Development of a Nation| url = https://archive.org/details/modernalgeriaori0000rued_k3o7| year = 2005| publisher = Indiana University Press| location = Bloomington| isbn = 978-0-253-34624-7| pages = [https://archive.org/details/modernalgeriaori0000rued_k3o7/page/75 75]–76 }}</ref> Ungir Alsíringar gáfu út fjölda fréttablaða og tímarita, meðal annars ''L'Islam,'' sem var kallað „lýðræðislegur uppruni alsírsku múslimanna“, og ''El-Hack''.<ref>{{Cite book|title=Modern Algeria: The Origins and Development of a Nation|url=https://archive.org/details/modernalgeriaori0000rued_k3o7|last=Ruedy|first=John|publisher=Indiana University Press|year=2005|location=Bloomington|pages=[https://archive.org/details/modernalgeriaori0000rued_k3o7/page/107 107]}}</ref> # Annar hópurinn taldi til sín múslimska kennara og nemendur sem stofnuðu Samtök alsírska múslimskra Úlama (''Association des Oulémas Musulmans Algérien''s; AUMA) árið 1931. Þeir voru undir áhrifum frá egypsku umbótasinnunum [[Muhammad Abduh|Muhammad 'Abduh]] og [[Muhammad Rashid Rida]]. Þeir lögðu áherslu á arabískan og múslimskan uppruna landsins og töluðu fyrir íslamskri hreinsun í Alsír og afturhvarfi til [[Kóran]]sins og ''[[súnna]]''. Kjörorð stofnandans [[Abdelhamid Ben Badis|Ben Badis]] voru „íslam er trú okkar, arabíska tunga okkar og Alsír land okkar“.<ref name=":12">{{cite book| last = Entelis| first = John P. Entelis| title = Comparative Politics of North Africa: Algeria, Morocco, and Tunisia| url = https://archive.org/details/comparativepolit00john| year = 1980| publisher = Syracuse University Press| location = Syracuse, New York| isbn = 978-0-8156-2214-7| pages = [https://archive.org/details/comparativepolit00john/page/41 41] }}</ref><ref>{{Citation|last=Lawrence|first=Adria K.|title=Indigènes into Frenchmen? Seeking Political Equality in Morocco and Algeria*|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139583732.003|work=Imperial Rule and the Politics of Nationalism|year=2013 |page=79|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9781139583732.003 |isbn=978-1-139-58373-2 |access-date=2022-05-05}}</ref> # Þriðji hópurinn var róttækari og rak uppruna sinn til Parísar. Upphaf hans var meðal norður-afrískra og annarra innflytjenda í Frakklandi á þriðja áratugnum sem lutu forystu [[Ahmed Messali Hadj]]. Hann skipulagði [[Norður-afríska stjarnan|Norður-afrísku stjörnuna]] (''Étoile Nord-Africain'') og, þegar hún var bönnuð árið 1937, [[Alsírski þjóðarflokkurinn|Alsírska þjóðarflokkinn]] (''Parti du peuple algérien''; PPA). Hann hvatti til uppreisnar gegn frönskum nýlenduyfirráðum og algers sjálfstæðis Alsír. PPA lagði grunninn að nútímalegri þjóðernishyggju í Alsír.<ref name=":12" /> # Kommúnistar voru annar hópur, en [[Alsírski kommúnistaflokkurinn]] var stofnaður árið 1935. Lítið var hins vegar um stéttvitund þar sem meðlimir hópsins voru aðallega Evrópumenn. Hópurinn gegndi því litlu pólitísku hlutverki í sjálfstæðisbaráttunni.<ref name=":23">{{cite book| last = Entelis| first = John P.| title = Comparative Politics of North Africa| url = https://archive.org/details/comparativepolit00john| year = 1980| publisher = Syracuse University Press| location = Syracuse, New York| isbn = 978-0-8156-2214-7| pages = [https://archive.org/details/comparativepolit00john/page/43 43]–44 }}</ref> [[Þjóðfrelsisfylkingin (Alsír)|Þjóðfrelsisfylkingin]] (''Front de libération nationale''; FLN), sem var stofnuð árið 1954, tók við af Alsírska þjóðarflokknum. Hún kom sér fljótt upp hernaðarvæng, Þjóðfrelsishernum (''Armée de libération nationale''; ALN) og hvatti alla Alsíringa til að gera uppreisn og berjast fyrir frelsi sínu. Árið 1957 voru meðlimir ALN orðnir allt að 40.000. Sumir voru frá landinu og aðrir voru staðsettir í Marokkó og Túnis. Bylting þeirra var þá hafin.<ref name=":23" /><ref>{{Cite book|title=The Algerian Novel and Colonial Discourse: Witnessing to a Différend|last=Aoudjit|first=Abdelkader|publisher=Peter Long Publishing|year=2010|location=New York|page=174}}</ref> ====Fjöldamorðin í Sétif og Guelma==== Þann 8. maí 1945, stuttu eftir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]], skipulögðu alsírskir borgarar mótmæli þar sem þeir kröfðust sjálfstæðis. Mótmælin snerust brátt upp í blóðbað. Mótmælendurnir drápu rúmlega 100 evrópska landnema. Franski herinn drap um 6.000 til 50.000 Alsíringa (talningar eru mjög á reiki).<ref>{{Cite book|title=A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962|last=Horne|first=Alistair|publisher=New York Review Books|year=1977|location=New York|pages=25–26}}</ref> John P. Entelis taldist svo til að um 15.000 alsírskir borgarar hafi verið drepnir þegar herinn bældi niður óeirðirnar.<ref name=":23" /> === Áhrif franskrar nýlendustefnu á Alsír === Frönsk nýlendustefna hafði afar neikvæð áhrif á líf Alsíringa. Á tíma [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] nam fjöldi landnema frá Frakklandi og öðrum Evrópuríkjum, aðallega [[Ítalía|Ítalíu]], [[Spánn|Spáni]] og [[Malta|Möltu]], um 800.000 manns. Fjöldi innfæddra íbúa nam um 4,5 til 5 milljónum. Um helmingur evrópsku landnemanna voru launþegar úr verkalýðsstéttinni. Þeir bjuggu almennt við verri lífsskilyrði en íbúar í Frakklandi sjálfu en mun betri en innfæddir Alsíringar.<ref name=":4">{{Cite book|title=The Algerian Novel and Colonial Discourse: Witnessing to a Différend|last=Aoudjit|first=Abdelkader|publisher=Peter Lang Publishing|year=2010|location=New York|pages=166–167}}</ref> Franskir landnemar eignuðu sér sex milljónir ekra, sem var um 40% alls ræktarlands og 98% af frjósamasta landi í Alsír.<ref>{{cite book| last = Stora| first = Benjamin| title = Algeria 1830-1962: A short history| url = https://archive.org/details/algeria18302000s00stor| year = 2001| publisher = Cornell University Press| location = Ithaca, New York| isbn = 978-0-8014-3715-1| pages = [https://archive.org/details/algeria18302000s00stor/page/6 6]–7 }}</ref> Evrópumenn stjórnuðu jafnframt nánast öllum innviðum, iðnaði og verslun landsins og höfðu tögl og hagldir á ríkisstjórn, dómkerfi og menntakerfi landsins. Franska stjórnin hafði skapað lénskerfi þar sem nokkur þúsund Evrópumanna réðu yfir milljónum Alsíringa.<ref>{{cite book| last = Stora| first = Benjamin| title = Algeria, 1830-1962: A short history| url = https://archive.org/details/algeria18302000s00stor| year = 2001| publisher = Cornell University Press| location = Ithaca, New York| isbn = 978-0-8014-3715-1| pages = [https://archive.org/details/algeria18302000s00stor/page/24 24] }}</ref> Aðeins evrópsku landnemarnir og lítill forréttindahópur Alsíringa höfðu franskan ríkisborgararétt. Flestir Alsíringar voru franskir þegnar en ekki franskir ríkisborgarar og höfðu því lítið um það að segja hvernig landinu þeirra var stýrt. Lagabálkurinn ''Code de l'indigénat'' (lögbók um stöðu frumbyggja), sem var saminn eftir landvinninga Frakka árið 1881 og var í gildi til ársins 1944, skyldaði Alsíringa til að greiða sérstaka skatta. Alsíringar guldu ekki aðeins efnahagslegt tjón, heldur mennta- og menningarlegt. Ríkisstjórnin tók yfir trúarlegar stofnanir, úthlutaði þeim fjárhagsáætlunum og skipaði [[imam]]a þeirra sjálf. Frakkar eyðilögðu jafnframt menntakerfið í Alsír. Fyrir yfirtöku Frakka hafði [[læsi]] meðal Alsíringa verið útbreiddara en í Frakklandi en árið 1954 gekk aðeins fjórðungur alsírskra barna í skóla.<ref name=":4" /> == Gangur stríðsins (1954-1962) == === Upphaf átaka === [[Mynd:Chlef 1957 - Guerre d'Algerie.png|thumb|left|Franskir hermenn í Alsír árið 1957.]] Þann 1. nóvember 1954 hóf FLN baráttu fyrir sjálfstæði Alsír og lýsti yfir stríði gegn Frakklandi. Vopnaðir alsírskir hermenn gerðu uppreisn á nokkrum stöðum og nutu stuðnings egypska forsetans [[Gamal Abdel Nasser|Gamals Abdel Nasser]], sem talaði fyrir arabískri þjóðernishyggju og [[afnýlendun]] um alla Afríku.<ref>{{Cite book|title=Pan-African History: Political figures from Africa and the Diaspora since 1787|url=https://archive.org/details/panafricanhistor1787adih|last1=Adi|first1=Hakim|last2=Sherwood|first2=Marika|publisher=Routledge|year=2003|location=London and New-York|pages=[https://archive.org/details/panafricanhistor1787adih/page/n153 140]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Paths to Victory: Detailed Insurgency Case Studies|last1=Paul|first1=Christopher|last2=Clarke|first2=Colin P.|last3=Grill|first3=Beth|last4=Dunigan|first4=Molly|publisher=RAND Corporation|year=2013|pages=77–78|chapter=Algerian Independence, 1954–1962 Case Outcome: COIN Loss}}</ref> Í upphafi einkenndist stríðið aðallega af [[Skæruhernaður|skæruhernaði]] þar sem alsírskir skæruliðar gerðu árásir á franska landnema. FLN hvatti múslima í Alsír til að fylkjast saman og taka þátt í þjóðarbaráttu fyrir endurreisn fullvalda alsírsks lýðræðisríkis sem skyldi byggjast á meginreglum íslamstrúar, enda nægði sjálfstæðið eitt ekki. Franski innanríkisráðherrann [[François Mitterrand]], svaraði því að „Einu samningaræðurnar sem [kæmu] til greina [væru] stríð“.<ref>{{cite book| last = Robinson| first = Adam| title = The Terror on the Pitch: How Bin Laden Targeted Beckham and the England Football Team| url = https://archive.org/details/terroronpitchhow0000robi| year = 2002| publisher = Mainstream Publishing| isbn = 978-1-84018-613-0| chapter = An Own Goal in Algeria }}</ref> Í fyrstu gerðu Alsíringar mest árásir á háttsetta hermenn en í ágúst 1955 fór FLN einnig að gera árásir á almenna borgara. Þetta hófst með morðum samtakanna á 123 fransk-alsírskum borgurum og limlestingu á líkum þeirra í [[Philippeville, Alsír|Philippeville]] þann 20. ágúst 1955, auk þess sem 50 múslimar létust.<ref name=":3">{{cite book| last = Horne| first = Alistair| title = A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962| year = 1977| publisher = New York Review Books| location = New-York| isbn = 978-0-14-005137-7| page = 154 }}</ref><ref>{{cite book| last = McDougall| first = James| title = A History of Algeria| year = 2017| publisher = Cambridge University Press| location = Cambridge| isbn = 978-0-521-61730-7| pages = 201–202 }}</ref><ref>{{cite book| last = Ruedy| first = John| title = Modern Algeria: The Origins and Development of a Nation| url = https://archive.org/details/modernalgeriaori0000rued_k3o7| year = 2005| publisher = Indiana University Press| location = Bloomington| isbn = 978-0-253-34624-7| pages = [https://archive.org/details/modernalgeriaori0000rued_k3o7/page/163 163] }}</ref> FLN átti jafnframt í borgarastríði innanlands gegn [[Alsírska þjóðarhreyfingin|Alsírsku þjóðarhreyfingunni]] (''Mouvement national algérien; MNA''), sem Messali Hadj hafði stofnað. MNA aðhylltist einnig vopnaða byltingu og algert sjálfstæði en FLN tókst að mestu að ryðja burt MNA í Alsír. Eftirlifandi stuðningsmenn MNA voru aðallega Alsíringar búsettir í Frakklandi. Bardagar á milli samtakanna voru einnig háðir í Frakklandi sjálfu og voru kallaðir „kaffihúsastríðin“ þar sem stuðningsmenn FLN og MNA réðust hver á annan á frönskum kaffihúsum og veitingastöðum. Um 5.000 manns létust í þessum átökum.<ref>{{Cite book|title=The Atlantic World, 1450-2000|url=https://archive.org/details/atlanticworld14500toyi|publisher=Indiana University Press|year=2008|editor-last=Falola|editor-first=Toyin|location=Bloomington|pages=[https://archive.org/details/atlanticworld14500toyi/page/264 264]–265|editor-last2=Roberts|editor-first2=Kevin D.}}</ref> Franskir hermenn hefndu sín eftir orrustuna um Philippeville og drápu 1.270 (samkvæmt Frökkum) til 12.000 (samkvæmt Alsíringum) alsírska múslima. Eftir árásina fjölguðu Frakkar hermönnum sínum upp í 250.000.<ref name=":3" /> Strax og [[Túnis]] og [[Marokkó]] hlutu sjálfstæði frá Frakklandi í mars 1956 fóru bæði ríkin að styðja alsírska uppreisnarmenn í baráttunni gegn Frakklandi. Þau afhentu fulltrúum FLN vegabréf svo þeir gætu ferðast erlendis til að skipuleggja vopnakaup. Egyptaland og önnur Arabaríki í [[Miðausturlönd]]um studdu Alsíringa einnig. Einn yfirlýstur tilgangur með stofnun [[Arababandalagið|Arababandalagsins]] árið 1945 hafði verið sá að gera sjálfstæðum Arabaríkjum kleift að hjálpa öðrum Arabaþjóðum að öðlast sjálfstæði.<ref>{{Cite journal|last=Fraleigh|first=Arnold|date=April 27, 1967|title=The Algerian War of Independence|url=https://www.jstor.org/stable/25657708|journal=Proceedings of the American Society of International Law at Its Annual Meeting (1921-1969)|volume=61|pages=7–8|jstor=25657708}}</ref> === Orrustan um Algeirsborg === Á meðan fór FLN að gera árásir á þéttbýli og stærri borgir til að vekja athygli á baráttu sinni. Þann 30. september 1956 hafði [[orrustan um Algeirsborg]] hafist. Þrjár konur á mála hjá FLN komu sprengjum fyrir á almenningsstöðum í [[Algeirsborg]], þar á meðal á endastöð [[Air France]] og á vinsælum bar fyrir svartfætlinga.<ref>{{Cite book|title=A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962|last=Horne|first=Alistair|publisher=New York Review Books|year=1977|location=New-York|page=230}}</ref> Alsírskir þjóðernissinnar frömdu bæði sprengjuárásir og háðu skæruhernað og Frakkar svöruðu aðgerðum þeirra með því að pynta og myrða alsírska fanga. Frá 1957 til 1960 reyndu Frakkar að taka á skæruliðunum með því að ráðast á þorp, varpa á þau sprengjum eða brenna þau ef þá grunaði að skæruliðar héldu þar til. Rúmlega 800 þorp, sérstaklega í fjallahéruðum landsins, voru alfarið lögð í rúst.<ref>{{Cite book|title=The Algerian Novel and Colonial Discourse: Witnessing to a Différend|last=Aoudjit|first=Abdelkader|publisher=Peter Lang Publishing|year=2010|location=New York|page=179}}</ref> Íbúarnir voru fluttir úr þorpunum og þeim komið fyrir í búðum á flatlendi, þar sem erfitt var fyrir þá að endurbyggja fyrra efnahags- og samfélagskerfi sitt. Þessar aðgerðir voru liður í áætlun Frakka til að berjast gegn skæruliðum FLN. Þær leiddu til þess að meira en 2,5 milljónir Alsíringa voru hraktar frá heimilum sínum.<ref>{{Cite journal|last=Sacriste|first=Fabien|date=2018|title=Les "regroupements" de la guerre d'Algérie, des "villages stratégiques"?|url=https://www.cairn.info/revue-critique-internationale-2018-2-page-25.htm|journal=Critique Internationale|volume=79|issue=2 |pages=25–26|doi=10.3917/crii.079.0025 |via=Cairn.info}}</ref> Svokallaðir ''[[Harki|harkar]]'' (heitið er dregið úr alsírsk-arabíska orðinu ''harki'', sem merkir dáti) voru innfæddir alsírskir múslimar sem börðust með Frökkum á nýlendutímanum. Hugtakið fór einnig að taka til innfæddra Alsíringa sem studdu áframhaldandi samband Alsír og Frakklands. Samkvæmt frönskum skjalasöfnum börðust um 200.000 alsírskir múslimar með franska hernum á tíma Alsírstríðsins.<ref>{{Cite web|date=31 March 2022|title=Les sources relatives aux Harkis : introduction générale|url=https://francearchives.fr/fr/article/400382549|access-date=17 May 2022|website=FranceArchives}}</ref> Frakkar réðu og þjálfuðu ''harka'' í svipuðum skæruhernaði og FLN beitti. [[Mynd:Terrorisme OAS Bab El Oued (guerre d'Algérie).jpg|thumb|right|Sprengja OAS springur í [[Bab El Oued]] í [[Algeirsborg]] 1. janúar 1962.]] Mikilvægur vendipunktur í gangi stríðsins var kjör [[Charles de Gaulle]] til [[Forseti Frakklands|forseta]] [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta franska lýðveldisins]] árið 1958. De Gaulle vildi semja um lok stríðsins. Í maí 1961 hófust fyrstu samningaviðræður franska hersins og FLN í [[Évian]]. Í upphafi gengu viðræðurnar vel. Í [[Évian-samningurinn|Évian-samningnum]] þann 18. mars 1962 sömdu samningsaðilar um vopnahlé, lausn fanga og viðurkenningu á fullveldi og sjálfstæði Alsír. Þetta þýddi þó ekki að stríðinu væri strax lokið. Frá mars til júní 1962 frömdu franskir svartfætlingar úr [[Leynisamtök hersins|Leynisamtökum hersins]] (fr. ''Organisation armée secrète''; OAS) fjölda hryðjuverkaárása bæði í Alsír og í Frakklandi. Hryðjuverkamenn úr röðum OAS gerðu sprengjuárásir á skóla, brenndu bókasöfn, kveiktu í olíulindum og gasleiðslum og drápu fólk. Í júní sömdu FLN og OAS loks um vopnahlé. Í apríl var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla í Frakklandi þar sem rúmlega 90 prósent kusu að viðurkenna sjálfstæði Alsír. Loks leiddi aukinn þrýstingur frá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] til þess að Frakkland undir stjórn de Gaulle lýsti yfir sjálfstæði Alsír þann 3. júlí 1962. Alsír hlaut formlega sjálfstæði þann 5. júlí.<ref>{{Cite book|title=The Algerian Novel and Colonial Discourse: Witnessing to a Différend|last=Aoudjit|first=Abdelkader|publisher=Peter Lang Publishing|year=2010|location=New York|pages=180–185}}</ref> == Afleiðingar Alsírstríðsins == Strax eftir sjálfstæði Alsír hófust miklir fólksflutningar. Um 650.000 manns fluttu frá Alsír, flestir til Frakklands. Á um fjórum mánuðum var heildarfjöldi flóttafólks farinn fram úr fjölda fólks sem hafði flutt milli landana síðustu fimm árin. Þessi skyndilegi flóttamannastraumur var á tímabilinu á milli Évian-samningsins og fyrstu mánaðanna eftir sjálfstæði Alsír.<ref>{{Cite journal|last=Moumen|first=Abderrahmen|date=2010|title=De l'Algérie à la France: Les conditions de départ et d'accueil des rapatriés, pieds-noirs et harkis en 1962|journal=Matériaux pour l'histoire de notre temps|volume=99|issue=3 |page=60|doi=10.3917/mate.099.0060 |via=Cairn.info}}</ref> Ein ástæðan fyrir fólksflóttanum var sú að eftir stríðið hefndi FLN sín á gömlum andstæðingum sínum. ''Harkar'' urðu sér í lagi illa fyrir barðinu. Friðarsamningarnir vernduðu þá ekki fyrir reiði samlanda sinna, sem litu á þá sem svikara. Af um fjórðungi af milljón þeirra sem unnu fyrir Frakka tókst færri en 15.000 að flýja frá Alsír. Talningar á Alsíringum sem voru drepnir í kjölfarið ná frá um 30.000 upp í 150.000.<ref>{{Cite book|title=A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962|url=https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn|last=Horne|first=Alistair|publisher=New York Review Books|year=2006|location=New York|pages=675–676}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Alsír]] [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] pq8dll1l1hvd5m5vecx6rn7tli7x035 0 180443 1961402 1960138 2026-04-27T20:47:52Z TKSnaevarr 53243 1961402 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Nguyễn Phú Trọng | mynd = Mr. Nguyen Phu Trong.jpg | titill= Aðalritari Kommúnistaflokks Víetnams | stjórnartíð_start = [[19. janúar]] [[2011]] | stjórnartíð_end = [[19. júlí]] [[2024]] | forveri = [[Nông Đức Mạnh]] | eftirmaður = [[Tô Lâm]] | titill2= Forseti Víetnams | stjórnartíð_start2 = [[23. október]] [[2018]] | stjórnartíð_end2 = [[5. apríl]] [[2021]] | forsætisráðherra2 = [[Nguyễn Xuân Phúc]] | vara_forseti2 = [[Đặng Thị Ngọc Thịnh]] | forveri2 = [[Trần Đại Quang]] | eftirmaður2 = [[Nguyễn Xuân Phúc]] | myndatexti1 =Nguyễn Phú Trọng árið 2019. | fæddur = {{fæðingardagur|1944|4|14}} | fæðingarstaður = [[Đông Hội]], [[Đông Anh]], [[franska Indókína]] (nú [[Víetnam]]) | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2024|7|19|1944|4|14}} | dánarstaður = [[Hanoí]], [[Víetnam]] | þjóderni = [[Víetnam]]skur | maki = Ngô Thị Mẫn | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Víetnams]] | háskóli = Háskólinn í Hanoí<br>Þjóðarstjórnsýsluháskólinn<br>Rússneska vísindaakademían }} '''Nguyễn Phú Trọng''' (14. apríl 1944 – 19. júlí 2024) var [[víetnam]]skur stjórnmálamaður og aðalritari [[Kommúnistaflokkur Víetnams|Kommúnistaflokks Víetnams]] frá 2011 til dauðadags. Hann var forseti víetnamska þingsins frá 2006 til 2011<ref>[http://fr.vietnamplus.vn/Home/Nguyen-Phu-Trong-secretaire-general-du-PCV/20111/13647.vnplus Nguyễn Phú Trọng, secrétaire général du PCV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122145708/http://fr.vietnamplus.vn/Home/Nguyen-Phu-Trong-secretaire-general-du-PCV/20111/13647.vnplus |date=2011-01-22 }}, Vietnam+, 19. janúar 2011.</ref> og var jafnframt forseti Víetnams frá 23. október 2018 til 5. apríl 2021. ==Æviágrip== Nguyễn Phú Trọng fæddist þann 14. apríl 1944 í bænum Dông Hôi í umdæminu Dông Anh í útjaðri [[Hanoí]]. Hann stundaði nám við Þjóðarháskólann í Hanoí og lærði [[Rússneska|rússnesku]] undir lok sjötta áratugarins. Hann talaði einnig reiprennandi [[mandarín]]kínversku. Trong var kjörinn í miðstjórn og stjórnmálamefnd [[Kommúnistaflokkur Víetnams|Kommúnistaflokks Víetnams]] á 10. flokksþingi hans í apríl árið 2006. Hann var forseti víetnamska þingsins frá 26. júní 2006 til 27. júlí 2011. Árið 2011, á 11. flokksþingi Kommúnistaflokksins sem haldið var frá 12. til 19. janúar, var Trong kjörinn til að taka við af [[Nông Đức Mạnh]] sem aðalritari flokksins.<ref>[http://en.www.info.vn/society/characters/18100-nguyen-phu-trong-elected-party-general-secretary.html Nguyen Phu Trong elected Party General Secretary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110121000159/http://en.www.info.vn/society/characters/18100-nguyen-phu-trong-elected-party-general-secretary.html |date=2011-01-21 }}, Info.VN, 19. janúar 2011</ref><ref>[http://fr.vietnamplus.vn/Home/Du-11e-Congres-du-PCV-emane-une-nouvelle-confiance/20111/13660.vnplus Du 11e Congrès du PCV émane une nouvelle confiance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122205011/http://fr.vietnamplus.vn/Home/Du-11e-Congres-du-PCV-emane-une-nouvelle-confiance/20111/13660.vnplus |date=2011-01-22 }}, Vietnam+, 19. janúar 2011</ref> Trong heimsótti [[Barack Obama]] [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]] í [[Washington, D.C.|Washington]] árið 2015 og var þetta í fyrsta sinn sem leiðtogar Víetnams og Bandaríkjanna áttu formlegan fund frá því að ríkin tóku upp eðlileg stjórnmálasamskipti tveimur áratugum fyrr.<ref>{{Vefheimild|titill=Leiðtogi Víetnam heimsótti Hvíta húsið |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/leidtogi-vietnam-heimsotti-hvita-husid|höfundur=Róbert Jóhannsson|dags=8. júlí 2015|skoðað=28. apríl 2024|útgefandi=[[RÚV]]}}</ref> Þann 23. október 2018 var Trong einnig kjörinn forseti Víetnams af víetnamska þinginu með 476 atkvæðum af 477. Hann tók við embættinu af [[Trần Đại Quang]], sem hafði látist í embætti mánuði fyrr. Trong varð þar með fyrsti maðurinn til að gegna samtímis embætti flokksleiðtoga og forseta landsins frá því að [[Hồ Chí Minh]] lést árið 1969.<ref>{{Vefheimild|titill=Kjörinn nýr forseti Víetnams|url=https://www.visir.is/g/2018181029662/f/f/skodanir|höfundur=Atli Ísleifsson|dags=23. október 2018|skoðað=28. apríl 2024|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]}}</ref> Trong gegndi embætti forseta Víetnams til ársins 2021 en síðan tók [[Nguyễn Xuân Phúc]] við af honum.<ref>{{Vefheimild|titill=Vo Van Thuong nýr forseti Víetnam|url=https://www.visir.is/g/20232384432d/vo-van-thuong-nyr-forseti-vietnam|höfundur=Bjarki Sigurðsson|dags=2. mars 2023|skoðað=28. apríl 2024|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]}}</ref> Trong bauð sig fram til endurkjörs sem aðalritari Kommúnistaflokksins á 13. flokksþingi hans í janúar 2021. Hann naut þá nokkurrar alþýðuhylli vegna skilvirkra viðbragða stjórnarinnar við [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldrinum]], sem leiddi ekki til margra dauðsfalla í Víetnam, og vegna hagvaxtar sem var með hinum mesta á heimsvísu.<ref>{{Lien web |auteur=Lina Sankari |titre=Asie. Le Vietnam veut pousser son avantage à l’échelle mondiale |url=https://www.humanite.fr/asie-le-vietnam-veut-pousser-son-avantage-lechelle-mondiale-699208 |accès url=payant |site=L'Humanité |date=2021-01-25 |consulté le=29-12-2022}}</ref> Trong var endurkjörinn til þriðja kjörtímabils síns þann 31. janúar 2021.<ref>{{Lien web|langue=en|titre=Vietnam retains top leader, shuts Hanoi schools in COVID-19 battle|périodique=Reuters|date=2021-01-31|lire en ligne=https://www.reuters.com/article/us-vietnam-politics-congress-idUSKBN2A005T|consulté le=2022-12-29}}</ref> Þann 1. febrúar 2021 hélt Nguyễn Phú Trọng blaðamannafund þar sem hann sagði: „Ég er ekki við sem besta heilsu […] Ég er gamall og hefði gjarnan viljað fá að hvíla mig, en flokksþingið kaus mig og ég mun því sinna skyldu minni með því að beita mér af alefli í þágu flokksins míns.“<ref>{{Lien web |langue=en |titre=Vietnam’s Congress ends with focus on growth, graft and US-China ties |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3120110/we-have-taken-back-millions-vietnams-secretive-congress-ends |site=South China Morning Post |date=2021-02-01 |consulté le=2022-12-29}}</ref> Trọng lést þann 19. júlí árið 2024, aðeins einum degi eftir að hann hafði tilkynnt að hann hygðist stíga til hliðar sem aðalritari Kommúnistaflokksins.<ref>{{Vefheimild|titill=Látinn degi eftir að hafa stigið til hliðar|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/07/19/latinn_degi_eftir_ad_hafa_stigid_til_hlidar/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=19. júlí 2024|skoðað=19. júlí 2024}}</ref> == Viðurkenningar == * 2018: Heiðursdoktorsgráða við [[Háskólinn í Havana|Háskólann í Havana]].<ref>{{lien web |langue=es |titre=Nguyen Phu Trong recibe Doctor Honoris Causa de la Universidad de La Habana |url=http://www.cubadebate.cu/noticias/2018/03/29/nguyen-phu-trong-recibe-doctor-honoris-causa-de-la-universidad-de-la-habana/ |site=Cubadebate |date=29-03-2018 |consulté le=18-09-2020}}.</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1944|2024}} [[Flokkur:Aðalritarar Kommúnistaflokks Víetnams]] [[Flokkur:Forsetar Víetnams]] chud4bw85zq07n49p8zwkgtagr8qive 0 185606 1961425 1909192 2026-04-28T03:46:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961425 wikitext text/x-wiki '''Kirsuber''' er [[stuttskífa]] með íslensku hljómsveitinni [[Nýdönsk]]. Platan kom út árið [[1991]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2585862?iabr=on|title=Vildum ekki vera með á safnplötu |date=1991-06-22|website=timarit.is|publisher=[[Dagblaðið Vísir]]|page=44|via=[[Tímarit.is]]|access-date=2025-03-29}}</ref> == Lagalisti == # Kirsuber # Blásið í # Hjálpaðu mér upp (live) # Draumur (live) # Himalaya (live) # Skýmir (live) # Fram á nótt (live) == Tilvísanir == {{reflist}} ==Heimildir== *[https://hljodsafn.is/albumDisplay/71 Kirsuber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250329181409/https://hljodsafn.is/albumDisplay/71 |date=2025-03-29 }} á hljodsafn.is [[Flokkur: Hljómplötur gefnar út árið 1991]] [[Flokkur:Nýdönsk]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Íslenskar stuttskífur]] nj0wuhcssolazf86ueer3c5j953d0og 0 188990 1961456 1940184 2026-04-28T11:46:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961456 wikitext text/x-wiki '''Loftslagsflokkunarkerfi Köppens''' er flokkunarkerfi fyrir [[loftslag]] á [[jörðin]]ni sem [[Vladimír Köppen]] setti fyrstur fram árið 1884. Köppen flokkar loftslag jarðar í fimm yfirflokka og nokkra undirflokka og undirundirflokka, sem hver fær einkennisstaf. Yfirflokkarnir eru [[hitabeltisloftslag]] (A), [[temprað loftslag]] (B), [[meginlandsloftslag]] (D), og [[heimskautaloftslag]] (E). Fyrir utan heimskautaloftslag, fá flokkarnir árstíðabundinn undirflokk eftir úrkomu, sem er táknaður með litlum staf. Hitabeltisregnskógaloftslag, eða [[miðbaugsloftslag]], fær til dæmis stafina „Af“. Flokkar B, D og E fá auk þess annan staf sem táknar hita. B og D geta þannig fengið þrjá stafi, en A og E aðeins tvo. „Cfb“ táknar þannig [[úthafsloftslag]] með heitu sumri, en „Dwb“ táknar [[meginlandsloftslag]] með [[monsúnvindur|monsúnvindum]]. Flokkarnir eru skilgreindir á mismunandi hátt eftir einkennum hverrar loftslagstegundar.<ref name="kottek2006">{{Cite journal |last1=Kottek |first1=Markus |last2=Grieser |first2=Jürgen |last3=Beck |first3=Christoph |last4=Rudolf |first4=Bruno |last5=Rubel |first5=Franz |date=2006 |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |url=https://opus.bibliothek.uni-augsburg.de/opus4/files/40083/metz_Vol_15_No_3_p259-263_World_Map_of_the_Koppen_Geiger_climate_classification_updated_55034.pdf |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |bibcode=2006MetZe..15..259K |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130}}</ref> Flokkunarkerfi Köppens er notað víða til að [[loftslagsflokkun|flokka loftslag]].<ref>{{cite web |title=EnergyPlus™ Version 24.2.0 Documentation: Auxiliary Programs |url=https://energyplus.net/assets/nrel_custom/pdfs/pdfs_v24.2.0/AuxiliaryPrograms.pdf |website=EnergyPlus |access-date=22 January 2025 |page=52 |date=4 October 2024 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þýsk-rússneski veðurfarsfræðingurinn Vladimír Köppen setti það fyrst fram árið 1884,<ref>{{Cite journal |last=Köppen |first=Wladimir |date=1884 |title=Die Wärmezonen der Erde, nach der Dauer der heissen, gemässigten und kalten Zeit und nach der Wirkung der Wärme auf die organische Welt betrachtet |trans-title=The thermal zones of the earth according to the duration of hot, moderate and cold periods and to the impact of heat on the organic world) |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |url-status=live |journal=Meteorologische Zeitschrift |publication-date=2011 |volume=20 |issue=3 |pages=351–360 |bibcode=2011MetZe..20..351K |doi=10.1127/0941-2948/2011/105 |s2cid=209855204 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908130507/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/koeppen.htm |archive-date=8 September 2016 |access-date=2 September 2016 |translator1-first=E. |translator1-last=Volken |translator2-first=S |translator2-last=Brönnimann}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rubel |first1=F. |last2=Kottek |first2=M |date=2011 |title=Comments on: 'The thermal zones of the Earth' by Wladimir Köppen (1884) |journal=Meteorologische Zeitschrift |volume=20 |issue=3 |pages=361–365 |bibcode=2011MetZe..20..361R |doi=10.1127/0941-2948/2011/0285}}</ref> og gerði síðar talsverðar breytingar á því.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1918 |title=Klassification der Klimate nach Temperatur, Niederschlag and Jahreslauf |encyclopedia=Petermanns Geographische Mitteilungen |last=Köppen |first=Wladimir |volume=64 |pages=193–203, 243–248 |via=koeppen-geiger.Vu-Wien.ac.at/Koeppen.htm}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=1936 |title=Das geographische System der Klimate |publisher=Borntraeger |location=Berlin |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |access-date=2 September 2016 |last=Köppen |first=Wladimir |editor-last=Köppen |editor-first=Wladimir |volume=1 |trans-title=The geographic system of climates |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135236/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Koppen_1936.pdf |archive-date=4 March 2016 |section=C |editor2-first=Rudolf |editor2-last=Geiger (publisher)}}</ref> Síðar gerði þýski veðurfarsfræðingurinn [[Rudolf Geiger]] frekari breytingar á kerfi Köppens árin 1954 og 1961, svo eftir það er kerfið stundum kallað Geiger-Köppen-flokkunarkerfið.<ref>{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Klassifikation der Klimate nach W. Köppen |date=1954 |work=Landolt-Börnstein – Zahlenwerte und Funktionen aus Physik, Chemie, Astronomie, Geophysik und Technik, alte Serie |volume=3 |pages=603–607 |trans-title=Classification of climates after W. Köppen |place=Berlin |publisher=Springer |mode=cs1}}</ref><ref>{{Citation |last=Geiger |first=Rudolf |title=Überarbeitete Neuausgabe von Geiger, R.: Köppen-Geiger / Klima der Erde |date=1961 |mode=cs1}} (Wandkarte 1:16 Mill.) – Klett-Perthes, Gotha.</ref> [[File:Koppen-Geiger Map v2 World 1991–2020.svg|thumb|center|upright=2.5|Kort sem sýnir loftslagsflokka Köppens og Geigers.<ref name="Beck">{{Cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |author-link6=Eric Franklin Wood |date=30 October 2018 |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |volume=5 |article-number=180214 |bibcode=2018NatSD...580214B |doi=10.1038/sdata.2018.214 |issn=2052-4463 |pmc=6207062 |pmid=30375988}}</ref> {| |- valign=top | | {{legend|#0000FE|[[hitabeltisregnskógaloftslag|Af]]}} {{legend|#0077FF|[[hitabeltismonsúnloftslag|Am]]}} {{legend|#46A9FA|[[hitabeltisgresjuloftslag|Aw]]}} {{legend|#79BAEC|[[hitabeltisgresjuloftslag|As]]}} | width=10 | | {{legend|#FE0000|[[heitt eyðimerkurloftslag|BWh]]}} {{legend|#FE9695|[[kalt eyðimerkurloftslag|BWk]]}} {{legend|#F5A301|[[heitt hálfþurrt loftslag|BSh]]}} {{legend|#FFDB63|[[kalt hálfþurrt loftslag|BSk]]}} | width=5 | | {{legend|#FFFF00|[[miðjarðarhafsloftslag með heitu sumri|Csa]]}} {{legend|#C6C700|[[miðjarðarhafsloftslag með hlýju sumri|Csb]]}} {{legend|#969600|[[miðjarðarhafsloftslag með köldu sumri|Csc]]}} | width=5 | | {{legend|#96FF96|[[rakt hlýtemprað loftslag|Cwa]]}} {{legend|#63C764|[[hlýtemprað hálendisloftslag|Cwb]]}} {{legend|#329633|[[hlýtemprað hálendisloftslag|Cwc]]}} | width=5 | | {{legend|#C6FF4E|[[rakt hlýtemprað loftslag|Cfa]]}} {{legend|#66FF33|[[úthafsloftslag|Cfb]]}} {{legend|#33C701|[[svaltemprað úthafsloftslag|Cfc]]}} | width=5 | | {{legend|#FF00FE|[[rakt meginlandsloftslag|Dsa]]}} {{legend|#C600C7|[[rakt meginlandsloftslag|Dsb]]}} {{legend|#963295|[[kaldtemprað loftslag|Dsc]]}} {{legend|#966495|[[kaldtemprað loftslag|Dsd]]}} | width=5 | | {{legend|#ABB1FF|[[rakt meginlandsloftslag|Dwa]]}} {{legend|#5A77DB|[[rakt meginlandsloftslag|Dwb]]}} {{legend|#4C51B5|[[kaldtemprað loftslag|Dwc]]}} {{legend|#320087|[[kaldtemprað loftslag|Dwd]]}} | width=5 | | {{legend|#00FFFF|[[rakt meginlandsloftslag|Dfa]]}} {{legend|#38C7FF|[[rakt meginlandsloftslag|Dfb]]}} {{legend|#007E7D|[[kaldtemprað loftslag|Dfc]]}} {{legend|#00455E|[[kaldtemprað loftslag|Dfd]]}} | width=5 | | {{legend|#B2B2B2|[[túndruloftslag|ET]]}} {{legend|#686868|[[jökulhettuloftslag|EF]]}} |} ]] {{clear}} == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Loftslag]] 3n2ys96q17xyw8jyjm3bcqzfgchdsmh 0 189665 1961384 1949334 2026-04-27T19:09:31Z TKSnaevarr 53243 1961384 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Arvydas Sabonis | image = Arvydas Sabonis.jpg | image_size = | caption = Sabonis með [[Portland Trail Blazers]] árið 1996 | height_cm = 221 | weight_kg = 132 | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1964|12|19}} | birth_place = [[Kaunas]], [[Litáen]], [[Sovíetríkin]] | nationality = Litáískur | draft_year = 1986 | draft_round = 1 | draft_pick = 24 | draft_team = [[Portland Trail Blazers]] | career_start = 1981 | career_end = 2004 | career_position = Miðherji | years1 = 1981–1989 | team1 = BC Žalgiris | years2 = 1989–1992 | team2 = Fórum Valladolid | years3 = 1992–1995 | team3 = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | years4 = 1995–2001 | team4 = [[Portland Trail Blazers]] | years5 = 2001–2002 | team5 = Žalgiris | years6 = 2002–2003 | team6 = Portland Trail Blazers | years7 = 2003–2004 | team7 = Žalgiris | highlights = | HOF_player = arvydas-sabonis | FIBA_HOF_player = Arvydas-Sabonis }} '''Arvydas Sabonis''' (fæddur 19. desember 1964) er litáískur fyrrum körfuknattleiksmaður. Hann er almennt talinn einn af bestu evrópsku leikmönnum allra tíma. Hann er faðir körfuknattleiksmannsins [[Domantas Sabonis]].<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/42911487/nba-all-star-domantas-sabonis-legendary-father-arvydas-enormous-weight-legacy|title=NBA All-Star Domantas Sabonis, his legendary father Arvydas -- and the enormous weight of legacy|author=Baxter Holmes|date=2024-12-12|website=ESPN.com|language=en|access-date=2026-02-08}}</ref> Sabonis vann gull á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] árið 1988 með [[Sovéska karlalandsliðið í körfuknattleik|Sovéska landsliðinu]] og brons árin 1992 og 1996 með því [[Litáíska karlalandsliðið í körfuknattleik|Litáíska]]. ==Titlar== ===Félagslið=== *'''Heimsmeistarakeppni félagsliða''' **Meistari: 1986 *'''Evrópudeild FIBA''' **Meistari: 1995 *'''[[Liga ACB]]''' **Meistari (2): 1993, 1994 *'''Litáenska deildin''' **Meistari: 2004 *'''Sovéska deildin''' **Meistari (3): 1985, 1986, 1987 *'''Spænska bikarkeppnin''' **Meistari: 1993 ===Landslið=== ====Sovíetríkin==== *'''[[Ólympíuleikarnir]]''' **Gull: 1988 *'''[[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|Heimsmeistaramótið]]''' **Gull: 1982 **Silfur: 1986 *'''[[Evrópumeistaramót karla í körfuknattleik|Evrópumeistaramótið]]''' **Gull: 1985 **Brons: 1983, 1989 ====Litáen==== *'''[[Ólympíuleikarnir]]''' **Brons (2): 1992, 1996 *'''[[Evrópumeistaramót karla í körfuknattleik|Evrópumeistaramótið]]''' **Silfur: 1995 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Sabonis, Arvydas}} {{f|1964}} [[Flokkur:Litháískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] [[Flokkur:Litháískir Ólympíuverðlaunahafar]] [[Flokkur:Sovéskir Ólympíuverðlaunahafar]] t8p2t96v9uxilwsawkxfb8e77m1lxlt 1961387 1961384 2026-04-27T19:10:43Z TKSnaevarr 53243 /* Tilvísanir */ 1961387 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Arvydas Sabonis | image = Arvydas Sabonis.jpg | image_size = | caption = Sabonis með [[Portland Trail Blazers]] árið 1996 | height_cm = 221 | weight_kg = 132 | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1964|12|19}} | birth_place = [[Kaunas]], [[Litáen]], [[Sovíetríkin]] | nationality = Litáískur | draft_year = 1986 | draft_round = 1 | draft_pick = 24 | draft_team = [[Portland Trail Blazers]] | career_start = 1981 | career_end = 2004 | career_position = Miðherji | years1 = 1981–1989 | team1 = BC Žalgiris | years2 = 1989–1992 | team2 = Fórum Valladolid | years3 = 1992–1995 | team3 = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | years4 = 1995–2001 | team4 = [[Portland Trail Blazers]] | years5 = 2001–2002 | team5 = Žalgiris | years6 = 2002–2003 | team6 = Portland Trail Blazers | years7 = 2003–2004 | team7 = Žalgiris | highlights = | HOF_player = arvydas-sabonis | FIBA_HOF_player = Arvydas-Sabonis }} '''Arvydas Sabonis''' (fæddur 19. desember 1964) er litáískur fyrrum körfuknattleiksmaður. Hann er almennt talinn einn af bestu evrópsku leikmönnum allra tíma. Hann er faðir körfuknattleiksmannsins [[Domantas Sabonis]].<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/42911487/nba-all-star-domantas-sabonis-legendary-father-arvydas-enormous-weight-legacy|title=NBA All-Star Domantas Sabonis, his legendary father Arvydas -- and the enormous weight of legacy|author=Baxter Holmes|date=2024-12-12|website=ESPN.com|language=en|access-date=2026-02-08}}</ref> Sabonis vann gull á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] árið 1988 með [[Sovéska karlalandsliðið í körfuknattleik|Sovéska landsliðinu]] og brons árin 1992 og 1996 með því [[Litáíska karlalandsliðið í körfuknattleik|Litáíska]]. ==Titlar== ===Félagslið=== *'''Heimsmeistarakeppni félagsliða''' **Meistari: 1986 *'''Evrópudeild FIBA''' **Meistari: 1995 *'''[[Liga ACB]]''' **Meistari (2): 1993, 1994 *'''Litáenska deildin''' **Meistari: 2004 *'''Sovéska deildin''' **Meistari (3): 1985, 1986, 1987 *'''Spænska bikarkeppnin''' **Meistari: 1993 ===Landslið=== ====Sovíetríkin==== *'''[[Ólympíuleikarnir]]''' **Gull: 1988 *'''[[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|Heimsmeistaramótið]]''' **Gull: 1982 **Silfur: 1986 *'''[[Evrópumeistaramót karla í körfuknattleik|Evrópumeistaramótið]]''' **Gull: 1985 **Brons: 1983, 1989 ====Litáen==== *'''[[Ólympíuleikarnir]]''' **Brons (2): 1992, 1996 *'''[[Evrópumeistaramót karla í körfuknattleik|Evrópumeistaramótið]]''' **Silfur: 1995 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Sabonis, Arvydas}} {{f|1964}} [[Flokkur:Litáískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] [[Flokkur:Litáískir Ólympíuverðlaunahafar]] [[Flokkur:Sovéskir Ólympíuverðlaunahafar]] 58ih7lacmboduatyvptdre8er4ey7so 1961398 1961387 2026-04-27T20:00:41Z Alvaldi 71791 Bætti við heimildum 1961398 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Arvydas Sabonis | image = Arvydas Sabonis.jpg | image_size = | caption = Sabonis með [[Portland Trail Blazers]] árið 1996 | height_cm = 221 | weight_kg = 132 | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1964|12|19}} | birth_place = [[Kaunas]], [[Litáen]], [[Sovíetríkin]] | nationality = Litáískur | draft_year = 1986 | draft_round = 1 | draft_pick = 24 | draft_team = [[Portland Trail Blazers]] | career_start = 1981 | career_end = 2004 | career_position = Miðherji | years1 = 1981–1989 | team1 = BC Žalgiris | years2 = 1989–1992 | team2 = Fórum Valladolid | years3 = 1992–1995 | team3 = [[Real Madrid Baloncesto|Real Madrid]] | years4 = 1995–2001 | team4 = [[Portland Trail Blazers]] | years5 = 2001–2002 | team5 = Žalgiris | years6 = 2002–2003 | team6 = Portland Trail Blazers | years7 = 2003–2004 | team7 = Žalgiris | highlights = | HOF_player = arvydas-sabonis | FIBA_HOF_player = Arvydas-Sabonis }} '''Arvydas Sabonis''' (fæddur 19. desember 1964) er litáískur fyrrum körfuknattleiksmaður. Hann er almennt talinn einn af bestu evrópsku leikmönnum allra tíma.<ref>{{Cite web|url=https://www.pennlive.com/sports/2023/06/never-been-anyone-like-nikola-jokic-well-there-was-a-7-3-lithuanian-40-years-ago-you-might-not-know-jones.html|title=Never been anyone like Nikola Jokic? Well, there was a 7-3 Lithuanian 40 years ago you might not know |author=David Jones|date=2023-06-08|website=pennlive.com|language=en-US|access-date=2026-04-27}}</ref> Hann er faðir körfuknattleiksmannsins [[Domantas Sabonis]].<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/42911487/nba-all-star-domantas-sabonis-legendary-father-arvydas-enormous-weight-legacy|title=NBA All-Star Domantas Sabonis, his legendary father Arvydas -- and the enormous weight of legacy|author=Baxter Holmes|date=2024-12-12|website=ESPN.com|language=en-US|access-date=2026-02-08}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sopan Deb |date=2023-04-06 |title=‘Your Dad Is Better Than You’: The N.B.A. Star Fueled by Family Legacy |url=https://www.nytimes.com/2023/04/06/sports/basketball/domantas-sabonis-sacramento-kings.html |access-date=2026-04-27 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Sabonis vann gull á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] árið 1988 með [[Sovéska karlalandsliðið í körfuknattleik|Sovéska landsliðinu]] og brons árin 1992 og 1996 með því [[Litáíska karlalandsliðið í körfuknattleik|Litáíska]]. ==Titlar== ===Félagslið=== *'''Heimsmeistarakeppni félagsliða''' **Meistari: 1986 *'''Evrópudeild FIBA''' **Meistari: 1995 *'''[[Liga ACB]]''' **Meistari (2): 1993, 1994 *'''Litáenska deildin''' **Meistari: 2004 *'''Sovéska deildin''' **Meistari (3): 1985, 1986, 1987 *'''Spænska bikarkeppnin''' **Meistari: 1993 ===Landslið=== ====Sovíetríkin==== *'''[[Ólympíuleikarnir]]''' **Gull: 1988 *'''[[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|Heimsmeistaramótið]]''' **Gull: 1982 **Silfur: 1986 *'''[[Evrópumeistaramót karla í körfuknattleik|Evrópumeistaramótið]]''' **Gull: 1985 **Brons: 1983, 1989 ====Litáen==== *'''[[Ólympíuleikarnir]]''' **Brons (2): 1992, 1996 *'''[[Evrópumeistaramót karla í körfuknattleik|Evrópumeistaramótið]]''' **Silfur: 1995 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Sabonis, Arvydas}} {{f|1964}} [[Flokkur:Litáískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] [[Flokkur:Litáískir Ólympíuverðlaunahafar]] [[Flokkur:Sovéskir Ólympíuverðlaunahafar]] jadbd1zsmae8x9gff95vxz5mowqy0x4 14 189666 1961386 1945546 2026-04-27T19:10:13Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Flokkur:Litháískir körfuknattleiksmenn]] á [[Flokkur:Litáískir körfuknattleiksmenn]] án þess að skilja eftir tilvísun 1945546 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Litáar|Íþróttamenn]] [[Flokkur:Íþróttamenn eftir þjóðerni]] [[Flokkur:Íþróttir í Litáen|Íþróttamenn]] b66mgcb9ozj4ngfha3t0co4mn4jsbnz 1961388 1961386 2026-04-27T19:11:59Z TKSnaevarr 53243 1961388 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Litáískir íþróttamenn|Körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Körfuknattleiksmenn]] dtv4yy7zy9fst81169ebp2a4oumjq32 1961391 1961388 2026-04-27T19:16:10Z TKSnaevarr 53243 1961391 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Litáískir íþróttamenn|Körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Körfuknattleiksmenn eftir þjóðerni]] 8u3766n3edvbbj63aeo4vil8t1dfz7n 0 189979 1961424 1948477 2026-04-28T02:23:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961424 wikitext text/x-wiki {{hagsmunaárekstur}} '''Karin Sander''' (f. í 1957 í Bensberg í Nordrhein-Westfalen) er þýskur listamaður. Hún býr og starfar í Berlín og Zürich, Sviss.<ref>{{Cite web|url=https://www.karinsander.de/en|title=Karin Sander|website=www.karinsander.de|access-date=2026-03-02}}</ref> === '''Ferill''' === Karin Sander stundaði myndlistarnám í Frjálsa listaskólanum (Freie Kunstschule) í Stuttgart og í Ríkis-listaakademíunni (Staatlicher Akademie der Bildenden Künste) í sömu borg, meðal annars hjá Jürgen Brodwolf. Veturinn 1989–1990 fékk hún styrk frá Deutscher Akademischer Austauschdienst (DAAD) ‒ stofnun sem styður nemendur og fræðimenn til starfa erlendis ‒ til dvalar í New York við International Study/Studio Program (ISP) í Whitney Museum of American Art. Karin Sander hefur verið gestaprófessor við ýmsa listaskóla, svo sem við Listaháskóla Íslands (1993), við California Institute of the Arts í Los Angeles, (1995), við Akademie der bildenden Künste í Karlsruhe (1995–1996), við Ríkis-listaakademíuna í Stuttgart (1997–1998) og við Elam School of Fine Arts í Auckland (2003). Frá 1999 til 2007 gegndi hún prófessorsstöðu við Weißensee-listaháskólann í Berlín, og frá 2007 til 2023 var hún prófessor í arkitektúr og myndlist við Svissneska tækniháskólann (ETH) í Zürich. Árið 2023 var Karin Sander ásamt lista- og arkitektúrsagnfræðingnum Philip Ursprung fulltrúi Sviss á 18. arkitektúrtvíæringnum í Feneyjum, og sýndu þau verkefnið „Nágrannar“ í svissneska skálanum. Það var svissneska menningarstofnunin Pro Helvetia sem valdi þau til verka. Karin Sander er félagi í Sambandi þýskra myndlistarmanna (Deutscher Künstlerbund). Árið 2007 var hún kjörin til setu í Listaakademíunni (Akademie der Künste, AdK) í Berlín. Hún hefur verið stjórnandi sjónlistardeildar akademíunnar síðan árið 2021. Karin Sander hefur ræktað tengsl við Ísland allt frá fyrstu heimsókn árið 1996. Mörg verka hennar eru innblásin af náttúru landsins, menningu og samfélagi. Hún hefur starfað um árabil með i8 galleríi og sýnt þar verk sín allnokkrum sinnum. Árið 2019 vann hún samkeppni um nýtt útilistaverk í Vogabyggð í Reykjavík. === '''Verk''' === Á sýningum sínum fæst Karin Sander við ríkjandi aðstæður og fyrirbrigði og fjallar um þau í stofnanalegu og sögulegu samhengi. Hún fer gjarnan staðbundnar leiðir að viðfangsefnum sínum, breytir þeim, sýnir efnislegt innihald þeirra og býður til þátttöku. Það sem talið var fyrirfram gefið hugsar hún upp á nýtt, og það verður upphafsskref í rannsóknarferli. Til þessa notar hún ýmiss konar miðla, svo sem arkítektúr, málverkahefð, höggmyndagerð, teikningar, rafræna miðla, kvikmyndir og ljósmyndir. Verk Karin Sander byggja gjarnan á hugmyndum um samspili efnis, tíma og staðar þar sem fjallað er um staðarvitund í landfræðilegum, líkamlegum og huglægum skilningi. Síðan árið 1997 hefur hún nýtt þrívíddarskönnun og -prentun, og stofnað til þátttökuverkefna með safngestum þar sem af þeim eru búnar til litlar myndastyttur. Með því kallar hún fram hugmyndalega sviðsetningu staðarins og endurforritun þeirra kerfa sem fyrir eru. Meðal þekktra verka Karin Sander má nefna Póstlögð málverk (Mailed Paintings, 2004), Áferðarmálverk (Patina Painting, 1990), Póleruð veggverk (Polished Wallpieces, síðan 1986), Þrívíddarskönn (3D-Bodyscans síðan 1997), Miðja Münser-borgar (Der Schwerpunkt/Mittelpunkt der Stadt Münster, 1997), og Vitni. Hljóðleiðsögn (Zeigen. Eine Audiotour síðan 2005), og að auki má nefna inngrip hennar í almannarými, svo sem verkið Upphafningarlyfta (Transzendenzaufzug, Linz, 2017). === '''Pálmatré''' <ref>{{Cite web|url=https://reykjavik.is/frettir/2019/palmatre-i-ellidaarvogi|title=Pálmatré í Elliðaárvogi {{!}} Reykjavik|date=2019-01-29|website=reykjavik.is|language=is|access-date=2026-03-02}}</ref> === Tillaga Karin Sander, Pálmatré, bar sigur úr býtum í samkeppni um útilistaverk í Vogabyggð árið 2019. Verkið felst í því að pálmatré er komið fyrir í stóru turnlaga gróðurhúsi og stafar frá því ljós og hlýja óháð veðri utan við. Verkinu hefur enn ekki verið komið upp á torginu þar sem verkið verður er verið að hanna og byggja göngubrú í tengslum við nýjan grunnskóla. Þegar hefur verið tekin ákvörðun um að hafa eitt tré í gróðurhúsinu en ekki tvö eins og í tillögunni. Sumarið 2026 heldur Listasafn Reykjavíkur yfirgripsmikla sýningu með Karin Sander, í samstarfi við Listahátíð í Reykjavík.<ref>{{Cite web|url=https://listasafnreykjavikur.is/syningar/karin-sander-1957-2027|title=Karin Sander 1957-2027|website=listasafnreykjavikur.is|language=is|access-date=2026-03-02}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== {{f|1957}} [[Flokkur:Þýskir listamenn]] nxzw96ywqxbku5ckb6massxa0hkbmp4 0 190618 1961414 1960215 2026-04-28T01:13:30Z TKSnaevarr 53243 1961414 wikitext text/x-wiki '''Chen Duxiu''' (einfölduð kínverska: 陈独秀; hefðbundin kínverska: 陳獨秀; pinyin: Chén Dúxiù; Wade–Giles: Chʻên Tu-hsiu; 9. október 1879 – 27. maí 1942) var kínverskur hugsuður, byltingarmaður og stjórnmálaaktívisti sem stofnaði [[Kommúnistaflokkur Kína|Kínverska kommúnistaflokkinn]] (CCP) ásamt [[Li Dazhao]] árið 1921 og gegndi stöðu fyrsta aðalritara hans frá 1921 til 1927. Chen var einnig leiðandi persóna í [[Nýmenningarhreyfingin|nýmenningarhreyfingunni]] (um 1915–1922) og [[4. maí-hreyfingin|4. maí-hreyfingunni]] 1919, sem hafði veruleg áhrif á vitsmunalegt og pólitískt landslag Kína snemma á 20. öld. ==Heimild== * {{cite book |last=Feigon |first=Lee |year=1983 |title=Chen Duxiu, Founder of the Chinese Communist Party |url=https://archive.org/details/chenduxiufounder0000feig |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-05393-6}} {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} {{stubbur|æviágrip}} {{fd|1879|1942}} [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] jybyi29y4kq7bekbq6zqmizjfmgfia7 0 190807 1961341 2026-04-27T12:19:30Z Gurkubondinn 11672 redirect á danskan rithátt 1961341 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Jacob Fortling]] bf8lu4vpb1aeyqqzoaw99eatc6feo2k 0 190808 1961343 2026-04-27T13:43:44Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:OCP07_Fig-6.jpg|thumb|Skýringarmynd sem sýnir strauma í Norðurhöfum með yfirborðsstrauma í heilum línum og djúpsjávarstrauma í brotnum línum. Litirnir tákna hitastig.]] '''Veltihringrás Atlantshafsins''' ([[enska]]: ''Atlantic meridional overturning circulation'', skammstafað '''AMOC''') er kerfi [[hafstraumur|hafstrauma]] í [[Atlantshaf]]i. Þetta hringrásarkerfi hafstrauma er hluti af hnattrænu hringrásarkerfi úthafanna sem leikur lyk...“ 1961343 wikitext text/x-wiki [[Mynd:OCP07_Fig-6.jpg|thumb|Skýringarmynd sem sýnir strauma í Norðurhöfum með yfirborðsstrauma í heilum línum og djúpsjávarstrauma í brotnum línum. Litirnir tákna hitastig.]] '''Veltihringrás Atlantshafsins''' ([[enska]]: ''Atlantic meridional overturning circulation'', skammstafað '''AMOC''') er kerfi [[hafstraumur|hafstrauma]] í [[Atlantshaf]]i. Þetta hringrásarkerfi hafstrauma er hluti af hnattrænu hringrásarkerfi úthafanna sem leikur lykilhlutverk í [[loftslagskerfi]] jarðar. Vindar sem verka á yfirborðsstrauma, hiti og [[selta]], eru helstu drifkraftar hringrásarinnar.<ref>{{cite web|url=https://trj.blog.is/blog/trj/entry/2172390/|title=Veltihringrás Atlantshafs|author=Trausti Jónsson|date=10.5.2016|website=Blog.is}}</ref> Veltuhringrásin myndar um helming [[varma-seltuhringrás]]ar jarðar. Hinn helmingurinn stafar af [[veltihringrás Suður-Íshafsins]] (SMOC).<ref name="NOAA2023">{{cite web |date=29 March 2023 |title=NOAA Scientists Detect a Reshaping of the Meridional Overturning Circulation in the Southern Ocean |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |publisher=[[NOAA]] |access-date=28 January 2024 |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128145728/https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |url-status=live }}</ref> Talið er að [[loftslagsbreytingar]] geti veikt veltihringrásina með því að valda annars vegar [[hlýnun sjávar]] og hins vegar auknu flæði [[ferskvatn]]s úr bráðnandi [[ísbreiða|ísbreiðum]].<ref>{{Cite web |date=2024-05-30 |title=Historic iceberg surges offer insights on modern climate change |url=https://news.ucsb.edu/2024/021493/historic-iceberg-surges-offer-insights-modern-climate-change |access-date=2024-05-30 |website=The Current |language=en |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530213828/https://news.ucsb.edu/2024/021493/historic-iceberg-surges-offer-insights-modern-climate-change |url-status=live }}</ref> Veiking hringrásarinnar gæti valdið lægra hitastigi á [[Norðurlönd]]um og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] þar sem [[Norður-Atlantshafsstraumurinn]] stendur undir hærra hitastigi en annars staðar á sömu breiddargráðum.<ref name="Lenton2008">{{cite journal |last1=Lenton |first1=T. M. |last2=Held |first2=H. |last3=Kriegler |first3=E. |last4=Hall |first4=J. W. |last5=Lucht |first5=W. |last6=Rahmstorf |first6=S. |last7=Schellnhuber |first7=H. J. |year=2008 |title=Inaugural Article: Tipping elements in the Earth's climate system |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=6 |pages=1786–1793 |bibcode=2008PNAS..105.1786L |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gottvedur.is/loftslagsbreytingar/en/frettir/norraen-skyrsla-um-amoc-thorf-a-oflugri-loftslagsadgerdum-voktun-og-vidbunadi/|title=Norræn skýrsla um AMOC: Þörf á öflugri loftslagsaðgerðum, vöktun og viðbúnaði|website=Veðurstofa Íslands|date=5.2.2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Hafstraumar]] [[Flokkur:Loftslagsbreytingar]] qhd34ngoxwcivs0w0kl34dzyda6xkm0 0 190809 1961346 2026-04-27T14:31:56Z Bjarki S 9 Tilvísun á [[Veltihringrás Atlantshafsins]] 1961346 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Veltihringrás Atlantshafsins]] 0t7nqdlq6ivfftib77nj21qvkgekp96 1 190810 1961385 2026-04-27T19:09:49Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Æviágrip lifandi fólks}}“ 1961385 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} b75xrfi0grej1bw61lv8tkm8pd648up 14 190811 1961389 2026-04-27T19:12:45Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Íþróttir í Litáen]] [[Flokkur:Litáar|Körfuknattleiksmenn]]“ 1961389 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Íþróttir í Litáen]] [[Flokkur:Litáar|Körfuknattleiksmenn]] 6jj2a2hlq828brg9bxktor9bhoth2hj 1961390 1961389 2026-04-27T19:13:24Z TKSnaevarr 53243 1961390 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Íþróttir í Litáen]] [[Flokkur:Litáar|Íþróttamenn]] 3mix4s2ae70h8u4vwdq3pl0zjiby0nf 0 190812 1961399 2026-04-27T20:41:33Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Stjórnmálamaður | nafn = Tô Lâm | mynd =Tô Lâm (2026-01-29) (cropped).jpg | titill= Aðalritari Kommúnistaflokks Víetnams | stjórnartíð_start =18. júlí 2024 | stjórnartíð_end = | forveri = [[Nguyễn Phú Trọng]] | titill2= Forseti Víetnams | stjórnartíð_start2 = 7. apríl 2026 | stjórnartíð_end2 = | forsætisráðherra2 = [[Lê Minh Hưng]] | vara_forseti2 = [[Võ Thị Ánh Xuân]] | forveri2 = [[Trần Đại Quang]] | eftirmað...“ 1961399 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Tô Lâm | mynd =Tô Lâm (2026-01-29) (cropped).jpg | titill= Aðalritari Kommúnistaflokks Víetnams | stjórnartíð_start =18. júlí 2024 | stjórnartíð_end = | forveri = [[Nguyễn Phú Trọng]] | titill2= Forseti Víetnams | stjórnartíð_start2 = 7. apríl 2026 | stjórnartíð_end2 = | forsætisráðherra2 = [[Lê Minh Hưng]] | vara_forseti2 = [[Võ Thị Ánh Xuân]] | forveri2 = [[Trần Đại Quang]] | eftirmaður2 = [[Lương Cường]] | stjórnartíð_start3 =23. maí 2024 | stjórnartíð_end3 = 21. október 2024 | forsætisráðherra3 = [[Phạm Minh Chính]] | vara_forseti3 = [[Võ Thị Ánh Xuân]] | forveri3 = [[Võ Văn Thưởng]] | eftirmaður3 = [[Lương Cường]] | myndatexti1 = Lâm árið 2026. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1957|7|10}} | fæðingarstaður =[[Văn Giang]], [[Hưng Yên]], [[Norður-Víetnam]] | þjóderni = [[Víetnam]]skur | maki = Ngô Phương Ly | börn = 4 | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Víetnams]] | háskóli = {{ill|Öryggisháskóli víetnömsku þjóðarinnar<!-- (VPSA) - T01/C500-->|vi|Học viện An ninh nhân dân}}<br />{{ill|Ho Chi Minh-stjórnmálaháskólinn|vi|Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh}} }} '''Tô Lâm''' (f. 10. júlí 1957) er [[víetnam]]skur stjórnmálamaður og fyrrverandi lögreglumaður. Hann hefur verið aðalritari [[Kommúnistaflokkur Víetnams|Kommúnistaflokks Víetnams]] frá 18. júlí 2024 og forseti Víetnams frá 7. apríl 2026. Hann hafði áður gegnt forsetaembættinu frá maí til október árið 2024. Tô Lâm gekk í kommúnistaflokkinn þann 22. ágúst 1981. Hann hafði útskrifast úr lögreglunámi við Öryggisháskóla víetnömsku þjóðarinnar og vann sem lögreglumaður í rúm fjörutíu ár. Hann var jafnframt formaður stjórnarnefndar víetnamska miðhálendisins, vararáðherra almannavarna og framkvæmdastjóri öryggisdeildar almannavarnaráðuneytisins. Tô Lâm hefur átt sæti í miðstjórn kommúnistaflokksins frá árinu 2011 og í stjórnmálanefnd flokksins frá 2016. Tô Lâm tók árið 2016 þátt í herferð forvera síns, [[Nguyễn Phú Trọng]], gegn [[spilling]]u í stjórnkerfi Víetnams. Herferðin leiddi til þess að fordæmalaus fjöldi víetnamskra embættismanna var ákærður fyrir spillingu.<ref>{{Lien web |langue=vi |nom=en.baochinhphu.vn |titre=Party Congress announces CPVCC Politburo members |url=https://en.baochinhphu.vn/news-1119150.htm |site=en.baochinhphu.vn |date=2011-01-19 |consulté le=2026-03-20}}</ref> Eftir að Trọng lést í júlí 2024 tók Lâm við stjórn spillingarnefndarinnar og hernaðarnefndar kommúnistaflokksins. Í þessu embætti var hann sakaður um að skera upp herör gegn andófsmönnum og borgaralegum félagasamtökum og um að auka [[ritskoðun]] á internetinu. Eftir að Lâm varð aðalritari kommúnistaflokksins hleypti hann af stokkunum endurskipulagningu á stjórnsýslu- og embættismannakerfi landsins.<ref>{{Lien web |langue=en |titre=Vietnam trumps DOGE with 'urgent' state restructuring |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/policy-asia/vietnam-trumps-doge-with-urgent-state-restructuring |site=Nikkei Asia |consulté le=2026-03-20}}</ref> Hann skar niður heilar deildir innan stjórnarinnar, lét leggja niður átta ráðuneyti og skipaði um leið miklar innviðaframkvæmdir. Þann 18. maí 2024 kaus miðstjórn kommúnistaflokksins Lâm nýjan forseta Víetnams, eftir að [[Võ Văn Thưởng]] forseti sagði af sér í mars sama ár. Víetnamska þingið leysti Lâm undan ráðherraskyldum hans í aðdraganda forsetakjörsins og skjólstæðingur hans, [[Lương Tam Quang]], var útnefndur ráðherra almannavarna í júní 2024. Þann 3. ágúst 2024, eftir andlát Nguyễn Phú Trọng, var Lâm kjörinn aðalritari Kommúnistaflokks Víetnams og ritari hernaðarnefndarinnar á 13. landsþingi flokksins. Þann 23. janúar 2026 var Tô Lâm endurkjörinn aðalritari flokksins á 14. landsþingi flokksins og var jafnframt kjörinn forseti Víetnams að nýju. Vegna sterkra taka sinna á öryggisinnviðum Víetnams og umfangs spillingarherferðarinnar sem hann stýrði ásamt Nguyễn Phú Trọng er litið á Tô Lâm sem voldugasta leiðtoga Víetnams frá [[Lê Duẩn]]. Honum hefur því gjarnan verið líkt við kínverska forsetann [[Xi Jinping]].<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Au Vietnam, l’ambitieux To Lam se rêve en “monstre de Frankenstein” mi-Xi Jinping, mi-Poutine |url=https://www.courrierinternational.com/article/politique-au-vietnam-l-ambitieux-to-lam-se-reve-en-monstre-de-frankenstein-mi-xi-jinping-mi-poutine_239501 |site=Courrier international |date=2026-01-19 |consulté le=2026-03-20}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Tô Lâm}} {{f|1957}} [[Flokkur:Aðalritarar Kommúnistaflokks Víetnams]] [[Flokkur:Forsetar Víetnams]] lbv6tcvwcqgotbfup18lo9s6qnbqhkm 1 190813 1961400 2026-04-27T20:45:11Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill= Tô Lâm |tungumál=fr |id=235319407 }}“ 1961400 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill= Tô Lâm |tungumál=fr |id=235319407 }} 38a2zqxgyud0olz61uqn7cbfsen49t2 14 190814 1961401 2026-04-27T20:45:37Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] [[Flokkur:Víetnamskir stjórnmálamenn]]“ 1961401 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] [[Flokkur:Víetnamskir stjórnmálamenn]] snkgg72zs66kucnzh1sq7eassnu7jwl 14 190815 1961405 2026-04-27T22:06:47Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Ólympíuverðlaunahafar]]“ 1961405 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Ólympíuverðlaunahafar]] risk3879arr1u8ozyns7jvz4bs81278 0 190816 1961408 2026-04-27T23:57:07Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Todor Zhívkov]] 1961408 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Todor Zhívkov]] fdmmjim0m0yy5xtrvwkq2i1lpe0xuxq 0 190817 1961432 2026-04-28T07:31:28Z Masae 538 Bjó til síðu með „Helluland“ 1961432 wikitext text/x-wiki Helluland hu2ixmdh41a0db77gezxsi519h415x3 1961433 1961432 2026-04-28T07:45:22Z Masae 538 Ný grein 1961433 wikitext text/x-wiki '''Helluland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Markland|Marklandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið [[Baffinsland|Baffinseyja]] eða nyrsti hluti [[Labrador]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital Object Identifier (DOI)]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> ==Fundur Hellulands== Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu: „''Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman''.“ … „''Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust. Þá mælti Leifur: "Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland''." .<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm ''Grænlendinga saga'']</ref> Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Þar að auki kemur Helluland fyrir í [[Bárðar saga Snæfellsáss|Bárðar sögu Snæfellsáss]]. Sagan hefst svo: „Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/b-snae.htm ''Bárðar saga Snæfellsáss'']</ref> ===Fornaldarsögur=== Helluland er einnig nefnt í tveimur fornaldarsögum: Í [[Hálfdánar saga Eysteinssonar|Hálfdánar sögu Eysteinssonar]], sem var skráð um miðja 14. öld: „Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/half-e.htm ''Hálfdanar saga Eysteinssonar'']</ref> Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum [[Örvars-Odds saga|Örvars-Odds]] og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra: „''En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur. ... Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið.'' " ... ''Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert.'' ... “<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm ''Örvar-Odds saga'']</ref> ==Fornleifar== Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við [[Dorset-menning|Dorset-menningu]]. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri [[Thule-menning|Thule-menningarinnar]] og nútíma [[Inúítar|Ínuíta]]. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr [[Hérar|héra]] og [[Sauðnaut|sauðnautahárum]] hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. <ref>Patricia Sutherland (2013https://www.yumpu.com/en/document/view/36279492/the-helluland-archaeology-project The Helluland Archaeology Project]</ref> Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa. <ref>Michèle Hayeur Smith, Kevin P. Smith og Gørill Nilsen. (2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544031830092X Dorset, Norse, or Thule? Technological transfers, marine mammal contamination, and AMS dating of spun yarn and textiles from the Eastern Canadian Arctic.] Journal of Archaeological Science. Volume 96, August 2018, bls. 162-174</ref> Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu.<ref> Heather Pringle (2012). [http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text/ Vikings and Native Americans von Heather Pringle] National Geographic, </ref> Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk<ref> Andrew King (2016) [ https://ottawarewind.com/2016/11/28/700-year-old-carving-found-on-baffin-island-depicts-figure-in-a-tunic-with-a-cross/ BAFFIN ISLAND MYSTERY: THE UNUSUAL 700YR OLD CARVING OF A ROBED FIGURE WITH CROSS] Ottawa Rewind.</ref> á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.<ref>Canadian Museum of History, [https://www.historymuseum.ca/collections/artifact/482525 Figurine]</ref> ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] rnp8e3xblzrkkzzjb6adjddltptypdn 1961434 1961433 2026-04-28T07:47:37Z Masae 538 1961434 wikitext text/x-wiki '''Helluland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Markland|Marklandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið [[Baffinsland|Baffinseyja]] eða nyrsti hluti [[Labrador]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital Object Identifier (DOI)]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> ==Fundur Hellulands== Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu: „''Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman''.“ … „''Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust. Þá mælti Leifur: "''Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland." .<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm ''Grænlendinga saga'']</ref>'' Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Þar að auki kemur Helluland fyrir í [[Bárðar saga Snæfellsáss|Bárðar sögu Snæfellsáss]]. Sagan hefst svo: „''Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/b-snae.htm ''Bárðar saga Snæfellsáss'']</ref> ===Fornaldarsögur=== Helluland er einnig nefnt í tveimur fornaldarsögum: Í [[Hálfdánar saga Eysteinssonar|Hálfdánar sögu Eysteinssonar]], sem var skráð um miðja 14. öld: „''Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/half-e.htm ''Hálfdanar saga Eysteinssonar'']</ref> Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum [[Örvars-Odds saga|Örvars-Odds]] og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra: „''En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur.'' ... ''Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið''.'' "'' ... ''Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert.'' ... “<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm ''Örvar-Odds saga'']</ref> ==Fornleifar== Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við [[Dorset-menning|Dorset-menningu]]. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri [[Thule-menning|Thule-menningarinnar]] og nútíma [[Inúítar|Ínuíta]]. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr [[Hérar|héra]] og [[Sauðnaut|sauðnautahárum]] hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. <ref>Patricia Sutherland (2013https://www.yumpu.com/en/document/view/36279492/the-helluland-archaeology-project The Helluland Archaeology Project]</ref> Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa. <ref>Michèle Hayeur Smith, Kevin P. Smith og Gørill Nilsen. (2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544031830092X Dorset, Norse, or Thule? Technological transfers, marine mammal contamination, and AMS dating of spun yarn and textiles from the Eastern Canadian Arctic.] Journal of Archaeological Science. Volume 96, August 2018, bls. 162-174</ref> Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu.<ref> Heather Pringle (2012). [http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text/ Vikings and Native Americans von Heather Pringle] National Geographic, </ref> Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk<ref> Andrew King (2016) [ https://ottawarewind.com/2016/11/28/700-year-old-carving-found-on-baffin-island-depicts-figure-in-a-tunic-with-a-cross/ BAFFIN ISLAND MYSTERY: THE UNUSUAL 700YR OLD CARVING OF A ROBED FIGURE WITH CROSS] Ottawa Rewind.</ref> á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.<ref>Canadian Museum of History, [https://www.historymuseum.ca/collections/artifact/482525 Figurine]</ref> ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] 4ftgw7vylxazckfqi6nwua9c3ul6oeb 1961435 1961434 2026-04-28T07:58:10Z Masae 538 Bætti við mynd 1961435 wikitext text/x-wiki '''Helluland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Markland|Marklandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið [[Baffinsland|Baffinseyja]] eða nyrsti hluti [[Labrador]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital Object Identifier (DOI)]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> ==Fundur Hellulands== Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu: „''Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman''.“ … „''Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust. Þá mælti Leifur: "''Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland." .<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm ''Grænlendinga saga'']</ref>'' Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Þar að auki kemur Helluland fyrir í [[Bárðar saga Snæfellsáss|Bárðar sögu Snæfellsáss]]. Sagan hefst svo: „''Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/b-snae.htm ''Bárðar saga Snæfellsáss'']</ref> ===Fornaldarsögur=== Helluland er einnig nefnt í tveimur [[Fornaldarsögur|fornaldarsögum]]: Í [[Hálfdánar saga Eysteinssonar|Hálfdánar sögu Eysteinssonar]], sem var skráð um miðja 14. öld: „''Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/half-e.htm ''Hálfdanar saga Eysteinssonar'']</ref> Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum [[Örvars-Odds saga|Örvars-Odds]] og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra: „''En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur.'' ... ''Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið''.'' "'' ... ''Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert.'' ... “<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm ''Örvar-Odds saga'']</ref> ==Fornleifar== [[Mynd:Baffin Island 1998-06-24.jpg|alt=Austurströnd Baffinseyju|thumb|Austurströnd Baffinseyju]] Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við [[Dorset-menning|Dorset-menningu]]. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri [[Thule-menning|Thule-menningarinnar]] og nútíma [[Inúítar|Ínuíta]]. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr [[Hérar|héra]] og [[Sauðnaut|sauðnautahárum]] hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. <ref>Patricia Sutherland (2013https://www.yumpu.com/en/document/view/36279492/the-helluland-archaeology-project The Helluland Archaeology Project]</ref> Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa. <ref>Michèle Hayeur Smith, Kevin P. Smith og Gørill Nilsen. (2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544031830092X Dorset, Norse, or Thule? Technological transfers, marine mammal contamination, and AMS dating of spun yarn and textiles from the Eastern Canadian Arctic.] Journal of Archaeological Science. Volume 96, August 2018, bls. 162-174</ref> Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu.<ref> Heather Pringle (2012). [http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text/ Vikings and Native Americans von Heather Pringle] National Geographic, </ref> Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk<ref> Andrew King (2016) [ https://ottawarewind.com/2016/11/28/700-year-old-carving-found-on-baffin-island-depicts-figure-in-a-tunic-with-a-cross/ BAFFIN ISLAND MYSTERY: THE UNUSUAL 700YR OLD CARVING OF A ROBED FIGURE WITH CROSS] Ottawa Rewind.</ref> á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.<ref>Canadian Museum of History, [https://www.historymuseum.ca/collections/artifact/482525 Figurine]</ref> ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] lyzlwyvx05i68uh0zwp0fq4f5gpb1mf 1961436 1961435 2026-04-28T08:08:36Z Masae 538 Bætti við mynd 1961436 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. ]] '''Helluland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Markland|Marklandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið [[Baffinsland|Baffinseyja]] eða nyrsti hluti [[Labrador]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital Object Identifier (DOI)]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> ==Fundur Hellulands== Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu: „''Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman''.“ … „''Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust. Þá mælti Leifur: "''Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland." .<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm ''Grænlendinga saga'']</ref>'' Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Þar að auki kemur Helluland fyrir í [[Bárðar saga Snæfellsáss|Bárðar sögu Snæfellsáss]]. Sagan hefst svo: „''Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/b-snae.htm ''Bárðar saga Snæfellsáss'']</ref> ===Fornaldarsögur=== Helluland er einnig nefnt í tveimur [[Fornaldarsögur|fornaldarsögum]]: Í [[Hálfdánar saga Eysteinssonar|Hálfdánar sögu Eysteinssonar]], sem var skráð um miðja 14. öld: „''Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/half-e.htm ''Hálfdanar saga Eysteinssonar'']</ref> Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum [[Örvars-Odds saga|Örvars-Odds]] og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra: „''En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur.'' ... ''Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið''.'' "'' ... ''Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert.'' ... “<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm ''Örvar-Odds saga'']</ref> ==Fornleifar== [[Mynd:Baffin Island 1998-06-24.jpg|alt=Austurströnd Baffinseyju|thumb|Austurströnd Baffinseyju]] Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við [[Dorset-menning|Dorset-menningu]]. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri [[Thule-menning|Thule-menningarinnar]] og nútíma [[Inúítar|Ínuíta]]. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr [[Hérar|héra]] og [[Sauðnaut|sauðnautahárum]] hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. <ref>Patricia Sutherland (2013https://www.yumpu.com/en/document/view/36279492/the-helluland-archaeology-project The Helluland Archaeology Project]</ref> Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa. <ref>Michèle Hayeur Smith, Kevin P. Smith og Gørill Nilsen. (2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544031830092X Dorset, Norse, or Thule? Technological transfers, marine mammal contamination, and AMS dating of spun yarn and textiles from the Eastern Canadian Arctic.] Journal of Archaeological Science. Volume 96, August 2018, bls. 162-174</ref> Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu.<ref> Heather Pringle (2012). [http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text/ Vikings and Native Americans von Heather Pringle] National Geographic, </ref> Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk<ref> Andrew King (2016) [ https://ottawarewind.com/2016/11/28/700-year-old-carving-found-on-baffin-island-depicts-figure-in-a-tunic-with-a-cross/ BAFFIN ISLAND MYSTERY: THE UNUSUAL 700YR OLD CARVING OF A ROBED FIGURE WITH CROSS] Ottawa Rewind.</ref> á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.<ref>Canadian Museum of History, [https://www.historymuseum.ca/collections/artifact/482525 Figurine]</ref> ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] 74hne4nl7ioxmmnvkwujjtxwo08lznj 1961438 1961436 2026-04-28T08:16:37Z Masae 538 Myndatexti 1961438 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Helluland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Markland|Marklandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið [[Baffinsland|Baffinseyja]] eða nyrsti hluti [[Labrador]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital Object Identifier (DOI)]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> ==Fundur Hellulands== Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu: „''Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman''.“ … „''Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust. Þá mælti Leifur: "''Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland." .<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm ''Grænlendinga saga'']</ref>'' Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Þar að auki kemur Helluland fyrir í [[Bárðar saga Snæfellsáss|Bárðar sögu Snæfellsáss]]. Sagan hefst svo: „''Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/b-snae.htm ''Bárðar saga Snæfellsáss'']</ref> ===Fornaldarsögur=== Helluland er einnig nefnt í tveimur [[Fornaldarsögur|fornaldarsögum]]: Í [[Hálfdánar saga Eysteinssonar|Hálfdánar sögu Eysteinssonar]], sem var skráð um miðja 14. öld: „''Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/half-e.htm ''Hálfdanar saga Eysteinssonar'']</ref> Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum [[Örvars-Odds saga|Örvars-Odds]] og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra: „''En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur.'' ... ''Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið''.'' "'' ... ''Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert.'' ... “<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm ''Örvar-Odds saga'']</ref> ==Fornleifar== [[Mynd:Baffin Island 1998-06-24.jpg|alt=Austurströnd Baffinseyju|thumb|Austurströnd Baffinseyju]] Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við [[Dorset-menning|Dorset-menningu]]. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri [[Thule-menning|Thule-menningarinnar]] og nútíma [[Inúítar|Ínuíta]]. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr [[Hérar|héra]] og [[Sauðnaut|sauðnautahárum]] hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. <ref>Patricia Sutherland (2013https://www.yumpu.com/en/document/view/36279492/the-helluland-archaeology-project The Helluland Archaeology Project]</ref> Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa. <ref>Michèle Hayeur Smith, Kevin P. Smith og Gørill Nilsen. (2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544031830092X Dorset, Norse, or Thule? Technological transfers, marine mammal contamination, and AMS dating of spun yarn and textiles from the Eastern Canadian Arctic.] Journal of Archaeological Science. Volume 96, August 2018, bls. 162-174</ref> Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu.<ref> Heather Pringle (2012). [http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text/ Vikings and Native Americans von Heather Pringle] National Geographic, </ref> Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk<ref> Andrew King (2016) [ https://ottawarewind.com/2016/11/28/700-year-old-carving-found-on-baffin-island-depicts-figure-in-a-tunic-with-a-cross/ BAFFIN ISLAND MYSTERY: THE UNUSUAL 700YR OLD CARVING OF A ROBED FIGURE WITH CROSS] Ottawa Rewind.</ref> á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.<ref>Canadian Museum of History, [https://www.historymuseum.ca/collections/artifact/482525 Figurine]</ref> ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] t7j0jofg6t3ncc4m07of9fuoeokp5pm 1961439 1961438 2026-04-28T08:19:50Z Masae 538 /* Fornleifar */ 1961439 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Helluland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Markland|Marklandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið [[Baffinsland|Baffinseyja]] eða nyrsti hluti [[Labrador]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital Object Identifier (DOI)]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> ==Fundur Hellulands== Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu: „''Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman''.“ … „''Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust. Þá mælti Leifur: "''Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland." .<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm ''Grænlendinga saga'']</ref>'' Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Þar að auki kemur Helluland fyrir í [[Bárðar saga Snæfellsáss|Bárðar sögu Snæfellsáss]]. Sagan hefst svo: „''Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/b-snae.htm ''Bárðar saga Snæfellsáss'']</ref> ===Fornaldarsögur=== Helluland er einnig nefnt í tveimur [[Fornaldarsögur|fornaldarsögum]]: Í [[Hálfdánar saga Eysteinssonar|Hálfdánar sögu Eysteinssonar]], sem var skráð um miðja 14. öld: „''Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/half-e.htm ''Hálfdanar saga Eysteinssonar'']</ref> Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum [[Örvars-Odds saga|Örvars-Odds]] og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra: „''En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur.'' ... ''Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið''.'' "'' ... ''Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert.'' ... “<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm ''Örvar-Odds saga'']</ref> ==Fornleifar== [[Mynd:Baffin Island 1998-06-24.jpg|alt=Austurströnd Baffinseyju|thumb|Austurströnd Baffinseyju]] Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við [[Dorset-menning|Dorset-menningu]]. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri [[Thule-menning|Thule-menningarinnar]] og nútíma [[Inúítar|Ínuíta]]. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr [[Hérar|héra]] og [[Sauðnaut|sauðnautahárum]] hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. <ref>Patricia Sutherland (2013)[https://www.yumpu.com/en/document/view/36279492/the-helluland-archaeology-project The Helluland Archaeology Project]</ref> Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa. <ref>Michèle Hayeur Smith, Kevin P. Smith og Gørill Nilsen. (2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544031830092X Dorset, Norse, or Thule? Technological transfers, marine mammal contamination, and AMS dating of spun yarn and textiles from the Eastern Canadian Arctic.] Journal of Archaeological Science. Volume 96, August 2018, bls. 162-174</ref> Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu.<ref> Heather Pringle (2012). [http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text/ Vikings and Native Americans von Heather Pringle] National Geographic, </ref> Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk<ref> Andrew King (2016)[https://ottawarewind.com/2016/11/28/700-year-old-carving-found-on-baffin-island-depicts-figure-in-a-tunic-with-a-cross/ BAFFIN ISLAND MYSTERY: THE UNUSUAL 700YR OLD CARVING OF A ROBED FIGURE WITH CROSS] Ottawa Rewind.</ref> á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.<ref>Canadian Museum of History, [https://www.historymuseum.ca/collections/artifact/482525 Figurine]</ref> ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] r94djwmzq7kkd63vidl3c6xpsiqetz8 1961440 1961439 2026-04-28T08:29:40Z Masae 538 1961440 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Helluland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Markland|Marklandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið [[Baffinsland|Baffinseyja]] eða nyrsti hluti [[Labrador]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> ==Fundur Hellulands== Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu: „''Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman''.“ … „''Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust. Þá mælti Leifur: "''Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland." .<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm ''Grænlendinga saga'']</ref>'' Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Þar að auki kemur Helluland fyrir í [[Bárðar saga Snæfellsáss|Bárðar sögu Snæfellsáss]]. Sagan hefst svo: „''Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/b-snae.htm ''Bárðar saga Snæfellsáss'']</ref> ===Fornaldarsögur=== Helluland er einnig nefnt í tveimur [[Fornaldarsögur|fornaldarsögum]]: Í [[Hálfdánar saga Eysteinssonar|Hálfdánar sögu Eysteinssonar]], sem var skráð um miðja 14. öld: „''Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/half-e.htm ''Hálfdanar saga Eysteinssonar'']</ref> Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum [[Örvars-Odds saga|Örvars-Odds]] og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra: „''En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur.'' ... ''Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið''.'' "'' ... ''Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert.'' ... “<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm ''Örvar-Odds saga'']</ref> ==Fornleifar== [[Mynd:Baffin Island 1998-06-24.jpg|alt=Austurströnd Baffinseyju|thumb|Austurströnd Baffinseyju]] Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við [[Dorset-menning|Dorset-menningu]]. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri [[Thule-menning|Thule-menningarinnar]] og nútíma [[Inúítar|Ínuíta]]. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr [[Hérar|héra]] og [[Sauðnaut|sauðnautahárum]] hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. <ref>Patricia Sutherland (2013)[https://www.yumpu.com/en/document/view/36279492/the-helluland-archaeology-project The Helluland Archaeology Project]</ref> Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa. <ref>Michèle Hayeur Smith, Kevin P. Smith og Gørill Nilsen. (2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544031830092X Dorset, Norse, or Thule? Technological transfers, marine mammal contamination, and AMS dating of spun yarn and textiles from the Eastern Canadian Arctic.] Journal of Archaeological Science. Volume 96, August 2018, bls. 162-174</ref> Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu.<ref> Heather Pringle (2012). [http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text/ Vikings and Native Americans von Heather Pringle] National Geographic, </ref> Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk<ref> Andrew King (2016)[https://ottawarewind.com/2016/11/28/700-year-old-carving-found-on-baffin-island-depicts-figure-in-a-tunic-with-a-cross/ BAFFIN ISLAND MYSTERY: THE UNUSUAL 700YR OLD CARVING OF A ROBED FIGURE WITH CROSS] Ottawa Rewind.</ref> á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.<ref>Canadian Museum of History, [https://www.historymuseum.ca/collections/artifact/482525 Figurine]</ref> ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] 7pq3jaoepo4q0uxenujj7k2b92179qz 6 190818 1961442 2026-04-28T09:26:27Z Lafi90 69742 {{Margmiðlunarefni | myndlýsing = Titilspjald sjónvarpsþáttanna Á tali hjá Hemma Gunn | uppruni = Á tali hjá Hemma Gunn - þáttur óvitaður | höfundaréttshafi = Rúv | útskýring = Um ræðir skjáskot (einn ramma) úr þætti af Á tali hjá Hemma Gunn sem sýnir titil þáttanna. | dagsetning = 28.04.2026 | aðrar_útgáfur = }} 1961442 wikitext text/x-wiki == Lýsing == {{Margmiðlunarefni | myndlýsing = Titilspjald sjónvarpsþáttanna Á tali hjá Hemma Gunn | uppruni = Á tali hjá Hemma Gunn - þáttur óvitaður | höfundaréttshafi = Rúv | útskýring = Um ræðir skjáskot (einn ramma) úr þætti af Á tali hjá Hemma Gunn sem sýnir titil þáttanna. | dagsetning = 28.04.2026 | aðrar_útgáfur = }} == Leyfisupplýsingar: == {{Skjáskot}} 3dnuzw30cks6dr52482p7fha7mowonh 14 190819 1961444 2026-04-28T09:35:28Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:1868]] [[Flokkur:Bækur eftir útgáfuári|1868]]“ 1961444 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:1868]] [[Flokkur:Bækur eftir útgáfuári|1868]] rlwrarczlo196g83lyhlaackgkwp9h1 0 190820 1961448 2026-04-28T10:02:49Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Tô Lâm]] 1961448 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Tô Lâm]] edqx3mshkzq52t019rqi5rgw8xm0zbr