Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 990 1961824 1959929 2026-05-01T17:08:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961824 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Eskifjörður | nafn_í_eignarfalli = Eskifjarðar | tegund_byggðar = [[Bær]] | mynd = Eskifjörður1.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=12|shape=none|stroke-width=0}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Eskifjarðar | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Austurland]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Fjarðabyggð]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild|íbúar}} | mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}} | mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Eskifjörður}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_heiti_íbúa = Eskfirðingar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66430|title=Eskfirðingar|website=Málfarsbankinn}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 735 | vefsíða = {{URL|fjardabyggd.is}} }} [[Mynd:Eskifjörður. (4558909414).jpg|thumb|Eskifjörður um 1900.]] '''Eskifjörður''' er bær á norðurströnd [[Eskifjörður (fjörður)|samnefnds fjarðar]] sem liggur út frá [[Reyðarfjörður (fjörður)|Reyðarfirði]] norðanverðum. Íbúar Eskifjarðar voru 1.089 þann 1. janúar 2024 og hefur íbúafjöldi haldist nokkuð stöðugur síðustu árin.<ref name="íbúar" /> Eskifjörður var verslunarstaður fyrr á öldum og var einn hinna sex staða á Íslandi, sem fengu [[kaupstaðarréttindi]] árið [[1786]] við afnám [[Einokunarverslunin|einokunarverslunarinnar]], en missti þau aftur síðar. Árið 1798 reisti danska verslunarfyrirtækið [[Örum og Wulff]] verslunarhús í Útkaupstað, sem svo er kallaður, og hóf þar verslun. Það var þó ekki fyrr en Norðmenn hófu [[síld]]veiðar við Ísland á síðari hluta 19. aldar sem íbúum tók að fjölga verulega og árið 1902 voru íbúarnir orðnir 228. Aðalatvinnuvegur íbúa Eskifjarðar er [[sjávarútvegur]] og [[fiskvinnsla]] en verslun og þjónusta eru einnig mikilvægar atvinnugreinar. Á Eskifirði er [[Sjóminjasafn Austurland]]s í gömlu húsi sem Örum og Wulff byggðu um 1816 og þar má sjá minjar um sjósókn á Austfjörðum og byggðasögu og atvinnulíf á Eskifirði. Aðsetur sýslumannsembættis [[Suður-Múlasýsla|Suður-Múlasýslu]] var flutt til Eskifjarðar 1853 og þar er miðstöð löggæslu á Austurlandi. Byggðin var gerð að sérstökum [[hreppur|hreppi]], ''Eskifjarðarhreppi'', árið [[1907]] en hafði fram að því tilheyrt [[Reyðarfjarðarhreppur|Reyðarfjarðarhreppi]]. Hreppurinn fékk kaupstaðarréttindi á ný [[22. apríl]] [[1974]]. Hinn [[1. janúar]] [[1988]] sameinaðist [[Helgustaðahreppur]] Eskifirði. Hinn [[7. júní]] [[1998]] sameinaðist Eskifjarðarkaupstaður Reyðarfjarðarhreppi á ný og [[Neskaupstaður|Neskaupstað]] að auki undir nafninu ''[[Fjarðabyggð]]''. Á Eskifirði er [[Steinasafn Sigurborgar og Sörens]] og Lúðrasveit Eskifjarðar og Reyðarfjarðar. == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.fjardabyggd.is/Eskifjordur/|titill=Eskifjörður. Á vef Fjarðabyggðar, skoðað 12. apríl 2011.}} Á árunum 1971 til 1986 kom úr fimm binda ritverk Einars Braga skálds, sem kallast Eskja. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{CommonsCat|Eskifjörður|Eskifirði}} * [http://www.eskifjordur.is www.eskifjordur.is] - Upplýsingasíða um sögu Eskifjarðar * [https://www.eskifjordur.com www.eskifjordur.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520212723/http://eskifjordur.com/ |date=2017-05-20 }} - Upplýsingasíða um allt í kringum Eskifjörð * [http://www.facebook.com/eskifjordur www.facebook.com/eskifjordur] - Eskifjörður á Facebook. {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Eskifjörður| ]] [[Flokkur:Aðsetur sýslumanna á Íslandi]] [[Flokkur:Firðir á Íslandi]] [[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]] hx8pvydmdcbbgzbohx9cj0icpefcj2z 0 1072 1961823 1910560 2026-05-01T17:06:28Z Akigka 183 1961823 wikitext text/x-wiki {{dagatal|maí}} '''1. maí''' er 121. dagur ársins (122. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 244 dagar eru eftir af árinu. Dagurinn er [[Fyrsti maí|alþjóðlegur baráttudagur verkalýðsins]]. == Atburðir == * [[305]] - Keisararnir [[Diocletianus]] og [[Maximianus]] sögðu af sér þannig að [[Constantius Chlorus]] varð einn keisari. * [[1328]] - [[Edinborg-Northampton-sáttmálinn]]: Konungur Englands viðurkenndi sjálfstæði Skotlands. * [[1351]] - [[Zürich]] gekk í Svissneska ríkjasambandið. * [[1566]] - [[Páll Stígsson]], [[höfuðsmaður]], drukknaði í tjörn hjá Lambhúsum á [[Álftanes]]i. * [[1585]] - Felice Peretti varð [[Sixtus 5.]] páfi. * [[1606]] - Portúgalskir landkönnuðir fundu [[Vanúatú]]-eyjar. * [[1615]] - Aftakaveður gerði á [[Breiðifjörður|Breiðafirði]] og fórust áttatíu manns af þrettán skipum. * [[1673]] - Frank-kanadíski verslunarmaðurinn Louis Joliet og franski jesúítatrúboðinn og könnuðurinn Jacques Marquette hófu að kanna [[Mississippi-fljót]] og [[Vötnin miklu]]. * [[1707]] – [[Konungsríkið Stóra-Bretland]] var myndað með [[Sambandslögin 1707|Sambandslögunum]] (''Act of Union''). * [[1726]] - [[Voltaire]] hóf útlegð á Englandi. * [[1753]] - [[Carl Linnaeus]] hóf flokkun plantna undir ''Species Plantarum''. * [[1776]] - Leynifélagið [[Illuminati]] var stofnað í Bæjaralandi. * [[1783]] - Ný eyja, sem kölluð var [[Nýey]], myndaðist í eldgosi neðansjávar suðvestur af [[Reykjanes]]i, líklega í grennd við [[Eldeyjarboði|Eldeyjarboða]]. Ári síðar var hún horfin. * [[1795]] - Konungsdæmi [[Havaí]] var stofnað. * [[1840]] - Fyrsta [[penny-frímerki]]ð var prentað í Bretlandi. * [[1865]] - [[Paragvæstríðið]]: Þríríkjabandalag Argentínu, Brasilíu og Úrúgvæ gegn Paragvæ var myndað. * [[1878]] - [[Heimssýningin í París 1878|Heimssýningin í París]] hófst. * [[1884]] - Átta stunda vinnuvika var samþykkt í Bandaríkjunum meðal verkalýðsfélaga. Dagurinn varð frídagur í iðnvæddum löndum. * [[1889]] - Á þingi evrópskra verkalýðsfélaga í París var samþykkt tillaga frá Frökkum um að 1. maí skyldi verða [[alþjóðlegur frídagur verkafólks]]. * [[1890]] - [[Félagsprentsmiðjan]] hóf starfsemi í Reykjavík. * [[1893]] - [[Kólumbusarheimssýningin]] var opnuð í [[Chicago]]. * [[1897]] - 54 menn, flestir frá [[Eyjafjörður|Eyjafirði]] og [[Patreksfjörður|Patreksfirði]], fórust af fimm skipum í norðan ofviðri með hríð og frosti. * [[1908]] - [[Knattspyrnufélagið Fram]] var stofnað í Reykjavík. * [[1921]] - [[Knattspyrnufélagið Týr]] var stofnað í Vestmannaeyjum. * [[1922]] - [[Strandferðaskip]]ið ''Sterling'', hið fyrsta í eigu ríkisins, strandaði við [[Brimnes]] í Seyðisfirði. Mannbjörg varð. * [[1923]] - [[Kröfuganga]] var í fyrsta skipti farin á Íslandi á 1. maí. * [[1925]] - Rússneska knattspyrnuliðið [[Zenit Sankti Pétursborg]] var stofnað. * [[1926]] - [[Verkfall]] [[kolanáma|kolanámumanna]] hófst í Bretlandi. Ein milljón námuverkamanna lagði niður vinnu. * [[1927]] - [[Sundfélagið Ægir]] var stofnað í Reykjavík. * [[1931]] - [[Empire State-byggingin]] var fullgerð og var hún hæsta bygging heims til 1972. * [[1935]] - [[Bifreiðaeinkasala ríkisins]] tók til starfa og var ein um innflutning og sölu bifreiða í sjö ár. * [[1936]] - [[Grænmetisverzlun ríkisins]] tók til starfa. * [[1937]] - Kvæði Halldórs Laxness, „[[Maístjarnan (kvæði)|Maístjarnan]]“, birtist fyrst í æskulýðsblaði. * [[1948]] - [[Suðurland|Sunnanlands]] snjóaði svo mjög að með fádæmum þótti. Jafnfallinn snjór á [[Stórhöfði|Stórhöfða]] í Vestmannaeyjum mældist 65 sentimetrar. * [[1960]] - [[Njósnavélardeilan]]: Bandarísk njósnavél var skotin niður af Sovétmönnum. * [[1963]] - Síðasta nýlenda Hollendinga í [[Austur-Indíur|Austur-Indíum]], [[Vestur-Nýja-Gínea]], var afhent [[Indónesía|Indónesíu]]. * [[1964]] - Bandaríkjamennirnir [[John George Kemeny]] og [[Thomas Eugene Kurtz]] keyrðu fyrsta forritið sem þeir skrifuðu með forritunarmálinu [[BASIC]]. * [[1965]] - [[Þyrla]] fórst og með henni fimm menn við [[Kúagerði]] á leið frá Hvalfirði til Keflavíkur. Um borð voru æðstu menn Varnarliðsins auk flugmanna. * 1965 - Bandaríska orrustuþotan [[Lockheed YF-12A]] setti hraðamet þegar hún náði 3.331,5 km/klst hraða í yfir 24 km hæð. * 1965 - [[Orrustan um Dongyin]] átti sér stað í [[Austur-Kínahaf]]i. * [[1967]] - [[IBM á Íslandi]] var stofnað. * 1967 - [[Elvis Presley]] giftist [[Priscilla Presley|Priscillu Beaulieu]] í [[Las Vegas]]. * 1967 - [[Anastasio Somoza Debayle]] varð forseti Níkaragva. * [[1969]] - Bandaríska örgjörvafyrirtækið [[AMD]] var stofnað í Kaliforníu. * [[1970]] - [[Rauðsokkuhreyfingin]] tók þátt í kröfugöngu verkalýðsins í Reykjavík og er upphaf hennar miðað við þennan atburð. * 1970 - Mótmæli brutust víða út í Bandaríkjunum við upphaf réttarhaldanna yfir [[New Haven-nímenningarnir|New Haven-nímenningunum]] og í kjölfar fyrirskipunar Nixons um innrás í Kambódíu. * [[1973]] - Um 1,6 milljón verkamanna í [[Bretland]]i fóru í daglangt [[verkfall]] til að mótmæla verðbólguaðgerðum ríkisstjórnarinnar. * [[1977]] - 34 létust og hundruð særðust í [[blóðbaðið á Taksimtorgi|blóðbaðinu á Taksimtorgi]] í Istanbúl. * [[1978]] - [[Sprengjumaðurinn frá Gladsaxe]] særðist af eigin sprengju í Kaupmannahöfn og var tekinn höndum. * 1978 - Japanski ævintýramaðurinn [[Naomi Uemura]] komst fyrstur manna einn á Norðurpólinn. * [[1979]] - [[Grænland]] fékk heimastjórn. * [[1981]] - [[Landssamband kartöflubænda]] var stofnað á Íslandi. * [[1982]] - Hernaðaraðgerðir Breta hófust í [[Falklandseyjastríðið|Falklandseyjastríðinu]]. * [[1985]] - Hundrað ára afmælis [[Jónas Jónsson frá Hriflu|Jónasar Jónssonar frá Hriflu]] var minnst með því að afhjúpa brjóstmynd af honum við [[Arnarhváll|Arnarhvál]] í Reykjavík. * [[1986]] - [[Danski skipavarðveislusjóðurinn]] var stofnaður innan menntamálaráðuneytis Danmerkur. * [[1989]] - Skemmtigarðurinn [[Disney's Hollywood Studios|Disney-MGM Studios]] var opnaður í [[Walt Disney World]] í Flórída. * [[1991]] - [[Borgarastyrjöldin í Angóla]]: [[MPLA]] og [[UNITA]] samþykktu [[Bicesse-samkomulagið]]. * [[1993]] - [[Ranasinghe Premadasa]], forseti Srí Lanka, var myrtur af sjálfsmorðssprengjumanni úr röðum [[Tamíltígrar|Tamíltígra]]. * [[1994]] - [[Formúla 1|Formúlu 1]]-ökuþórinn [[Ayrton Senna]] lést í slysi sem varð í kappakstrinum [[San Marino Grand Prix]] á Ítalíu. * [[1995]] - [[Króatíski herinn]] hóf [[Bljesakaðgerðin]]a gegn [[Króatíuserbar|Króatíuserbum]] í [[Krajinahérað]]i. * 1995 - [[Oriental Pearl Tower]] var opnaður í [[Sjanghæ]]. * 1995 - [[Jacques Chirac]] var kosinn forseti Frakklands. * [[1997]] - Þingkosningar fóru fram í [[Bretland]]i. 18 ára stjórn [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokksins]] lauk þegar [[Verkamannaflokkurinn (Bretlandi)|Verkamannaflokkurinn]] vann kosningasigur. * [[1998]] - [[Ecofin]] kom saman til að samþykkja lista yfir ríki sem fengju að taka upp [[evra|evruna]]. * [[1999]] - Teiknimyndaþættirnir ''[[Svampur Sveinsson]]'' hófu göngu sína á [[Nickleodeon]]. * [[2003]] - [[George W. Bush]] tilkynnti að hernaðaraðgerðum í Írak væri lokið. * [[2004]] - [[Kýpur]], [[Eistland]], [[Lettland]], [[Litáen]], [[Malta]], [[Pólland]], [[Slóvakía]], [[Slóvenía]], [[Tékkland]] og [[Ungverjaland]] urðu aðilar að Evrópusambandinu. * [[2005]] - Netsamfélagið [[Istorrent]] var stofnað á Íslandi. * [[2006]] - [[Bólivía]] undir stjórn [[Evo Morales]] þjóðnýtti allar gas- og olíulindir landsins. * [[2009]] - [[Svínaflensa]] greindist í fyrsta sinn í [[Danmörk]]u. * 2009 - Lög um [[hjónaband samkynhneigðra|hjónabönd samkynhneigðra]] gengu í gildi í Svíþjóð. <onlyinclude> * [[2011]] - [[Jóhannes Páll 2.]] páfi var lýstur sæll af kaþólsku kirkjunni. * [[2015]] - Heimssýningin [[Expo 2015]] hófst í Mílanó. * [[2016]] - Skógareldar í [[Fort McMurray]] í Kanada eyðilögðu 505 hektara lands og 2400 byggingar. * [[2017]] - [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]] var stofnaður. * [[2019]] – [[Vajiralongkorn]], konungur Taílands, gekk að eiga lífvörð sinn, [[Suthida Tidjai]], í óvæntri athöfn. * [[2023]] - [[Bandaríska bankakreppan 2023]]: Bankinn [[First Republic Bank]] varð gjaldþrota. * [[2025]] - [[Mannréttindastofnun Íslands]] tók til starfa. * [[2026]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]].</onlyinclude> == Fædd == * [[1218]] - [[Rúdolf 1. keisar]], konungur Þýskalands og keisari hins Heilaga rómverska ríkis (d. [[1291]]). * [[1238]] - [[Magnús lagabætir]], Noregskonungur (d. [[1280]]). * [[1316]] - [[Karl 6. keisari]] (d. [[1378]]). * [[1602]] - [[William Lilly]], enskur stjörnuspekingur (d. [[1681]]). * [[1769]] - [[Arthur Wellesley, hertogi af Wellington]] (d. [[1852]]). * [[1823]] - [[Jemima Blackburn]], skoskur málari (d. [[1909]]). * [[1879]] - [[Baldvin Björnsson]], íslenskur listmálari og gullsmiður (d. [[1945]]). * [[1885]] - [[Jónas Jónsson frá Hriflu]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[1968]]). * [[1899]] - [[Jón Leifs]], íslenskt tónskáld (d. [[1968]]). * [[1919]] - [[Óskar Aðalsteinn Guðjónsson]], íslenskur rithöfundur og vitavörður (d. [[1994]]). * [[1933]] - [[Magnús Ingimarsson]], íslenskur tónlistarmaður (d. [[2000]]). * [[1936]] - [[Guðrún Erlendsdóttir]], íslenskur lögfræðingur. * [[1937]] - [[Ragnheiður Torfadóttir]], íslenskur kennari (d. [[2025]]). * [[1939]] - [[Judy Collins]], bandarísk söngkona. * [[1945]] - [[Rita Coolidge]], bandarísk söngkona. * [[1946]] - [[Joanna Lumley]], bresk leikkona. * [[1951]] - [[Álfheiður Ingadóttir]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1955]] - [[Brynhildur Þorgeirsdóttir]], íslensk myndlistarkona. * [[1959]] - [[Yasmina Reza]], franskt leikskáld og rithöfundur. * [[1964]] - [[Halla Signý Kristjánsdóttir]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1967]] - [[Tim McGraw]], bandarískur sveitasöngvari. * [[1968]] - [[Oliver Bierhoff]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1969]] - [[Yasuyuki Moriyama]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1969]] - [[Wes Anderson]], bandarískur leikstjóri. * [[1973]] - [[Oliver Neuville]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1983]] - [[Trausti Laufdal]], íslenskur tónlistarmaður. * [[1986]] - [[Adrian Lux]], sænskur plötusnúður. * [[1989]] - [[Mitch Nichols]], ástralskur knattspyrnumaður. * [[1997]] - [[Snorri Másson]], íslenskur stjórnmálamaður. == Dáin == * [[1045]] - [[Benedikt 9.]] páfi. * [[1118]] - [[Edit af Skotlandi|Matthildur]] (Edit) af Skotlandi, Englandsdrottning, fyrri kona [[Hinrik 1. Englandskonungur|Hinriks 1.]] (f. um [[1080]]). * [[1312]] - [[Evfemía af Rügen|Evfemía]], drottning Noregs, kona [[Hákon háleggur|Hákonar háleggs]]. * [[1539]] - [[Ísabella af Portúgal, Spánardrottning|Ísabella af Portúgal]], drottning Spánar og keisaraynja hins Heilaga rómverska ríkis, kona [[Karl 5. keisari|Karls 5. keisara]] (f. [[1503]]). * [[1555]] - [[Marsellus 2.]] páfi. * [[1572]] - [[Píus 5.]] páfi. * [[1873]] - [[David Livingstone]], skoskur landkönnuður og trúboði (f. [[1813]]). * [[1904]] - [[Antonín Dvořák]], tékkneskt [[tónskáld]] (f. [[1841]]). * [[1945]] - [[Joseph Goebbels]], þýskur stjórnmálamaður (f. [[1897]]). * [[1994]] - [[Ayrton Senna]], brasilískur ökuþór (f. [[1960]]). * [[1997]] - [[Bo Widerberg]], sænskur kvikmyndagerðarmaður (f. [[1930]]). * [[2003]] - [[Haukur Clausen]], íslenskur frjálsíþróttamaður (f. [[1928]]). * [[2025]] - [[Ruth Buzzi]], bandarísk leikkona (f. [[1936]]). * 2025 - [[Gunnlaugur Claessen]], íslenskur lögfræðingur (f. [[1946]]). == Heimild == * {{vísindavefurinn|2299|Út á hvað gengur 1. maí?}} {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Maí]] 6fswehuvalzm0m55h41al1vhqd2jdng 1961825 1961823 2026-05-01T17:14:29Z Akigka 183 1961825 wikitext text/x-wiki {{dagatal|maí}} '''1. maí''' er 121. dagur ársins (122. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 244 dagar eru eftir af árinu. Dagurinn er [[Fyrsti maí|alþjóðlegur baráttudagur verkalýðsins]].<ref>{{vísindavefurinn|2299|Út á hvað gengur 1. maí?|höfundur=Una Pétursdóttir|dags=1.5.2018}}</ref> == Atburðir == * [[305]] - Keisararnir [[Diocletianus]] og [[Maximianus]] sögðu af sér þannig að [[Constantius Chlorus]] varð einn keisari. * [[1328]] - [[Edinborg-Northampton-sáttmálinn]]: Konungur Englands viðurkenndi sjálfstæði Skotlands. * [[1351]] - [[Zürich]] gekk í Svissneska ríkjasambandið. * [[1566]] - [[Páll Stígsson]], [[höfuðsmaður]], drukknaði í tjörn hjá Lambhúsum á [[Álftanes]]i. * [[1585]] - Felice Peretti varð [[Sixtus 5.]] páfi. * [[1606]] - Portúgalskir landkönnuðir fundu [[Vanúatú]]-eyjar. * [[1615]] - Aftakaveður gerði á [[Breiðifjörður|Breiðafirði]] og fórust áttatíu manns af þrettán skipum. * [[1673]] - Frank-kanadíski verslunarmaðurinn Louis Joliet og franski jesúítatrúboðinn og könnuðurinn Jacques Marquette hófu að kanna [[Mississippi-fljót]] og [[Vötnin miklu]]. * [[1707]] – [[Konungsríkið Stóra-Bretland]] var myndað með [[Sambandslögin 1707|Sambandslögunum]] (''Act of Union''). * [[1726]] - [[Voltaire]] hóf útlegð á Englandi. * [[1753]] - [[Carl Linnaeus]] hóf flokkun plantna undir ''Species Plantarum''. * [[1776]] - Leynifélagið [[Illuminati]] var stofnað í Bæjaralandi. * [[1783]] - Ný eyja, sem kölluð var [[Nýey]], myndaðist í eldgosi neðansjávar suðvestur af [[Reykjanes]]i, líklega í grennd við [[Eldeyjarboði|Eldeyjarboða]]. Ári síðar var hún horfin. * [[1795]] - Konungsdæmi [[Havaí]] var stofnað. * [[1840]] - Fyrsta [[penny-frímerki]]ð var prentað í Bretlandi. * [[1865]] - [[Paragvæstríðið]]: Þríríkjabandalag Argentínu, Brasilíu og Úrúgvæ gegn Paragvæ var myndað. * [[1878]] - [[Heimssýningin í París 1878|Heimssýningin í París]] hófst. * [[1884]] - Átta stunda vinnuvika var samþykkt í Bandaríkjunum meðal verkalýðsfélaga. Dagurinn varð frídagur í iðnvæddum löndum. * [[1889]] - Á þingi evrópskra verkalýðsfélaga í París var samþykkt tillaga frá Frökkum um að 1. maí skyldi verða [[alþjóðlegur frídagur verkafólks]]. * [[1890]] - [[Félagsprentsmiðjan]] hóf starfsemi í Reykjavík. * [[1893]] - [[Kólumbusarheimssýningin]] var opnuð í [[Chicago]]. * [[1897]] - 54 menn, flestir frá [[Eyjafjörður|Eyjafirði]] og [[Patreksfjörður|Patreksfirði]], fórust af fimm skipum í norðan ofviðri með hríð og frosti. * [[1908]] - [[Knattspyrnufélagið Fram]] var stofnað í Reykjavík. * [[1921]] - [[Knattspyrnufélagið Týr]] var stofnað í Vestmannaeyjum. * [[1922]] - [[Strandferðaskip]]ið ''Sterling'', hið fyrsta í eigu ríkisins, strandaði við [[Brimnes]] í Seyðisfirði. Mannbjörg varð. * [[1923]] - [[Kröfuganga]] var í fyrsta skipti farin á Íslandi á 1. maí. * [[1925]] - Rússneska knattspyrnuliðið [[Zenit Sankti Pétursborg]] var stofnað. * [[1926]] - [[Verkfall]] [[kolanáma|kolanámumanna]] hófst í Bretlandi. Ein milljón námuverkamanna lagði niður vinnu. * [[1927]] - [[Sundfélagið Ægir]] var stofnað í Reykjavík. * [[1931]] - [[Empire State-byggingin]] var fullgerð og var hún hæsta bygging heims til 1972. * [[1935]] - [[Bifreiðaeinkasala ríkisins]] tók til starfa og var ein um innflutning og sölu bifreiða í sjö ár. * [[1936]] - [[Grænmetisverzlun ríkisins]] tók til starfa. * [[1937]] - Kvæði Halldórs Laxness, „[[Maístjarnan (kvæði)|Maístjarnan]]“, birtist fyrst í æskulýðsblaði. * [[1948]] - [[Suðurland|Sunnanlands]] snjóaði svo mjög að með fádæmum þótti. Jafnfallinn snjór á [[Stórhöfði|Stórhöfða]] í Vestmannaeyjum mældist 65 sentimetrar. * [[1960]] - [[Njósnavélardeilan]]: Bandarísk njósnavél var skotin niður af Sovétmönnum. * [[1963]] - Síðasta nýlenda Hollendinga í [[Austur-Indíur|Austur-Indíum]], [[Vestur-Nýja-Gínea]], var afhent [[Indónesía|Indónesíu]]. * [[1964]] - Bandaríkjamennirnir [[John George Kemeny]] og [[Thomas Eugene Kurtz]] keyrðu fyrsta forritið sem þeir skrifuðu með forritunarmálinu [[BASIC]]. * [[1965]] - [[Þyrla]] fórst og með henni fimm menn við [[Kúagerði]] á leið frá Hvalfirði til Keflavíkur. Um borð voru æðstu menn Varnarliðsins auk flugmanna. * 1965 - Bandaríska orrustuþotan [[Lockheed YF-12A]] setti hraðamet þegar hún náði 3.331,5 km/klst hraða í yfir 24 km hæð. * 1965 - [[Orrustan um Dongyin]] átti sér stað í [[Austur-Kínahaf]]i. * [[1967]] - [[IBM á Íslandi]] var stofnað. * 1967 - [[Elvis Presley]] giftist [[Priscilla Presley|Priscillu Beaulieu]] í [[Las Vegas]]. * 1967 - [[Anastasio Somoza Debayle]] varð forseti Níkaragva. * [[1969]] - Bandaríska örgjörvafyrirtækið [[AMD]] var stofnað í Kaliforníu. * [[1970]] - [[Rauðsokkuhreyfingin]] tók þátt í kröfugöngu verkalýðsins í Reykjavík og er upphaf hennar miðað við þennan atburð. * 1970 - Mótmæli brutust víða út í Bandaríkjunum við upphaf réttarhaldanna yfir [[New Haven-nímenningarnir|New Haven-nímenningunum]] og í kjölfar fyrirskipunar Nixons um innrás í Kambódíu. * [[1973]] - Um 1,6 milljón verkamanna í [[Bretland]]i fóru í daglangt [[verkfall]] til að mótmæla verðbólguaðgerðum ríkisstjórnarinnar. * [[1977]] - 34 létust og hundruð særðust í [[blóðbaðið á Taksimtorgi|blóðbaðinu á Taksimtorgi]] í Istanbúl. * [[1978]] - [[Sprengjumaðurinn frá Gladsaxe]] særðist af eigin sprengju í Kaupmannahöfn og var tekinn höndum. * 1978 - Japanski ævintýramaðurinn [[Naomi Uemura]] komst fyrstur manna einn á Norðurpólinn. * [[1979]] - [[Grænland]] fékk heimastjórn. * [[1981]] - [[Landssamband kartöflubænda]] var stofnað á Íslandi. * [[1982]] - Hernaðaraðgerðir Breta hófust í [[Falklandseyjastríðið|Falklandseyjastríðinu]]. * [[1985]] - Hundrað ára afmælis [[Jónas Jónsson frá Hriflu|Jónasar Jónssonar frá Hriflu]] var minnst með því að afhjúpa brjóstmynd af honum við [[Arnarhváll|Arnarhvál]] í Reykjavík. * [[1986]] - [[Danski skipavarðveislusjóðurinn]] var stofnaður innan menntamálaráðuneytis Danmerkur. * [[1989]] - Skemmtigarðurinn [[Disney's Hollywood Studios|Disney-MGM Studios]] var opnaður í [[Walt Disney World]] í Flórída. * [[1991]] - [[Borgarastyrjöldin í Angóla]]: [[MPLA]] og [[UNITA]] samþykktu [[Bicesse-samkomulagið]]. * [[1993]] - [[Ranasinghe Premadasa]], forseti Srí Lanka, var myrtur af sjálfsmorðssprengjumanni úr röðum [[Tamíltígrar|Tamíltígra]]. * [[1994]] - [[Formúla 1|Formúlu 1]]-ökuþórinn [[Ayrton Senna]] lést í slysi sem varð í kappakstrinum [[San Marino Grand Prix]] á Ítalíu. * [[1995]] - [[Króatíski herinn]] hóf [[Bljesakaðgerðin]]a gegn [[Króatíuserbar|Króatíuserbum]] í [[Krajinahérað]]i. * 1995 - [[Oriental Pearl Tower]] var opnaður í [[Sjanghæ]]. * 1995 - [[Jacques Chirac]] var kosinn forseti Frakklands. * [[1997]] - Þingkosningar fóru fram í [[Bretland]]i. 18 ára stjórn [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokksins]] lauk þegar [[Verkamannaflokkurinn (Bretlandi)|Verkamannaflokkurinn]] vann kosningasigur. * [[1998]] - [[Ecofin]] kom saman til að samþykkja lista yfir ríki sem fengju að taka upp [[evra|evruna]]. * [[1999]] - Teiknimyndaþættirnir ''[[Svampur Sveinsson]]'' hófu göngu sína á [[Nickleodeon]]. * [[2003]] - [[George W. Bush]] tilkynnti að hernaðaraðgerðum í Írak væri lokið. * [[2004]] - [[Kýpur]], [[Eistland]], [[Lettland]], [[Litáen]], [[Malta]], [[Pólland]], [[Slóvakía]], [[Slóvenía]], [[Tékkland]] og [[Ungverjaland]] urðu aðilar að Evrópusambandinu. * [[2005]] - Netsamfélagið [[Istorrent]] var stofnað á Íslandi. * [[2006]] - [[Bólivía]] undir stjórn [[Evo Morales]] þjóðnýtti allar gas- og olíulindir landsins. * [[2009]] - [[Svínaflensa]] greindist í fyrsta sinn í [[Danmörk]]u. * 2009 - Lög um [[hjónaband samkynhneigðra|hjónabönd samkynhneigðra]] gengu í gildi í Svíþjóð. <onlyinclude> * [[2011]] - [[Jóhannes Páll 2.]] páfi var lýstur sæll af kaþólsku kirkjunni. * [[2015]] - Heimssýningin [[Expo 2015]] hófst í Mílanó. * [[2016]] - Skógareldar í [[Fort McMurray]] í Kanada eyðilögðu 505 hektara lands og 2400 byggingar. * [[2017]] - [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]] var stofnaður. * [[2019]] – [[Vajiralongkorn]], konungur Taílands, gekk að eiga lífvörð sinn, [[Suthida Tidjai]], í óvæntri athöfn. * [[2023]] - [[Bandaríska bankakreppan 2023]]: Bankinn [[First Republic Bank]] varð gjaldþrota. * [[2025]] - [[Mannréttindastofnun Íslands]] tók til starfa. * [[2026]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]].</onlyinclude> == Fædd == * [[1218]] - [[Rúdolf 1. keisar]], konungur Þýskalands og keisari hins Heilaga rómverska ríkis (d. [[1291]]). * [[1238]] - [[Magnús lagabætir]], Noregskonungur (d. [[1280]]). * [[1316]] - [[Karl 6. keisari]] (d. [[1378]]). * [[1602]] - [[William Lilly]], enskur stjörnuspekingur (d. [[1681]]). * [[1769]] - [[Arthur Wellesley, hertogi af Wellington]] (d. [[1852]]). * [[1823]] - [[Jemima Blackburn]], skoskur málari (d. [[1909]]). * [[1879]] - [[Baldvin Björnsson]], íslenskur listmálari og gullsmiður (d. [[1945]]). * [[1885]] - [[Jónas Jónsson frá Hriflu]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[1968]]). * [[1899]] - [[Jón Leifs]], íslenskt tónskáld (d. [[1968]]). * [[1919]] - [[Óskar Aðalsteinn Guðjónsson]], íslenskur rithöfundur og vitavörður (d. [[1994]]). * [[1933]] - [[Magnús Ingimarsson]], íslenskur tónlistarmaður (d. [[2000]]). * [[1936]] - [[Guðrún Erlendsdóttir]], íslenskur lögfræðingur. * [[1937]] - [[Ragnheiður Torfadóttir]], íslenskur kennari (d. [[2025]]). * [[1939]] - [[Judy Collins]], bandarísk söngkona. * [[1945]] - [[Rita Coolidge]], bandarísk söngkona. * [[1946]] - [[Joanna Lumley]], bresk leikkona. * [[1951]] - [[Álfheiður Ingadóttir]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1955]] - [[Brynhildur Þorgeirsdóttir]], íslensk myndlistarkona. * [[1959]] - [[Yasmina Reza]], franskt leikskáld og rithöfundur. * [[1964]] - [[Halla Signý Kristjánsdóttir]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1967]] - [[Tim McGraw]], bandarískur sveitasöngvari. * [[1968]] - [[Oliver Bierhoff]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1969]] - [[Yasuyuki Moriyama]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1969]] - [[Wes Anderson]], bandarískur leikstjóri. * [[1973]] - [[Oliver Neuville]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1983]] - [[Trausti Laufdal]], íslenskur tónlistarmaður. * [[1986]] - [[Adrian Lux]], sænskur plötusnúður. * [[1989]] - [[Mitch Nichols]], ástralskur knattspyrnumaður. * [[1997]] - [[Snorri Másson]], íslenskur stjórnmálamaður. == Dáin == * [[1045]] - [[Benedikt 9.]] páfi. * [[1118]] - [[Edit af Skotlandi|Matthildur]] (Edit) af Skotlandi, Englandsdrottning, fyrri kona [[Hinrik 1. Englandskonungur|Hinriks 1.]] (f. um [[1080]]). * [[1312]] - [[Evfemía af Rügen|Evfemía]], drottning Noregs, kona [[Hákon háleggur|Hákonar háleggs]]. * [[1539]] - [[Ísabella af Portúgal, Spánardrottning|Ísabella af Portúgal]], drottning Spánar og keisaraynja hins Heilaga rómverska ríkis, kona [[Karl 5. keisari|Karls 5. keisara]] (f. [[1503]]). * [[1555]] - [[Marsellus 2.]] páfi. * [[1572]] - [[Píus 5.]] páfi. * [[1873]] - [[David Livingstone]], skoskur landkönnuður og trúboði (f. [[1813]]). * [[1904]] - [[Antonín Dvořák]], tékkneskt [[tónskáld]] (f. [[1841]]). * [[1945]] - [[Joseph Goebbels]], þýskur stjórnmálamaður (f. [[1897]]). * [[1994]] - [[Ayrton Senna]], brasilískur ökuþór (f. [[1960]]). * [[1997]] - [[Bo Widerberg]], sænskur kvikmyndagerðarmaður (f. [[1930]]). * [[2003]] - [[Haukur Clausen]], íslenskur frjálsíþróttamaður (f. [[1928]]). * [[2025]] - [[Ruth Buzzi]], bandarísk leikkona (f. [[1936]]). * 2025 - [[Gunnlaugur Claessen]], íslenskur lögfræðingur (f. [[1946]]). == Tilvísanir == {{reflist}} {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Maí]] odgc3b1h0eynzhbbe1ddp86xx5khw8y 0 1994 1961862 1960132 2026-05-01T22:26:23Z ~2026-26644-91 116077 /* B */ 1961862 wikitext text/x-wiki Hér fylgir '''listi yfir íslenskar hljómsveitir''', listinn er í stafrófsróð.<br/> {{Stafayfirlit | hlið = nei | miðja = já | hægri = nei | ekkibrot = nei | efst = nei | núm = já | merki = nei | númmerki = nei | sjá = nei | heimild = nei | ath = nei | tengill = nei | c = já | q = já | w = já | z = nei }} ==0-9== * [[1860 (hljómsveit)|1860]] * [[200.000 naglbítar (hljómsveit)|200.000 naglbítar]] ==A== * [[Abbababb (hljómsveit)|Abbababb]] * [[Aeterna]] * [[Agent Fresco]] * [[Aggi Slæ & Tamlasveitin (hljómsveit)|Aggi Slæ & Tamlasveitin]] * [[Alchemia]] * [[Allt í einu]] * [[Alsæla (hljómsveit)|Alsæla]] * [[AmabAdamA]] * [[amiina]] * [[Ampop]] * [[Amur Vincit Omnia (hljómsveit)|Amur Vincit Omnia]] * [[Andlát (hljómsveit)|Andlát]] * [[Andstæða]] * [[Anubis]] * [[Apollo (hljómsveit)|Appollo]] * [[Apparat Organ Quartet]] * [[Ask the Slave]] * [[Aten]] * [[Auðn (hljómsveit)|Auðn]] == Á == * [[Á móti sól]] * Ábrestir * [[Áhrif]] * [[Áhöfnin á Halastjörnunni]] * [[Árblik]] * [[Árstíðir]] ==B== * [[b.sig]] * [[Baggalútur (hljómsveit)|Baggalútur]] * Bandmenn * [[Bang Gang]] * [[Baraflokkurinn]] * [[Bárujárn (hljómsveit)|Bárujárn]] * [[Beebee and the bluebirds]] * [[Bellatrix]] * [[Beneath]] * [[Benni Hemm Hemm]] * [[Bermuda (hljómsveit)|Bermuda]] * [[BG og Ingibjörg]] * [[BH-kvartettinn]] * [[Bigalow]] * [[Bisund]] * [[Bítlavinafélagið]] * [[Black Caribs Kuru]] * [[Hljómsveitin Blágresi]] * [[Bless]] * [[Blind Bargain]] * [[Bloodgroup]] * [[Blóðmör]] * [[Blæti (hljómsveit)|Blæti]] * [[Bob (hljómsveit)|Bob]] * [[Bob Gillan og Ztrandverðirnir (hljómsveit)|Bob Gillan]] * [[Bootlegs]] * [[Botnleðja]] * [[Bógus]] * [[Brain Police]] * [[Breiðbandið]] * [[Brimkló]] * [[Brókarsótt]] * [[Brunaliðið]] * [[Brúðarbandið]] * [[Bruni BB]] * [[Buff]] * [[Buttercup]] * [[Búdrýgindi]] * [[Bæjarins bestu (hljómsveit)|Bæjarins bestu]] ==C== * [[Canora]] * [[Captain Syrup]] * [[Changer]] * [[Churchouse Creepers]] * [[Cliff Clavin (hljómsveit)|Cliff Clavin]] * [[ClubDub]] * [[Coral]] * [[Collective]] * [[C.O.T]] * [[Cranium]] * [[Cyber]] ==D== * [[Dada]] * [[Daisy Hill Puppy Farm]] * [[Danshljómsveit Hjalta Guðgeirs]] * [[Dark Harvest]] * [[Das Kapital]] *[[Days Of Our Lives]] *[[Daysleeper]] *[[Dáðadrengir]] *[[Dátar]] *[[DDT skordýraeitur (hljómsveit)|DDT skordýraeitur]] *[[Dead Sea Apple]] *[[Dead Skeletons]] *Dead Union Social Theory *[[Deep Jimi and The Zep Creams]] * [[Devine Defilement]] *[[Diabolus In Musica]] *[[Dikta]] *[[Dimma (hljómsveit)|Dimma]] * Dirrindí *[[Dísa (hljómsveit)|Dísa]] *[[Dos Pilas]] *[[Dr. Mister & Mr. Handsome]] *[[Dr. Spock]] *[[Drasl]] *[[Drykkir innbyrðis]] *[[DUST]] *[[Dúkkulísur]] *[[Dúmbó og Steini]] *[[Dúndurfréttir]] *[[Dýrið gengur laust]] *[[Dægurlaga pönk hljómsveitin Húfa]] *[[Dætrasynir]] *[["Döðlurnar" (Gleðisveitin Döðlur)]] ==Ð== * [[Ðe lónlí blú bojs]] ==E== * [[Egó]] * [[Eik (hljómsveit)|Eik]] * [[Eldar (hljómsveit)|Eldar]] * [https://eldrun.is Eldrún] * [[Ensími (hljómsveit)|Ensími]] * [[Emilíana Torrini]] * [[EXIZT]] * [[Eldberg]] * [[Exodus]] * [[Egypta]] ==É== * [[Ég (hljómsveit)|Ég]] ==F== * [[F8 (hljómsveit)|F8]] * [[Facon]] * [[Fabb]] * [[Fallega Gulrótin]] * [[Farfuglarnir]] * [[Fenjar]] * [[Fighting Shit]] * [[Fist]] * [[Fídel]] * [[Fjandakornið]] * [[FLÍS]] * [[Flott (hljómsveit)|FLOTT]] * [[Flowers]] * [[For a Minor Reflection]] * [[Foringjarnir]] * [[Future Future]] * [[The Foreign Monkeys]] * [[Forgotten Lores]] * [[Friðryk]] * [[Frostmark (hljómsveit)|Frostmark]] * [[Fræbbblarnir]] * [[Funkstrasse]] * [[Full Time 4WD]] * [[Fyrirbæri]] ==G== * Gaddavír * [[Gavin Portland]] * [[GCD]] * [[Geimfararnir]] * [[Geiri Sæm og Hunangstunglið]] * [[Gildran]] * [[Gildrumezz]] * [[Godchilla]] * [[Góðir Landsmenn]] * [[Gone Postal]] * [[Gleðisveitin Alsæla]] * [[Glymskrattarnir]] * [[Gordon Riots]] * [[Grafík (hljómsveit)|Grafík]] * [[Graveslime]] * [[Great Grief]] * [[Greifarnir]] * [[Grjóthrun]] * [[Grýlurnar]] * [[Guitar Islancio]] * [[GusGus]] * [[Gyllinæð]] * [[Gos]] * [[Gögl]] ==H== * [[HAM (hljómsveit)|HAM]] * [[Hatari]] * [[Haukar (hljómsveit)|Haukar]] * [[Hekkenfeld]] * [[Helgi og hljóðfæraleikararnir]] * [[Helgi Jónsson]] * [[Hellvar]] * [[Hestbak]] * [[Highdee]] * [[Þursaflokkurinn|Hinn íslenski þursaflokkur]] * [[Hipsumhaps]] * [[Hjaltalín (hljómsveit)|Hjaltalín]] * [[Hjálmar (hljómsveit)|Hjálmar]] * [[Hjálparsveitin]] * [[Hjónabandið]] * [[HLH flokkurinn]] * [[Hljómar]] * Hljómsveit [[Geirmundur Valtýsson|Geirmundar Valtýssonar]] * [[Hljómsveit Ingimars Eydal]] * [[Hljómsveit Stefáns P.]] * [[Hljómsveit Þorsteins Guðmundssonar]] (Steina spil) * [[Hljómsveitin 66]] * [[Hoffman]] *[[Holdris (hljómsveit)|Holdris]] * [[Hudson Wayne]] * [[Hundur í óskilum]] * [[Hundslappadrífa (hljómsveit)|Hundslappadrífa]] * [[Hvanndalsbræður]] * [[Hæsta hendin]] * [[Hættir]] ==I== * [[I Adapt]] * [[Icecross]] * [[Icelandic Sound Company]] * [[IceGuys]] * [[Icy]] * [[Igore]] * [[Ikarus]] * [[Indigó]] * [[Ingó og Veðurguðirnir]] * [[Innvortis]] * [[INRI]] * [[Inspector Spacetime]] * [[Inversus]] * [[Isidor]] * [[In the Company of Men]] ==Í== * [[Írafár]] * [[Í svörtum fötum]] ==J== * [[Jagúar (hljómsveit)|Jagúar]] * [[Jakobínarína]] * [[Jan Mayen (hljómsveit)|Jan Mayen]] * [[Jarlar]] * [[Jazzsveitin Dúi]] * [[Jeff Who?]] * [[Jet Black Joe]] * [[Johnny Blaze & Hakki Brakes]] * [[Jonee Jonee]] * [[Júdas (hljómsveit)|Júdas]] * [[Júpiters]] * [[JJ]] ==K== * [[Kalk (hljómsveit)|Kalk]] * [[Kan]] * [[Kaleo]] * [[Kamarorghestar]] * Kamp Knox * [[Katrín Lea]] * [[Keelrider]] * [[kef LAVÍK]] * [[Kiasmos]] * [[Kid Twist]] * [[Kid Mistik]] * [[Kimono (hljómsveit)|Kimono]] * [[Kims (hljómsveit)]] * [[Kiðlingarnir]] * [[Kiriyama Family]] * [[KK sextett]] * [[Klamedía X]] * [[Klassart]] * [[Kolrassa krókríðandi]] * [[Kóngulóarbandið]] * [[Króm (hljómsveit)|Króm]] * [[Kritikal Mazz]] * [[KUKL]] * [[Kul]] * [[KUML]] * [[Kung Fu]] * [[KUSK]] * [[Kvartett Ó. Jónsson & Grjóni]] * [[Kvistar]] * [[Kælan Mikla]] ==L== * [[Lada Sport (hljómsveit)|Lada Sport]] * [[Laglausir]] * [[Land og synir (hljómsveit)|Land og synir]] * [[Langi Seli og skuggarnir]] * [[Leaves]] * [[Legend]] * [[Lhooq]] * [[Ljósin í bænum]] * [[Ljótu hálfvitarnir]] * [[Lights on the Highway]] * [[Lipstick Lovers]] * [[Logar]] * [[Lóla]] * [[Lokbrá]] * [[Lúdó og Stefán]] * Lúna * [[Love Guru]] * [[Lækjarbræður]] ==M== * [[MAO - Meðal Annarra Orða]] * [[Bubbi og Mx-21]] * [[Madre Mía]] * [[Mammút (hljómsveit)|Mammút]] * [[Mannakorn]] * [[Mánar]] * [[Maus]] * [[MC Myasnoi]] * [[Megasukk]] * [[Melchior]] * [[Mezzoforte]] * [[Mighty Bear]] * [[Milljónamæringarnir]] * [[Mínus (hljómsveit)|Mínus]] * [[Misþyrming]] * [[Modis]] * [[Monopolice]] * [[Moonstix]] * [[Morðingjarnir]] * [[Morpholith]] * [[Moses Hightower]] * [[Mosi frændi]] * [[Motion Boys]] * [[Módel]] * [[Mr. Clean Bass Crew]] * [[Mr. Silla]] * [[Muck]] * [[Múgsefjun (hljómsveit)|Múgsefjun]] * [[múm]] * [[Myrká (hljómsveit)|Myrká]] ==N== * [[Nátttröll]] * [[Náttúra (hljómsveit)|Náttúra]] * [[Nevolution]] * [[Niður]] * [[NilFisk (hljómsveit)|NilFisk]] * [[Niturbasarnir]] * [[Nortón]] * [[Nýdönsk]] * [[Nylon (hljómsveit)|Nylon]] * [[Númer Núll]] * [[No Practice]] * [[No Comment]] * [[No Class]] * [[No Way]] ==O== * [[O.F.L]] * [[Of Monsters and Men]] * [[Ofurdós]] * [[Ojba Rasta]] * [[Olympia]] * [[One Week Wonder]] * [[Orðljótur]] * [[Orghestar]] * [[Ormar (hljómsveit)|Ormar]] * [[Ourlives]] * [[Oxford (hljómsveit)|Oxford]] * [[Oxzmá]] * [[Oyama]] ==Ó== * [[Óðmenn]] * [[Ókind]] * [[Ókindarhjarta]] * [[Óðs Manns Æði]] * Óskalög sjúklinga ==P== * [[PAN]] * [[Papar (hljómsveit)|Papar]] * [[Paradís (hljómsveit)|Paradís]] * [[Parket]] * [[Pascal Pinon]] * [[Patronian]] * [[Pax Vobis]] * [[Pelican (hljómsveit)|Pelican]] * [[Pikkles]] * [[Pikknikk]] * [[Pink Street Boys]] * [[Plágan (hljómsveit)|Plágan]] * [[Pláhnetan]] * [[Póker]] * [[Pollapönk]] * [[Power Paladin]] * [[Póló og Bjarki]] * [[Potentiam]] * [[PRIMA]] * [[Própanól]] * [[Purrkur Pillnikk]] * [[Púff]] * [[PS og co]] ==Q== * [[Q4U]] * [[Quarashi]] ==R== * [[Randver (hljómsveit)|Randver]] * [[Rass (hljómsveit)|Rass]] * [[REKKVERK]] * [[Reptilicus]] * [[Rickshaw]] * [[Ring of Gyges]] * [[Risaeðlan]] * [[Ríó tríó]] * [[Rock Paper Sisters]] * [[Roof Tops]] * [[Rosebud]] * [[Retro Stefson]] * [[Reykjavík!]] * [[Reykjavíkurdætur]] ==S== * [[Safnaðarfundur eftir messu]] * [[Sagtmóðigur]] * [[Savanna-tríóið]] * [[Sálin hans Jóns míns (hljómsveit)|Sálin hans Jóns míns]] * [[Seabear]] * [[Sebbi Kewl]] * [[September 22]] * [[Severed Crotch]] * [[Shades of Reykjavík]] * [[Sign]] * [[Sigur Rós]] * [[Singapore Sling (hljómsveit)|Singapore Sling]] * [[Sísý Ey]] * [[Sjöund]] * [[Skakkamanage]] * [[Skálmöld]] * [[Skerðing]] * [[Ske]] * [[Skítamórall]] * [[Skriðjöklar]] * [[Skytturnar (hljómsveit)|Skytturnar]] * [[Sléttuúlfarnir]] * [[Slowblow]] * [[Smaladrengirnir]] * [[Snafu]] * [[Sniglabandið]] * [[Snillingarnir]] * [[Soðin Fiðla]] * [[Sofandi]] * [[Sogblettir]] * [[Sororicide]] * [[Sóldögg (hljómsveit)|Sóldögg]] * [[Sólstafir (hljómsveit)|Sólstafir]] * [[Sólstrandargæjarnir]] * [[Spaðar]] * [[Spilverk þjóðanna]] * [[Spooky Jetson]] * [[Spoon]] * [[Sprengjuhöllin]] * [[SSSól]] * [[Stafrænn Hákon]] * [[Start]] * [[Stálfélagið]] * [[Stilluppsteypa]] * [[Stjórnin]] * [[Stjörnukisi]] * [[Stolía]] * [[Stórsveit Nix Noltes]] * [[Strax]] * [[Strigaskór nr. 42]] * [[Stuðkompaníið]] * [[Stuðlabandið]] * [[Stuðmenn]] * [[Svanfríður (hljómsveit)|Svanfríður]] * [[Stæner]] * [[Superserious]] * [[Supersport!]] * [[Súellen]] * [[Súkkat (hljómsveit)|Súkkat]] * [[Sykur (hljómsveit)|Sykur]] * [[Sykurmolarnir]] * [[Suðursveitin]] * [[Svartlizt]] * [[SZK]] * Soma * Stolið ==T== * [[Tappi tíkarrass]] * [[Tarot]] * [[Tatarar (hljómsveit)|Tatarar]] * [[Taugadeildin]] * [[Táningar]] * [[Tellus]] * [[Tenderfoot]] * [[Tennurnar hans afa]] * [[Texas Jesús]] * [[The Assassin of a Beautiful Brunette]] * [[The Crystalline Enigma]] * [[The Vintage Caravan]] * [[Ten Steps Away]] * [[The Lovely Lion]] * [[The Telepathetics]] * [[Tilvera]] * [[Tívolí]] * [[Todmobile]] * [[Toy Machine]] * [[Trabant (hljómsveit)|Trabant]] * [[Trico]] * [[Trúbrot]] * The Sweet Parade ==U== * [[Ultra mega technobandið Stefán]] * [[Umsvif]] * [[Unun]] * [[Urmull]] * [[Upplyfting]] * [[Utangarðsmenn]] ==Ú== * [[Úlpa (hljómsveit)|Úlpa]] * [[Útlendingahræðslan]] * [[Úlfur Úlfur]] ==V== * [[Vafurlogi]] * [[Vaginaboys]] * [[Valdimar (hljómsveit)|Valdimar]] * [[Van Hautens Kókó]] * [[Varnaglarnir]] * [[Varsjárbandalagið]] * [[Vera (hljómsveit)|Vera]] * [[Vévaki]] * [[Villikettirnir]] * [[Vinir vors og blóma]] * [[Vítamín]] * [[Volcanova]] * [[Vonbrigði]] * [[Vormenn Íslands]] * [[Výnill]] * [[Vírus (hljómsveit)|Vírus]] * [[Vök (hljómsveit)|Vök]] * [[Volæði (hljómsveit)|Volæði]] ==W== * [[Warmland]] * [[Worm is green]] * [[We Made God]] * [[Without Gravity]] * [[Wulfgang]] * [[Whole Orange]] == X == * [[XII (hljómsveit)|XIII]] * [[XXX Rottweiler hundar]] == Y == *[[Young Karin]] * [[Ylja (hljómsveit)|Ylja]] * [[Yukatan]] * [[You You]] ==Ý== * [[Ýr (hljómsveit)|Ýr]] == Þ == * [[Þeyr (hljómsveit)|Þeyr]] * [[Þokkabót]] * [[Þrek]] * [[Þriðja Hæðin]] * [[Þrjú á palli]] * [[Þú og ég]] * [[Þursaflokkurinn]] == Æ == * Æla == Ö == * Örkuml [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Listar um tónlist|íslenskar hljómsveitir]] c3wt4d6c308mkng6ojma2hc9vnoysi4 0 2256 1961857 1960990 2026-05-01T22:03:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961857 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Frakkland | nafn_í_eignarfalli = Frakklands | nafn_á_frummáli = {{nobold|République française}} | fáni = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg | skjaldarmerki = Armoiries_république_française.svg | kjörorð = Liberté, égalité, fraternité | kjörorð_tungumál=franska | kjörorð_þýðing=[[Frelsi, jafnrétti, bræðralag]] | þjóðsöngur = [[La Marseillaise]]<br /> | staðsetningarkort = EU-France_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[París]] | tungumál = [[Franska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Frakklands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Frakklands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Emmanuel Macron]] | nafn_leiðtoga2 =[[Sébastien Lecornu]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = Núgildandi stjórnarskrá | dagsetning2 = 1958 | ESBaðild=[[25. mars]] [[1957]] | flatarmál = 640.679 | stærðarsæti = 42 | hlutfall_vatns = 0,86 | fólksfjöldi = 68.042.591 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 20 | íbúar_á_ferkílómetra = 121 | VLF = 2.954 | VLF_ár = 2020 | VLF_sæti = 10 | VLF_á_mann = 45.454 | VLF_á_mann_sæti = 26 | VÞL = {{hækkun}} 0.901 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 26 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð=hægra | tld = fr | símakóði = 33 |}} '''Frakkland''' eða '''Lýðveldið Frakkland''', ([[franska]] ''République française'' eða ''France'') er land í Vestur-[[Evrópa|Evrópu]] sem nær frá Miðjarðarhafi í suðri að [[Ermarsund]]i í norðri og frá [[Rín (fljót)|Rín]] í austri að [[Atlantshaf]]i í vestri. Vegna lögunar landsins gengur það oft undir heitinu „sexhyrningurinn“ (fr. ''Hexagone'') hjá Frökkum sjálfum. Í Evrópu á Frakkland landamæri að [[Belgía|Belgíu]], [[Lúxemborg]], [[Þýskaland]]i, [[Sviss]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Mónakó]], [[Spánn|Spáni]] og [[Andorra]], en [[handanhafssýsla|handanhafssýslur]] þess í öðrum heimsálfum eiga landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]], [[Súrínam]] og [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]]. Landið tengist [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] gegnum [[Ermarsundsgöng]]in. Frakkland skiptist í 18 héruð (þar af 5 utan Evrópu) sem ná yfir samanlagt 643.801 km². Þar búa yfir 68 milljónir manna. Frakkland er [[einingarríki]] sem býr við [[forsetaþingræði]]. Höfuðborg landsins er [[París]] sem er jafnframt efnahagsleg og menningarleg höfuðborg. Aðrar stórar borgir eru [[Lyon]], [[Marseille]], [[Toulouse]], [[Bordeaux]], [[Lille]] og [[Nice]]. Frakkland og hjálendur þess ná yfir 12 [[tímabelti]], sem er það mesta sem þekkist. Elstu merki um byggð í Frakklandi eru frá [[fornsteinöld]]. Á [[járnöld]] settust [[Keltar]] sem nefndust [[Gallar]] að þar sem Frakkland er nú. [[Rómaveldi]] lagði landið undir sig árið [[51 f.Kr.]] og [[franska]] þróaðist sem tungumál út frá blöndun gallverskrar og rómverskrar menningar. Hinir [[Germanar|germönsku]] [[Frankar]] lögðu landið undir sig árið 476 og stofnuðu þar konungsríkið [[Frankía|Frankíu]] sem varð kjarni veldis [[Karlungar|Karlunga]]. Með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningnum]] 843 var ríkinu skipt og [[Vestur-Frankía]] varð [[konungsríkið Frakkland]] árið 987. Frakkland var öflugt [[lénsveldi]] á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] en átök um yfirráð yfir lénum milli frönsku og ensku konungsættanna leiddu til [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríðsins]] á 14. og 15. öld. Þá tók að verða til sérstök frönsk sjálfsmynd. Eftir lok stríðsins blómstraði frönsk menning í [[franska endurreisnin|frönsku endurreisninni]] milli 15. og 17. aldar. Um leið átti landið í átökum við [[Spánn|Spán]] og [[Heilaga rómverska ríkið]] og kom sér upp [[Franska heimsveldið|nýlenduveldi]] sem á 20. öld var það annað stærsta í heimi á eftir [[Breska heimsveldið|breska heimsveldinu]]. Eftir borgarastyrjaldir á 17. öld blómstraði Frakkland undir stjórn [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]]. Á 18. öld beið það ósigra gegn Bretlandi í [[Sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]], studdi sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] en varð sjálft vettvangur [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]] sem steypti konungi af stóli og stofnaði [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] árið 1789. Frakklandi náði hátindi sem hernaðarveldi undir stjórn [[Napóleon Bónaparte|Napóleons Bónaparte]] í upphafi 19. aldar. Hann lagði undir sig stærstan hluta af meginlandi Evrópu og stofnaði [[fyrsta franska keisaradæmið]]. [[Frönsku byltingarstríðin]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar]] höfðu mikil áhrif á þróun Evrópu og mannkynssöguna alla. Hrun keisaradæmisins var upphafið að hnignunartímabili og endurteknum stjórnarkreppum fram að stofnun [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]] í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] 1870. Í kjölfarið blómstruðu vísindi og listir og efnahagsuppgangur varð á tímabilinu sem kallað var ''[[Belle Époque]]'' („fagra tímabilið“). Frakkland var einn Bandamanna í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[síðari heimsstyrjöld]] þar sem landið var að hluta hernumið af [[Þýskaland|Þjóðverjum]] frá 1940 til 1944. Eftir stríð var [[fjórða franska lýðveldið]] stofnað, en það leystist upp eftir ósigra Frakka í [[styrjöldin í Alsír|styrjöldinni í Alsír]]. [[Fimmta franska lýðveldið]] var stofnað af [[Charles de Gaulle]] árið 1958. Nær allar nýlendur Frakka fengu sjálfstæði eftir 1960, en margar þeirra hafa enn mikil stjórnmálaleg, menningarleg og efnahagsleg tengsl við Frakkland. Frakkland hefur lengi talist vera miðstöð [[list]]a, [[vísindi|vísinda]] og [[heimspeki]]. Landið er í 5. sæti yfir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] og er vinsælasta ferðamannaland heims, með yfir 89 milljón ferðamenn árið 2018. Frakkland er [[þróað ríki]] og [[lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|sjöunda stærsta hagkerfi heims að nafnvirði]], og það níunda stærsta kaupmáttarjafnað. Landið situr hátt á listum yfir [[menntun]], [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[lífslíkur]] og [[vísitala um þróun lífsgæða|lífsgæði]]. Á heimsvísu er Frakkland enn [[stórveldi]] og á fast sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]]. Frakkland er meðal stofnaðila [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]]. Það á aðild að [[G7]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]]. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Frakklands}} Frakkland nútímans tekur yfir svipað svæði og hið forna hérað [[Gallía]] þar sem [[Gallar]] bjuggu en þeir voru [[Keltar|keltnesk]] þjóð. Á fyrstu öld fyrir Krist var Gallía innlimuð í [[Rómaveldi]] og tóku íbúarnir upp latneska tungu og menningu. [[Kristni]] skaut rótum í landinu á annarri og þriðju öld eftir Krist. Á fjórðu öld tóku [[Germanir|germanskir]] ættflokkar að streyma yfir [[Rín (fljót)|Rín]] sem markaði austurlandamæri Gallíu. Í þeim hópi voru [[Frankar]] mest áberandi en af þeim er nafn Frakklands dregið. Samfelld tilvist Frakklands sem sérstaks ríkis er talin hefjast á 9. öld þegar Frankaveldi [[Karlamagnús]]ar skiptist í vestur- og austurhluta. Austurhlutinn náði þá yfir það svæði sem nú er [[Þýskaland]] og er þessi skipting oft einnig talin marka upphaf Þýskalands. [[Mynd:Bayeux Tapestry scene57 Harold death.jpg|thumb|266x266dp|Normandíbúar lögðu undir sig England árið 1066.]] Normannar lögðu undir sig England árið 1066 sem síðar leiddi til togstreitu milli afkomenda [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí og konunga Frakklands í hinu svokallaða [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríði]]. Frakkland var [[Konungsríkið Frakkland|konungsríki]] allt til ársins [[1792]] þegar [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] var komið á í kjölfar [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]]. [[Napóleon Bónaparte]] náði svo undirtökum í lýðveldinu og lýsti sjálfan sig [[Keisari|keisara]] [[1804]]. Napóleon lagði undir sig stóran hluta Evrópu með landvinningum og með því að koma skyldmennum til áhrifa í mörgum konungsríkjum þess tíma. Napóleon var settur af árið [[1815]] og var gamla konungsríkið endurreist. Það var svo afnumið með [[Annað franska lýðveldið|öðru lýðveldinu]] sem síðar var afnumið með öðru keisaraveldinu undir forustu [[Napóleon III|bróðursonar Napóleons]]. Honum var svo steypt af stóli og [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] aftur komið á [[1870]]. Í síðari heimsstyrjöldinni hernámu Þjóðverjar norðanvert Frakkland, en svonefnd [[Vichystjórnin|Vichystjórn]] stýrði suðurhlutanum. Að stríðinu loknu var stofnsett svokallað [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldi]] sem varð loks [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldið]] með stjórnskipunarbreytingum sem samþykktar voru í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1958. Frakkland var meðal sigurvegara í [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[Seinni heimsstyrjöld|seinni]] heimsstyrjöldinni en hafði enga burði eftir stríðin til að viðhalda stórveldisstöðu sinni í heiminum. Eftir stríðið hafa tekist sættir með Frökkum og Þjóðverjum og hefur samvinna þessara þjóða verið kjarninn í stofnunum eins og Evrópusambandinu en Frakkar hafa verið hvað harðastir stuðningsmenn þess að efla samstarf Evrópuríkja á sviði stjórnmála, varnar- og öryggismála. == Landfræði == [[Mynd:France radar 2.jpg|left|thumb|Hæðakort af Frakklandi.]] Landamæri Frakklands í Evrópu eru 2970 km að lengd og snúa að eftirtöldum átta ríkjum: [[Spánn|Spáni]] (650 km), [[Belgía|Belgíu]] (620 km), [[Sviss]] (572 km), [[Ítalía|Ítalíu]] (515 km), [[Þýskaland]]i (450 km), [[Lúxemborg]] (73 km), [[Andorra]] (57 km) og [[Mónakó]] (4,5 km). Í Suður-Ameríku á [[Franska Gvæjana]] landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]] (580 km) og [[Súrínam]] (520 km). [[Saint-Martin-ey]] í [[Antillaeyjar|Antillaeyjaklasanum]] skiptist milli Frakklands og Hollands. Loks gera Frakkar tilkall til svonefndrar [[Terre Adélie]] á Suðurskautslandinu. Stjórnsýsla á þessum yfirráðasvæðum Frakklands er með ýmsum hætti og ganga þau eftir því undir fjölbreytilegum nöfnum, allt frá „handanhafssýslu“ til „handanhafssvæðis“. Meginland Frakklands einkennist af mjög fjölbreyttu landslagi, allt frá flatlendinu með norður- og vesturströndinni að fjallakeðjunum í suðaustri ([[Alparnir|Ölpunum]]) og suðvestri ([[Pýreneafjöll]]um). Í frönsku Ölpunum er hæsti fjallstindur í vestanverðri Evrópu, [[Mont Blanc]], sem er talinn 4810 m. Í landinu er víða fjalllendi sem er eldra að uppruna, til að mynda [[Franska miðhálendið|miðhálendið]] (''[[Massif Central]]''), [[Júrafjöll]], [[Vogesafjöll]] og loks [[Ardennafjöll]] sem eru bæði klettótt og vaxin þéttum skógi. Frakkar njóta þess einnig að eiga mikið kerfi vatnsfalla en helstu fljótin eru [[Leira (fljót)|Leira]], [[Rón]] (kemur upp í Sviss), [[Garonne]] (kemur upp á [[Spáni]]), [[Signa (á)|Signa]] og nokkur hluti árinnar [[Rín (fljót)|Rín]], en einnig [[Somme]] og [[Vilaine]]. [[Meuse]] er eina stórfljótið í Frakklandi sem hefur ekki verið aðlagað skipaumferð. Landsvæði Frakklands í [[Evrópu]] er 544 000 km², en með svæðunum utan Evrópu fer sú tala upp í 640 000. Vegna mikils fjölda franskra yfirráðasvæða um allan heim sem snúa að [[haf]]i ræður Frakkland yfir annarri stærstu [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögu]] heims á eftir Bandaríkjunum, samtals mælist hún 11.035.000 km². == Stjórnmál == === Stjórnarfar === Frakkland er [[einingarríki]] þar sem stjórnskipan byggir á [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite web |title=Constitutional Limits on Government: Country Studies – France |url=https://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828081904/http://democracyweb.org/limits/france.php |archive-date=28 August 2013 |access-date=30 September 2013 |website=Democracy Web: Comparative studies in Freedom}}</ref> Landið á sér langa lýðræðishefð sem mótað hefur stjórnmál, menningu og sjálfsmynd frönsku þjóðarinnar.<ref name=":1">{{Cite web |title=France {{!}} History, Map, Flag, Capital, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/France |access-date=27 August 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614044325/https://www.britannica.com/place/France |url-status=live }}</ref> Stjórnskipan landsins hefur oft tekið stakkaskiptum en núgildandi stjórnskipan er kennd við [[fimmta franska lýðveldið]] og var tekin upp með samþykkt nýrrar stjórnarskrár [[1958]].<ref>{{Cite book |first=Helen |last=Drake |title=Contemporary France |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-79243-8 |page=[https://books.google.com/books?id=7L8cBQAAQBAJ&pg=PA95 95] |doi=10.1007/978-0-230-36688-6}}</ref> Með þeirri stjórnarskrá var horfið frá hreinu [[þingræði]] og völd forseta styrkt verulega á kostnað löggjafarþingsins í því skyni að koma á meiri stöðugleika í stjórnmálum landsins en ríkt hafði í tíð þriðja og fjórða lýðveldisins.<ref name=":1"/> Framkvæmdavaldið er í höndum tveggja embættismanna. Annarsvegar er það [[forseti Frakklands]] sem er kjörinn beint af kjósendum til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000 |trans-title=The 5-year term: referendum of 24 September 2000 |url=http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812105736/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |archive-date=12 August 2010 |language=fr}}</ref> Hins vegar er það [[Forsætisráðherra Frakklands|forsætisráðherrann]] sem skipaður er af forsetanum til að [[ríkisstjórnarleiðtogi|leiða ríkisstjórn]]. Forsetinn hefur vald til þess að [[þingrof|rjúfa þing]] og til þess að leggja mál beint í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] án aðkomu þingsins. Forseti skipar einnig dómara og aðra embættismenn auk þess sem hann skrifar undir samninga við önnur ríki og er æðsti yfirmaður alls [[Frakklandsher|herafla landsins]]. Hlutverk forsætisráðherra snýr hins vegar meira að innanlandsmálum og daglegum ríkisrekstri.<ref>{{Cite web |date=13 March 2013 |title=The French National Assembly – Constitution of October 4, 1958 |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313212736/http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-date=13 March 2013 |access-date=27 August 2021}}</ref> [[Franska þingið]] fer með löggjafarvaldið og skiptist í tvær þingdeildir. [[Franska þjóðþingið|Þjóðþingið]] (Assemblée nationale) er neðri deildin en [[franska öldungadeildin|öldungadeildin]] (Sénat) er efri deildin.<ref>{{Cite web |title=The National Assembly and the Senate&nbsp;– General Characteristics of the Parliament |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |archive-date=5 December 2008 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Á þjóðþinginu sitja 577 fulltrúar sem kjörnir eru af almenningi úr [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Election of deputies |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |archive-date=4 July 2011 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Þingmenn efri deildar eru hins vegar kjörnir af fulltrúum sveitar- og hérðasstjórna. Kjörtímabil þeirra er sex ár og er kosið um helming sæta í öldungadeildinni á þriggja ára fresti.<ref>{{Cite web |title=The senatorial elections |url=http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |website=Sénate |access-date=30 July 2010 |archive-date=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |url-status=dead }}</ref> Þjóðþingið er mun valdameira en öldungadeildin og getur samþykkt löggjöf gegn vilja öldungadeildar auk þess sem þjóðþingið getur vikið forsætisráðherra úr embætti.<ref>{{Cite web |date=18 August 2007 |title=Le role du Sénat |trans-title=What is the purpose of the Senate? |url=http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618060857/http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |archive-date=18 June 2010 |language=fr}}</ref> === Stjórnsýslustig === [[Mynd:Regions France 2016.svg|thumb|261x261dp|Héruð Frakklands]] Stjórnsýslustig í Frakklandi eru mörg. Ríkið skiptist í 18 '''stjórnsýsluhéruð''', 13 héruð í Evrópu og 5 utan álfunnar svonefnd „handanhafshéruð“. Þessi héruð skiptast síðan í 101 '''sýslu'''. Þær eru tölusettar (í stórum dráttum eftir stafrófsröð) og ráðast póstnúmer, skráningarnúmer ökutækja og fleira af því. Sýslurnar skiptast síðan í 342 '''sýsluhverfi''' ''(franska: arrondissements)''. Þau hafa enga kjörna fulltrúa og þjóna eingöngu tæknilegu hlutverki í skipulagi ríkisstofnana. Sýsluhverfin skiptast síðan niður í 2.054 '''kantónur''' ''(franska: cantons)'' sem eru fyrst og fremst kosningakjördæmi. Sýsluhverfin skiptast einnig í 34.945 '''sveitarfélög''' ''(franska: communes)'' er hafa kjörinnar sveitastjórnir. Héruðin, sýslurnar og sveitarfélögin kallast „umdæmi“ ''(franska: collectivités territoriales)'', en það þýðir að þau hafa á að skipa bæði kjörnum fulltrúum og framkvæmdavaldi ólíkt því sem gildir um sýsluhverfin og kantónurnar. Fimm af ofangreindum sýslum eru svonefndar „handanhafssýslur“ er falla saman við handanhafshéruðin fimm. Þau eru fullgildur hluti Frakklands (og þar með Evrópusambandsins) og hafa þannig að mestu sömu stöðu og sýslur á meginlandi Frakklands. == Lýðfræði == {{Aðalgrein|Lýðfræði Frakklands}} === Mannfjöldi === Íbúafjöldi í Frakklandi er um 63 milljónir (2006). [[Manntal]] fór fram með reglulegu millibili frá árinu 1801 en frá árinu 2004 hefur mannfjöldaskráin verið haldin óslitið. Fjölgun íbúa í Frakklandi er einhver sú mesta í Evrópu og stafar það bæði af tiltölulega hárri fæðingatölu og miklum fjölda innflytjenda. Engu að síður fjölgar öldruðum í Frakklandi hlutfallslega mjög ört vegna hækkandi meðalaldurs og sökum þess að fjölmennar kynslóðir eftirstríðsáranna eru nú farnar að bætast í þann hóp. {| border="0" width="100%" | [[Mynd:france cities.png|thumb|left|230px|Borgarsvæði í Frakklandi með 100 000 íbúum eða fleiri]] |[[Mynd:Population of France.svg|thumb|400px|right|Mannfjöldaþróun milli áranna [[1960]] og [[2010]] (tölurnar eru fengnar frá [[Department of Economic and Social Affairs|DESA]], 2012). Tölurnar sýna milljónir íbúa.]] |} [[Mynd:MSM sunset 02.JPG|thumb|408x408dp|Mont Saint-Michel í Normandí]] === Trúarbrögð === Eins og í ýmsum öðrum Evrópuríkjum telst ekki við hæfi í Frakklandi að ríkið grennslist fyrir um trúarlíf þegnanna. Ýmsar sjálfstæðar stofnanir stunda þó slíkar rannsóknir. Meðal annars fer fram á þriggja ára fresti könnun á vegum stofnunarinnar CSA. Samkvæmt könnun frá árinu 2004, sem náði til úrtaks 18.068 Frakka, segjast 64,3% [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskrar trúar]] en 27% segjast vera [[Guðleysi|guðleysingjar]]. Hlutfall kaþólskra hafði þá fallið úr 69% á þremur árum. Þannig teljast um 30 milljónir fullorðinna Frakka kaþólskrar trúar en fjórar milljónir alls tilheyra öðrum trúarbrögðum, fyrst og fremst [[íslam]] og mótmælendakirkjum. Flestir hinna kaþólsku segjast ekki leggja rækt við trúna. Samkvæmt könnun á vegum stofnunarinnar IFOP, sem fram fór í apríl árið 2004, segjast 44% Frakka [[Trúleysi|ekki trúaðir]]. Árið 1947 var sá hópur ekki nema 20% þjóðarinnar. == Menning == {{Aðalgrein|Frönsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Franskar bókmenntir}} [[Mynd:Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|thumb|upright|[[Molière]] er vinsælasta gamanleikaskjáld Frakka.<ref>[http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 „Auteurs et répertoires“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} - Opinber síða Comédie Française</ref>]] Elstu bókmenntir Frakka voru samdar á [[Miðaldir|miðöldum]] en þá var ekkert eitt tungumál talað á því landsvæði sem í dag tilheyrir Frakklandi. [[Franska]] var enn að verða til úr [[Latína|latínu]] snemma á miðöldum og ýmsar mállýskur voru talaðar en engin réttritun. Höfundar franskra mimðaldabókmennta eru ókunnir, sem sem höfundar verkanna ''[[Tristan og Ísold]]'' og ''[[Lancelot og hið heilaga gral]]''. Ýmiss franskur miðaldakveðskapur sótti innblástur til þjóðsagna, til dæmis [[Rolandskvæði]]. „Roman de Renart“, sem [[Perrout de Saint Cloude]] samdi árið 1175, segir söguna af [[Reynard]] (refinum) og er annað dæmi um snemmfranskar bókmenntir. Nöfn nokkurra höfunda eru þekkt, þar á meðal [[Chrétien de Troyes]] og [[Vilhjálmur 9. af Aquitaniu]], sem ritaði á [[Okkitíska|okkitísku]]. [[Mynd:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb|left|upright|left|[[Victor Hugo]] er meðal mikilvægustu skáldsagnahöfunda og skálda Frakka og er stundum talinn merkasti höfundur Frakka fyrr og síðar.<ref>{{[https://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf „Victor Hugo est le plus grand écrivain français“]}}</ref>]] [[François Rabelais]] var mikilvægur höfundur á [[16. öldin|16. öld]] og hafði töluverð áhrif á orðaforða og myndmál nútíma frönsku. Á [[17. öldin|17. öld]] höfðu leikrit eftir [[Pierre Corneille]], [[Jean Racine]] og Molière, sem og [[siðfræði]]leg og [[heimspeki]]leg rit eftir [[Blaise Pascal]] og [[René Descartes]] mikil áhrif á frönsku yfirstéttina og urðu enn fremur mikilvægar fyrirmyndir næstu kynslóða franskra rithöfunda, þar á meðal fyrir höfunda á borð við [[Jean de La Fontaine]], sem var mikilvægt skáld á 17. öld. Franskar bókmenntir og kveðskapur stóðu í miklum blóma á [[18. öldin|18.]] og [[19. öldin|19. öld]]. Á 18. öld voru til að mynda að störfum rithöfundar eins og [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] og [[Jean-Jacques Rousseau]], sem allir fengust við heimspeki. [[Charles Perrault]] var mikilvirkur höfundur barnabókmennta og skrifaði til dæmis víðkunnar sögur svo sem um [[stígvélaði kötturinn|stígvélaða köttinn]], [[Öskubuska|Öskubusku]], [[Þyrnirós (ævintýri)|Þyrnirós]] og [[Bláskeggur|Bláskegg]]. [[Mynd:Charles Baudelaire2.jpg|thumb|upright|[[Charles Baudelaire]], 19. aldar rithöfundur, skáld og þýðandi.]] Við upphaf 19. aldarinnar var [[táknsæisstefna]]n mikilvæg hreyfing í frönskum bókmenntum en til hennar heyrðu meðal annarra skáld á borð við [[Charles Baudelaire]], [[Paul Verlaine]] og [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{cite web |url=http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |title=„Le symbolisme français“ |access-date=2011-03-07 |archive-date=2018-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |url-status=dead }}</ref> Á 19. öld voru einnig að störfum rithöfundarnir [[Victor Hugo]] (''[[Vesalingarnir]]'' og ''[[Hringjarinn í Notre-Dame]]''), [[Alexandre Dumas]] (''[[Skytturnar þrjár]]'' og ''[[Greifinn af Monte-Cristo]]'') og [[Jules Verne]] (''[[Sæfarinn: Ferðin kring um hnöttinn neðansjávar]]'' og ''[[Leyndardómar Snæfellsjökuls]]''). Sá síðastnefndi var mikilvægur brautryðjandi [[Vísindaskáldskapur|vísindaskáldskapar]]. Meðal annarra skáldsagnahöfunda 19. aldar má nefna [[Émile Zola]], [[Honoré de Balzac]], [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] og [[Stendhal]]. [[Prix Goncourt]] eru frönsk bókmenntaverðlaun sem voru fyrst veitt árið [[1903]].<ref>[http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 „La première Académie Goncourt“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425100025/http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 |date=2011-04-25 }} - [http://www.academie-goncourt.fr/? Opinber síða l'Académie Goncourt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119231954/http://www.academie-goncourt.fr/ |date=2008-11-19 }}</ref> Meðal mikilvægra rithöfunda [[20. öldin|20. aldar]] má nefna [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]] og [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] samdi ''[[Litli prinsinn|Litla prinsinn]]'', sem hefur áratugum saman notið vinsælda sem barnabók en einning meðal fullorðinna.<ref>[http://www.completelynovel.com/books/50599 „The Little Prince“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |date=2018-09-30 }} - Completely Novel</ref> Lengst af á 20. öld áttu Frakkar fleiri nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum en nokkur önnur þjóð.<ref>[http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by citizenship at the time of the award“] og [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by country of birth“]. Frá Jürgen Schmidhuber (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html „Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327012415/http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html |date=2014-03-27 }} á [https://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === Myndlist === {{Aðalgrein|Frönsk myndlist}} [[Mynd:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] var upphafsmaður [[Impressjónismi|impressjónismans]] á 19. öld (''Femme avec un parasol'' frá 1886, á [[Musée d'Orsay]]).]] Upphaf franskrar myndlistar var undir töluverðum áhrifum frá [[Ítölsk myndlist|ítalskri myndlist]]. Frægustu tveir myndlistarmenn Frakka á [[Endurreisnin|endurreisnartímanum]] voru [[Nicolas Poussin]] og [[Claude Lorrain]], sem báðir bjuggu á [[Ítalía|Ítalíu]]. Forsætisráðherra [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]], [[Jean-Baptiste Colbert]], stofnaði árið [[1648]] [[Konunglega myndlistarakademían|Konunglegu myndlistarakademíuna]] til að styðja við listamenn og árið [[1666]] stofnaði hann [[Franska akademían í Róm|Frönsku akademíuna í Róm]], sem starfar enn. Henni var ætlað að styrkja tengslin við ítalska listamenn. Frönsk myndlist fylgdi einnig þróun ítalskrar myndlistar í áttina að rókókóstíl [[18. öldin|18. aldarinnar]] en hann sótti innblástur til gamals barokkstíls. Verk hirðlistamanna, svo sem [[Antoine Watteau|Antoines Watteau]], [[François Boucher]] og [[Jean-Honoré Fragonard|Jean-Honorés Fragonard]] voru dæmigerð fyrir ríkjandi stíl. Með [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] komu ýmsar breytingar en [[Napóleon Bónaparte]] hafði dálæti af [[Nýklassískur stíll|nýklassískum stíl]], til dæmis í verkum [[Jacques-Louis David]]. Um miðja [[19. öldin|19. öld]] var ríkjandi stefna í fyrstu [[rómantík]], eins og fram kom í verkum [[Théodore Géricault|Théodores Géricault]] og [[Eugène Delacroix|Eugènes Delacroix]], og síðar meira raunsæi eins og verk [[Camille Corot|Camilles Corot]], [[Gustave Courbet|Gustaves Courbet]] og [[Jean-François Millet]] bera vitni um. Á síðari hluta 19. aldar varð Frakkland að miðstöð lista og listsköpunar og þar urðu til nýjar stefnur í myndlist, þar á meðal [[impressjónismi]] en meðal frægustu myndlistarmanna þeirrar stefnu voru [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], [[Claude Monet]] og [[Auguste Renoir]].<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism „Guide to Impressionism“]</ref> Önnur kynslóð impressjónískra myndlistarmanna var einnig framúrstefnuleg en til þeirrar kynslóðar teljast myndlistarmennirnir [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] og [[Georges Seurat]].<ref>[http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp „Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15. mars 2005.</ref> Til [[Expressjónismi|expressjónismans]], sem naut vinsælda snemma á [[20. öldin]]ni, heyrðu [[Henri Matisse]], [[André Derain]] og [[Maurice de Vlaminck]].<ref>{{cite web |url=http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |title=„The Fauves“ |access-date=2011-07-11 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |url-status=dead }}</ref> En á fyrri hluta 20. aldar var [[kúbismi]] einnig að ryðja sér til rúms. Hann varð til í verkum [[Georges Braque]] og spánska listamansins [[Pablo Picasso|Pablos Picasso]], sem bjó í París. Margir aðrir erlendir listamenn settust að í París, svo sem [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]] og [[Wassily Kandinsky]]. Mörg listasöfn í Frakklandi sérhæfa sig í myndlist. Mikill fjöldi frægra málverka frá því á 18. öld eða fyrr er til sýnis á ríkisrekna listasafninu [[Louvre]] í París, þar á meðal [[Mona Lisa]]. [[Louvre-höll]] hefur lengi verið listasafn Orsay-safnið var vígt í gamalli lestarstöð ([[Gare d'Orsay]]) árið 1986, þegar mikil uppstokkun átti sér stað í skipulagi listasafna hins opinbera. Frönskum málverkum frá síðari hluta 19. aldar var safnað saman, einkum impressjónískum og expressjónískum verkum.<ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html „From station to museum“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html „History of the painting collection“]</ref> Nútímalist er til sýnis á [[Musée National d'Art Moderne]], sem flutti árið 1976 til [[Centre Georges Pompidou]]. Þessi þrjú söfn taka á móti um það bil 17 milljónum gesta á ári hverju.<ref>[http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf „Sites touristiques en France“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} síða 2: „Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)“</ref> Meðal annarra opinberra myndlistarsafna má nefna [[Grand Palais]] (1,3 milljónir gesta árið 2008) en einnig eru mörg listasöfn í eigu borga og bæjarfélaga og er [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] vinsælast þeirra með um átta hundruð þúsund gesti á ári (2008). === Tónlist === {{Aðalgrein|Frönsk tónlist}} Saga franskrar tónlistar nær aftur til [[Miðaldir|miðalda]] en stóð þó í mestum blóma á [[17. öldin|17. öld]] þökk sé [[Loðvík 14.|Loðvíki 14.]], sem réð fjölda tónlistarmanna og tónskálda við hirð sína. Frægustu tónskáld þessa tíma voru meðal annarra [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] og [[Marin Marais]]. Allir voru þeir við hirð konungs. Að Loðvíki 14. látnum fataðist franskri tónlist flugið en á næstu öld öðlaðist [[Jean-Philippe Rameau]] þó nokkra frægð og er enn í dag meðal þekktustu tónskálda Frakklands. Klassísk tónlist náði aftur fyrri hæðum á [[19. öldin|19.]] og [[20. öldin|20. öld]] við lok rómantíska tímabilsins. Í fyrstu bar mest á óperutónskáldum á borð við [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] og [[Camille Saint-Saëns]]. Þetta tímabil var gullöld óperunnar. Á eftir fylgdu forverar nútíma klassískrar tónlistar með þá [[Érik Satie]] og [[Francis Poulenc]] og umfram allt [[Maurice Ravel]] og [[Claude Debussy]] fremsta í fylkingu.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 „Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday“], 14. október 2005.</ref><ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 „Debussy's Musical Game of Deception“], 12. júlí 2008.</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ „Biography of Claude Debussy“].</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ „Biography of Maurice Ravel“]</ref> Um miðja 20. öldina lögðu tónskáldin [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] og [[Pierre Boulez]] sitt af mörkum til þróunar klassískrar tónlistar.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 „Composer-Conductor Pierre Boulez At 85“], 24. maí 2010.</ref> [[Mynd:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], frumkvöðlar franskrar [[hústónlist]]ar.]] Frönsk tónlist var svo fyrir miklum áhrifum frá [[popptónlist]] og [[rokktónlist]] um miðja 20. öld. Enda þótt tónlist frá enskumælandi löndum yrði vinsæl í Frakklandi hefur [[frönsk popptónlist]], þekkt sem ''[[chanson française]]'', ætíð notið mikilla vinsælda. Meðal mikilvægustu tónlistarmanna Frakka á 20. öld má nefna [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] og [[Serge Gainsbourg]]. Þótt fáar rokkhljómsveitir séu í Frakklandi samanborið við enskumælandi lönd,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_6049.asp „Biography of Noir Désir“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716081730/http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_6049.asp |date=2009-07-16 }}, mars 2009 : „Rokktónlist er Frökkum framandi. Þetta er rómanskt land með meiri áhuga á kveðskap og melódíu og hefur alið fáa hæfileikaríka rokktónlistarmenn. Rokktónlist hefur annað og engilsaxneskara innihald.“</ref> hafa hljómsveitir á borð við [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (hljómsveit)|Niagara]] og [[Rita Mitsouko]] og nýverið [[Superbus (hljómsveit)|Superbus]], [[Phoenix (hljómsveit)|Phoenix]] og [[Gojira]]<ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html „French music has the whole planet singing“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, júní 2009.</ref> náð alþjóðlegum vinsældum. Meðal annarra franskra tónlistarmanna sem hafa notið vinsælda víða um heim má nefna söngkonurnar [[Mireille Mathieu]], [[Mylène Farmer]] og [[Nolwenn Leroy]], [[raftónlist]]armennina [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]], [[Bob Sinclar]] og [[David Guetta]]. Á [[1991-2000|tíunda áratug]] síðustu aldar og [[2001-2010|fyrsta áratug]] þessarar aldar hafa raftónlistarhljómsveitirnar [[Daft Punk]], [[Justice (hljómsveit)|Justice]] og [[Air (hljómsveit)|Air]] einnig náð vinsældum víða um heim og átt sinn þátt í að auka vinsældir raftónlistar um heim allan.<ref>''The Telegraph'', [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html „Daft Punk: Behind the robot masks“], 17. nóvember 2007 : „Daft Punk var á margan hátt ábyrg fyrir því að kastljósið beindist að nýrri, svalri neðanjarðartónlist í Frakklandi seint á tíunda áratugnum, þar á meðal að hljómsveitum á borð við Air, og hafa haft ómæld áhrif á núverandi kynslóð plötusnúða um heim allan.“</ref><ref>[[BBC News]], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm „The return of French pop music“], 20. desember 2001.</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * Orðabók franska-íslenska: [http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 Orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112181816/http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 |date=2011-11-12 }} == Tenglar == {{Commons|France|Frakklandi}} * {{Vísindavefurinn|5084|Hvað er Frakkland mörgum sinnum stærra en Ísland?}} * {{Vísindavefurinn|7361|Hverjar eru fimm helstu borgir Frakklands?}} {{Héruð Frakklands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Frakkland]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] m9jbeofk40o50zif6c8rfz58ir12r5d 1961875 1961857 2026-05-02T01:08:00Z Fyxi 84003 +héruð 1961875 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Frakkland | nafn_í_eignarfalli = Frakklands | nafn_á_frummáli = {{nobold|République française}} | fáni = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg | skjaldarmerki = Armoiries_république_française.svg | kjörorð = Liberté, égalité, fraternité | kjörorð_tungumál=franska | kjörorð_þýðing=[[Frelsi, jafnrétti, bræðralag]] | þjóðsöngur = [[La Marseillaise]]<br /> | staðsetningarkort = EU-France_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[París]] | tungumál = [[Franska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Frakklands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Frakklands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Emmanuel Macron]] | nafn_leiðtoga2 =[[Sébastien Lecornu]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = Núgildandi stjórnarskrá | dagsetning2 = 1958 | ESBaðild=[[25. mars]] [[1957]] | flatarmál = 640.679 | stærðarsæti = 42 | hlutfall_vatns = 0,86 | fólksfjöldi = 68.042.591 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 20 | íbúar_á_ferkílómetra = 121 | VLF = 2.954 | VLF_ár = 2020 | VLF_sæti = 10 | VLF_á_mann = 45.454 | VLF_á_mann_sæti = 26 | VÞL = {{hækkun}} 0.901 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 26 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð=hægra | tld = fr | símakóði = 33 |}} '''Frakkland''' eða '''Lýðveldið Frakkland''', ([[franska]] ''République française'' eða ''France'') er land í Vestur-[[Evrópa|Evrópu]] sem nær frá Miðjarðarhafi í suðri að [[Ermarsund]]i í norðri og frá [[Rín (fljót)|Rín]] í austri að [[Atlantshaf]]i í vestri. Vegna lögunar landsins gengur það oft undir heitinu „sexhyrningurinn“ (fr. ''Hexagone'') hjá Frökkum sjálfum. Í Evrópu á Frakkland landamæri að [[Belgía|Belgíu]], [[Lúxemborg]], [[Þýskaland]]i, [[Sviss]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Mónakó]], [[Spánn|Spáni]] og [[Andorra]], en [[handanhafssýsla|handanhafssýslur]] þess í öðrum heimsálfum eiga landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]], [[Súrínam]] og [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]]. Landið tengist [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] gegnum [[Ermarsundsgöng]]in. Frakkland skiptist í 18 héruð (þar af 5 utan Evrópu) sem ná yfir samanlagt 643.801 km². Þar búa yfir 68 milljónir manna. Frakkland er [[einingarríki]] sem býr við [[forsetaþingræði]]. Höfuðborg landsins er [[París]] sem er jafnframt efnahagsleg og menningarleg höfuðborg. Aðrar stórar borgir eru [[Lyon]], [[Marseille]], [[Toulouse]], [[Bordeaux]], [[Lille]] og [[Nice]]. Frakkland og hjálendur þess ná yfir 12 [[tímabelti]], sem er það mesta sem þekkist. Elstu merki um byggð í Frakklandi eru frá [[fornsteinöld]]. Á [[járnöld]] settust [[Keltar]] sem nefndust [[Gallar]] að þar sem Frakkland er nú. [[Rómaveldi]] lagði landið undir sig árið [[51 f.Kr.]] og [[franska]] þróaðist sem tungumál út frá blöndun gallverskrar og rómverskrar menningar. Hinir [[Germanar|germönsku]] [[Frankar]] lögðu landið undir sig árið 476 og stofnuðu þar konungsríkið [[Frankía|Frankíu]] sem varð kjarni veldis [[Karlungar|Karlunga]]. Með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningnum]] 843 var ríkinu skipt og [[Vestur-Frankía]] varð [[konungsríkið Frakkland]] árið 987. Frakkland var öflugt [[lénsveldi]] á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] en átök um yfirráð yfir lénum milli frönsku og ensku konungsættanna leiddu til [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríðsins]] á 14. og 15. öld. Þá tók að verða til sérstök frönsk sjálfsmynd. Eftir lok stríðsins blómstraði frönsk menning í [[franska endurreisnin|frönsku endurreisninni]] milli 15. og 17. aldar. Um leið átti landið í átökum við [[Spánn|Spán]] og [[Heilaga rómverska ríkið]] og kom sér upp [[Franska heimsveldið|nýlenduveldi]] sem á 20. öld var það annað stærsta í heimi á eftir [[Breska heimsveldið|breska heimsveldinu]]. Eftir borgarastyrjaldir á 17. öld blómstraði Frakkland undir stjórn [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]]. Á 18. öld beið það ósigra gegn Bretlandi í [[Sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]], studdi sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] en varð sjálft vettvangur [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]] sem steypti konungi af stóli og stofnaði [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] árið 1789. Frakklandi náði hátindi sem hernaðarveldi undir stjórn [[Napóleon Bónaparte|Napóleons Bónaparte]] í upphafi 19. aldar. Hann lagði undir sig stærstan hluta af meginlandi Evrópu og stofnaði [[fyrsta franska keisaradæmið]]. [[Frönsku byltingarstríðin]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar]] höfðu mikil áhrif á þróun Evrópu og mannkynssöguna alla. Hrun keisaradæmisins var upphafið að hnignunartímabili og endurteknum stjórnarkreppum fram að stofnun [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]] í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] 1870. Í kjölfarið blómstruðu vísindi og listir og efnahagsuppgangur varð á tímabilinu sem kallað var ''[[Belle Époque]]'' („fagra tímabilið“). Frakkland var einn Bandamanna í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[síðari heimsstyrjöld]] þar sem landið var að hluta hernumið af [[Þýskaland|Þjóðverjum]] frá 1940 til 1944. Eftir stríð var [[fjórða franska lýðveldið]] stofnað, en það leystist upp eftir ósigra Frakka í [[styrjöldin í Alsír|styrjöldinni í Alsír]]. [[Fimmta franska lýðveldið]] var stofnað af [[Charles de Gaulle]] árið 1958. Nær allar nýlendur Frakka fengu sjálfstæði eftir 1960, en margar þeirra hafa enn mikil stjórnmálaleg, menningarleg og efnahagsleg tengsl við Frakkland. Frakkland hefur lengi talist vera miðstöð [[list]]a, [[vísindi|vísinda]] og [[heimspeki]]. Landið er í 5. sæti yfir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] og er vinsælasta ferðamannaland heims, með yfir 89 milljón ferðamenn árið 2018. Frakkland er [[þróað ríki]] og [[lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|sjöunda stærsta hagkerfi heims að nafnvirði]], og það níunda stærsta kaupmáttarjafnað. Landið situr hátt á listum yfir [[menntun]], [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[lífslíkur]] og [[vísitala um þróun lífsgæða|lífsgæði]]. Á heimsvísu er Frakkland enn [[stórveldi]] og á fast sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]]. Frakkland er meðal stofnaðila [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]]. Það á aðild að [[G7]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]]. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Frakklands}} Frakkland nútímans tekur yfir svipað svæði og hið forna hérað [[Gallía]] þar sem [[Gallar]] bjuggu en þeir voru [[Keltar|keltnesk]] þjóð. Á fyrstu öld fyrir Krist var Gallía innlimuð í [[Rómaveldi]] og tóku íbúarnir upp latneska tungu og menningu. [[Kristni]] skaut rótum í landinu á annarri og þriðju öld eftir Krist. Á fjórðu öld tóku [[Germanir|germanskir]] ættflokkar að streyma yfir [[Rín (fljót)|Rín]] sem markaði austurlandamæri Gallíu. Í þeim hópi voru [[Frankar]] mest áberandi en af þeim er nafn Frakklands dregið. Samfelld tilvist Frakklands sem sérstaks ríkis er talin hefjast á 9. öld þegar Frankaveldi [[Karlamagnús]]ar skiptist í vestur- og austurhluta. Austurhlutinn náði þá yfir það svæði sem nú er [[Þýskaland]] og er þessi skipting oft einnig talin marka upphaf Þýskalands. [[Mynd:Bayeux Tapestry scene57 Harold death.jpg|thumb|266x266dp|Normandíbúar lögðu undir sig England árið 1066.]] Normannar lögðu undir sig England árið 1066 sem síðar leiddi til togstreitu milli afkomenda [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí og konunga Frakklands í hinu svokallaða [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríði]]. Frakkland var [[Konungsríkið Frakkland|konungsríki]] allt til ársins [[1792]] þegar [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] var komið á í kjölfar [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]]. [[Napóleon Bónaparte]] náði svo undirtökum í lýðveldinu og lýsti sjálfan sig [[Keisari|keisara]] [[1804]]. Napóleon lagði undir sig stóran hluta Evrópu með landvinningum og með því að koma skyldmennum til áhrifa í mörgum konungsríkjum þess tíma. Napóleon var settur af árið [[1815]] og var gamla konungsríkið endurreist. Það var svo afnumið með [[Annað franska lýðveldið|öðru lýðveldinu]] sem síðar var afnumið með öðru keisaraveldinu undir forustu [[Napóleon III|bróðursonar Napóleons]]. Honum var svo steypt af stóli og [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] aftur komið á [[1870]]. Í síðari heimsstyrjöldinni hernámu Þjóðverjar norðanvert Frakkland, en svonefnd [[Vichystjórnin|Vichystjórn]] stýrði suðurhlutanum. Að stríðinu loknu var stofnsett svokallað [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldi]] sem varð loks [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldið]] með stjórnskipunarbreytingum sem samþykktar voru í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1958. Frakkland var meðal sigurvegara í [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[Seinni heimsstyrjöld|seinni]] heimsstyrjöldinni en hafði enga burði eftir stríðin til að viðhalda stórveldisstöðu sinni í heiminum. Eftir stríðið hafa tekist sættir með Frökkum og Þjóðverjum og hefur samvinna þessara þjóða verið kjarninn í stofnunum eins og Evrópusambandinu en Frakkar hafa verið hvað harðastir stuðningsmenn þess að efla samstarf Evrópuríkja á sviði stjórnmála, varnar- og öryggismála. == Landfræði == [[Mynd:France radar 2.jpg|left|thumb|Hæðakort af Frakklandi.]] Landamæri Frakklands í Evrópu eru 2970 km að lengd og snúa að eftirtöldum átta ríkjum: [[Spánn|Spáni]] (650 km), [[Belgía|Belgíu]] (620 km), [[Sviss]] (572 km), [[Ítalía|Ítalíu]] (515 km), [[Þýskaland]]i (450 km), [[Lúxemborg]] (73 km), [[Andorra]] (57 km) og [[Mónakó]] (4,5 km). Í Suður-Ameríku á [[Franska Gvæjana]] landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]] (580 km) og [[Súrínam]] (520 km). [[Saint-Martin-ey]] í [[Antillaeyjar|Antillaeyjaklasanum]] skiptist milli Frakklands og Hollands. Loks gera Frakkar tilkall til svonefndrar [[Terre Adélie]] á Suðurskautslandinu. Stjórnsýsla á þessum yfirráðasvæðum Frakklands er með ýmsum hætti og ganga þau eftir því undir fjölbreytilegum nöfnum, allt frá „handanhafssýslu“ til „handanhafssvæðis“. Meginland Frakklands einkennist af mjög fjölbreyttu landslagi, allt frá flatlendinu með norður- og vesturströndinni að fjallakeðjunum í suðaustri ([[Alparnir|Ölpunum]]) og suðvestri ([[Pýreneafjöll]]um). Í frönsku Ölpunum er hæsti fjallstindur í vestanverðri Evrópu, [[Mont Blanc]], sem er talinn 4810 m. Í landinu er víða fjalllendi sem er eldra að uppruna, til að mynda [[Franska miðhálendið|miðhálendið]] (''[[Massif Central]]''), [[Júrafjöll]], [[Vogesafjöll]] og loks [[Ardennafjöll]] sem eru bæði klettótt og vaxin þéttum skógi. Frakkar njóta þess einnig að eiga mikið kerfi vatnsfalla en helstu fljótin eru [[Leira (fljót)|Leira]], [[Rón]] (kemur upp í Sviss), [[Garonne]] (kemur upp á [[Spáni]]), [[Signa (á)|Signa]] og nokkur hluti árinnar [[Rín (fljót)|Rín]], en einnig [[Somme]] og [[Vilaine]]. [[Meuse]] er eina stórfljótið í Frakklandi sem hefur ekki verið aðlagað skipaumferð. Landsvæði Frakklands í [[Evrópu]] er 544 000 km², en með svæðunum utan Evrópu fer sú tala upp í 640 000. Vegna mikils fjölda franskra yfirráðasvæða um allan heim sem snúa að [[haf]]i ræður Frakkland yfir annarri stærstu [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögu]] heims á eftir Bandaríkjunum, samtals mælist hún 11.035.000 km². == Stjórnmál == === Stjórnarfar === Frakkland er [[einingarríki]] þar sem stjórnskipan byggir á [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite web |title=Constitutional Limits on Government: Country Studies – France |url=https://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828081904/http://democracyweb.org/limits/france.php |archive-date=28 August 2013 |access-date=30 September 2013 |website=Democracy Web: Comparative studies in Freedom}}</ref> Landið á sér langa lýðræðishefð sem mótað hefur stjórnmál, menningu og sjálfsmynd frönsku þjóðarinnar.<ref name=":1">{{Cite web |title=France {{!}} History, Map, Flag, Capital, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/France |access-date=27 August 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614044325/https://www.britannica.com/place/France |url-status=live }}</ref> Stjórnskipan landsins hefur oft tekið stakkaskiptum en núgildandi stjórnskipan er kennd við [[fimmta franska lýðveldið]] og var tekin upp með samþykkt nýrrar stjórnarskrár [[1958]].<ref>{{Cite book |first=Helen |last=Drake |title=Contemporary France |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-79243-8 |page=[https://books.google.com/books?id=7L8cBQAAQBAJ&pg=PA95 95] |doi=10.1007/978-0-230-36688-6}}</ref> Með þeirri stjórnarskrá var horfið frá hreinu [[þingræði]] og völd forseta styrkt verulega á kostnað löggjafarþingsins í því skyni að koma á meiri stöðugleika í stjórnmálum landsins en ríkt hafði í tíð þriðja og fjórða lýðveldisins.<ref name=":1"/> Framkvæmdavaldið er í höndum tveggja embættismanna. Annarsvegar er það [[forseti Frakklands]] sem er kjörinn beint af kjósendum til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000 |trans-title=The 5-year term: referendum of 24 September 2000 |url=http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812105736/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |archive-date=12 August 2010 |language=fr}}</ref> Hins vegar er það [[Forsætisráðherra Frakklands|forsætisráðherrann]] sem skipaður er af forsetanum til að [[ríkisstjórnarleiðtogi|leiða ríkisstjórn]]. Forsetinn hefur vald til þess að [[þingrof|rjúfa þing]] og til þess að leggja mál beint í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] án aðkomu þingsins. Forseti skipar einnig dómara og aðra embættismenn auk þess sem hann skrifar undir samninga við önnur ríki og er æðsti yfirmaður alls [[Frakklandsher|herafla landsins]]. Hlutverk forsætisráðherra snýr hins vegar meira að innanlandsmálum og daglegum ríkisrekstri.<ref>{{Cite web |date=13 March 2013 |title=The French National Assembly – Constitution of October 4, 1958 |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313212736/http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-date=13 March 2013 |access-date=27 August 2021}}</ref> [[Franska þingið]] fer með löggjafarvaldið og skiptist í tvær þingdeildir. [[Franska þjóðþingið|Þjóðþingið]] (Assemblée nationale) er neðri deildin en [[franska öldungadeildin|öldungadeildin]] (Sénat) er efri deildin.<ref>{{Cite web |title=The National Assembly and the Senate&nbsp;– General Characteristics of the Parliament |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |archive-date=5 December 2008 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Á þjóðþinginu sitja 577 fulltrúar sem kjörnir eru af almenningi úr [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Election of deputies |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |archive-date=4 July 2011 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Þingmenn efri deildar eru hins vegar kjörnir af fulltrúum sveitar- og hérðasstjórna. Kjörtímabil þeirra er sex ár og er kosið um helming sæta í öldungadeildinni á þriggja ára fresti.<ref>{{Cite web |title=The senatorial elections |url=http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |website=Sénate |access-date=30 July 2010 |archive-date=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |url-status=dead }}</ref> Þjóðþingið er mun valdameira en öldungadeildin og getur samþykkt löggjöf gegn vilja öldungadeildar auk þess sem þjóðþingið getur vikið forsætisráðherra úr embætti.<ref>{{Cite web |date=18 August 2007 |title=Le role du Sénat |trans-title=What is the purpose of the Senate? |url=http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618060857/http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |archive-date=18 June 2010 |language=fr}}</ref> === Stjórnsýslustig === [[Mynd:Regions France 2016.svg|thumb|261x261dp|Héruð Frakklands]] Stjórnsýslustig í Frakklandi eru mörg. Ríkið skiptist í 18 '''stjórnsýsluhéruð''', 13 héruð í Evrópu og 5 utan álfunnar svonefnd „handanhafshéruð“. Þessi héruð skiptast síðan í 101 '''sýslu'''. Þær eru tölusettar (í stórum dráttum eftir stafrófsröð) og ráðast póstnúmer, skráningarnúmer ökutækja og fleira af því. Sýslurnar skiptast síðan í 342 '''sýsluhverfi''' ''(franska: arrondissements)''. Þau hafa enga kjörna fulltrúa og þjóna eingöngu tæknilegu hlutverki í skipulagi ríkisstofnana. Sýsluhverfin skiptast síðan niður í 2.054 '''kantónur''' ''(franska: cantons)'' sem eru fyrst og fremst kosningakjördæmi. Sýsluhverfin skiptast einnig í 34.945 '''sveitarfélög''' ''(franska: communes)'' er hafa kjörinnar sveitastjórnir. Héruðin, sýslurnar og sveitarfélögin kallast „umdæmi“ ''(franska: collectivités territoriales)'', en það þýðir að þau hafa á að skipa bæði kjörnum fulltrúum og framkvæmdavaldi ólíkt því sem gildir um sýsluhverfin og kantónurnar. Fimm af ofangreindum sýslum eru svonefndar „handanhafssýslur“ er falla saman við handanhafshéruðin fimm. Þau eru fullgildur hluti Frakklands (og þar með Evrópusambandsins) og hafa þannig að mestu sömu stöðu og sýslur á meginlandi Frakklands. {| class="wikitable sortable" |+ Héruð í Evrópu ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> ! Höfuðstaður |- | [[Auvergne-Rhône-Alpes]] | align=center | {{nts|69711}} | align=center | {{nts|8205557}} | [[Lyon]] |- | [[Búrgund-Franche-Comté]]<br />{{small|(''Bourgogne-Franche-Comté'')}} | align=center | {{nts|47784}} | align=center | {{nts|2802670}} | [[Besançon]] og [[Dijon]] |- | [[Bretanía]]<br />{{small|(''Bretagne'')}} | align=center | {{nts|27208}} | align=center | {{nts|3449370}} | [[Rennes]] |- | [[Centre-Val de Loire]] | align=center | {{nts|39151}} | align=center | {{nts|2587031}} | [[Orléans]] |- | [[Grand Est]] | align=center | {{nts|57441}} | align=center | {{nts|5563378}} | [[Strassborg]]<br />{{small|(''Strasbourg'')}} |- | [[Hauts-de-France]] | align=center | {{nts|31806}} | align=center | {{nts|5992194}} | [[Lille]] |- | [[Île-de-France]] | align=center | {{nts|12011}} | align=center | {{nts|12463067}} | [[París]]<br />{{small|(''Paris'')}} |- | [[Korsíka]]<br />{{small|(''Corse'')}} | align=center | {{nts|8680}} | align=center | {{nts|355486}} | [[Ajaccio]] |- | [[Normandí]]<br />{{small|(''Normandie'')}} | align=center | {{nts|29907}} | align=center | {{nts|3345842}} | [[Rúðuborg]]<br />{{small|(''Rouen'')}} |- | [[Nýja-Akvitanía]]<br />{{small|(''Nouvelle-Aquitaine'')}} | align=center | {{nts|84036}} | align=center | {{nts|6150451}} | [[Bordeaux]] |- | [[Occitanie]] | align=center | {{nts|72724}} | align=center | {{nts|6124653}} | [[Toulouse]] |- | [[Pays de la Loire]] | align=center | {{nts|32082}} | align=center | {{nts|3907156}} | [[Nantes]] |- | [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | align=center | {{nts|31400}} | align=center | {{nts|5218960}} | [[Marseille]] |} {| class="wikitable sortable" |+ Héruð handan hafsins ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð" /> ! Höfuðstaður |- | [[Franska Gvæjana]]<br />{{small|(''Guyane'')}} | align=center | {{nts|83534}} | align=center | {{nts|293996}} | [[Cayenne]] |- | [[Gvadelúpeyjar]]<br />{{small|(''Guadeloupe'')}} | align=center | {{nts|1628}} | align=center | {{nts|384160}} | [[Basse-Terre]] |- | [[Martinique]] | align=center | {{nts|1128}} | align=center | {{nts|360630}} | [[Fort-de-France]] |- | [[Mayotte]] | align=center | {{nts|374}} | align=center | {{nts|262895}}{{efn|Frá og með 2017.<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 |title=Populations légales des communes de Mayotte en 2017}}</ref>}} | [[Mamoudzou]] |- | [[Réunion]]<br />{{small|(''La Réunion'')}} | align=center | {{nts|2504}} | align=center | {{nts|889679}} | [[Saint-Denis (Réunion)|Saint-Denis]] |} == Lýðfræði == {{Aðalgrein|Lýðfræði Frakklands}} === Mannfjöldi === Íbúafjöldi í Frakklandi er um 63 milljónir (2006). [[Manntal]] fór fram með reglulegu millibili frá árinu 1801 en frá árinu 2004 hefur mannfjöldaskráin verið haldin óslitið. Fjölgun íbúa í Frakklandi er einhver sú mesta í Evrópu og stafar það bæði af tiltölulega hárri fæðingatölu og miklum fjölda innflytjenda. Engu að síður fjölgar öldruðum í Frakklandi hlutfallslega mjög ört vegna hækkandi meðalaldurs og sökum þess að fjölmennar kynslóðir eftirstríðsáranna eru nú farnar að bætast í þann hóp. {| border="0" width="100%" | [[Mynd:france cities.png|thumb|left|230px|Borgarsvæði í Frakklandi með 100 000 íbúum eða fleiri]] |[[Mynd:Population of France.svg|thumb|400px|right|Mannfjöldaþróun milli áranna [[1960]] og [[2010]] (tölurnar eru fengnar frá [[Department of Economic and Social Affairs|DESA]], 2012). Tölurnar sýna milljónir íbúa.]] |} [[Mynd:MSM sunset 02.JPG|thumb|408x408dp|Mont Saint-Michel í Normandí]] === Trúarbrögð === Eins og í ýmsum öðrum Evrópuríkjum telst ekki við hæfi í Frakklandi að ríkið grennslist fyrir um trúarlíf þegnanna. Ýmsar sjálfstæðar stofnanir stunda þó slíkar rannsóknir. Meðal annars fer fram á þriggja ára fresti könnun á vegum stofnunarinnar CSA. Samkvæmt könnun frá árinu 2004, sem náði til úrtaks 18.068 Frakka, segjast 64,3% [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskrar trúar]] en 27% segjast vera [[Guðleysi|guðleysingjar]]. Hlutfall kaþólskra hafði þá fallið úr 69% á þremur árum. Þannig teljast um 30 milljónir fullorðinna Frakka kaþólskrar trúar en fjórar milljónir alls tilheyra öðrum trúarbrögðum, fyrst og fremst [[íslam]] og mótmælendakirkjum. Flestir hinna kaþólsku segjast ekki leggja rækt við trúna. Samkvæmt könnun á vegum stofnunarinnar IFOP, sem fram fór í apríl árið 2004, segjast 44% Frakka [[Trúleysi|ekki trúaðir]]. Árið 1947 var sá hópur ekki nema 20% þjóðarinnar. == Menning == {{Aðalgrein|Frönsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Franskar bókmenntir}} [[Mynd:Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|thumb|upright|[[Molière]] er vinsælasta gamanleikaskjáld Frakka.<ref>[http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 „Auteurs et répertoires“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} - Opinber síða Comédie Française</ref>]] Elstu bókmenntir Frakka voru samdar á [[Miðaldir|miðöldum]] en þá var ekkert eitt tungumál talað á því landsvæði sem í dag tilheyrir Frakklandi. [[Franska]] var enn að verða til úr [[Latína|latínu]] snemma á miðöldum og ýmsar mállýskur voru talaðar en engin réttritun. Höfundar franskra mimðaldabókmennta eru ókunnir, sem sem höfundar verkanna ''[[Tristan og Ísold]]'' og ''[[Lancelot og hið heilaga gral]]''. Ýmiss franskur miðaldakveðskapur sótti innblástur til þjóðsagna, til dæmis [[Rolandskvæði]]. „Roman de Renart“, sem [[Perrout de Saint Cloude]] samdi árið 1175, segir söguna af [[Reynard]] (refinum) og er annað dæmi um snemmfranskar bókmenntir. Nöfn nokkurra höfunda eru þekkt, þar á meðal [[Chrétien de Troyes]] og [[Vilhjálmur 9. af Aquitaniu]], sem ritaði á [[Okkitíska|okkitísku]]. [[Mynd:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb|left|upright|left|[[Victor Hugo]] er meðal mikilvægustu skáldsagnahöfunda og skálda Frakka og er stundum talinn merkasti höfundur Frakka fyrr og síðar.<ref>{{[https://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf „Victor Hugo est le plus grand écrivain français“]}}</ref>]] [[François Rabelais]] var mikilvægur höfundur á [[16. öldin|16. öld]] og hafði töluverð áhrif á orðaforða og myndmál nútíma frönsku. Á [[17. öldin|17. öld]] höfðu leikrit eftir [[Pierre Corneille]], [[Jean Racine]] og Molière, sem og [[siðfræði]]leg og [[heimspeki]]leg rit eftir [[Blaise Pascal]] og [[René Descartes]] mikil áhrif á frönsku yfirstéttina og urðu enn fremur mikilvægar fyrirmyndir næstu kynslóða franskra rithöfunda, þar á meðal fyrir höfunda á borð við [[Jean de La Fontaine]], sem var mikilvægt skáld á 17. öld. Franskar bókmenntir og kveðskapur stóðu í miklum blóma á [[18. öldin|18.]] og [[19. öldin|19. öld]]. Á 18. öld voru til að mynda að störfum rithöfundar eins og [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] og [[Jean-Jacques Rousseau]], sem allir fengust við heimspeki. [[Charles Perrault]] var mikilvirkur höfundur barnabókmennta og skrifaði til dæmis víðkunnar sögur svo sem um [[stígvélaði kötturinn|stígvélaða köttinn]], [[Öskubuska|Öskubusku]], [[Þyrnirós (ævintýri)|Þyrnirós]] og [[Bláskeggur|Bláskegg]]. [[Mynd:Charles Baudelaire2.jpg|thumb|upright|[[Charles Baudelaire]], 19. aldar rithöfundur, skáld og þýðandi.]] Við upphaf 19. aldarinnar var [[táknsæisstefna]]n mikilvæg hreyfing í frönskum bókmenntum en til hennar heyrðu meðal annarra skáld á borð við [[Charles Baudelaire]], [[Paul Verlaine]] og [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{cite web |url=http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |title=„Le symbolisme français“ |access-date=2011-03-07 |archive-date=2018-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |url-status=dead }}</ref> Á 19. öld voru einnig að störfum rithöfundarnir [[Victor Hugo]] (''[[Vesalingarnir]]'' og ''[[Hringjarinn í Notre-Dame]]''), [[Alexandre Dumas]] (''[[Skytturnar þrjár]]'' og ''[[Greifinn af Monte-Cristo]]'') og [[Jules Verne]] (''[[Sæfarinn: Ferðin kring um hnöttinn neðansjávar]]'' og ''[[Leyndardómar Snæfellsjökuls]]''). Sá síðastnefndi var mikilvægur brautryðjandi [[Vísindaskáldskapur|vísindaskáldskapar]]. Meðal annarra skáldsagnahöfunda 19. aldar má nefna [[Émile Zola]], [[Honoré de Balzac]], [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] og [[Stendhal]]. [[Prix Goncourt]] eru frönsk bókmenntaverðlaun sem voru fyrst veitt árið [[1903]].<ref>[http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 „La première Académie Goncourt“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425100025/http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 |date=2011-04-25 }} - [http://www.academie-goncourt.fr/? Opinber síða l'Académie Goncourt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119231954/http://www.academie-goncourt.fr/ |date=2008-11-19 }}</ref> Meðal mikilvægra rithöfunda [[20. öldin|20. aldar]] má nefna [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]] og [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] samdi ''[[Litli prinsinn|Litla prinsinn]]'', sem hefur áratugum saman notið vinsælda sem barnabók en einning meðal fullorðinna.<ref>[http://www.completelynovel.com/books/50599 „The Little Prince“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |date=2018-09-30 }} - Completely Novel</ref> Lengst af á 20. öld áttu Frakkar fleiri nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum en nokkur önnur þjóð.<ref>[http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by citizenship at the time of the award“] og [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by country of birth“]. Frá Jürgen Schmidhuber (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html „Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327012415/http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html |date=2014-03-27 }} á [https://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === Myndlist === {{Aðalgrein|Frönsk myndlist}} [[Mynd:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] var upphafsmaður [[Impressjónismi|impressjónismans]] á 19. öld (''Femme avec un parasol'' frá 1886, á [[Musée d'Orsay]]).]] Upphaf franskrar myndlistar var undir töluverðum áhrifum frá [[Ítölsk myndlist|ítalskri myndlist]]. Frægustu tveir myndlistarmenn Frakka á [[Endurreisnin|endurreisnartímanum]] voru [[Nicolas Poussin]] og [[Claude Lorrain]], sem báðir bjuggu á [[Ítalía|Ítalíu]]. Forsætisráðherra [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]], [[Jean-Baptiste Colbert]], stofnaði árið [[1648]] [[Konunglega myndlistarakademían|Konunglegu myndlistarakademíuna]] til að styðja við listamenn og árið [[1666]] stofnaði hann [[Franska akademían í Róm|Frönsku akademíuna í Róm]], sem starfar enn. Henni var ætlað að styrkja tengslin við ítalska listamenn. Frönsk myndlist fylgdi einnig þróun ítalskrar myndlistar í áttina að rókókóstíl [[18. öldin|18. aldarinnar]] en hann sótti innblástur til gamals barokkstíls. Verk hirðlistamanna, svo sem [[Antoine Watteau|Antoines Watteau]], [[François Boucher]] og [[Jean-Honoré Fragonard|Jean-Honorés Fragonard]] voru dæmigerð fyrir ríkjandi stíl. Með [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] komu ýmsar breytingar en [[Napóleon Bónaparte]] hafði dálæti af [[Nýklassískur stíll|nýklassískum stíl]], til dæmis í verkum [[Jacques-Louis David]]. Um miðja [[19. öldin|19. öld]] var ríkjandi stefna í fyrstu [[rómantík]], eins og fram kom í verkum [[Théodore Géricault|Théodores Géricault]] og [[Eugène Delacroix|Eugènes Delacroix]], og síðar meira raunsæi eins og verk [[Camille Corot|Camilles Corot]], [[Gustave Courbet|Gustaves Courbet]] og [[Jean-François Millet]] bera vitni um. Á síðari hluta 19. aldar varð Frakkland að miðstöð lista og listsköpunar og þar urðu til nýjar stefnur í myndlist, þar á meðal [[impressjónismi]] en meðal frægustu myndlistarmanna þeirrar stefnu voru [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], [[Claude Monet]] og [[Auguste Renoir]].<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism „Guide to Impressionism“]</ref> Önnur kynslóð impressjónískra myndlistarmanna var einnig framúrstefnuleg en til þeirrar kynslóðar teljast myndlistarmennirnir [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] og [[Georges Seurat]].<ref>[http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp „Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15. mars 2005.</ref> Til [[Expressjónismi|expressjónismans]], sem naut vinsælda snemma á [[20. öldin]]ni, heyrðu [[Henri Matisse]], [[André Derain]] og [[Maurice de Vlaminck]].<ref>{{cite web |url=http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |title=„The Fauves“ |access-date=2011-07-11 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |url-status=dead }}</ref> En á fyrri hluta 20. aldar var [[kúbismi]] einnig að ryðja sér til rúms. Hann varð til í verkum [[Georges Braque]] og spánska listamansins [[Pablo Picasso|Pablos Picasso]], sem bjó í París. Margir aðrir erlendir listamenn settust að í París, svo sem [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]] og [[Wassily Kandinsky]]. Mörg listasöfn í Frakklandi sérhæfa sig í myndlist. Mikill fjöldi frægra málverka frá því á 18. öld eða fyrr er til sýnis á ríkisrekna listasafninu [[Louvre]] í París, þar á meðal [[Mona Lisa]]. [[Louvre-höll]] hefur lengi verið listasafn Orsay-safnið var vígt í gamalli lestarstöð ([[Gare d'Orsay]]) árið 1986, þegar mikil uppstokkun átti sér stað í skipulagi listasafna hins opinbera. Frönskum málverkum frá síðari hluta 19. aldar var safnað saman, einkum impressjónískum og expressjónískum verkum.<ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html „From station to museum“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html „History of the painting collection“]</ref> Nútímalist er til sýnis á [[Musée National d'Art Moderne]], sem flutti árið 1976 til [[Centre Georges Pompidou]]. Þessi þrjú söfn taka á móti um það bil 17 milljónum gesta á ári hverju.<ref>[http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf „Sites touristiques en France“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} síða 2: „Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)“</ref> Meðal annarra opinberra myndlistarsafna má nefna [[Grand Palais]] (1,3 milljónir gesta árið 2008) en einnig eru mörg listasöfn í eigu borga og bæjarfélaga og er [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] vinsælast þeirra með um átta hundruð þúsund gesti á ári (2008). === Tónlist === {{Aðalgrein|Frönsk tónlist}} Saga franskrar tónlistar nær aftur til [[Miðaldir|miðalda]] en stóð þó í mestum blóma á [[17. öldin|17. öld]] þökk sé [[Loðvík 14.|Loðvíki 14.]], sem réð fjölda tónlistarmanna og tónskálda við hirð sína. Frægustu tónskáld þessa tíma voru meðal annarra [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] og [[Marin Marais]]. Allir voru þeir við hirð konungs. Að Loðvíki 14. látnum fataðist franskri tónlist flugið en á næstu öld öðlaðist [[Jean-Philippe Rameau]] þó nokkra frægð og er enn í dag meðal þekktustu tónskálda Frakklands. Klassísk tónlist náði aftur fyrri hæðum á [[19. öldin|19.]] og [[20. öldin|20. öld]] við lok rómantíska tímabilsins. Í fyrstu bar mest á óperutónskáldum á borð við [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] og [[Camille Saint-Saëns]]. Þetta tímabil var gullöld óperunnar. Á eftir fylgdu forverar nútíma klassískrar tónlistar með þá [[Érik Satie]] og [[Francis Poulenc]] og umfram allt [[Maurice Ravel]] og [[Claude Debussy]] fremsta í fylkingu.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 „Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday“], 14. október 2005.</ref><ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 „Debussy's Musical Game of Deception“], 12. júlí 2008.</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ „Biography of Claude Debussy“].</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ „Biography of Maurice Ravel“]</ref> Um miðja 20. öldina lögðu tónskáldin [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] og [[Pierre Boulez]] sitt af mörkum til þróunar klassískrar tónlistar.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 „Composer-Conductor Pierre Boulez At 85“], 24. maí 2010.</ref> [[Mynd:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], frumkvöðlar franskrar [[hústónlist]]ar.]] Frönsk tónlist var svo fyrir miklum áhrifum frá [[popptónlist]] og [[rokktónlist]] um miðja 20. öld. Enda þótt tónlist frá enskumælandi löndum yrði vinsæl í Frakklandi hefur [[frönsk popptónlist]], þekkt sem ''[[chanson française]]'', ætíð notið mikilla vinsælda. Meðal mikilvægustu tónlistarmanna Frakka á 20. öld má nefna [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] og [[Serge Gainsbourg]]. Þótt fáar rokkhljómsveitir séu í Frakklandi samanborið við enskumælandi lönd,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_6049.asp „Biography of Noir Désir“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716081730/http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_6049.asp |date=2009-07-16 }}, mars 2009 : „Rokktónlist er Frökkum framandi. Þetta er rómanskt land með meiri áhuga á kveðskap og melódíu og hefur alið fáa hæfileikaríka rokktónlistarmenn. Rokktónlist hefur annað og engilsaxneskara innihald.“</ref> hafa hljómsveitir á borð við [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (hljómsveit)|Niagara]] og [[Rita Mitsouko]] og nýverið [[Superbus (hljómsveit)|Superbus]], [[Phoenix (hljómsveit)|Phoenix]] og [[Gojira]]<ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html „French music has the whole planet singing“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, júní 2009.</ref> náð alþjóðlegum vinsældum. Meðal annarra franskra tónlistarmanna sem hafa notið vinsælda víða um heim má nefna söngkonurnar [[Mireille Mathieu]], [[Mylène Farmer]] og [[Nolwenn Leroy]], [[raftónlist]]armennina [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]], [[Bob Sinclar]] og [[David Guetta]]. Á [[1991-2000|tíunda áratug]] síðustu aldar og [[2001-2010|fyrsta áratug]] þessarar aldar hafa raftónlistarhljómsveitirnar [[Daft Punk]], [[Justice (hljómsveit)|Justice]] og [[Air (hljómsveit)|Air]] einnig náð vinsældum víða um heim og átt sinn þátt í að auka vinsældir raftónlistar um heim allan.<ref>''The Telegraph'', [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html „Daft Punk: Behind the robot masks“], 17. nóvember 2007 : „Daft Punk var á margan hátt ábyrg fyrir því að kastljósið beindist að nýrri, svalri neðanjarðartónlist í Frakklandi seint á tíunda áratugnum, þar á meðal að hljómsveitum á borð við Air, og hafa haft ómæld áhrif á núverandi kynslóð plötusnúða um heim allan.“</ref><ref>[[BBC News]], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm „The return of French pop music“], 20. desember 2001.</ref> == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * Orðabók franska-íslenska: [http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 Orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112181816/http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 |date=2011-11-12 }} == Tenglar == {{Commons|France|Frakklandi}} * {{Vísindavefurinn|5084|Hvað er Frakkland mörgum sinnum stærra en Ísland?}} * {{Vísindavefurinn|7361|Hverjar eru fimm helstu borgir Frakklands?}} {{Gæðagrein}} {{Héruð Frakklands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Frakkland| ]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] b4aqjcbfzarhkgommh04ca0drjxrjke 1961880 1961875 2026-05-02T01:37:11Z Fyxi 84003 /* Stjórnsýslustig */ 1961880 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Frakkland | nafn_í_eignarfalli = Frakklands | nafn_á_frummáli = {{nobold|République française}} | fáni = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg | skjaldarmerki = Armoiries_république_française.svg | kjörorð = Liberté, égalité, fraternité | kjörorð_tungumál=franska | kjörorð_þýðing=[[Frelsi, jafnrétti, bræðralag]] | þjóðsöngur = [[La Marseillaise]]<br /> | staðsetningarkort = EU-France_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[París]] | tungumál = [[Franska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Frakklands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Frakklands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Emmanuel Macron]] | nafn_leiðtoga2 =[[Sébastien Lecornu]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = Núgildandi stjórnarskrá | dagsetning2 = 1958 | ESBaðild=[[25. mars]] [[1957]] | flatarmál = 640.679 | stærðarsæti = 42 | hlutfall_vatns = 0,86 | fólksfjöldi = 68.042.591 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 20 | íbúar_á_ferkílómetra = 121 | VLF = 2.954 | VLF_ár = 2020 | VLF_sæti = 10 | VLF_á_mann = 45.454 | VLF_á_mann_sæti = 26 | VÞL = {{hækkun}} 0.901 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 26 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð=hægra | tld = fr | símakóði = 33 |}} '''Frakkland''' eða '''Lýðveldið Frakkland''', ([[franska]] ''République française'' eða ''France'') er land í Vestur-[[Evrópa|Evrópu]] sem nær frá Miðjarðarhafi í suðri að [[Ermarsund]]i í norðri og frá [[Rín (fljót)|Rín]] í austri að [[Atlantshaf]]i í vestri. Vegna lögunar landsins gengur það oft undir heitinu „sexhyrningurinn“ (fr. ''Hexagone'') hjá Frökkum sjálfum. Í Evrópu á Frakkland landamæri að [[Belgía|Belgíu]], [[Lúxemborg]], [[Þýskaland]]i, [[Sviss]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Mónakó]], [[Spánn|Spáni]] og [[Andorra]], en [[handanhafssýsla|handanhafssýslur]] þess í öðrum heimsálfum eiga landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]], [[Súrínam]] og [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]]. Landið tengist [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] gegnum [[Ermarsundsgöng]]in. Frakkland skiptist í 18 héruð (þar af 5 utan Evrópu) sem ná yfir samanlagt 643.801 km². Þar búa yfir 68 milljónir manna. Frakkland er [[einingarríki]] sem býr við [[forsetaþingræði]]. Höfuðborg landsins er [[París]] sem er jafnframt efnahagsleg og menningarleg höfuðborg. Aðrar stórar borgir eru [[Lyon]], [[Marseille]], [[Toulouse]], [[Bordeaux]], [[Lille]] og [[Nice]]. Frakkland og hjálendur þess ná yfir 12 [[tímabelti]], sem er það mesta sem þekkist. Elstu merki um byggð í Frakklandi eru frá [[fornsteinöld]]. Á [[járnöld]] settust [[Keltar]] sem nefndust [[Gallar]] að þar sem Frakkland er nú. [[Rómaveldi]] lagði landið undir sig árið [[51 f.Kr.]] og [[franska]] þróaðist sem tungumál út frá blöndun gallverskrar og rómverskrar menningar. Hinir [[Germanar|germönsku]] [[Frankar]] lögðu landið undir sig árið 476 og stofnuðu þar konungsríkið [[Frankía|Frankíu]] sem varð kjarni veldis [[Karlungar|Karlunga]]. Með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningnum]] 843 var ríkinu skipt og [[Vestur-Frankía]] varð [[konungsríkið Frakkland]] árið 987. Frakkland var öflugt [[lénsveldi]] á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] en átök um yfirráð yfir lénum milli frönsku og ensku konungsættanna leiddu til [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríðsins]] á 14. og 15. öld. Þá tók að verða til sérstök frönsk sjálfsmynd. Eftir lok stríðsins blómstraði frönsk menning í [[franska endurreisnin|frönsku endurreisninni]] milli 15. og 17. aldar. Um leið átti landið í átökum við [[Spánn|Spán]] og [[Heilaga rómverska ríkið]] og kom sér upp [[Franska heimsveldið|nýlenduveldi]] sem á 20. öld var það annað stærsta í heimi á eftir [[Breska heimsveldið|breska heimsveldinu]]. Eftir borgarastyrjaldir á 17. öld blómstraði Frakkland undir stjórn [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]]. Á 18. öld beið það ósigra gegn Bretlandi í [[Sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]], studdi sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] en varð sjálft vettvangur [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]] sem steypti konungi af stóli og stofnaði [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] árið 1789. Frakklandi náði hátindi sem hernaðarveldi undir stjórn [[Napóleon Bónaparte|Napóleons Bónaparte]] í upphafi 19. aldar. Hann lagði undir sig stærstan hluta af meginlandi Evrópu og stofnaði [[fyrsta franska keisaradæmið]]. [[Frönsku byltingarstríðin]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar]] höfðu mikil áhrif á þróun Evrópu og mannkynssöguna alla. Hrun keisaradæmisins var upphafið að hnignunartímabili og endurteknum stjórnarkreppum fram að stofnun [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]] í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] 1870. Í kjölfarið blómstruðu vísindi og listir og efnahagsuppgangur varð á tímabilinu sem kallað var ''[[Belle Époque]]'' („fagra tímabilið“). Frakkland var einn Bandamanna í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[síðari heimsstyrjöld]] þar sem landið var að hluta hernumið af [[Þýskaland|Þjóðverjum]] frá 1940 til 1944. Eftir stríð var [[fjórða franska lýðveldið]] stofnað, en það leystist upp eftir ósigra Frakka í [[styrjöldin í Alsír|styrjöldinni í Alsír]]. [[Fimmta franska lýðveldið]] var stofnað af [[Charles de Gaulle]] árið 1958. Nær allar nýlendur Frakka fengu sjálfstæði eftir 1960, en margar þeirra hafa enn mikil stjórnmálaleg, menningarleg og efnahagsleg tengsl við Frakkland. Frakkland hefur lengi talist vera miðstöð [[list]]a, [[vísindi|vísinda]] og [[heimspeki]]. Landið er í 5. sæti yfir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] og er vinsælasta ferðamannaland heims, með yfir 89 milljón ferðamenn árið 2018. Frakkland er [[þróað ríki]] og [[lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|sjöunda stærsta hagkerfi heims að nafnvirði]], og það níunda stærsta kaupmáttarjafnað. Landið situr hátt á listum yfir [[menntun]], [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[lífslíkur]] og [[vísitala um þróun lífsgæða|lífsgæði]]. Á heimsvísu er Frakkland enn [[stórveldi]] og á fast sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]]. Frakkland er meðal stofnaðila [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]]. Það á aðild að [[G7]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]]. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Frakklands}} Frakkland nútímans tekur yfir svipað svæði og hið forna hérað [[Gallía]] þar sem [[Gallar]] bjuggu en þeir voru [[Keltar|keltnesk]] þjóð. Á fyrstu öld fyrir Krist var Gallía innlimuð í [[Rómaveldi]] og tóku íbúarnir upp latneska tungu og menningu. [[Kristni]] skaut rótum í landinu á annarri og þriðju öld eftir Krist. Á fjórðu öld tóku [[Germanir|germanskir]] ættflokkar að streyma yfir [[Rín (fljót)|Rín]] sem markaði austurlandamæri Gallíu. Í þeim hópi voru [[Frankar]] mest áberandi en af þeim er nafn Frakklands dregið. Samfelld tilvist Frakklands sem sérstaks ríkis er talin hefjast á 9. öld þegar Frankaveldi [[Karlamagnús]]ar skiptist í vestur- og austurhluta. Austurhlutinn náði þá yfir það svæði sem nú er [[Þýskaland]] og er þessi skipting oft einnig talin marka upphaf Þýskalands. [[Mynd:Bayeux Tapestry scene57 Harold death.jpg|thumb|266x266dp|Normandíbúar lögðu undir sig England árið 1066.]] Normannar lögðu undir sig England árið 1066 sem síðar leiddi til togstreitu milli afkomenda [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí og konunga Frakklands í hinu svokallaða [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríði]]. Frakkland var [[Konungsríkið Frakkland|konungsríki]] allt til ársins [[1792]] þegar [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] var komið á í kjölfar [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]]. [[Napóleon Bónaparte]] náði svo undirtökum í lýðveldinu og lýsti sjálfan sig [[Keisari|keisara]] [[1804]]. Napóleon lagði undir sig stóran hluta Evrópu með landvinningum og með því að koma skyldmennum til áhrifa í mörgum konungsríkjum þess tíma. Napóleon var settur af árið [[1815]] og var gamla konungsríkið endurreist. Það var svo afnumið með [[Annað franska lýðveldið|öðru lýðveldinu]] sem síðar var afnumið með öðru keisaraveldinu undir forustu [[Napóleon III|bróðursonar Napóleons]]. Honum var svo steypt af stóli og [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] aftur komið á [[1870]]. Í síðari heimsstyrjöldinni hernámu Þjóðverjar norðanvert Frakkland, en svonefnd [[Vichystjórnin|Vichystjórn]] stýrði suðurhlutanum. Að stríðinu loknu var stofnsett svokallað [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldi]] sem varð loks [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldið]] með stjórnskipunarbreytingum sem samþykktar voru í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1958. Frakkland var meðal sigurvegara í [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[Seinni heimsstyrjöld|seinni]] heimsstyrjöldinni en hafði enga burði eftir stríðin til að viðhalda stórveldisstöðu sinni í heiminum. Eftir stríðið hafa tekist sættir með Frökkum og Þjóðverjum og hefur samvinna þessara þjóða verið kjarninn í stofnunum eins og Evrópusambandinu en Frakkar hafa verið hvað harðastir stuðningsmenn þess að efla samstarf Evrópuríkja á sviði stjórnmála, varnar- og öryggismála. == Landfræði == [[Mynd:France radar 2.jpg|left|thumb|Hæðakort af Frakklandi.]] Landamæri Frakklands í Evrópu eru 2970 km að lengd og snúa að eftirtöldum átta ríkjum: [[Spánn|Spáni]] (650 km), [[Belgía|Belgíu]] (620 km), [[Sviss]] (572 km), [[Ítalía|Ítalíu]] (515 km), [[Þýskaland]]i (450 km), [[Lúxemborg]] (73 km), [[Andorra]] (57 km) og [[Mónakó]] (4,5 km). Í Suður-Ameríku á [[Franska Gvæjana]] landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]] (580 km) og [[Súrínam]] (520 km). [[Saint-Martin-ey]] í [[Antillaeyjar|Antillaeyjaklasanum]] skiptist milli Frakklands og Hollands. Loks gera Frakkar tilkall til svonefndrar [[Terre Adélie]] á Suðurskautslandinu. Stjórnsýsla á þessum yfirráðasvæðum Frakklands er með ýmsum hætti og ganga þau eftir því undir fjölbreytilegum nöfnum, allt frá „handanhafssýslu“ til „handanhafssvæðis“. Meginland Frakklands einkennist af mjög fjölbreyttu landslagi, allt frá flatlendinu með norður- og vesturströndinni að fjallakeðjunum í suðaustri ([[Alparnir|Ölpunum]]) og suðvestri ([[Pýreneafjöll]]um). Í frönsku Ölpunum er hæsti fjallstindur í vestanverðri Evrópu, [[Mont Blanc]], sem er talinn 4810 m. Í landinu er víða fjalllendi sem er eldra að uppruna, til að mynda [[Franska miðhálendið|miðhálendið]] (''[[Massif Central]]''), [[Júrafjöll]], [[Vogesafjöll]] og loks [[Ardennafjöll]] sem eru bæði klettótt og vaxin þéttum skógi. Frakkar njóta þess einnig að eiga mikið kerfi vatnsfalla en helstu fljótin eru [[Leira (fljót)|Leira]], [[Rón]] (kemur upp í Sviss), [[Garonne]] (kemur upp á [[Spáni]]), [[Signa (á)|Signa]] og nokkur hluti árinnar [[Rín (fljót)|Rín]], en einnig [[Somme]] og [[Vilaine]]. [[Meuse]] er eina stórfljótið í Frakklandi sem hefur ekki verið aðlagað skipaumferð. Landsvæði Frakklands í [[Evrópu]] er 544 000 km², en með svæðunum utan Evrópu fer sú tala upp í 640 000. Vegna mikils fjölda franskra yfirráðasvæða um allan heim sem snúa að [[haf]]i ræður Frakkland yfir annarri stærstu [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögu]] heims á eftir Bandaríkjunum, samtals mælist hún 11.035.000 km². == Stjórnmál == === Stjórnarfar === Frakkland er [[einingarríki]] þar sem stjórnskipan byggir á [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite web |title=Constitutional Limits on Government: Country Studies – France |url=https://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828081904/http://democracyweb.org/limits/france.php |archive-date=28 August 2013 |access-date=30 September 2013 |website=Democracy Web: Comparative studies in Freedom}}</ref> Landið á sér langa lýðræðishefð sem mótað hefur stjórnmál, menningu og sjálfsmynd frönsku þjóðarinnar.<ref name=":1">{{Cite web |title=France {{!}} History, Map, Flag, Capital, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/France |access-date=27 August 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614044325/https://www.britannica.com/place/France |url-status=live }}</ref> Stjórnskipan landsins hefur oft tekið stakkaskiptum en núgildandi stjórnskipan er kennd við [[fimmta franska lýðveldið]] og var tekin upp með samþykkt nýrrar stjórnarskrár [[1958]].<ref>{{Cite book |first=Helen |last=Drake |title=Contemporary France |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-79243-8 |page=[https://books.google.com/books?id=7L8cBQAAQBAJ&pg=PA95 95] |doi=10.1007/978-0-230-36688-6}}</ref> Með þeirri stjórnarskrá var horfið frá hreinu [[þingræði]] og völd forseta styrkt verulega á kostnað löggjafarþingsins í því skyni að koma á meiri stöðugleika í stjórnmálum landsins en ríkt hafði í tíð þriðja og fjórða lýðveldisins.<ref name=":1"/> Framkvæmdavaldið er í höndum tveggja embættismanna. Annarsvegar er það [[forseti Frakklands]] sem er kjörinn beint af kjósendum til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000 |trans-title=The 5-year term: referendum of 24 September 2000 |url=http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812105736/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |archive-date=12 August 2010 |language=fr}}</ref> Hins vegar er það [[Forsætisráðherra Frakklands|forsætisráðherrann]] sem skipaður er af forsetanum til að [[ríkisstjórnarleiðtogi|leiða ríkisstjórn]]. Forsetinn hefur vald til þess að [[þingrof|rjúfa þing]] og til þess að leggja mál beint í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] án aðkomu þingsins. Forseti skipar einnig dómara og aðra embættismenn auk þess sem hann skrifar undir samninga við önnur ríki og er æðsti yfirmaður alls [[Frakklandsher|herafla landsins]]. Hlutverk forsætisráðherra snýr hins vegar meira að innanlandsmálum og daglegum ríkisrekstri.<ref>{{Cite web |date=13 March 2013 |title=The French National Assembly – Constitution of October 4, 1958 |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313212736/http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-date=13 March 2013 |access-date=27 August 2021}}</ref> [[Franska þingið]] fer með löggjafarvaldið og skiptist í tvær þingdeildir. [[Franska þjóðþingið|Þjóðþingið]] (Assemblée nationale) er neðri deildin en [[franska öldungadeildin|öldungadeildin]] (Sénat) er efri deildin.<ref>{{Cite web |title=The National Assembly and the Senate&nbsp;– General Characteristics of the Parliament |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |archive-date=5 December 2008 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Á þjóðþinginu sitja 577 fulltrúar sem kjörnir eru af almenningi úr [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Election of deputies |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |archive-date=4 July 2011 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Þingmenn efri deildar eru hins vegar kjörnir af fulltrúum sveitar- og hérðasstjórna. Kjörtímabil þeirra er sex ár og er kosið um helming sæta í öldungadeildinni á þriggja ára fresti.<ref>{{Cite web |title=The senatorial elections |url=http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |website=Sénate |access-date=30 July 2010 |archive-date=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |url-status=dead }}</ref> Þjóðþingið er mun valdameira en öldungadeildin og getur samþykkt löggjöf gegn vilja öldungadeildar auk þess sem þjóðþingið getur vikið forsætisráðherra úr embætti.<ref>{{Cite web |date=18 August 2007 |title=Le role du Sénat |trans-title=What is the purpose of the Senate? |url=http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618060857/http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |archive-date=18 June 2010 |language=fr}}</ref> === Stjórnsýslustig === [[Mynd:Regions France 2016.svg|thumb|261x261dp|Héruð Frakklands]] Stjórnsýslustig í Frakklandi eru mörg. Ríkið skiptist í 18 '''stjórnsýsluhéruð''', 13 héruð í Evrópu og 5 utan álfunnar svonefnd „handanhafshéruð“. Þessi héruð skiptast síðan í 101 '''sýslu'''. Þær eru tölusettar (í stórum dráttum eftir stafrófsröð) og ráðast póstnúmer, skráningarnúmer ökutækja og fleira af því. Sýslurnar skiptast síðan í 342 '''sýsluhverfi''' ''(franska: arrondissements)''. Þau hafa enga kjörna fulltrúa og þjóna eingöngu tæknilegu hlutverki í skipulagi ríkisstofnana. Sýsluhverfin skiptast síðan niður í 2.054 '''kantónur''' ''(franska: cantons)'' sem eru fyrst og fremst kosningakjördæmi. Sýsluhverfin skiptast einnig í 34.945 '''sveitarfélög''' ''(franska: communes)'' er hafa kjörinnar sveitastjórnir. Héruðin, sýslurnar og sveitarfélögin kallast „umdæmi“ ''(franska: collectivités territoriales)'', en það þýðir að þau hafa á að skipa bæði kjörnum fulltrúum og framkvæmdavaldi ólíkt því sem gildir um sýsluhverfin og kantónurnar. Fimm af ofangreindum sýslum eru svonefndar „handanhafssýslur“ er falla saman við handanhafshéruðin fimm. Þau eru fullgildur hluti Frakklands (og þar með Evrópusambandsins) og hafa þannig að mestu sömu stöðu og sýslur á meginlandi Frakklands. {| class="wikitable sortable" |+ Héruð í Evrópu ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> ! Höfuðstaður |- | [[Auvergne-Rhône-Alpes]] | align=center | {{nts|69711}} | align=center | {{nts|8205557}} | [[Lyon]] |- | [[Bretanía]]<br />{{small|(''Bretagne'')}} | align=center | {{nts|27208}} | align=center | {{nts|3449370}} | [[Rennes]] |- | [[Búrgund-Franche-Comté]]<br />{{small|(''Bourgogne-Franche-Comté'')}} | align=center | {{nts|47784}} | align=center | {{nts|2802670}} | [[Besançon]] og [[Dijon]] |- | [[Centre-Val de Loire]] | align=center | {{nts|39151}} | align=center | {{nts|2587031}} | [[Orléans]] |- | [[Grand Est]] | align=center | {{nts|57441}} | align=center | {{nts|5563378}} | [[Strassborg]]<br />{{small|(''Strasbourg'')}} |- | [[Hauts-de-France]] | align=center | {{nts|31806}} | align=center | {{nts|5992194}} | [[Lille]] |- | [[Île-de-France]] | align=center | {{nts|12011}} | align=center | {{nts|12463067}} | [[París]]<br />{{small|(''Paris'')}} |- | [[Korsíka]]<br />{{small|(''Corse'')}} | align=center | {{nts|8680}} | align=center | {{nts|355486}} | [[Ajaccio]] |- | [[Normandí]]<br />{{small|(''Normandie'')}} | align=center | {{nts|29907}} | align=center | {{nts|3345842}} | [[Rúðuborg]]<br />{{small|(''Rouen'')}} |- | [[Nýja-Akvitanía]]<br />{{small|(''Nouvelle-Aquitaine'')}} | align=center | {{nts|84036}} | align=center | {{nts|6150451}} | [[Bordeaux]] |- | [[Occitanie]] | align=center | {{nts|72724}} | align=center | {{nts|6124653}} | [[Toulouse]] |- | [[Pays de la Loire]] | align=center | {{nts|32082}} | align=center | {{nts|3907156}} | [[Nantes]] |- | [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | align=center | {{nts|31400}} | align=center | {{nts|5218960}} | [[Marseille]] |} {| class="wikitable sortable" |+ Héruð handan hafsins ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð" /> ! Höfuðstaður |- | [[Franska Gvæjana]]<br />{{small|(''Guyane'')}} | align=center | {{nts|83534}} | align=center | {{nts|293996}} | [[Cayenne]] |- | [[Gvadelúpeyjar]]<br />{{small|(''Guadeloupe'')}} | align=center | {{nts|1628}} | align=center | {{nts|384160}} | [[Basse-Terre]] |- | [[Martinique]] | align=center | {{nts|1128}} | align=center | {{nts|360630}} | [[Fort-de-France]] |- | [[Mayotte]] | align=center | {{nts|374}} | align=center | {{nts|262895}}{{efn|Frá og með 2017.<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 |title=Populations légales des communes de Mayotte en 2017}}</ref>}} | [[Mamoudzou]] |- | [[Réunion]]<br />{{small|(''La Réunion'')}} | align=center | {{nts|2504}} | align=center | {{nts|889679}} | [[Saint-Denis (Réunion)|Saint-Denis]] |} == Lýðfræði == {{Aðalgrein|Lýðfræði Frakklands}} === Mannfjöldi === Íbúafjöldi í Frakklandi er um 63 milljónir (2006). [[Manntal]] fór fram með reglulegu millibili frá árinu 1801 en frá árinu 2004 hefur mannfjöldaskráin verið haldin óslitið. Fjölgun íbúa í Frakklandi er einhver sú mesta í Evrópu og stafar það bæði af tiltölulega hárri fæðingatölu og miklum fjölda innflytjenda. Engu að síður fjölgar öldruðum í Frakklandi hlutfallslega mjög ört vegna hækkandi meðalaldurs og sökum þess að fjölmennar kynslóðir eftirstríðsáranna eru nú farnar að bætast í þann hóp. {| border="0" width="100%" | [[Mynd:france cities.png|thumb|left|230px|Borgarsvæði í Frakklandi með 100 000 íbúum eða fleiri]] |[[Mynd:Population of France.svg|thumb|400px|right|Mannfjöldaþróun milli áranna [[1960]] og [[2010]] (tölurnar eru fengnar frá [[Department of Economic and Social Affairs|DESA]], 2012). Tölurnar sýna milljónir íbúa.]] |} [[Mynd:MSM sunset 02.JPG|thumb|408x408dp|Mont Saint-Michel í Normandí]] === Trúarbrögð === Eins og í ýmsum öðrum Evrópuríkjum telst ekki við hæfi í Frakklandi að ríkið grennslist fyrir um trúarlíf þegnanna. Ýmsar sjálfstæðar stofnanir stunda þó slíkar rannsóknir. Meðal annars fer fram á þriggja ára fresti könnun á vegum stofnunarinnar CSA. Samkvæmt könnun frá árinu 2004, sem náði til úrtaks 18.068 Frakka, segjast 64,3% [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskrar trúar]] en 27% segjast vera [[Guðleysi|guðleysingjar]]. Hlutfall kaþólskra hafði þá fallið úr 69% á þremur árum. Þannig teljast um 30 milljónir fullorðinna Frakka kaþólskrar trúar en fjórar milljónir alls tilheyra öðrum trúarbrögðum, fyrst og fremst [[íslam]] og mótmælendakirkjum. Flestir hinna kaþólsku segjast ekki leggja rækt við trúna. Samkvæmt könnun á vegum stofnunarinnar IFOP, sem fram fór í apríl árið 2004, segjast 44% Frakka [[Trúleysi|ekki trúaðir]]. Árið 1947 var sá hópur ekki nema 20% þjóðarinnar. == Menning == {{Aðalgrein|Frönsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Franskar bókmenntir}} [[Mynd:Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|thumb|upright|[[Molière]] er vinsælasta gamanleikaskjáld Frakka.<ref>[http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 „Auteurs et répertoires“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} - Opinber síða Comédie Française</ref>]] Elstu bókmenntir Frakka voru samdar á [[Miðaldir|miðöldum]] en þá var ekkert eitt tungumál talað á því landsvæði sem í dag tilheyrir Frakklandi. [[Franska]] var enn að verða til úr [[Latína|latínu]] snemma á miðöldum og ýmsar mállýskur voru talaðar en engin réttritun. Höfundar franskra mimðaldabókmennta eru ókunnir, sem sem höfundar verkanna ''[[Tristan og Ísold]]'' og ''[[Lancelot og hið heilaga gral]]''. Ýmiss franskur miðaldakveðskapur sótti innblástur til þjóðsagna, til dæmis [[Rolandskvæði]]. „Roman de Renart“, sem [[Perrout de Saint Cloude]] samdi árið 1175, segir söguna af [[Reynard]] (refinum) og er annað dæmi um snemmfranskar bókmenntir. Nöfn nokkurra höfunda eru þekkt, þar á meðal [[Chrétien de Troyes]] og [[Vilhjálmur 9. af Aquitaniu]], sem ritaði á [[Okkitíska|okkitísku]]. [[Mynd:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb|left|upright|left|[[Victor Hugo]] er meðal mikilvægustu skáldsagnahöfunda og skálda Frakka og er stundum talinn merkasti höfundur Frakka fyrr og síðar.<ref>{{[https://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf „Victor Hugo est le plus grand écrivain français“]}}</ref>]] [[François Rabelais]] var mikilvægur höfundur á [[16. öldin|16. öld]] og hafði töluverð áhrif á orðaforða og myndmál nútíma frönsku. Á [[17. öldin|17. öld]] höfðu leikrit eftir [[Pierre Corneille]], [[Jean Racine]] og Molière, sem og [[siðfræði]]leg og [[heimspeki]]leg rit eftir [[Blaise Pascal]] og [[René Descartes]] mikil áhrif á frönsku yfirstéttina og urðu enn fremur mikilvægar fyrirmyndir næstu kynslóða franskra rithöfunda, þar á meðal fyrir höfunda á borð við [[Jean de La Fontaine]], sem var mikilvægt skáld á 17. öld. Franskar bókmenntir og kveðskapur stóðu í miklum blóma á [[18. öldin|18.]] og [[19. öldin|19. öld]]. Á 18. öld voru til að mynda að störfum rithöfundar eins og [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] og [[Jean-Jacques Rousseau]], sem allir fengust við heimspeki. [[Charles Perrault]] var mikilvirkur höfundur barnabókmennta og skrifaði til dæmis víðkunnar sögur svo sem um [[stígvélaði kötturinn|stígvélaða köttinn]], [[Öskubuska|Öskubusku]], [[Þyrnirós (ævintýri)|Þyrnirós]] og [[Bláskeggur|Bláskegg]]. [[Mynd:Charles Baudelaire2.jpg|thumb|upright|[[Charles Baudelaire]], 19. aldar rithöfundur, skáld og þýðandi.]] Við upphaf 19. aldarinnar var [[táknsæisstefna]]n mikilvæg hreyfing í frönskum bókmenntum en til hennar heyrðu meðal annarra skáld á borð við [[Charles Baudelaire]], [[Paul Verlaine]] og [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{cite web |url=http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |title=„Le symbolisme français“ |access-date=2011-03-07 |archive-date=2018-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |url-status=dead }}</ref> Á 19. öld voru einnig að störfum rithöfundarnir [[Victor Hugo]] (''[[Vesalingarnir]]'' og ''[[Hringjarinn í Notre-Dame]]''), [[Alexandre Dumas]] (''[[Skytturnar þrjár]]'' og ''[[Greifinn af Monte-Cristo]]'') og [[Jules Verne]] (''[[Sæfarinn: Ferðin kring um hnöttinn neðansjávar]]'' og ''[[Leyndardómar Snæfellsjökuls]]''). Sá síðastnefndi var mikilvægur brautryðjandi [[Vísindaskáldskapur|vísindaskáldskapar]]. Meðal annarra skáldsagnahöfunda 19. aldar má nefna [[Émile Zola]], [[Honoré de Balzac]], [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] og [[Stendhal]]. [[Prix Goncourt]] eru frönsk bókmenntaverðlaun sem voru fyrst veitt árið [[1903]].<ref>[http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 „La première Académie Goncourt“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425100025/http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 |date=2011-04-25 }} - [http://www.academie-goncourt.fr/? Opinber síða l'Académie Goncourt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119231954/http://www.academie-goncourt.fr/ |date=2008-11-19 }}</ref> Meðal mikilvægra rithöfunda [[20. öldin|20. aldar]] má nefna [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]] og [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] samdi ''[[Litli prinsinn|Litla prinsinn]]'', sem hefur áratugum saman notið vinsælda sem barnabók en einning meðal fullorðinna.<ref>[http://www.completelynovel.com/books/50599 „The Little Prince“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |date=2018-09-30 }} - Completely Novel</ref> Lengst af á 20. öld áttu Frakkar fleiri nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum en nokkur önnur þjóð.<ref>[http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by citizenship at the time of the award“] og [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by country of birth“]. Frá Jürgen Schmidhuber (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html „Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327012415/http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html |date=2014-03-27 }} á [https://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === Myndlist === {{Aðalgrein|Frönsk myndlist}} [[Mynd:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] var upphafsmaður [[Impressjónismi|impressjónismans]] á 19. öld (''Femme avec un parasol'' frá 1886, á [[Musée d'Orsay]]).]] Upphaf franskrar myndlistar var undir töluverðum áhrifum frá [[Ítölsk myndlist|ítalskri myndlist]]. Frægustu tveir myndlistarmenn Frakka á [[Endurreisnin|endurreisnartímanum]] voru [[Nicolas Poussin]] og [[Claude Lorrain]], sem báðir bjuggu á [[Ítalía|Ítalíu]]. Forsætisráðherra [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]], [[Jean-Baptiste Colbert]], stofnaði árið [[1648]] [[Konunglega myndlistarakademían|Konunglegu myndlistarakademíuna]] til að styðja við listamenn og árið [[1666]] stofnaði hann [[Franska akademían í Róm|Frönsku akademíuna í Róm]], sem starfar enn. Henni var ætlað að styrkja tengslin við ítalska listamenn. Frönsk myndlist fylgdi einnig þróun ítalskrar myndlistar í áttina að rókókóstíl [[18. öldin|18. aldarinnar]] en hann sótti innblástur til gamals barokkstíls. Verk hirðlistamanna, svo sem [[Antoine Watteau|Antoines Watteau]], [[François Boucher]] og [[Jean-Honoré Fragonard|Jean-Honorés Fragonard]] voru dæmigerð fyrir ríkjandi stíl. Með [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] komu ýmsar breytingar en [[Napóleon Bónaparte]] hafði dálæti af [[Nýklassískur stíll|nýklassískum stíl]], til dæmis í verkum [[Jacques-Louis David]]. Um miðja [[19. öldin|19. öld]] var ríkjandi stefna í fyrstu [[rómantík]], eins og fram kom í verkum [[Théodore Géricault|Théodores Géricault]] og [[Eugène Delacroix|Eugènes Delacroix]], og síðar meira raunsæi eins og verk [[Camille Corot|Camilles Corot]], [[Gustave Courbet|Gustaves Courbet]] og [[Jean-François Millet]] bera vitni um. Á síðari hluta 19. aldar varð Frakkland að miðstöð lista og listsköpunar og þar urðu til nýjar stefnur í myndlist, þar á meðal [[impressjónismi]] en meðal frægustu myndlistarmanna þeirrar stefnu voru [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], [[Claude Monet]] og [[Auguste Renoir]].<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism „Guide to Impressionism“]</ref> Önnur kynslóð impressjónískra myndlistarmanna var einnig framúrstefnuleg en til þeirrar kynslóðar teljast myndlistarmennirnir [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] og [[Georges Seurat]].<ref>[http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp „Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15. mars 2005.</ref> Til [[Expressjónismi|expressjónismans]], sem naut vinsælda snemma á [[20. öldin]]ni, heyrðu [[Henri Matisse]], [[André Derain]] og [[Maurice de Vlaminck]].<ref>{{cite web |url=http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |title=„The Fauves“ |access-date=2011-07-11 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |url-status=dead }}</ref> En á fyrri hluta 20. aldar var [[kúbismi]] einnig að ryðja sér til rúms. Hann varð til í verkum [[Georges Braque]] og spánska listamansins [[Pablo Picasso|Pablos Picasso]], sem bjó í París. Margir aðrir erlendir listamenn settust að í París, svo sem [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]] og [[Wassily Kandinsky]]. Mörg listasöfn í Frakklandi sérhæfa sig í myndlist. Mikill fjöldi frægra málverka frá því á 18. öld eða fyrr er til sýnis á ríkisrekna listasafninu [[Louvre]] í París, þar á meðal [[Mona Lisa]]. [[Louvre-höll]] hefur lengi verið listasafn Orsay-safnið var vígt í gamalli lestarstöð ([[Gare d'Orsay]]) árið 1986, þegar mikil uppstokkun átti sér stað í skipulagi listasafna hins opinbera. Frönskum málverkum frá síðari hluta 19. aldar var safnað saman, einkum impressjónískum og expressjónískum verkum.<ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html „From station to museum“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html „History of the painting collection“]</ref> Nútímalist er til sýnis á [[Musée National d'Art Moderne]], sem flutti árið 1976 til [[Centre Georges Pompidou]]. Þessi þrjú söfn taka á móti um það bil 17 milljónum gesta á ári hverju.<ref>[http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf „Sites touristiques en France“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} síða 2: „Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)“</ref> Meðal annarra opinberra myndlistarsafna má nefna [[Grand Palais]] (1,3 milljónir gesta árið 2008) en einnig eru mörg listasöfn í eigu borga og bæjarfélaga og er [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] vinsælast þeirra með um átta hundruð þúsund gesti á ári (2008). === Tónlist === {{Aðalgrein|Frönsk tónlist}} Saga franskrar tónlistar nær aftur til [[Miðaldir|miðalda]] en stóð þó í mestum blóma á [[17. öldin|17. öld]] þökk sé [[Loðvík 14.|Loðvíki 14.]], sem réð fjölda tónlistarmanna og tónskálda við hirð sína. Frægustu tónskáld þessa tíma voru meðal annarra [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] og [[Marin Marais]]. Allir voru þeir við hirð konungs. Að Loðvíki 14. látnum fataðist franskri tónlist flugið en á næstu öld öðlaðist [[Jean-Philippe Rameau]] þó nokkra frægð og er enn í dag meðal þekktustu tónskálda Frakklands. Klassísk tónlist náði aftur fyrri hæðum á [[19. öldin|19.]] og [[20. öldin|20. öld]] við lok rómantíska tímabilsins. Í fyrstu bar mest á óperutónskáldum á borð við [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] og [[Camille Saint-Saëns]]. Þetta tímabil var gullöld óperunnar. Á eftir fylgdu forverar nútíma klassískrar tónlistar með þá [[Érik Satie]] og [[Francis Poulenc]] og umfram allt [[Maurice Ravel]] og [[Claude Debussy]] fremsta í fylkingu.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 „Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday“], 14. október 2005.</ref><ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 „Debussy's Musical Game of Deception“], 12. júlí 2008.</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ „Biography of Claude Debussy“].</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ „Biography of Maurice Ravel“]</ref> Um miðja 20. öldina lögðu tónskáldin [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] og [[Pierre Boulez]] sitt af mörkum til þróunar klassískrar tónlistar.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 „Composer-Conductor Pierre Boulez At 85“], 24. maí 2010.</ref> [[Mynd:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], frumkvöðlar franskrar [[hústónlist]]ar.]] Frönsk tónlist var svo fyrir miklum áhrifum frá [[popptónlist]] og [[rokktónlist]] um miðja 20. öld. Enda þótt tónlist frá enskumælandi löndum yrði vinsæl í Frakklandi hefur [[frönsk popptónlist]], þekkt sem ''[[chanson française]]'', ætíð notið mikilla vinsælda. Meðal mikilvægustu tónlistarmanna Frakka á 20. öld má nefna [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] og [[Serge Gainsbourg]]. Þótt fáar rokkhljómsveitir séu í Frakklandi samanborið við enskumælandi lönd,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_6049.asp „Biography of Noir Désir“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716081730/http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_6049.asp |date=2009-07-16 }}, mars 2009 : „Rokktónlist er Frökkum framandi. Þetta er rómanskt land með meiri áhuga á kveðskap og melódíu og hefur alið fáa hæfileikaríka rokktónlistarmenn. Rokktónlist hefur annað og engilsaxneskara innihald.“</ref> hafa hljómsveitir á borð við [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (hljómsveit)|Niagara]] og [[Rita Mitsouko]] og nýverið [[Superbus (hljómsveit)|Superbus]], [[Phoenix (hljómsveit)|Phoenix]] og [[Gojira]]<ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html „French music has the whole planet singing“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, júní 2009.</ref> náð alþjóðlegum vinsældum. Meðal annarra franskra tónlistarmanna sem hafa notið vinsælda víða um heim má nefna söngkonurnar [[Mireille Mathieu]], [[Mylène Farmer]] og [[Nolwenn Leroy]], [[raftónlist]]armennina [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]], [[Bob Sinclar]] og [[David Guetta]]. Á [[1991-2000|tíunda áratug]] síðustu aldar og [[2001-2010|fyrsta áratug]] þessarar aldar hafa raftónlistarhljómsveitirnar [[Daft Punk]], [[Justice (hljómsveit)|Justice]] og [[Air (hljómsveit)|Air]] einnig náð vinsældum víða um heim og átt sinn þátt í að auka vinsældir raftónlistar um heim allan.<ref>''The Telegraph'', [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html „Daft Punk: Behind the robot masks“], 17. nóvember 2007 : „Daft Punk var á margan hátt ábyrg fyrir því að kastljósið beindist að nýrri, svalri neðanjarðartónlist í Frakklandi seint á tíunda áratugnum, þar á meðal að hljómsveitum á borð við Air, og hafa haft ómæld áhrif á núverandi kynslóð plötusnúða um heim allan.“</ref><ref>[[BBC News]], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm „The return of French pop music“], 20. desember 2001.</ref> == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * Orðabók franska-íslenska: [http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 Orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112181816/http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 |date=2011-11-12 }} == Tenglar == {{Commons|France|Frakklandi}} * {{Vísindavefurinn|5084|Hvað er Frakkland mörgum sinnum stærra en Ísland?}} * {{Vísindavefurinn|7361|Hverjar eru fimm helstu borgir Frakklands?}} {{Gæðagrein}} {{Héruð Frakklands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Frakkland| ]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] 59zaz1geez6rtfg1b2d6udbxxmqfbmu 1961882 1961880 2026-05-02T01:45:00Z Fyxi 84003 /* Stjórnsýslustig */ 1961882 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Frakkland | nafn_í_eignarfalli = Frakklands | nafn_á_frummáli = {{nobold|République française}} | fáni = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg | skjaldarmerki = Armoiries_république_française.svg | kjörorð = Liberté, égalité, fraternité | kjörorð_tungumál=franska | kjörorð_þýðing=[[Frelsi, jafnrétti, bræðralag]] | þjóðsöngur = [[La Marseillaise]]<br /> | staðsetningarkort = EU-France_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[París]] | tungumál = [[Franska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Frakklands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Frakklands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Emmanuel Macron]] | nafn_leiðtoga2 =[[Sébastien Lecornu]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = Núgildandi stjórnarskrá | dagsetning2 = 1958 | ESBaðild=[[25. mars]] [[1957]] | flatarmál = 640.679 | stærðarsæti = 42 | hlutfall_vatns = 0,86 | fólksfjöldi = 68.042.591 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 20 | íbúar_á_ferkílómetra = 121 | VLF = 2.954 | VLF_ár = 2020 | VLF_sæti = 10 | VLF_á_mann = 45.454 | VLF_á_mann_sæti = 26 | VÞL = {{hækkun}} 0.901 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 26 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð=hægra | tld = fr | símakóði = 33 |}} '''Frakkland''' eða '''Lýðveldið Frakkland''', ([[franska]] ''République française'' eða ''France'') er land í Vestur-[[Evrópa|Evrópu]] sem nær frá Miðjarðarhafi í suðri að [[Ermarsund]]i í norðri og frá [[Rín (fljót)|Rín]] í austri að [[Atlantshaf]]i í vestri. Vegna lögunar landsins gengur það oft undir heitinu „sexhyrningurinn“ (fr. ''Hexagone'') hjá Frökkum sjálfum. Í Evrópu á Frakkland landamæri að [[Belgía|Belgíu]], [[Lúxemborg]], [[Þýskaland]]i, [[Sviss]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Mónakó]], [[Spánn|Spáni]] og [[Andorra]], en [[handanhafssýsla|handanhafssýslur]] þess í öðrum heimsálfum eiga landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]], [[Súrínam]] og [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]]. Landið tengist [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] gegnum [[Ermarsundsgöng]]in. Frakkland skiptist í 18 héruð (þar af 5 utan Evrópu) sem ná yfir samanlagt 643.801 km². Þar búa yfir 68 milljónir manna. Frakkland er [[einingarríki]] sem býr við [[forsetaþingræði]]. Höfuðborg landsins er [[París]] sem er jafnframt efnahagsleg og menningarleg höfuðborg. Aðrar stórar borgir eru [[Lyon]], [[Marseille]], [[Toulouse]], [[Bordeaux]], [[Lille]] og [[Nice]]. Frakkland og hjálendur þess ná yfir 12 [[tímabelti]], sem er það mesta sem þekkist. Elstu merki um byggð í Frakklandi eru frá [[fornsteinöld]]. Á [[járnöld]] settust [[Keltar]] sem nefndust [[Gallar]] að þar sem Frakkland er nú. [[Rómaveldi]] lagði landið undir sig árið [[51 f.Kr.]] og [[franska]] þróaðist sem tungumál út frá blöndun gallverskrar og rómverskrar menningar. Hinir [[Germanar|germönsku]] [[Frankar]] lögðu landið undir sig árið 476 og stofnuðu þar konungsríkið [[Frankía|Frankíu]] sem varð kjarni veldis [[Karlungar|Karlunga]]. Með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningnum]] 843 var ríkinu skipt og [[Vestur-Frankía]] varð [[konungsríkið Frakkland]] árið 987. Frakkland var öflugt [[lénsveldi]] á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] en átök um yfirráð yfir lénum milli frönsku og ensku konungsættanna leiddu til [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríðsins]] á 14. og 15. öld. Þá tók að verða til sérstök frönsk sjálfsmynd. Eftir lok stríðsins blómstraði frönsk menning í [[franska endurreisnin|frönsku endurreisninni]] milli 15. og 17. aldar. Um leið átti landið í átökum við [[Spánn|Spán]] og [[Heilaga rómverska ríkið]] og kom sér upp [[Franska heimsveldið|nýlenduveldi]] sem á 20. öld var það annað stærsta í heimi á eftir [[Breska heimsveldið|breska heimsveldinu]]. Eftir borgarastyrjaldir á 17. öld blómstraði Frakkland undir stjórn [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]]. Á 18. öld beið það ósigra gegn Bretlandi í [[Sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]], studdi sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] en varð sjálft vettvangur [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]] sem steypti konungi af stóli og stofnaði [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] árið 1789. Frakklandi náði hátindi sem hernaðarveldi undir stjórn [[Napóleon Bónaparte|Napóleons Bónaparte]] í upphafi 19. aldar. Hann lagði undir sig stærstan hluta af meginlandi Evrópu og stofnaði [[fyrsta franska keisaradæmið]]. [[Frönsku byltingarstríðin]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar]] höfðu mikil áhrif á þróun Evrópu og mannkynssöguna alla. Hrun keisaradæmisins var upphafið að hnignunartímabili og endurteknum stjórnarkreppum fram að stofnun [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]] í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] 1870. Í kjölfarið blómstruðu vísindi og listir og efnahagsuppgangur varð á tímabilinu sem kallað var ''[[Belle Époque]]'' („fagra tímabilið“). Frakkland var einn Bandamanna í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[síðari heimsstyrjöld]] þar sem landið var að hluta hernumið af [[Þýskaland|Þjóðverjum]] frá 1940 til 1944. Eftir stríð var [[fjórða franska lýðveldið]] stofnað, en það leystist upp eftir ósigra Frakka í [[styrjöldin í Alsír|styrjöldinni í Alsír]]. [[Fimmta franska lýðveldið]] var stofnað af [[Charles de Gaulle]] árið 1958. Nær allar nýlendur Frakka fengu sjálfstæði eftir 1960, en margar þeirra hafa enn mikil stjórnmálaleg, menningarleg og efnahagsleg tengsl við Frakkland. Frakkland hefur lengi talist vera miðstöð [[list]]a, [[vísindi|vísinda]] og [[heimspeki]]. Landið er í 5. sæti yfir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] og er vinsælasta ferðamannaland heims, með yfir 89 milljón ferðamenn árið 2018. Frakkland er [[þróað ríki]] og [[lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|sjöunda stærsta hagkerfi heims að nafnvirði]], og það níunda stærsta kaupmáttarjafnað. Landið situr hátt á listum yfir [[menntun]], [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[lífslíkur]] og [[vísitala um þróun lífsgæða|lífsgæði]]. Á heimsvísu er Frakkland enn [[stórveldi]] og á fast sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]]. Frakkland er meðal stofnaðila [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]]. Það á aðild að [[G7]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]]. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Frakklands}} Frakkland nútímans tekur yfir svipað svæði og hið forna hérað [[Gallía]] þar sem [[Gallar]] bjuggu en þeir voru [[Keltar|keltnesk]] þjóð. Á fyrstu öld fyrir Krist var Gallía innlimuð í [[Rómaveldi]] og tóku íbúarnir upp latneska tungu og menningu. [[Kristni]] skaut rótum í landinu á annarri og þriðju öld eftir Krist. Á fjórðu öld tóku [[Germanir|germanskir]] ættflokkar að streyma yfir [[Rín (fljót)|Rín]] sem markaði austurlandamæri Gallíu. Í þeim hópi voru [[Frankar]] mest áberandi en af þeim er nafn Frakklands dregið. Samfelld tilvist Frakklands sem sérstaks ríkis er talin hefjast á 9. öld þegar Frankaveldi [[Karlamagnús]]ar skiptist í vestur- og austurhluta. Austurhlutinn náði þá yfir það svæði sem nú er [[Þýskaland]] og er þessi skipting oft einnig talin marka upphaf Þýskalands. [[Mynd:Bayeux Tapestry scene57 Harold death.jpg|thumb|266x266dp|Normandíbúar lögðu undir sig England árið 1066.]] Normannar lögðu undir sig England árið 1066 sem síðar leiddi til togstreitu milli afkomenda [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí og konunga Frakklands í hinu svokallaða [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríði]]. Frakkland var [[Konungsríkið Frakkland|konungsríki]] allt til ársins [[1792]] þegar [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] var komið á í kjölfar [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]]. [[Napóleon Bónaparte]] náði svo undirtökum í lýðveldinu og lýsti sjálfan sig [[Keisari|keisara]] [[1804]]. Napóleon lagði undir sig stóran hluta Evrópu með landvinningum og með því að koma skyldmennum til áhrifa í mörgum konungsríkjum þess tíma. Napóleon var settur af árið [[1815]] og var gamla konungsríkið endurreist. Það var svo afnumið með [[Annað franska lýðveldið|öðru lýðveldinu]] sem síðar var afnumið með öðru keisaraveldinu undir forustu [[Napóleon III|bróðursonar Napóleons]]. Honum var svo steypt af stóli og [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] aftur komið á [[1870]]. Í síðari heimsstyrjöldinni hernámu Þjóðverjar norðanvert Frakkland, en svonefnd [[Vichystjórnin|Vichystjórn]] stýrði suðurhlutanum. Að stríðinu loknu var stofnsett svokallað [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldi]] sem varð loks [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldið]] með stjórnskipunarbreytingum sem samþykktar voru í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1958. Frakkland var meðal sigurvegara í [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[Seinni heimsstyrjöld|seinni]] heimsstyrjöldinni en hafði enga burði eftir stríðin til að viðhalda stórveldisstöðu sinni í heiminum. Eftir stríðið hafa tekist sættir með Frökkum og Þjóðverjum og hefur samvinna þessara þjóða verið kjarninn í stofnunum eins og Evrópusambandinu en Frakkar hafa verið hvað harðastir stuðningsmenn þess að efla samstarf Evrópuríkja á sviði stjórnmála, varnar- og öryggismála. == Landfræði == [[Mynd:France radar 2.jpg|left|thumb|Hæðakort af Frakklandi.]] Landamæri Frakklands í Evrópu eru 2970 km að lengd og snúa að eftirtöldum átta ríkjum: [[Spánn|Spáni]] (650 km), [[Belgía|Belgíu]] (620 km), [[Sviss]] (572 km), [[Ítalía|Ítalíu]] (515 km), [[Þýskaland]]i (450 km), [[Lúxemborg]] (73 km), [[Andorra]] (57 km) og [[Mónakó]] (4,5 km). Í Suður-Ameríku á [[Franska Gvæjana]] landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]] (580 km) og [[Súrínam]] (520 km). [[Saint-Martin-ey]] í [[Antillaeyjar|Antillaeyjaklasanum]] skiptist milli Frakklands og Hollands. Loks gera Frakkar tilkall til svonefndrar [[Terre Adélie]] á Suðurskautslandinu. Stjórnsýsla á þessum yfirráðasvæðum Frakklands er með ýmsum hætti og ganga þau eftir því undir fjölbreytilegum nöfnum, allt frá „handanhafssýslu“ til „handanhafssvæðis“. Meginland Frakklands einkennist af mjög fjölbreyttu landslagi, allt frá flatlendinu með norður- og vesturströndinni að fjallakeðjunum í suðaustri ([[Alparnir|Ölpunum]]) og suðvestri ([[Pýreneafjöll]]um). Í frönsku Ölpunum er hæsti fjallstindur í vestanverðri Evrópu, [[Mont Blanc]], sem er talinn 4810 m. Í landinu er víða fjalllendi sem er eldra að uppruna, til að mynda [[Franska miðhálendið|miðhálendið]] (''[[Massif Central]]''), [[Júrafjöll]], [[Vogesafjöll]] og loks [[Ardennafjöll]] sem eru bæði klettótt og vaxin þéttum skógi. Frakkar njóta þess einnig að eiga mikið kerfi vatnsfalla en helstu fljótin eru [[Leira (fljót)|Leira]], [[Rón]] (kemur upp í Sviss), [[Garonne]] (kemur upp á [[Spáni]]), [[Signa (á)|Signa]] og nokkur hluti árinnar [[Rín (fljót)|Rín]], en einnig [[Somme]] og [[Vilaine]]. [[Meuse]] er eina stórfljótið í Frakklandi sem hefur ekki verið aðlagað skipaumferð. Landsvæði Frakklands í [[Evrópu]] er 544 000 km², en með svæðunum utan Evrópu fer sú tala upp í 640 000. Vegna mikils fjölda franskra yfirráðasvæða um allan heim sem snúa að [[haf]]i ræður Frakkland yfir annarri stærstu [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögu]] heims á eftir Bandaríkjunum, samtals mælist hún 11.035.000 km². == Stjórnmál == === Stjórnarfar === Frakkland er [[einingarríki]] þar sem stjórnskipan byggir á [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite web |title=Constitutional Limits on Government: Country Studies – France |url=https://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828081904/http://democracyweb.org/limits/france.php |archive-date=28 August 2013 |access-date=30 September 2013 |website=Democracy Web: Comparative studies in Freedom}}</ref> Landið á sér langa lýðræðishefð sem mótað hefur stjórnmál, menningu og sjálfsmynd frönsku þjóðarinnar.<ref name=":1">{{Cite web |title=France {{!}} History, Map, Flag, Capital, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/France |access-date=27 August 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614044325/https://www.britannica.com/place/France |url-status=live }}</ref> Stjórnskipan landsins hefur oft tekið stakkaskiptum en núgildandi stjórnskipan er kennd við [[fimmta franska lýðveldið]] og var tekin upp með samþykkt nýrrar stjórnarskrár [[1958]].<ref>{{Cite book |first=Helen |last=Drake |title=Contemporary France |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-79243-8 |page=[https://books.google.com/books?id=7L8cBQAAQBAJ&pg=PA95 95] |doi=10.1007/978-0-230-36688-6}}</ref> Með þeirri stjórnarskrá var horfið frá hreinu [[þingræði]] og völd forseta styrkt verulega á kostnað löggjafarþingsins í því skyni að koma á meiri stöðugleika í stjórnmálum landsins en ríkt hafði í tíð þriðja og fjórða lýðveldisins.<ref name=":1"/> Framkvæmdavaldið er í höndum tveggja embættismanna. Annarsvegar er það [[forseti Frakklands]] sem er kjörinn beint af kjósendum til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000 |trans-title=The 5-year term: referendum of 24 September 2000 |url=http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812105736/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |archive-date=12 August 2010 |language=fr}}</ref> Hins vegar er það [[Forsætisráðherra Frakklands|forsætisráðherrann]] sem skipaður er af forsetanum til að [[ríkisstjórnarleiðtogi|leiða ríkisstjórn]]. Forsetinn hefur vald til þess að [[þingrof|rjúfa þing]] og til þess að leggja mál beint í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] án aðkomu þingsins. Forseti skipar einnig dómara og aðra embættismenn auk þess sem hann skrifar undir samninga við önnur ríki og er æðsti yfirmaður alls [[Frakklandsher|herafla landsins]]. Hlutverk forsætisráðherra snýr hins vegar meira að innanlandsmálum og daglegum ríkisrekstri.<ref>{{Cite web |date=13 March 2013 |title=The French National Assembly – Constitution of October 4, 1958 |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313212736/http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-date=13 March 2013 |access-date=27 August 2021}}</ref> [[Franska þingið]] fer með löggjafarvaldið og skiptist í tvær þingdeildir. [[Franska þjóðþingið|Þjóðþingið]] (Assemblée nationale) er neðri deildin en [[franska öldungadeildin|öldungadeildin]] (Sénat) er efri deildin.<ref>{{Cite web |title=The National Assembly and the Senate&nbsp;– General Characteristics of the Parliament |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |archive-date=5 December 2008 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Á þjóðþinginu sitja 577 fulltrúar sem kjörnir eru af almenningi úr [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Election of deputies |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |archive-date=4 July 2011 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Þingmenn efri deildar eru hins vegar kjörnir af fulltrúum sveitar- og hérðasstjórna. Kjörtímabil þeirra er sex ár og er kosið um helming sæta í öldungadeildinni á þriggja ára fresti.<ref>{{Cite web |title=The senatorial elections |url=http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |website=Sénate |access-date=30 July 2010 |archive-date=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |url-status=dead }}</ref> Þjóðþingið er mun valdameira en öldungadeildin og getur samþykkt löggjöf gegn vilja öldungadeildar auk þess sem þjóðþingið getur vikið forsætisráðherra úr embætti.<ref>{{Cite web |date=18 August 2007 |title=Le role du Sénat |trans-title=What is the purpose of the Senate? |url=http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618060857/http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |archive-date=18 June 2010 |language=fr}}</ref> === Stjórnsýslustig === [[Mynd:Regions France 2016.svg|thumb|261x261dp|Héruð Frakklands]] Stjórnsýslustig í Frakklandi eru mörg. Ríkið skiptist í 18 '''stjórnsýsluhéruð''' ''(franska: régions)'', 13 héruð í Evrópu og 5 utan álfunnar svonefnd „handanhafshéruð“. Þessi héruð skiptast síðan í 101 '''sýslu''' ''(franska: départements)''. Þær eru tölusettar (í stórum dráttum eftir stafrófsröð) og ráðast póstnúmer, skráningarnúmer ökutækja og fleira af því. Sýslurnar skiptast síðan í 342 '''sýsluhverfi''' ''(franska: arrondissements)''. Þau hafa enga kjörna fulltrúa og þjóna eingöngu tæknilegu hlutverki í skipulagi ríkisstofnana. Sýsluhverfin skiptast síðan niður í 2.054 '''kantónur''' ''(franska: cantons)'' sem eru fyrst og fremst kosningakjördæmi. Sýsluhverfin skiptast einnig í 34.945 '''sveitarfélög''' ''(franska: communes)'' er hafa kjörinnar sveitastjórnir. Héruðin, sýslurnar og sveitarfélögin kallast „umdæmi“ ''(franska: collectivités territoriales)'', en það þýðir að þau hafa á að skipa bæði kjörnum fulltrúum og framkvæmdavaldi ólíkt því sem gildir um sýsluhverfin og kantónurnar. Fimm af ofangreindum sýslum eru svonefndar „handanhafssýslur“ er falla saman við handanhafshéruðin fimm. Þau eru fullgildur hluti Frakklands (og þar með Evrópusambandsins) og hafa þannig að mestu sömu stöðu og sýslur á meginlandi Frakklands. {| class="wikitable sortable" |+ Héruð í Evrópu ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> ! Höfuðstaður |- | [[Auvergne-Rhône-Alpes]] | align=center | {{nts|69711}} | align=center | {{nts|8205557}} | [[Lyon]] |- | [[Bretanía]]<br />{{small|(''Bretagne'')}} | align=center | {{nts|27208}} | align=center | {{nts|3449370}} | [[Rennes]] |- | [[Búrgund-Franche-Comté]]<br />{{small|(''Bourgogne-Franche-Comté'')}} | align=center | {{nts|47784}} | align=center | {{nts|2802670}} | [[Besançon]] og [[Dijon]] |- | [[Centre-Val de Loire]] | align=center | {{nts|39151}} | align=center | {{nts|2587031}} | [[Orléans]] |- | [[Grand Est]] | align=center | {{nts|57441}} | align=center | {{nts|5563378}} | [[Strassborg]]<br />{{small|(''Strasbourg'')}} |- | [[Hauts-de-France]] | align=center | {{nts|31806}} | align=center | {{nts|5992194}} | [[Lille]] |- | [[Île-de-France]] | align=center | {{nts|12011}} | align=center | {{nts|12463067}} | [[París]]<br />{{small|(''Paris'')}} |- | [[Korsíka]]<br />{{small|(''Corse'')}} | align=center | {{nts|8680}} | align=center | {{nts|355486}} | [[Ajaccio]] |- | [[Normandí]]<br />{{small|(''Normandie'')}} | align=center | {{nts|29907}} | align=center | {{nts|3345842}} | [[Rúðuborg]]<br />{{small|(''Rouen'')}} |- | [[Nýja-Akvitanía]]<br />{{small|(''Nouvelle-Aquitaine'')}} | align=center | {{nts|84036}} | align=center | {{nts|6150451}} | [[Bordeaux]] |- | [[Occitanie]] | align=center | {{nts|72724}} | align=center | {{nts|6124653}} | [[Toulouse]] |- | [[Pays de la Loire]] | align=center | {{nts|32082}} | align=center | {{nts|3907156}} | [[Nantes]] |- | [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | align=center | {{nts|31400}} | align=center | {{nts|5218960}} | [[Marseille]] |} {| class="wikitable sortable" |+ Héruð handan hafsins ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð" /> ! Höfuðstaður |- | [[Franska Gvæjana]]<br />{{small|(''Guyane'')}} | align=center | {{nts|83534}} | align=center | {{nts|293996}} | [[Cayenne]] |- | [[Gvadelúpeyjar]]<br />{{small|(''Guadeloupe'')}} | align=center | {{nts|1628}} | align=center | {{nts|384160}} | [[Basse-Terre]] |- | [[Martinique]] | align=center | {{nts|1128}} | align=center | {{nts|360630}} | [[Fort-de-France]] |- | [[Mayotte]] | align=center | {{nts|374}} | align=center | {{nts|262895}}{{efn|Frá og með 2017.<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 |title=Populations légales des communes de Mayotte en 2017}}</ref>}} | [[Mamoudzou]] |- | [[Réunion]]<br />{{small|(''La Réunion'')}} | align=center | {{nts|2504}} | align=center | {{nts|889679}} | [[Saint-Denis (Réunion)|Saint-Denis]] |} == Lýðfræði == {{Aðalgrein|Lýðfræði Frakklands}} === Mannfjöldi === Íbúafjöldi í Frakklandi er um 63 milljónir (2006). [[Manntal]] fór fram með reglulegu millibili frá árinu 1801 en frá árinu 2004 hefur mannfjöldaskráin verið haldin óslitið. Fjölgun íbúa í Frakklandi er einhver sú mesta í Evrópu og stafar það bæði af tiltölulega hárri fæðingatölu og miklum fjölda innflytjenda. Engu að síður fjölgar öldruðum í Frakklandi hlutfallslega mjög ört vegna hækkandi meðalaldurs og sökum þess að fjölmennar kynslóðir eftirstríðsáranna eru nú farnar að bætast í þann hóp. {| border="0" width="100%" | [[Mynd:france cities.png|thumb|left|230px|Borgarsvæði í Frakklandi með 100 000 íbúum eða fleiri]] |[[Mynd:Population of France.svg|thumb|400px|right|Mannfjöldaþróun milli áranna [[1960]] og [[2010]] (tölurnar eru fengnar frá [[Department of Economic and Social Affairs|DESA]], 2012). Tölurnar sýna milljónir íbúa.]] |} [[Mynd:MSM sunset 02.JPG|thumb|408x408dp|Mont Saint-Michel í Normandí]] === Trúarbrögð === Eins og í ýmsum öðrum Evrópuríkjum telst ekki við hæfi í Frakklandi að ríkið grennslist fyrir um trúarlíf þegnanna. Ýmsar sjálfstæðar stofnanir stunda þó slíkar rannsóknir. Meðal annars fer fram á þriggja ára fresti könnun á vegum stofnunarinnar CSA. Samkvæmt könnun frá árinu 2004, sem náði til úrtaks 18.068 Frakka, segjast 64,3% [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskrar trúar]] en 27% segjast vera [[Guðleysi|guðleysingjar]]. Hlutfall kaþólskra hafði þá fallið úr 69% á þremur árum. Þannig teljast um 30 milljónir fullorðinna Frakka kaþólskrar trúar en fjórar milljónir alls tilheyra öðrum trúarbrögðum, fyrst og fremst [[íslam]] og mótmælendakirkjum. Flestir hinna kaþólsku segjast ekki leggja rækt við trúna. Samkvæmt könnun á vegum stofnunarinnar IFOP, sem fram fór í apríl árið 2004, segjast 44% Frakka [[Trúleysi|ekki trúaðir]]. Árið 1947 var sá hópur ekki nema 20% þjóðarinnar. == Menning == {{Aðalgrein|Frönsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Franskar bókmenntir}} [[Mynd:Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|thumb|upright|[[Molière]] er vinsælasta gamanleikaskjáld Frakka.<ref>[http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 „Auteurs et répertoires“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} - Opinber síða Comédie Française</ref>]] Elstu bókmenntir Frakka voru samdar á [[Miðaldir|miðöldum]] en þá var ekkert eitt tungumál talað á því landsvæði sem í dag tilheyrir Frakklandi. [[Franska]] var enn að verða til úr [[Latína|latínu]] snemma á miðöldum og ýmsar mállýskur voru talaðar en engin réttritun. Höfundar franskra mimðaldabókmennta eru ókunnir, sem sem höfundar verkanna ''[[Tristan og Ísold]]'' og ''[[Lancelot og hið heilaga gral]]''. Ýmiss franskur miðaldakveðskapur sótti innblástur til þjóðsagna, til dæmis [[Rolandskvæði]]. „Roman de Renart“, sem [[Perrout de Saint Cloude]] samdi árið 1175, segir söguna af [[Reynard]] (refinum) og er annað dæmi um snemmfranskar bókmenntir. Nöfn nokkurra höfunda eru þekkt, þar á meðal [[Chrétien de Troyes]] og [[Vilhjálmur 9. af Aquitaniu]], sem ritaði á [[Okkitíska|okkitísku]]. [[Mynd:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb|left|upright|left|[[Victor Hugo]] er meðal mikilvægustu skáldsagnahöfunda og skálda Frakka og er stundum talinn merkasti höfundur Frakka fyrr og síðar.<ref>{{[https://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf „Victor Hugo est le plus grand écrivain français“]}}</ref>]] [[François Rabelais]] var mikilvægur höfundur á [[16. öldin|16. öld]] og hafði töluverð áhrif á orðaforða og myndmál nútíma frönsku. Á [[17. öldin|17. öld]] höfðu leikrit eftir [[Pierre Corneille]], [[Jean Racine]] og Molière, sem og [[siðfræði]]leg og [[heimspeki]]leg rit eftir [[Blaise Pascal]] og [[René Descartes]] mikil áhrif á frönsku yfirstéttina og urðu enn fremur mikilvægar fyrirmyndir næstu kynslóða franskra rithöfunda, þar á meðal fyrir höfunda á borð við [[Jean de La Fontaine]], sem var mikilvægt skáld á 17. öld. Franskar bókmenntir og kveðskapur stóðu í miklum blóma á [[18. öldin|18.]] og [[19. öldin|19. öld]]. Á 18. öld voru til að mynda að störfum rithöfundar eins og [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] og [[Jean-Jacques Rousseau]], sem allir fengust við heimspeki. [[Charles Perrault]] var mikilvirkur höfundur barnabókmennta og skrifaði til dæmis víðkunnar sögur svo sem um [[stígvélaði kötturinn|stígvélaða köttinn]], [[Öskubuska|Öskubusku]], [[Þyrnirós (ævintýri)|Þyrnirós]] og [[Bláskeggur|Bláskegg]]. [[Mynd:Charles Baudelaire2.jpg|thumb|upright|[[Charles Baudelaire]], 19. aldar rithöfundur, skáld og þýðandi.]] Við upphaf 19. aldarinnar var [[táknsæisstefna]]n mikilvæg hreyfing í frönskum bókmenntum en til hennar heyrðu meðal annarra skáld á borð við [[Charles Baudelaire]], [[Paul Verlaine]] og [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{cite web |url=http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |title=„Le symbolisme français“ |access-date=2011-03-07 |archive-date=2018-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |url-status=dead }}</ref> Á 19. öld voru einnig að störfum rithöfundarnir [[Victor Hugo]] (''[[Vesalingarnir]]'' og ''[[Hringjarinn í Notre-Dame]]''), [[Alexandre Dumas]] (''[[Skytturnar þrjár]]'' og ''[[Greifinn af Monte-Cristo]]'') og [[Jules Verne]] (''[[Sæfarinn: Ferðin kring um hnöttinn neðansjávar]]'' og ''[[Leyndardómar Snæfellsjökuls]]''). Sá síðastnefndi var mikilvægur brautryðjandi [[Vísindaskáldskapur|vísindaskáldskapar]]. Meðal annarra skáldsagnahöfunda 19. aldar má nefna [[Émile Zola]], [[Honoré de Balzac]], [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] og [[Stendhal]]. [[Prix Goncourt]] eru frönsk bókmenntaverðlaun sem voru fyrst veitt árið [[1903]].<ref>[http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 „La première Académie Goncourt“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425100025/http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 |date=2011-04-25 }} - [http://www.academie-goncourt.fr/? Opinber síða l'Académie Goncourt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119231954/http://www.academie-goncourt.fr/ |date=2008-11-19 }}</ref> Meðal mikilvægra rithöfunda [[20. öldin|20. aldar]] má nefna [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]] og [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] samdi ''[[Litli prinsinn|Litla prinsinn]]'', sem hefur áratugum saman notið vinsælda sem barnabók en einning meðal fullorðinna.<ref>[http://www.completelynovel.com/books/50599 „The Little Prince“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |date=2018-09-30 }} - Completely Novel</ref> Lengst af á 20. öld áttu Frakkar fleiri nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum en nokkur önnur þjóð.<ref>[http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by citizenship at the time of the award“] og [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by country of birth“]. Frá Jürgen Schmidhuber (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html „Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327012415/http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html |date=2014-03-27 }} á [https://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === Myndlist === {{Aðalgrein|Frönsk myndlist}} [[Mynd:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] var upphafsmaður [[Impressjónismi|impressjónismans]] á 19. öld (''Femme avec un parasol'' frá 1886, á [[Musée d'Orsay]]).]] Upphaf franskrar myndlistar var undir töluverðum áhrifum frá [[Ítölsk myndlist|ítalskri myndlist]]. Frægustu tveir myndlistarmenn Frakka á [[Endurreisnin|endurreisnartímanum]] voru [[Nicolas Poussin]] og [[Claude Lorrain]], sem báðir bjuggu á [[Ítalía|Ítalíu]]. Forsætisráðherra [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]], [[Jean-Baptiste Colbert]], stofnaði árið [[1648]] [[Konunglega myndlistarakademían|Konunglegu myndlistarakademíuna]] til að styðja við listamenn og árið [[1666]] stofnaði hann [[Franska akademían í Róm|Frönsku akademíuna í Róm]], sem starfar enn. Henni var ætlað að styrkja tengslin við ítalska listamenn. Frönsk myndlist fylgdi einnig þróun ítalskrar myndlistar í áttina að rókókóstíl [[18. öldin|18. aldarinnar]] en hann sótti innblástur til gamals barokkstíls. Verk hirðlistamanna, svo sem [[Antoine Watteau|Antoines Watteau]], [[François Boucher]] og [[Jean-Honoré Fragonard|Jean-Honorés Fragonard]] voru dæmigerð fyrir ríkjandi stíl. Með [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] komu ýmsar breytingar en [[Napóleon Bónaparte]] hafði dálæti af [[Nýklassískur stíll|nýklassískum stíl]], til dæmis í verkum [[Jacques-Louis David]]. Um miðja [[19. öldin|19. öld]] var ríkjandi stefna í fyrstu [[rómantík]], eins og fram kom í verkum [[Théodore Géricault|Théodores Géricault]] og [[Eugène Delacroix|Eugènes Delacroix]], og síðar meira raunsæi eins og verk [[Camille Corot|Camilles Corot]], [[Gustave Courbet|Gustaves Courbet]] og [[Jean-François Millet]] bera vitni um. Á síðari hluta 19. aldar varð Frakkland að miðstöð lista og listsköpunar og þar urðu til nýjar stefnur í myndlist, þar á meðal [[impressjónismi]] en meðal frægustu myndlistarmanna þeirrar stefnu voru [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], [[Claude Monet]] og [[Auguste Renoir]].<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism „Guide to Impressionism“]</ref> Önnur kynslóð impressjónískra myndlistarmanna var einnig framúrstefnuleg en til þeirrar kynslóðar teljast myndlistarmennirnir [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] og [[Georges Seurat]].<ref>[http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp „Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15. mars 2005.</ref> Til [[Expressjónismi|expressjónismans]], sem naut vinsælda snemma á [[20. öldin]]ni, heyrðu [[Henri Matisse]], [[André Derain]] og [[Maurice de Vlaminck]].<ref>{{cite web |url=http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |title=„The Fauves“ |access-date=2011-07-11 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |url-status=dead }}</ref> En á fyrri hluta 20. aldar var [[kúbismi]] einnig að ryðja sér til rúms. Hann varð til í verkum [[Georges Braque]] og spánska listamansins [[Pablo Picasso|Pablos Picasso]], sem bjó í París. Margir aðrir erlendir listamenn settust að í París, svo sem [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]] og [[Wassily Kandinsky]]. Mörg listasöfn í Frakklandi sérhæfa sig í myndlist. Mikill fjöldi frægra málverka frá því á 18. öld eða fyrr er til sýnis á ríkisrekna listasafninu [[Louvre]] í París, þar á meðal [[Mona Lisa]]. [[Louvre-höll]] hefur lengi verið listasafn Orsay-safnið var vígt í gamalli lestarstöð ([[Gare d'Orsay]]) árið 1986, þegar mikil uppstokkun átti sér stað í skipulagi listasafna hins opinbera. Frönskum málverkum frá síðari hluta 19. aldar var safnað saman, einkum impressjónískum og expressjónískum verkum.<ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html „From station to museum“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html „History of the painting collection“]</ref> Nútímalist er til sýnis á [[Musée National d'Art Moderne]], sem flutti árið 1976 til [[Centre Georges Pompidou]]. Þessi þrjú söfn taka á móti um það bil 17 milljónum gesta á ári hverju.<ref>[http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf „Sites touristiques en France“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} síða 2: „Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)“</ref> Meðal annarra opinberra myndlistarsafna má nefna [[Grand Palais]] (1,3 milljónir gesta árið 2008) en einnig eru mörg listasöfn í eigu borga og bæjarfélaga og er [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] vinsælast þeirra með um átta hundruð þúsund gesti á ári (2008). === Tónlist === {{Aðalgrein|Frönsk tónlist}} Saga franskrar tónlistar nær aftur til [[Miðaldir|miðalda]] en stóð þó í mestum blóma á [[17. öldin|17. öld]] þökk sé [[Loðvík 14.|Loðvíki 14.]], sem réð fjölda tónlistarmanna og tónskálda við hirð sína. Frægustu tónskáld þessa tíma voru meðal annarra [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] og [[Marin Marais]]. Allir voru þeir við hirð konungs. Að Loðvíki 14. látnum fataðist franskri tónlist flugið en á næstu öld öðlaðist [[Jean-Philippe Rameau]] þó nokkra frægð og er enn í dag meðal þekktustu tónskálda Frakklands. Klassísk tónlist náði aftur fyrri hæðum á [[19. öldin|19.]] og [[20. öldin|20. öld]] við lok rómantíska tímabilsins. Í fyrstu bar mest á óperutónskáldum á borð við [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] og [[Camille Saint-Saëns]]. Þetta tímabil var gullöld óperunnar. Á eftir fylgdu forverar nútíma klassískrar tónlistar með þá [[Érik Satie]] og [[Francis Poulenc]] og umfram allt [[Maurice Ravel]] og [[Claude Debussy]] fremsta í fylkingu.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 „Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday“], 14. október 2005.</ref><ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 „Debussy's Musical Game of Deception“], 12. júlí 2008.</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ „Biography of Claude Debussy“].</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ „Biography of Maurice Ravel“]</ref> Um miðja 20. öldina lögðu tónskáldin [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] og [[Pierre Boulez]] sitt af mörkum til þróunar klassískrar tónlistar.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 „Composer-Conductor Pierre Boulez At 85“], 24. maí 2010.</ref> [[Mynd:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], frumkvöðlar franskrar [[hústónlist]]ar.]] Frönsk tónlist var svo fyrir miklum áhrifum frá [[popptónlist]] og [[rokktónlist]] um miðja 20. öld. Enda þótt tónlist frá enskumælandi löndum yrði vinsæl í Frakklandi hefur [[frönsk popptónlist]], þekkt sem ''[[chanson française]]'', ætíð notið mikilla vinsælda. Meðal mikilvægustu tónlistarmanna Frakka á 20. öld má nefna [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] og [[Serge Gainsbourg]]. Þótt fáar rokkhljómsveitir séu í Frakklandi samanborið við enskumælandi lönd,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_6049.asp „Biography of Noir Désir“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716081730/http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_6049.asp |date=2009-07-16 }}, mars 2009 : „Rokktónlist er Frökkum framandi. Þetta er rómanskt land með meiri áhuga á kveðskap og melódíu og hefur alið fáa hæfileikaríka rokktónlistarmenn. Rokktónlist hefur annað og engilsaxneskara innihald.“</ref> hafa hljómsveitir á borð við [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (hljómsveit)|Niagara]] og [[Rita Mitsouko]] og nýverið [[Superbus (hljómsveit)|Superbus]], [[Phoenix (hljómsveit)|Phoenix]] og [[Gojira]]<ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html „French music has the whole planet singing“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, júní 2009.</ref> náð alþjóðlegum vinsældum. Meðal annarra franskra tónlistarmanna sem hafa notið vinsælda víða um heim má nefna söngkonurnar [[Mireille Mathieu]], [[Mylène Farmer]] og [[Nolwenn Leroy]], [[raftónlist]]armennina [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]], [[Bob Sinclar]] og [[David Guetta]]. Á [[1991-2000|tíunda áratug]] síðustu aldar og [[2001-2010|fyrsta áratug]] þessarar aldar hafa raftónlistarhljómsveitirnar [[Daft Punk]], [[Justice (hljómsveit)|Justice]] og [[Air (hljómsveit)|Air]] einnig náð vinsældum víða um heim og átt sinn þátt í að auka vinsældir raftónlistar um heim allan.<ref>''The Telegraph'', [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html „Daft Punk: Behind the robot masks“], 17. nóvember 2007 : „Daft Punk var á margan hátt ábyrg fyrir því að kastljósið beindist að nýrri, svalri neðanjarðartónlist í Frakklandi seint á tíunda áratugnum, þar á meðal að hljómsveitum á borð við Air, og hafa haft ómæld áhrif á núverandi kynslóð plötusnúða um heim allan.“</ref><ref>[[BBC News]], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm „The return of French pop music“], 20. desember 2001.</ref> == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * Orðabók franska-íslenska: [http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 Orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112181816/http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 |date=2011-11-12 }} == Tenglar == {{Commons|France|Frakklandi}} * {{Vísindavefurinn|5084|Hvað er Frakkland mörgum sinnum stærra en Ísland?}} * {{Vísindavefurinn|7361|Hverjar eru fimm helstu borgir Frakklands?}} {{Gæðagrein}} {{Héruð Frakklands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Frakkland| ]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] 6hhhgioyirc4iirnl5wg6m1s2ev4hub 1961914 1961882 2026-05-02T03:21:08Z Fyxi 84003 /* Stjórnsýslustig */ 1961914 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Frakkland | nafn_í_eignarfalli = Frakklands | nafn_á_frummáli = {{nobold|République française}} | fáni = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg | skjaldarmerki = Armoiries_république_française.svg | kjörorð = Liberté, égalité, fraternité | kjörorð_tungumál=franska | kjörorð_þýðing=[[Frelsi, jafnrétti, bræðralag]] | þjóðsöngur = [[La Marseillaise]]<br /> | staðsetningarkort = EU-France_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[París]] | tungumál = [[Franska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Frakklands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Frakklands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Emmanuel Macron]] | nafn_leiðtoga2 =[[Sébastien Lecornu]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = Núgildandi stjórnarskrá | dagsetning2 = 1958 | ESBaðild=[[25. mars]] [[1957]] | flatarmál = 640.679 | stærðarsæti = 42 | hlutfall_vatns = 0,86 | fólksfjöldi = 68.042.591 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 20 | íbúar_á_ferkílómetra = 121 | VLF = 2.954 | VLF_ár = 2020 | VLF_sæti = 10 | VLF_á_mann = 45.454 | VLF_á_mann_sæti = 26 | VÞL = {{hækkun}} 0.901 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 26 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð=hægra | tld = fr | símakóði = 33 |}} '''Frakkland''' eða '''Lýðveldið Frakkland''', ([[franska]] ''République française'' eða ''France'') er land í Vestur-[[Evrópa|Evrópu]] sem nær frá Miðjarðarhafi í suðri að [[Ermarsund]]i í norðri og frá [[Rín (fljót)|Rín]] í austri að [[Atlantshaf]]i í vestri. Vegna lögunar landsins gengur það oft undir heitinu „sexhyrningurinn“ (fr. ''Hexagone'') hjá Frökkum sjálfum. Í Evrópu á Frakkland landamæri að [[Belgía|Belgíu]], [[Lúxemborg]], [[Þýskaland]]i, [[Sviss]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Mónakó]], [[Spánn|Spáni]] og [[Andorra]], en [[handanhafssýsla|handanhafssýslur]] þess í öðrum heimsálfum eiga landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]], [[Súrínam]] og [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]]. Landið tengist [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] gegnum [[Ermarsundsgöng]]in. Frakkland skiptist í 18 héruð (þar af 5 utan Evrópu) sem ná yfir samanlagt 643.801 km². Þar búa yfir 68 milljónir manna. Frakkland er [[einingarríki]] sem býr við [[forsetaþingræði]]. Höfuðborg landsins er [[París]] sem er jafnframt efnahagsleg og menningarleg höfuðborg. Aðrar stórar borgir eru [[Lyon]], [[Marseille]], [[Toulouse]], [[Bordeaux]], [[Lille]] og [[Nice]]. Frakkland og hjálendur þess ná yfir 12 [[tímabelti]], sem er það mesta sem þekkist. Elstu merki um byggð í Frakklandi eru frá [[fornsteinöld]]. Á [[járnöld]] settust [[Keltar]] sem nefndust [[Gallar]] að þar sem Frakkland er nú. [[Rómaveldi]] lagði landið undir sig árið [[51 f.Kr.]] og [[franska]] þróaðist sem tungumál út frá blöndun gallverskrar og rómverskrar menningar. Hinir [[Germanar|germönsku]] [[Frankar]] lögðu landið undir sig árið 476 og stofnuðu þar konungsríkið [[Frankía|Frankíu]] sem varð kjarni veldis [[Karlungar|Karlunga]]. Með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningnum]] 843 var ríkinu skipt og [[Vestur-Frankía]] varð [[konungsríkið Frakkland]] árið 987. Frakkland var öflugt [[lénsveldi]] á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] en átök um yfirráð yfir lénum milli frönsku og ensku konungsættanna leiddu til [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríðsins]] á 14. og 15. öld. Þá tók að verða til sérstök frönsk sjálfsmynd. Eftir lok stríðsins blómstraði frönsk menning í [[franska endurreisnin|frönsku endurreisninni]] milli 15. og 17. aldar. Um leið átti landið í átökum við [[Spánn|Spán]] og [[Heilaga rómverska ríkið]] og kom sér upp [[Franska heimsveldið|nýlenduveldi]] sem á 20. öld var það annað stærsta í heimi á eftir [[Breska heimsveldið|breska heimsveldinu]]. Eftir borgarastyrjaldir á 17. öld blómstraði Frakkland undir stjórn [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]]. Á 18. öld beið það ósigra gegn Bretlandi í [[Sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]], studdi sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] en varð sjálft vettvangur [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]] sem steypti konungi af stóli og stofnaði [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] árið 1789. Frakklandi náði hátindi sem hernaðarveldi undir stjórn [[Napóleon Bónaparte|Napóleons Bónaparte]] í upphafi 19. aldar. Hann lagði undir sig stærstan hluta af meginlandi Evrópu og stofnaði [[fyrsta franska keisaradæmið]]. [[Frönsku byltingarstríðin]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar]] höfðu mikil áhrif á þróun Evrópu og mannkynssöguna alla. Hrun keisaradæmisins var upphafið að hnignunartímabili og endurteknum stjórnarkreppum fram að stofnun [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]] í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] 1870. Í kjölfarið blómstruðu vísindi og listir og efnahagsuppgangur varð á tímabilinu sem kallað var ''[[Belle Époque]]'' („fagra tímabilið“). Frakkland var einn Bandamanna í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[síðari heimsstyrjöld]] þar sem landið var að hluta hernumið af [[Þýskaland|Þjóðverjum]] frá 1940 til 1944. Eftir stríð var [[fjórða franska lýðveldið]] stofnað, en það leystist upp eftir ósigra Frakka í [[styrjöldin í Alsír|styrjöldinni í Alsír]]. [[Fimmta franska lýðveldið]] var stofnað af [[Charles de Gaulle]] árið 1958. Nær allar nýlendur Frakka fengu sjálfstæði eftir 1960, en margar þeirra hafa enn mikil stjórnmálaleg, menningarleg og efnahagsleg tengsl við Frakkland. Frakkland hefur lengi talist vera miðstöð [[list]]a, [[vísindi|vísinda]] og [[heimspeki]]. Landið er í 5. sæti yfir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] og er vinsælasta ferðamannaland heims, með yfir 89 milljón ferðamenn árið 2018. Frakkland er [[þróað ríki]] og [[lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|sjöunda stærsta hagkerfi heims að nafnvirði]], og það níunda stærsta kaupmáttarjafnað. Landið situr hátt á listum yfir [[menntun]], [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[lífslíkur]] og [[vísitala um þróun lífsgæða|lífsgæði]]. Á heimsvísu er Frakkland enn [[stórveldi]] og á fast sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]]. Frakkland er meðal stofnaðila [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]]. Það á aðild að [[G7]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]]. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Frakklands}} Frakkland nútímans tekur yfir svipað svæði og hið forna hérað [[Gallía]] þar sem [[Gallar]] bjuggu en þeir voru [[Keltar|keltnesk]] þjóð. Á fyrstu öld fyrir Krist var Gallía innlimuð í [[Rómaveldi]] og tóku íbúarnir upp latneska tungu og menningu. [[Kristni]] skaut rótum í landinu á annarri og þriðju öld eftir Krist. Á fjórðu öld tóku [[Germanir|germanskir]] ættflokkar að streyma yfir [[Rín (fljót)|Rín]] sem markaði austurlandamæri Gallíu. Í þeim hópi voru [[Frankar]] mest áberandi en af þeim er nafn Frakklands dregið. Samfelld tilvist Frakklands sem sérstaks ríkis er talin hefjast á 9. öld þegar Frankaveldi [[Karlamagnús]]ar skiptist í vestur- og austurhluta. Austurhlutinn náði þá yfir það svæði sem nú er [[Þýskaland]] og er þessi skipting oft einnig talin marka upphaf Þýskalands. [[Mynd:Bayeux Tapestry scene57 Harold death.jpg|thumb|266x266dp|Normandíbúar lögðu undir sig England árið 1066.]] Normannar lögðu undir sig England árið 1066 sem síðar leiddi til togstreitu milli afkomenda [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí og konunga Frakklands í hinu svokallaða [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríði]]. Frakkland var [[Konungsríkið Frakkland|konungsríki]] allt til ársins [[1792]] þegar [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] var komið á í kjölfar [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]]. [[Napóleon Bónaparte]] náði svo undirtökum í lýðveldinu og lýsti sjálfan sig [[Keisari|keisara]] [[1804]]. Napóleon lagði undir sig stóran hluta Evrópu með landvinningum og með því að koma skyldmennum til áhrifa í mörgum konungsríkjum þess tíma. Napóleon var settur af árið [[1815]] og var gamla konungsríkið endurreist. Það var svo afnumið með [[Annað franska lýðveldið|öðru lýðveldinu]] sem síðar var afnumið með öðru keisaraveldinu undir forustu [[Napóleon III|bróðursonar Napóleons]]. Honum var svo steypt af stóli og [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] aftur komið á [[1870]]. Í síðari heimsstyrjöldinni hernámu Þjóðverjar norðanvert Frakkland, en svonefnd [[Vichystjórnin|Vichystjórn]] stýrði suðurhlutanum. Að stríðinu loknu var stofnsett svokallað [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldi]] sem varð loks [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldið]] með stjórnskipunarbreytingum sem samþykktar voru í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1958. Frakkland var meðal sigurvegara í [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[Seinni heimsstyrjöld|seinni]] heimsstyrjöldinni en hafði enga burði eftir stríðin til að viðhalda stórveldisstöðu sinni í heiminum. Eftir stríðið hafa tekist sættir með Frökkum og Þjóðverjum og hefur samvinna þessara þjóða verið kjarninn í stofnunum eins og Evrópusambandinu en Frakkar hafa verið hvað harðastir stuðningsmenn þess að efla samstarf Evrópuríkja á sviði stjórnmála, varnar- og öryggismála. == Landfræði == [[Mynd:France radar 2.jpg|left|thumb|Hæðakort af Frakklandi.]] Landamæri Frakklands í Evrópu eru 2970 km að lengd og snúa að eftirtöldum átta ríkjum: [[Spánn|Spáni]] (650 km), [[Belgía|Belgíu]] (620 km), [[Sviss]] (572 km), [[Ítalía|Ítalíu]] (515 km), [[Þýskaland]]i (450 km), [[Lúxemborg]] (73 km), [[Andorra]] (57 km) og [[Mónakó]] (4,5 km). Í Suður-Ameríku á [[Franska Gvæjana]] landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]] (580 km) og [[Súrínam]] (520 km). [[Saint-Martin-ey]] í [[Antillaeyjar|Antillaeyjaklasanum]] skiptist milli Frakklands og Hollands. Loks gera Frakkar tilkall til svonefndrar [[Terre Adélie]] á Suðurskautslandinu. Stjórnsýsla á þessum yfirráðasvæðum Frakklands er með ýmsum hætti og ganga þau eftir því undir fjölbreytilegum nöfnum, allt frá „handanhafssýslu“ til „handanhafssvæðis“. Meginland Frakklands einkennist af mjög fjölbreyttu landslagi, allt frá flatlendinu með norður- og vesturströndinni að fjallakeðjunum í suðaustri ([[Alparnir|Ölpunum]]) og suðvestri ([[Pýreneafjöll]]um). Í frönsku Ölpunum er hæsti fjallstindur í vestanverðri Evrópu, [[Mont Blanc]], sem er talinn 4810 m. Í landinu er víða fjalllendi sem er eldra að uppruna, til að mynda [[Franska miðhálendið|miðhálendið]] (''[[Massif Central]]''), [[Júrafjöll]], [[Vogesafjöll]] og loks [[Ardennafjöll]] sem eru bæði klettótt og vaxin þéttum skógi. Frakkar njóta þess einnig að eiga mikið kerfi vatnsfalla en helstu fljótin eru [[Leira (fljót)|Leira]], [[Rón]] (kemur upp í Sviss), [[Garonne]] (kemur upp á [[Spáni]]), [[Signa (á)|Signa]] og nokkur hluti árinnar [[Rín (fljót)|Rín]], en einnig [[Somme]] og [[Vilaine]]. [[Meuse]] er eina stórfljótið í Frakklandi sem hefur ekki verið aðlagað skipaumferð. Landsvæði Frakklands í [[Evrópu]] er 544 000 km², en með svæðunum utan Evrópu fer sú tala upp í 640 000. Vegna mikils fjölda franskra yfirráðasvæða um allan heim sem snúa að [[haf]]i ræður Frakkland yfir annarri stærstu [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögu]] heims á eftir Bandaríkjunum, samtals mælist hún 11.035.000 km². == Stjórnmál == === Stjórnarfar === Frakkland er [[einingarríki]] þar sem stjórnskipan byggir á [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite web |title=Constitutional Limits on Government: Country Studies – France |url=https://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828081904/http://democracyweb.org/limits/france.php |archive-date=28 August 2013 |access-date=30 September 2013 |website=Democracy Web: Comparative studies in Freedom}}</ref> Landið á sér langa lýðræðishefð sem mótað hefur stjórnmál, menningu og sjálfsmynd frönsku þjóðarinnar.<ref name=":1">{{Cite web |title=France {{!}} History, Map, Flag, Capital, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/France |access-date=27 August 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614044325/https://www.britannica.com/place/France |url-status=live }}</ref> Stjórnskipan landsins hefur oft tekið stakkaskiptum en núgildandi stjórnskipan er kennd við [[fimmta franska lýðveldið]] og var tekin upp með samþykkt nýrrar stjórnarskrár [[1958]].<ref>{{Cite book |first=Helen |last=Drake |title=Contemporary France |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-79243-8 |page=[https://books.google.com/books?id=7L8cBQAAQBAJ&pg=PA95 95] |doi=10.1007/978-0-230-36688-6}}</ref> Með þeirri stjórnarskrá var horfið frá hreinu [[þingræði]] og völd forseta styrkt verulega á kostnað löggjafarþingsins í því skyni að koma á meiri stöðugleika í stjórnmálum landsins en ríkt hafði í tíð þriðja og fjórða lýðveldisins.<ref name=":1"/> Framkvæmdavaldið er í höndum tveggja embættismanna. Annarsvegar er það [[forseti Frakklands]] sem er kjörinn beint af kjósendum til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000 |trans-title=The 5-year term: referendum of 24 September 2000 |url=http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812105736/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |archive-date=12 August 2010 |language=fr}}</ref> Hins vegar er það [[Forsætisráðherra Frakklands|forsætisráðherrann]] sem skipaður er af forsetanum til að [[ríkisstjórnarleiðtogi|leiða ríkisstjórn]]. Forsetinn hefur vald til þess að [[þingrof|rjúfa þing]] og til þess að leggja mál beint í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] án aðkomu þingsins. Forseti skipar einnig dómara og aðra embættismenn auk þess sem hann skrifar undir samninga við önnur ríki og er æðsti yfirmaður alls [[Frakklandsher|herafla landsins]]. Hlutverk forsætisráðherra snýr hins vegar meira að innanlandsmálum og daglegum ríkisrekstri.<ref>{{Cite web |date=13 March 2013 |title=The French National Assembly – Constitution of October 4, 1958 |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313212736/http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-date=13 March 2013 |access-date=27 August 2021}}</ref> [[Franska þingið]] fer með löggjafarvaldið og skiptist í tvær þingdeildir. [[Franska þjóðþingið|Þjóðþingið]] (Assemblée nationale) er neðri deildin en [[franska öldungadeildin|öldungadeildin]] (Sénat) er efri deildin.<ref>{{Cite web |title=The National Assembly and the Senate&nbsp;– General Characteristics of the Parliament |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |archive-date=5 December 2008 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Á þjóðþinginu sitja 577 fulltrúar sem kjörnir eru af almenningi úr [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Election of deputies |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |archive-date=4 July 2011 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Þingmenn efri deildar eru hins vegar kjörnir af fulltrúum sveitar- og hérðasstjórna. Kjörtímabil þeirra er sex ár og er kosið um helming sæta í öldungadeildinni á þriggja ára fresti.<ref>{{Cite web |title=The senatorial elections |url=http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |website=Sénate |access-date=30 July 2010 |archive-date=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |url-status=dead }}</ref> Þjóðþingið er mun valdameira en öldungadeildin og getur samþykkt löggjöf gegn vilja öldungadeildar auk þess sem þjóðþingið getur vikið forsætisráðherra úr embætti.<ref>{{Cite web |date=18 August 2007 |title=Le role du Sénat |trans-title=What is the purpose of the Senate? |url=http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618060857/http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |archive-date=18 June 2010 |language=fr}}</ref> === Stjórnsýslustig === [[Mynd:Regions France 2016.svg|thumb|261x261dp|Héruð Frakklands]] Stjórnsýslustig í Frakklandi eru mörg. Ríkið skiptist í 18 '''stjórnsýsluhéruð''' ''(franska: régions)'', 13 héruð í Evrópu og 5 utan álfunnar svonefnd „handanhafshéruð“. Þessi héruð skiptast síðan í 101 '''sýslu''' ''(franska: départements)''. Þær eru tölusettar (í stórum dráttum eftir stafrófsröð) og ráðast póstnúmer, skráningarnúmer ökutækja og fleira af því. Sýslurnar skiptast síðan í 342 '''sýsluhverfi''' ''(franska: arrondissements)''. Þau hafa enga kjörna fulltrúa og þjóna eingöngu tæknilegu hlutverki í skipulagi ríkisstofnana. Sýsluhverfin skiptast síðan niður í 2.054 '''kantónur''' ''(franska: cantons)'' sem eru fyrst og fremst kosningakjördæmi. Sýsluhverfin skiptast einnig í 34.945 '''sveitarfélög''' ''(franska: communes)'' er hafa kjörinnar sveitastjórnir. Héruðin, sýslurnar og sveitarfélögin kallast „umdæmi“ ''(franska: collectivités territoriales)'', en það þýðir að þau hafa á að skipa bæði kjörnum fulltrúum og framkvæmdavaldi ólíkt því sem gildir um sýsluhverfin og kantónurnar. Fimm af ofangreindum sýslum eru svonefndar „handanhafssýslur“ er falla saman við handanhafshéruðin fimm. Þau eru fullgildur hluti Frakklands (og þar með Evrópusambandsins) og hafa þannig að mestu sömu stöðu og sýslur á meginlandi Frakklands. {| class="wikitable sortable" |+ Héruð í Evrópu ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> ! Höfuðstaður |- | [[Auvergne-Rhône-Alpes]] | align=center | {{nts|69711}} | align=center | {{nts|8205557}} | [[Lyon]] |- | [[Bretanía]]<br />{{small|(''Bretagne'')}} | align=center | {{nts|27208}} | align=center | {{nts|3449370}} | [[Rennes]] |- | [[Búrgund-Franche-Comté]]<br />{{small|(''Bourgogne-Franche-Comté'')}} | align=center | {{nts|47784}} | align=center | {{nts|2802670}} | [[Besançon]] og [[Dijon]] |- | [[Centre-Val de Loire]] | align=center | {{nts|39151}} | align=center | {{nts|2587031}} | [[Orléans]] |- | [[Grand Est]] | align=center | {{nts|57441}} | align=center | {{nts|5563378}} | [[Strassborg]]<br />{{small|(''Strasbourg'')}} |- | [[Hauts-de-France]] | align=center | {{nts|31806}} | align=center | {{nts|5992194}} | [[Lille]] |- | [[Île-de-France]] | align=center | {{nts|12011}} | align=center | {{nts|12463067}} | [[París]]<br />{{small|(''Paris'')}} |- | [[Korsíka]]<br />{{small|(''Corse'')}} | align=center | {{nts|8680}} | align=center | {{nts|355486}} | [[Ajaccio]] |- | [[Normandí (hérað)|Normandí]]<br />{{small|(''Normandie'')}} | align=center | {{nts|29907}} | align=center | {{nts|3345842}} | [[Rúðuborg]]<br />{{small|(''Rouen'')}} |- | [[Nýja-Akvitanía]]<br />{{small|(''Nouvelle-Aquitaine'')}} | align=center | {{nts|84036}} | align=center | {{nts|6150451}} | [[Bordeaux]] |- | [[Occitanie]] | align=center | {{nts|72724}} | align=center | {{nts|6124653}} | [[Toulouse]] |- | [[Pays de la Loire]] | align=center | {{nts|32082}} | align=center | {{nts|3907156}} | [[Nantes]] |- | [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | align=center | {{nts|31400}} | align=center | {{nts|5218960}} | [[Marseille]] |} {| class="wikitable sortable" |+ Héruð handan hafsins ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð" /> ! Höfuðstaður |- | [[Franska Gvæjana]]<br />{{small|(''Guyane'')}} | align=center | {{nts|83534}} | align=center | {{nts|293996}} | [[Cayenne]] |- | [[Gvadelúpeyjar]]<br />{{small|(''Guadeloupe'')}} | align=center | {{nts|1628}} | align=center | {{nts|384160}} | [[Basse-Terre]] |- | [[Martinique]] | align=center | {{nts|1128}} | align=center | {{nts|360630}} | [[Fort-de-France]] |- | [[Mayotte]] | align=center | {{nts|374}} | align=center | {{nts|262895}}{{efn|Frá og með 2017.<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 |title=Populations légales des communes de Mayotte en 2017}}</ref>}} | [[Mamoudzou]] |- | [[Réunion]]<br />{{small|(''La Réunion'')}} | align=center | {{nts|2504}} | align=center | {{nts|889679}} | [[Saint-Denis (Réunion)|Saint-Denis]] |} == Lýðfræði == {{Aðalgrein|Lýðfræði Frakklands}} === Mannfjöldi === Íbúafjöldi í Frakklandi er um 63 milljónir (2006). [[Manntal]] fór fram með reglulegu millibili frá árinu 1801 en frá árinu 2004 hefur mannfjöldaskráin verið haldin óslitið. Fjölgun íbúa í Frakklandi er einhver sú mesta í Evrópu og stafar það bæði af tiltölulega hárri fæðingatölu og miklum fjölda innflytjenda. Engu að síður fjölgar öldruðum í Frakklandi hlutfallslega mjög ört vegna hækkandi meðalaldurs og sökum þess að fjölmennar kynslóðir eftirstríðsáranna eru nú farnar að bætast í þann hóp. {| border="0" width="100%" | [[Mynd:france cities.png|thumb|left|230px|Borgarsvæði í Frakklandi með 100 000 íbúum eða fleiri]] |[[Mynd:Population of France.svg|thumb|400px|right|Mannfjöldaþróun milli áranna [[1960]] og [[2010]] (tölurnar eru fengnar frá [[Department of Economic and Social Affairs|DESA]], 2012). Tölurnar sýna milljónir íbúa.]] |} [[Mynd:MSM sunset 02.JPG|thumb|408x408dp|Mont Saint-Michel í Normandí]] === Trúarbrögð === Eins og í ýmsum öðrum Evrópuríkjum telst ekki við hæfi í Frakklandi að ríkið grennslist fyrir um trúarlíf þegnanna. Ýmsar sjálfstæðar stofnanir stunda þó slíkar rannsóknir. Meðal annars fer fram á þriggja ára fresti könnun á vegum stofnunarinnar CSA. Samkvæmt könnun frá árinu 2004, sem náði til úrtaks 18.068 Frakka, segjast 64,3% [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskrar trúar]] en 27% segjast vera [[Guðleysi|guðleysingjar]]. Hlutfall kaþólskra hafði þá fallið úr 69% á þremur árum. Þannig teljast um 30 milljónir fullorðinna Frakka kaþólskrar trúar en fjórar milljónir alls tilheyra öðrum trúarbrögðum, fyrst og fremst [[íslam]] og mótmælendakirkjum. Flestir hinna kaþólsku segjast ekki leggja rækt við trúna. Samkvæmt könnun á vegum stofnunarinnar IFOP, sem fram fór í apríl árið 2004, segjast 44% Frakka [[Trúleysi|ekki trúaðir]]. Árið 1947 var sá hópur ekki nema 20% þjóðarinnar. == Menning == {{Aðalgrein|Frönsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Franskar bókmenntir}} [[Mynd:Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|thumb|upright|[[Molière]] er vinsælasta gamanleikaskjáld Frakka.<ref>[http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 „Auteurs et répertoires“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} - Opinber síða Comédie Française</ref>]] Elstu bókmenntir Frakka voru samdar á [[Miðaldir|miðöldum]] en þá var ekkert eitt tungumál talað á því landsvæði sem í dag tilheyrir Frakklandi. [[Franska]] var enn að verða til úr [[Latína|latínu]] snemma á miðöldum og ýmsar mállýskur voru talaðar en engin réttritun. Höfundar franskra mimðaldabókmennta eru ókunnir, sem sem höfundar verkanna ''[[Tristan og Ísold]]'' og ''[[Lancelot og hið heilaga gral]]''. Ýmiss franskur miðaldakveðskapur sótti innblástur til þjóðsagna, til dæmis [[Rolandskvæði]]. „Roman de Renart“, sem [[Perrout de Saint Cloude]] samdi árið 1175, segir söguna af [[Reynard]] (refinum) og er annað dæmi um snemmfranskar bókmenntir. Nöfn nokkurra höfunda eru þekkt, þar á meðal [[Chrétien de Troyes]] og [[Vilhjálmur 9. af Aquitaniu]], sem ritaði á [[Okkitíska|okkitísku]]. [[Mynd:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb|left|upright|left|[[Victor Hugo]] er meðal mikilvægustu skáldsagnahöfunda og skálda Frakka og er stundum talinn merkasti höfundur Frakka fyrr og síðar.<ref>{{[https://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf „Victor Hugo est le plus grand écrivain français“]}}</ref>]] [[François Rabelais]] var mikilvægur höfundur á [[16. öldin|16. öld]] og hafði töluverð áhrif á orðaforða og myndmál nútíma frönsku. Á [[17. öldin|17. öld]] höfðu leikrit eftir [[Pierre Corneille]], [[Jean Racine]] og Molière, sem og [[siðfræði]]leg og [[heimspeki]]leg rit eftir [[Blaise Pascal]] og [[René Descartes]] mikil áhrif á frönsku yfirstéttina og urðu enn fremur mikilvægar fyrirmyndir næstu kynslóða franskra rithöfunda, þar á meðal fyrir höfunda á borð við [[Jean de La Fontaine]], sem var mikilvægt skáld á 17. öld. Franskar bókmenntir og kveðskapur stóðu í miklum blóma á [[18. öldin|18.]] og [[19. öldin|19. öld]]. Á 18. öld voru til að mynda að störfum rithöfundar eins og [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] og [[Jean-Jacques Rousseau]], sem allir fengust við heimspeki. [[Charles Perrault]] var mikilvirkur höfundur barnabókmennta og skrifaði til dæmis víðkunnar sögur svo sem um [[stígvélaði kötturinn|stígvélaða köttinn]], [[Öskubuska|Öskubusku]], [[Þyrnirós (ævintýri)|Þyrnirós]] og [[Bláskeggur|Bláskegg]]. [[Mynd:Charles Baudelaire2.jpg|thumb|upright|[[Charles Baudelaire]], 19. aldar rithöfundur, skáld og þýðandi.]] Við upphaf 19. aldarinnar var [[táknsæisstefna]]n mikilvæg hreyfing í frönskum bókmenntum en til hennar heyrðu meðal annarra skáld á borð við [[Charles Baudelaire]], [[Paul Verlaine]] og [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{cite web |url=http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |title=„Le symbolisme français“ |access-date=2011-03-07 |archive-date=2018-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |url-status=dead }}</ref> Á 19. öld voru einnig að störfum rithöfundarnir [[Victor Hugo]] (''[[Vesalingarnir]]'' og ''[[Hringjarinn í Notre-Dame]]''), [[Alexandre Dumas]] (''[[Skytturnar þrjár]]'' og ''[[Greifinn af Monte-Cristo]]'') og [[Jules Verne]] (''[[Sæfarinn: Ferðin kring um hnöttinn neðansjávar]]'' og ''[[Leyndardómar Snæfellsjökuls]]''). Sá síðastnefndi var mikilvægur brautryðjandi [[Vísindaskáldskapur|vísindaskáldskapar]]. Meðal annarra skáldsagnahöfunda 19. aldar má nefna [[Émile Zola]], [[Honoré de Balzac]], [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] og [[Stendhal]]. [[Prix Goncourt]] eru frönsk bókmenntaverðlaun sem voru fyrst veitt árið [[1903]].<ref>[http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 „La première Académie Goncourt“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425100025/http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 |date=2011-04-25 }} - [http://www.academie-goncourt.fr/? Opinber síða l'Académie Goncourt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119231954/http://www.academie-goncourt.fr/ |date=2008-11-19 }}</ref> Meðal mikilvægra rithöfunda [[20. öldin|20. aldar]] má nefna [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]] og [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] samdi ''[[Litli prinsinn|Litla prinsinn]]'', sem hefur áratugum saman notið vinsælda sem barnabók en einning meðal fullorðinna.<ref>[http://www.completelynovel.com/books/50599 „The Little Prince“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |date=2018-09-30 }} - Completely Novel</ref> Lengst af á 20. öld áttu Frakkar fleiri nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum en nokkur önnur þjóð.<ref>[http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by citizenship at the time of the award“] og [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by country of birth“]. Frá Jürgen Schmidhuber (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html „Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327012415/http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html |date=2014-03-27 }} á [https://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === Myndlist === {{Aðalgrein|Frönsk myndlist}} [[Mynd:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] var upphafsmaður [[Impressjónismi|impressjónismans]] á 19. öld (''Femme avec un parasol'' frá 1886, á [[Musée d'Orsay]]).]] Upphaf franskrar myndlistar var undir töluverðum áhrifum frá [[Ítölsk myndlist|ítalskri myndlist]]. Frægustu tveir myndlistarmenn Frakka á [[Endurreisnin|endurreisnartímanum]] voru [[Nicolas Poussin]] og [[Claude Lorrain]], sem báðir bjuggu á [[Ítalía|Ítalíu]]. Forsætisráðherra [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]], [[Jean-Baptiste Colbert]], stofnaði árið [[1648]] [[Konunglega myndlistarakademían|Konunglegu myndlistarakademíuna]] til að styðja við listamenn og árið [[1666]] stofnaði hann [[Franska akademían í Róm|Frönsku akademíuna í Róm]], sem starfar enn. Henni var ætlað að styrkja tengslin við ítalska listamenn. Frönsk myndlist fylgdi einnig þróun ítalskrar myndlistar í áttina að rókókóstíl [[18. öldin|18. aldarinnar]] en hann sótti innblástur til gamals barokkstíls. Verk hirðlistamanna, svo sem [[Antoine Watteau|Antoines Watteau]], [[François Boucher]] og [[Jean-Honoré Fragonard|Jean-Honorés Fragonard]] voru dæmigerð fyrir ríkjandi stíl. Með [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] komu ýmsar breytingar en [[Napóleon Bónaparte]] hafði dálæti af [[Nýklassískur stíll|nýklassískum stíl]], til dæmis í verkum [[Jacques-Louis David]]. Um miðja [[19. öldin|19. öld]] var ríkjandi stefna í fyrstu [[rómantík]], eins og fram kom í verkum [[Théodore Géricault|Théodores Géricault]] og [[Eugène Delacroix|Eugènes Delacroix]], og síðar meira raunsæi eins og verk [[Camille Corot|Camilles Corot]], [[Gustave Courbet|Gustaves Courbet]] og [[Jean-François Millet]] bera vitni um. Á síðari hluta 19. aldar varð Frakkland að miðstöð lista og listsköpunar og þar urðu til nýjar stefnur í myndlist, þar á meðal [[impressjónismi]] en meðal frægustu myndlistarmanna þeirrar stefnu voru [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], [[Claude Monet]] og [[Auguste Renoir]].<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism „Guide to Impressionism“]</ref> Önnur kynslóð impressjónískra myndlistarmanna var einnig framúrstefnuleg en til þeirrar kynslóðar teljast myndlistarmennirnir [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] og [[Georges Seurat]].<ref>[http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp „Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15. mars 2005.</ref> Til [[Expressjónismi|expressjónismans]], sem naut vinsælda snemma á [[20. öldin]]ni, heyrðu [[Henri Matisse]], [[André Derain]] og [[Maurice de Vlaminck]].<ref>{{cite web |url=http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |title=„The Fauves“ |access-date=2011-07-11 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |url-status=dead }}</ref> En á fyrri hluta 20. aldar var [[kúbismi]] einnig að ryðja sér til rúms. Hann varð til í verkum [[Georges Braque]] og spánska listamansins [[Pablo Picasso|Pablos Picasso]], sem bjó í París. Margir aðrir erlendir listamenn settust að í París, svo sem [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]] og [[Wassily Kandinsky]]. Mörg listasöfn í Frakklandi sérhæfa sig í myndlist. Mikill fjöldi frægra málverka frá því á 18. öld eða fyrr er til sýnis á ríkisrekna listasafninu [[Louvre]] í París, þar á meðal [[Mona Lisa]]. [[Louvre-höll]] hefur lengi verið listasafn Orsay-safnið var vígt í gamalli lestarstöð ([[Gare d'Orsay]]) árið 1986, þegar mikil uppstokkun átti sér stað í skipulagi listasafna hins opinbera. Frönskum málverkum frá síðari hluta 19. aldar var safnað saman, einkum impressjónískum og expressjónískum verkum.<ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html „From station to museum“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html „History of the painting collection“]</ref> Nútímalist er til sýnis á [[Musée National d'Art Moderne]], sem flutti árið 1976 til [[Centre Georges Pompidou]]. Þessi þrjú söfn taka á móti um það bil 17 milljónum gesta á ári hverju.<ref>[http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf „Sites touristiques en France“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} síða 2: „Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)“</ref> Meðal annarra opinberra myndlistarsafna má nefna [[Grand Palais]] (1,3 milljónir gesta árið 2008) en einnig eru mörg listasöfn í eigu borga og bæjarfélaga og er [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] vinsælast þeirra með um átta hundruð þúsund gesti á ári (2008). === Tónlist === {{Aðalgrein|Frönsk tónlist}} Saga franskrar tónlistar nær aftur til [[Miðaldir|miðalda]] en stóð þó í mestum blóma á [[17. öldin|17. öld]] þökk sé [[Loðvík 14.|Loðvíki 14.]], sem réð fjölda tónlistarmanna og tónskálda við hirð sína. Frægustu tónskáld þessa tíma voru meðal annarra [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] og [[Marin Marais]]. Allir voru þeir við hirð konungs. Að Loðvíki 14. látnum fataðist franskri tónlist flugið en á næstu öld öðlaðist [[Jean-Philippe Rameau]] þó nokkra frægð og er enn í dag meðal þekktustu tónskálda Frakklands. Klassísk tónlist náði aftur fyrri hæðum á [[19. öldin|19.]] og [[20. öldin|20. öld]] við lok rómantíska tímabilsins. Í fyrstu bar mest á óperutónskáldum á borð við [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] og [[Camille Saint-Saëns]]. Þetta tímabil var gullöld óperunnar. Á eftir fylgdu forverar nútíma klassískrar tónlistar með þá [[Érik Satie]] og [[Francis Poulenc]] og umfram allt [[Maurice Ravel]] og [[Claude Debussy]] fremsta í fylkingu.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 „Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday“], 14. október 2005.</ref><ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 „Debussy's Musical Game of Deception“], 12. júlí 2008.</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ „Biography of Claude Debussy“].</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ „Biography of Maurice Ravel“]</ref> Um miðja 20. öldina lögðu tónskáldin [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] og [[Pierre Boulez]] sitt af mörkum til þróunar klassískrar tónlistar.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 „Composer-Conductor Pierre Boulez At 85“], 24. maí 2010.</ref> [[Mynd:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], frumkvöðlar franskrar [[hústónlist]]ar.]] Frönsk tónlist var svo fyrir miklum áhrifum frá [[popptónlist]] og [[rokktónlist]] um miðja 20. öld. Enda þótt tónlist frá enskumælandi löndum yrði vinsæl í Frakklandi hefur [[frönsk popptónlist]], þekkt sem ''[[chanson française]]'', ætíð notið mikilla vinsælda. Meðal mikilvægustu tónlistarmanna Frakka á 20. öld má nefna [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] og [[Serge Gainsbourg]]. Þótt fáar rokkhljómsveitir séu í Frakklandi samanborið við enskumælandi lönd,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_6049.asp „Biography of Noir Désir“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716081730/http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_6049.asp |date=2009-07-16 }}, mars 2009 : „Rokktónlist er Frökkum framandi. Þetta er rómanskt land með meiri áhuga á kveðskap og melódíu og hefur alið fáa hæfileikaríka rokktónlistarmenn. Rokktónlist hefur annað og engilsaxneskara innihald.“</ref> hafa hljómsveitir á borð við [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (hljómsveit)|Niagara]] og [[Rita Mitsouko]] og nýverið [[Superbus (hljómsveit)|Superbus]], [[Phoenix (hljómsveit)|Phoenix]] og [[Gojira]]<ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html „French music has the whole planet singing“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, júní 2009.</ref> náð alþjóðlegum vinsældum. Meðal annarra franskra tónlistarmanna sem hafa notið vinsælda víða um heim má nefna söngkonurnar [[Mireille Mathieu]], [[Mylène Farmer]] og [[Nolwenn Leroy]], [[raftónlist]]armennina [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]], [[Bob Sinclar]] og [[David Guetta]]. Á [[1991-2000|tíunda áratug]] síðustu aldar og [[2001-2010|fyrsta áratug]] þessarar aldar hafa raftónlistarhljómsveitirnar [[Daft Punk]], [[Justice (hljómsveit)|Justice]] og [[Air (hljómsveit)|Air]] einnig náð vinsældum víða um heim og átt sinn þátt í að auka vinsældir raftónlistar um heim allan.<ref>''The Telegraph'', [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html „Daft Punk: Behind the robot masks“], 17. nóvember 2007 : „Daft Punk var á margan hátt ábyrg fyrir því að kastljósið beindist að nýrri, svalri neðanjarðartónlist í Frakklandi seint á tíunda áratugnum, þar á meðal að hljómsveitum á borð við Air, og hafa haft ómæld áhrif á núverandi kynslóð plötusnúða um heim allan.“</ref><ref>[[BBC News]], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm „The return of French pop music“], 20. desember 2001.</ref> == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * Orðabók franska-íslenska: [http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 Orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112181816/http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 |date=2011-11-12 }} == Tenglar == {{Commons|France|Frakklandi}} * {{Vísindavefurinn|5084|Hvað er Frakkland mörgum sinnum stærra en Ísland?}} * {{Vísindavefurinn|7361|Hverjar eru fimm helstu borgir Frakklands?}} {{Gæðagrein}} {{Héruð Frakklands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Frakkland| ]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] a9yeeovdodmde2u07bik398dotcyxai 0 4100 1961922 1950183 2026-05-02T04:09:00Z Fyxi 84003 Afturkallaði útgáfu [[Special:Diff/1950183|1950183]] frá [[Special:Contributions/~2026-15697-33|~2026-15697-33]] ([[User talk:~2026-15697-33|spjall]]) 1961922 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Lýðveldið Tékkland |nafn_á_frummáli = Česká republika |nafn_í_eignarfalli = Tékklands |fáni = Flag of the Czech Republic.svg |skjaldarmerki = Coat of arms of the Czech Republic.svg |kjörorð = Pravda vítězí |kjörorð_tungumál = tékkneska |kjörorð_þýðing = Sannleikurinn lifir) |staðsetningarkort = EU-Czech_Republic.svg |tungumál = [[Tékkneska]] |höfuðborg = [[Prag]] |stjórnarfar = [[Lýðveldi]] |titill_leiðtoga1 = [[Forseti Tékklands|Forseti]] |titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Tékklands|Forsætisráðherra]] |nafn_leiðtoga1 = [[Petr Pavel]] |nafn_leiðtoga2 = [[Andrej Babiš]] |ESBaðild=[[1. maí]] [[2004]] |stærðarsæti = 115 |flatarmál = 78.871 |hlutfall_vatns = 2,12 |mannfjöldaár = 2021 |mannfjöldasæti = 86 |fólksfjöldi = 10.701.777 |íbúar_á_ferkílómetra = 136 |VLF_ár = 2020 |VLF = 432,346 |VLF_sæti = 36 |VLF_á_mann = 40.585 |VLF_á_mann_sæti = 34 |staða = Sjálfstæði |atburður1 = [[Tékkóslóvakía]] |dagsetning1 = [[28. október]] [[1918]] |atburður2 = Aðskilnaður |dagsetning2 = 1. janúar 1993 |VÞL_ár = 2019 |VÞL = {{hækkun}} 0.900 |VÞL_sæti = 27 |gjaldmiðill = [[Tékknesk króna|Króna]] (CZK) |tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) |þjóðsöngur = [[Kde domov můj]] |tld = cz |símakóði = 420 }} '''Tékkland''' ([[tékkneska]]: ''Česko''; opinberlega '''Lýðveldið Tékkland''', [[tékkneska]]: ''Česká republika'') er landlukt ríki í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og vestasta land gömlu [[Austantjaldslöndin|austantjaldsríkjanna]]. Landið var stofnað [[1. janúar]] [[1993]] þegar [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] var [[skipting Tékkóslóvakíu|skipt í tvo hluta]], Tékkland og [[Slóvakía|Slóvakíu]]. Höfuðborgin er [[Prag]] og er hún jafnframt stærsta borg landsins. Tékkland er nánast miðsvæðis í Mið-Evrópu og á sér að miklu leyti náttúruleg landamæri í formi fjallgarða. Í vestri er [[Þýskaland]], en [[Eirfjöllin]] (''Krušné hory'') og [[Bæheimsskógur]] (''Šumava'') skilja þar á milli. Í norðri er [[Pólland]] en þar mynda [[Súdetafjöll]]in (''Sudety'') og [[Risafjöll]]in (''Krkonoše'') náttúruleg landamæri. Í austri er Slóvakía en landamærin liggja um [[Karpatafjöll]]. Í suðri er svo [[Austurríki]]. Tékklandi er gjarnan skipt í þrjá meginhluta: [[Bæheimur|Bæheim]] í vestri, [[Mæri]] í austri og syðsta hluti [[Slésía|Slésíu]] í norðaustri. Í höfninni í [[Hamborg]] er stór hafnarbakki, 30 þúsund m² að stærð, sem tilheyrir Tékklandi. Bakkinn kallast [[Moldárhöfn]] (''Vltavský přístav''). Hann var hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningnum]] sem kvað á um að Tékkland skyldi eiga aðgang að hafnaraðstöðu í Hamborg, þaðan sem hægt er að sigla niður [[Saxelfur|Saxelfi]] alla leið til Bæheims. Samningurinn gildir í 99 ár og rennur út árið [[2028]]. == Heiti == Tékkar nota orðið Česko um land sitt. Hugtakið kom fyrst fram [[1777]] en var aldrei eða sárasjaldan notað fyrir [[1993]]. Meðan Tékkóslóvakía var til hét landið allt Československo. Þegar Tékkóslóvakíu var skipt í tvö ríki 1993 varð heitið Česko ofan á en það merkir Tékkar eða tékkneska þjóðin. Tékkneska heitið fyrir Bæheim er Čechy en oftast er það notað fyrir landið allt (líka Mæri og Slésíu). Þjóðsagan segir að forfaðirinn Čech hafi verið stofnandi tékknesku þjóðarinnar. Önnur tungumál, svo sem [[enska]] og þýska, hafa tekið síðara orðið að láni og myndað heitið Czech (enska) og Tschech (þýska) síðan Tékkóslóvakía var mynduð [[1918]]. Það hafa [[Ísland|Íslendingar]] einnig gert. Þó eru íbúar Mæris og Slésíu ekki allir sáttir við síðara heitið, enda útilokar það á vissan hátt íbúa þess en setur íbúa Bæheims ofar hinum. Tékkar sjálfir nota ekki neitt stuttheiti á landi sínu. Alþjóðlega heitir landið Česká republika. Þó er til styttri útgáfa í flestum öðrum málum. Í íslensku er heitið Tékkland gjarnan notað í staðinn fyrir Tékkneska lýðveldið, en áður kom fyrir að landið væri nefnt Tékkía.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=990456&issId=54398&lang=4 Alþýðublaðið, 01.06.1939]</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=54663&lang=4 Alþýðublaðið, 17.08.1939]</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=62229 Alþýðublaðið, 19.03.1940]</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1766389 Morgunblaðið, 14.06.1992]</ref> == Saga == === Upphaf === [[Mynd:Great moravia svatopluk.png|thumb|[[Stórmæri]] þegar hún náði mestri útbreiðslu.]] Fundist hafa mannvistarleifar frá [[fornsteinöld]] í Tékklandi. [[Venus frá Dolní Věstonice]] er keramikstytta af konu sem er talin vera frá því fyrir 29.000 til 25.000 árum. Frá 3. öld f.Kr. settist [[keltar|keltneski]] þjóðflokkurinn [[Bojar]] (gríska: Βόιοι) að á svæðinu. Talið er að heitið Bæheimur (Bohemia) vísi til þessa þjóðflokks. Á fyrstu öld e.Kr. settust [[Germanar|germanskir þjóðflokkar]] að á svæðinu og hröktu Keltana burt. Í Bæheimi voru til dæmis [[Markómannar]] en [[Rómaveldi|Rómverjar]] stöðvuðu útrás þeirra til suðurs. Á [[Þjóðflutningatímabilið|þjóðflutningatímabilinu]] á 5. öld gjörbreyttist íbúasamsetning landsins. Frá og með 550 settust [[Slavar]] frá ströndum [[Svartahaf]]s og [[Karpatafjöll]]um að í Bæheimi og Mæri. Þeir hrökkluðust þangað undan framrás [[Húnar|Húna]], [[Avarar|Avara]], [[Búlgarar|Búlgara]] og [[Magýarar|Magýara]] frá sléttum Asíu. Árið [[833]] var furstadæmið [[Stórmæri]] stofnað og náði það langt út fyrir mörk Bæheims og Mæris í dag. [[Svatopluk 1. af Mæri]] varð fursti í Stórmæri [[871]], en á hans tíma komu munkarnir (og bræðurnir) [[Kýrill og Meþódíus]] og kristnuðu þjóðina. Þeir höfðu verið sendir frá [[Mikligarður|Miklagarði]] og lögðu því grunninn að [[rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunni]] í Stórmæri. Árið [[895]] gekkst [[Spytihněv fursti]] [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]] á hönd, en keisari var þá [[Arnúlfur keisari]]. Stórmæri varð því hluti þess ríkis og var lögð niður tólf árum síðar. Afleiðingin var sú að [[rómversk-kaþólska kirkjan]] nam land í Bæheimi og óx hratt meðan rétttrúnaðarkirkjan átti undir högg að sækja. Árið [[1003]] réðist [[Boleslaw 1.]] konungur Póllands inn í Bæheim og hertók landið. Hersetan stóð hins vegar aðeins yfir í eitt ár. === Miðpunktur þýska ríkisins === [[Mynd:Karl IV. (HRR).jpg|thumb|Karl 4. gerði Prag að stórborg.]] Árið [[1085]] leyfði [[Hinrik 4. keisari]] stofnun konungsríkis í Bæheimi. Markgreifinn [[Vratislav 2.]] varð því krýndur konungur, enda var hann eindreginn stuðningsmaður Hinriks gegn [[Saxland|Söxum]]. Krýningin fór fram í [[Prag]], sem þar með varð að eiginlegri höfuðborg. Konungstitill Vratislavs var ekki arfgengur og eftirmenn hans voru því áfram hertogar þar til [[Ottókar 1.]] fékk [[Sikileyjarbréfið]] frá [[Friðrik 2. keisari|Friðriki 2. keisara]] sem staðfesti rétt erfingja hans til konungstitils í Bæheimi. [[Konungríkið Bæheimur]] var sjálfstætt sem slíkt en var undir verndarvæng og umsjón hins Heilaga rómverska ríkis. Í kjölfarið fylgdi nokkurt þýskt landnám í Bæheimi. Sökum stuðnings konunganna í Prag við hina þýsku keisara ríkisins, var konungur Bæheims hverju sinni einnig [[kjörfursti]], það er að segja hann sat í kjörfurstaráðinu sem valdi næsta konung hins Heilaga rómverska ríkis. Sem kjörfurstar höfðu konungar Bæheims mikil völd í ríkinu. Árið [[1300]] voru Bæheimur og [[Pólland]] undir sama konungi, fyrst [[Wenzel 2.]] og síðan [[Wenzel 3.]], en því fyrirkomulagi lauk [[1306]] er Wenzel 3. var myrtur í [[Olomouc]]. Árið [[1310]] kvæntist [[Jóhann blindi|Jóhann af Lúxemborg]], sonur [[Hinrik 7. keisari|Hinriks 7. keisara]], [[Elísabet af Bæheimi|Elísabetu]], dóttur [[Wenzel 2.|Wenzels 2.]] konungs í Bæheimi. Sonur þeirra hét Wenzel og tók við konungdæminu í Bæheimi [[1347]] sem Karl 1. Aðeins ári síðar stofnaði Karl konungur [[Háskólinn í Prag|háskóla í Prag]], en hann er elsti háskóli Evrópu norðan Alpafjalla. Á sama ári var hann kjörinn keisari Heilaga rómverska ríkisins og tók við embætti sem [[Karl 4. keisari]] í borginni [[Aachen]]. Karl ákvað að sitja í Prag, sem þar með varð að höfuðborg hins heilaga rómverska ríkis. Árið [[1355]] var Karl svo krýndur keisari í [[Róm]]. Karl gaf út [[Gullbréfið 1378]], en í því fastsetti hann reglur um konungskjör í Heilaga rómverska ríkinu, ásamt ýmsum öðrum grundvallarlögum. Gullbréfið var í gildi þar til Heilaga rómverska ríkið leið undir lok árið [[1806]]. Tveir synir Karls áttu einnig eftir að verða keisarar Heilaga rómverska ríkisins. [[Wenzel 4.]] var konungur [[1378]]–[[1400]] og [[Sigmundur keisari]] [[1411]]–[[1437]]. Sá síðarnefndi var krýndur keisari ríkisins árið [[1433]]. === Hússítar === [[Mynd:Jan Hus at the Stake.jpg|thumb|Jan Hus brenndur á báli 1415]] [[Hússítar]] voru umbótahreyfing innan kaþólsku kirkjunnar upprunnin í Bæheimi. Þeir hófu að vinna gegn kaþólsku kirkjunni og keisaranum, sem á þessum tíma voru jafnframt konungar Bæheims. Hússítar eru nefndir eftir guðfræðingnum [[Jan Hus]], sem á tímabili var rektor háskólans í Prag. Þegar Hus var brenndur á báli á [[kirkjuþingið í Konstanz|kirkjuþinginu í Konstanz]] [[1415]] fyrir [[villutrú]], gerðu fylgjendur hans uppreisn. Þegar Hússítar réðust inn í ráðhúsið í Prag [[1419]] og fleygðu fulltrúum konungs út um gluggana, hófust [[Hússítastríðin]]. Múgur manna réðst einnig inn í kirkjur og klaustur til að ræna og eyðileggja. Í [[desember]] 1419 fór fyrsta orrustan fram nálægt Plzeň, en henni lauk með sigri Hússíta undir forystu [[Jan Žižka]]. Árið [[1420]] réðist keisaraher inn í Prag en Hússítar náðu að hrekja hann á brott. Keisarinn missti meira og meira land í Bæheimi næstu árin, uns hann réði aðeins yfir nokkrum jaðarsvæðum. Nokkrir bæir sem héldu tryggð við kaþólsku kirkjuna og keisarann voru jöfnuð við jörðu. Í stríðinu réðust Hússítar einnig á lönd handan Bæheims, svo sem Austurríki (1428–1429), Saxland og jafnvel Ungverjaland. Eftir ýmsar orrustur, sem Hússítar höfðu yfirleitt sigur í, kom til lokaorrustu milli hófsamari [[Útrakistar|Útrakista]] og róttækari [[Taborítar|Taboríta]] 30. maí [[1434]]. Þar voru róttækir Hússítar loks gjörsigraðir og þeim nær útrýmt. Ósigur þeirra batt þó ekki alveg enda á siðbót Hússíta í Bæheimi, jafnvel þótt kaþólska kirkjan væri víða endurreist í landinu. Þar að auki hafði Jan Hus þýtt [[Biblían|Biblíuna]] á tékknesku og þannig átt stóran þátt í að festa tungumálið í ritmálinu. Þrátt fyrir ósigur Hússíta myndaðist í fyrsta sinn eiginleg þjóðarvakning meðal Tékka. Árið [[1458]] varð [[Georg Podiebrad]] konungur Bæheims. Þar með varð hann fyrsti siðbótarkonungur Evrópu á [[Miðaldir|miðöldum]]. === Habsborgarar og 30 ára stríðið === [[Mynd:Prager.Fenstersturz.1618.jpg|thumb|Fulltrúum keisarans hent út um glugga á kastalanum í Prag. Atburður þessi markaði upphaf 30 ára stríðsins.]] Frá og með [[1526]] urðu Bæheimur og Mæri lén [[Habsborgarar|Habsborgara]] er [[Ferdinand 1. keisari|Ferdinand 1.]] af Habsborg varð konungur landsins. Eftir það voru löndin tvö undir væng Austurríkis allt til loka heimsstyrjaldarinnar fyrri 1918. Habsborgarinn [[Rúdolf 2.]], keisari Heilaga rómverska ríkisins, flutti aðsetur sitt frá [[Vínarborg]] til Prag [[1583]]. Prag varð því næstu áratugi miðstöð stjórnmála, lista og vísinda í ríkinu. Rúdolf var opinn fyrir nýjum hugmyndum og veitti Bæheimi formlegt [[trúfrelsi]]. Hann var jafnframt ötull áhugamaður um listir og vísindi, og bauð ýmsum þekktum mönnum á þeim sviðum til Prag. Má þar nefna [[Tycho Brahe]] og [[Jóhannes Kepler]]. Árið [[1612]] lést Rúdolf. Þá varð [[Matthías keisari|Mattías]] konungur Bæheims og Heilaga rómverska ríkisins. Hann hóf þegar að þrengja að mótmælendum í Bæheimi og endurreisa kaþólsku kirkjuna. Þetta gekk svo langt að árið [[1618]] ruddust mótmælendur inn í [[Kastalinn í Prag|kastalann í Prag]] (''Hradčany'') og fleygðu fulltrúum keisarans út um gluggann. Atburður þessi markar upphafið að [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]]. Ári síðar lést Mattías keisari og kusu gildin í Prag, sem voru mótmælendatrúar, [[Friðrik 5. kjörfursti|Friðrik frá Pfalz]] sem nýjan konung Bæheims. Samtímis varð [[Ferdinand 2. keisari|Ferdinand]] af Habsborg keisari Heilaga rómverska ríkisins. Vorið [[1620]] var fyrsta orrusta stríðsins háð í Bæheimi þegar keisaraher Ferdinands gjörsigraði Friðrik konung í [[orrustan við Hvítafjall|orrustunni við Hvítafjall]]. Friðrik flúði úr landi og var kallaður Vetrarkonungurinn. Hann var síðasti sjálfstæði konungur Bæheims. Mótmælendur í Prag voru ofsóttir. Sumir voru fangelsaðir, aðrir líflátnir og enn aðrir flúðu land. Í kjölfarið kom Ferdinand keisari kaþólsku kirkjunni á með valdi. Konungdæmið í Bæheimi varð hluti af titlum keisarans og sjálfstæði landsins að hluta afnumið. Bæheimi og Mæri var þaðan í frá stjórnað frá Vín, allt til 1918. Þýsk tunga ruddi sér til rúms, að minnsta kosti í opinberu lífi, en tékkneska hörfaði. === Ný þjóðarvakning === Á 19. öld myndaðist ný þjóðarvakning meðal Tékka, en þá höfðu Habsborgarkeisarar í Vín stjórnað landinu í tvær aldir. Í [[júní]] [[1848]] var [[Slavaráðstefnan í Prag 1848|Slavaráðstefnan mikla]] haldin í Prag. Tékkar heimtuðu að tékkneskt mál yrði viðurkennt á ný en það var þá orðið að minnihlutamáli. Auk þess kröfðust þeir aukinna stjórnmálalegra réttinda. Ráðstefnunni var vart lokið þegar [[Uppreisnin í Prag 1848|borgarauppreisn hófst í Prag]] og stóð í fimm daga (12.-17. júní). Mótmælendur heimtuðu sjálfstæði og gengu berserksgang út um allt. Götubardagar stóðu yfir í nokkra daga. Austurrískir varðliðar urðu að setja upp fallbyssur og umkringja borgina til að ráða niðurlögum mótmælanna. Í [[Iðnbyltingin|iðnbyltingu]] næstu áratuga varð Bæheimur að helsta iðnaðarhéraði keisaradæmisins í Vín. En þjóðin naut ekki þess frelsis sem aðrar þjóðir innan Austurríska keisaradæmisins nutu. Til að mynda var bannað að gefa út dagblöð á tékknesku. Allt lesefni var á þýsku. Það var ekki fyrr en [[1897]] að stjórnin í Vín leyfði borgum og sveitarfélögum að nota tékknesku til jafns við þýsku. Einnig fékk Bæheimur heimastjórn en hún var leyst upp árið [[1913]]. === Tékkóslóvakía === [[Mynd:Czechoslovakia01.png|thumb|Tékkóslóvakía eins hún leit út í upphafi: Bæheimur, Mæri, Slóvakía og vesturhluti Úkraínu]] [[Mynd:Bundesarchiv Bild 137-049535, Anschluß sudetendeutscher Gebiete.jpg|thumb|Hitler lætur hylla sig í Kraslice í október 1938 eftir að hafa innlimað Súdetahéruðin]] Tékkar börðust með Þjóðverjum og Austurríkismönnum í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimsstyrjöldinni fyrri]], þrátt fyrir andstöðu almennings. Við stríðslok [[1918]] leystist [[Austurríska keisaradæmið]] upp. Skyndilega stóðu Tékkar uppi án stjórnar í Vín. Þann [[16. október]] 1918 sameinuðust héruðin Bæheimur, Mæri og suðurhluti Slésíu er stofnað var nýtt ríki með Prag sem höfuðborg. Tveimur vikum síðar, [[30. október]], sameinaðist [[Slóvakía]] nýja ríkinu, sem hlaut nafnið [[Tékkóslóvakía]]. Auk þess tilheyrði vestasti hluti Úkraínu nýja ríkinu. Í manntali [[1921]] kom í ljós að íbúar voru 14 milljónir, þar af rúmlega helmingur Tékkar, 23% Þjóðverjar, 14% Slóvakar, 5,5% Ungverjar, auk Rútena, Pólverja og Króata. Lýðveldið var því fjölþjóðaríki og erjur og sundurlyndi nánast daglegt brauð. Árið [[1938]] ásældist [[Adolf Hitler]] stóra hluta landsins, aðallega [[Súdetahéruðin]], enda bjuggu þar margir Þjóðverjar. Með [[München-sáttmálinn|München-sáttmálanum]] 29. september 1938 voru Súdetahéruðin innlimuð í Þýskaland. Ungverjaland og Pólland lögðu einnig undir sig hvert sinn skikann af landi Tékkóslóvakíu. Við þetta missti Tékkóslóvakía rúmlega 40% iðnaðar síns. Eftir stóð aðeins lítið og vanmáttugt ríki. Þjóðverjar hófu að reka Tékka burt úr innlimuðu héruðunum, en fangelsuðu og myrtu marga. Þann 5. október flúði [[Edvard Beneš]] forseti til [[London]]. Í kjölfarið lýstu Slóvakar yfir sjálfstæði. Þann [[15. mars]] [[1939]] innlimaði Hitler afganginn af Bæheimi og Mæri, og þar með leystist Tékkóslóvakía upp sem ríki. Það voru [[Sovétríkin|Sovétmenn]] sem frelsuðu landið að mestu leyti [[1945]]. Þann 5. maí hófu íbúar Prag uppreisn gegn Þjóðverjum sem stóð í þrjá daga. 8. maí hrökkluðust Þjóðverjar burt og degi síðar hertók [[Rauði herinn]] borgina. Í kjölfarið var Tékkóslóvakía endurreist, fyrir utan Úkraínuhlutann. Þremur milljónum Þjóðverja, aðallega í Súdetahéruðunum, var gert að yfirgefa landið. === Kommúnistaríkið og Vorið í Prag === Í kosningum [[1946]] hlutu [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu|kommúnistar]] 40% greiddra atkvæða og mikilvæg embætti í stjórn landsins. Árið 1948 hrifsuðu þeir til sín öll völd í landinu gerðust hallir undir [[Moskva|Moskvu]]. Edvard Beneš, sem aftur var orðinn forseti, neitaði að skrifa undir nýja stjórnarskrá og sagði af sér. [[Klement Gottwald]], leiðtogi kommúnista, lýsti því yfir stofnun nýs sósíalísks lýðveldis og var fyrsti forseti þess. Árið [[1968]] var [[Alexander Dubček]] formaður kommúnistaflokksins og [[Ludvík Svoboda]] varð forseti. Þeir voru báðir mjög frjálslegir gagnvart kommúnismanum og hófu ýmsar umbætur í landinu. Til dæmis voru höftin á prentfrelsi afnumin, komið var á skoðanafrelsi og fólk mátti jafnvel ferðast til útlanda. Einnig unnu þeir að umbótum á efnahagssviðinu. Þessar umbætur gengu undir heitinu „[[vorið í Prag]]“. Þetta mæltist illa fyrir í öðrum austantjaldslöndum, sérstaklega í Póllandi og [[Austur-Þýskaland]]i. Þann 21. ágúst 1968 gerðu herir [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]], undir forystu Sovétmanna, [[innrás Varsjárbandalagsins í Tékkóslóvakíu|innrás í Tékkóslóvakíu]]. Tékkar fengu ekkert við ráðið. Allar lýðræðisbreytingar undanfarinna mánaða voru teknar til baka. Dubček var settur af og kommúnistaflokkurinn hreinsaður. Heimurinn stóð á öndinni. Tugþúsundir Tékka yfirgáfu landið í kjölfarið. Talið er að rúmlega 170 þúsund manns hafi flúið til Austurríkis. === Leiðin til lýðræðis === [[Mynd:Václav Havel cut out.jpg|thumb|Václav Havel forseti]] Í nóvember [[1989]] hófust [[Flauelsbyltingin|mótmæli]] gegn kommúnistastjórninni í Prag. Þíða hafði myndast í ýmsum [[austantjaldslönd]]um, ekki síst í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Í lok nóvember sagði stjórnin í Prag af sér. Í upphafi desember var mynduð ný stjórn án aðkomu kommúnista. Seinna í sama mánuði var rithöfundurinn og baráttumaðurinn [[Václav Havel]] kjörinn forseti landsins. Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar landsins síðan 1945 fóru fram [[8. júní]] [[1990]]. Brátt kom þó í ljós að hagsmunir Tékka og Slóvaka voru mismunandi. Strax í upphafi árs [[1991]] hófust viðræður milli þjóðanna um aðskilnað, en ákveðið var að bíða eftir kosningum árið [[1992]]. Þegar þær voru afstaðnar komust forsætisráðherrar beggja þjóða að þeirri niðurstöðu að [[skipting Tékkóslóvakíu|aðskilja löndin]] á friðsamlegan hátt, án kosninga eða aðkomu almennings. Samkvæmt því fór aðskilnaðurinn fram [[1. janúar]] [[1993]] en við hann urðu Tékkland og Slóvakía til sem tvö sjálfstæð ríki. Í júní á sama ári gekk Tékkland í [[Evrópuráðið]] og [[1999]] í [[NATO]]. Þann [[1. maí]] [[2004]] fékk Tékkland síðan inngöngu í [[Evrópusambandið]]. Um það var kosið í þjóðaratkvæðagreiðslu en rúmlega 77% kusu með aðild. == Landfræði == Tékkland er [[landlukt land]] sem liggur að mestu milli 48. og 51. breiddargráðu norður og 12. til 19. lengdargráðu austur. Tékkland á landamæri að fjórum öðrum ríkjum: [[Þýskaland]]i (810 km) í vestri, [[Pólland]]i (762 km) í norðri, [[Austurríki]] (466 km) í suðri og [[Slóvakía|Slóvakíu]] (252 km) í austri. [[Mynd:Schneekoppe-W2008.JPG|thumb|Snætindur (Sněžka) er hæsti tindur Tékklands,1.603 m. Efst sér í veðurathugunarstöðina.]] Tékkland er nær umkringt fjallgörðum. Bæheimur er eins og skál í stórum fjalladal. Til vesturs eru [[Bæheimsskógur]] og [[Eirfjöllin]] en til norðurs eru [[Risafjöllin]] og [[Súdetafjöllin]]. Í síðastnefnda fjallgarðnum er hæsta fjall landsins, [[Snætindur]] (tékkneska: ''Sněžka''; þýska: ''Schneekoppe'') sem er 1.602 metra hátt. Í austurhluta landsins er vestasti hluti [[Karpatafjöll|Karpatafjalla]]. Nær gjörvallur Bæheimur tilheyrir vatnasviði [[Saxelfur|Saxelfar]], en fljótið rennur frá Risafjöllum um allt norðanvert landið uns það hverfur inn í Þýskaland. Mæri er hins vegar á vatnasviði [[Dóná]]r. Örlítill hluti nyrst í landinu tilheyrir vatnasviði [[Odra|Odru]], sem rennur í Eystrasalt. Lengstu fljót Tékklands eru [[Moldá]] (Vltava), Saxelfur (Labe), [[Ohre]] (Eger) og [[Morava]] (March). Moldá og Ohre eru þverár Saxelfar, en Morava rennur út í Dóná. Í Tékklandi eru stöðuvötn aðeins fá og lítil. == Stjórnmál == Í Tékklandi er fjölflokka[[þingræði]] og [[fulltrúlýðræði]]. [[Tékkneska þingið]] (''Parlament České republiky'') kemur saman í tveimur deildum; fulltrúadeild með 200 fulltrúa, og öldungadeild með 81 þingmann.<ref>{{cite web |url=http://www.psp.cz/en/docs/laws/constitution.html |title=The Constitution of the Czech Republic – Article 16 |publisher=Czech Republic |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213530/http://www.psp.cz/en/docs/laws/constitution.html |archive-date=3 September 2015 |url-status=live}}</ref> Þingmenn fulltrúadeildar eru kosnir til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u þar sem 5% atkvæða þarf til að listi fái fulltrúa á þingi. Landið skiptist í 14 kjördæmi sem fara saman við héruðin. Fulltrúaþingið, sem er arftaki [[Þjóðarráð Tékklands|Þjóðarráðs Tékklands]], fer með sömu völd og [[sambandsþing Tékkóslóvakíu]] fór með áður. Öldungadeildarþingmenn eru kosnir í [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] með tveimur umferðum. Einn þriðji öldungadeildarþingmanna er kosinn á hverju hausti. Þetta kerfi byggist á bandaríska kerfinu, nema hvað hvert kjördæmi er um það bil jafnstórt og tvær umferðir eru notaðar. [[File:Slib poslanců 8. listopadu 2021.jpg|thumb|Fulltrúadeildin, neðri deild tékkneska þingsins.]] [[Forseti Tékklands]] er formlegur þjóðhöfðingi landsins með takmörkuð völd, sem skipar [[forsætisráðherra Tékklands|forsætisráðherra]], og aðra ráðherra samkvæmt tillögu forsætisráðherra. Frá 1993 og 2012 var forsetinn kosinn af sameinuðu þingi til fimm ára í senn og mátti ekki sitja í meira en tvö kjörtímabil. [[Václav Havel]] og [[Václav Klaus]] sátu þannig báðir í 2 kjörtímabil. Frá 2013 hefur forseti verið kosinn í almennum kosningum.<ref>{{cite news|title=Klaus signs Czech direct presidential election implementing law|url=http://www.ceskenoviny.cz/tema/zpravy/klaus-signs-czech-direct-presidential-election-implementing-law/823441|publisher=Czech Press Agency|date=1 August 2012|access-date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116234425/http://www.ceskenoviny.cz/tema/zpravy/klaus-signs-czech-direct-presidential-election-implementing-law/823441|archive-date=16 January 2013|url-status=live}}</ref> Færð hafa verið rök fyrir því að með þessu hafi stjórarfarið fjarlægst þingræði og nálgast [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite journal|last=Hloušek|first=Vít|date=11 March 2015|title=Is the Czech Republic on its Way to Semi-Presidentialism?|journal=Baltic Journal of Law & Politics|volume=7|issue=2|pages=95–118|doi=10.1515/bjlp-2015-0004|doi-access=free | issn = 2029-0454 }}</ref> [[Ríkisstjórn Tékklands]] fer með framkvæmdavaldið samkvæmt [[stjórnarskrá Tékklands]]. [[Forsætisráðherra Tékklands]] er stjórnarleiðtogi, en í stjórninni sitja auk hans ráðherrar og aðstoðarforsætisráðherra. Ríkisstjórnin ber ábyrgð gagnvart þinginu.<ref>{{cite web |url=http://www.vlada.cz/en/vlada/ |title=Members of the Government |publisher=[[Government of the Czech Republic]] |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150831071310/http://www.vlada.cz/en/vlada/ |archive-date=31 August 2015 |url-status=live}}</ref> Forsætisráðherrann fer með stefnumörkun í utanríkis- og innanríkismálum og velur ráðherra.<ref>{{cite web |url=http://www.vlada.cz/en/clenove-vlady/premier/premier-en-50677/ |title=Prime Minister |publisher=[[Government of the Czech Republic]] |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185754/http://www.vlada.cz/en/clenove-vlady/premier/premier-en-50677/ |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}</ref> === Her === Í Tékklandi er [[tékkneski herinn|atvinnuher]]. Hann mynda landher og flugher, auk varahermanna. Alls þjóna 25 þúsund menn í tékkneska hernum. Æðsti yfirmaður hersins er forsetinn. Tékkneskir hermenn hafa sinnt friðargæslu í nokkrum stórum verkefnum, svo sem í [[Bosnía-Hersegóvína|Bosníu]], [[Kosóvó]], [[Írak]] (aðeins til [[2004]]) og [[Afganistan]]. === Stjórnsýslueiningar === Tékkland skiptist upp í þrettán [[hérað|héruð]] (tékkneska: ''Kraje'', ''Kraj'' í eintölu) auk höfuðborgarinnar Prag. [[Mynd:Czechia - Bohemia, Moravia and Czech Silesia III (en).png|thumb|right|Kort sem sýnir núverandi og söguleg héruð Tékklands.]] {| class="wikitable" |- ! style="width:1em" |<small>(Bílnúmer)</small> !Hérað ! style="width: 9em" | Höfuðstaður ! style="width:5em" | Íbúafjöldi <small>(áætlaður 2004)</small> ! style="width: 5em" | Íbúafjöldi <small>(áætlaður 2010)</small> |- | align=center | A || colspan=2 | Höfuðborgarsvæði Prag (''Hlavní město Praha'') || align=right |1.170.571 || align=right | 1.251.072 |- |align=center|S | [[Mið-Bæheimur]] (Středočeský kraj) || skrifstofur staðsettar í [[Prag]]|| align=right | 1.144.071 || align=right | 1.256.850 |- |align=center|C | [[Suður-Bæheimur]] (Jihočeský kraj) || [[České Budějovice]] || align=right |625.712 || align=right | 637.723 |- |align=center|P || [[Plzeň (hérað)|Plzeň]] (Plzeňský kraj) || [[Plzeň]] || align=right |549.618 || align=right | 571.831 |- |align=center|K || [[Karlsbað (hérað)|Karlsbað]] (Karlovarský kraj) || [[Karlovy Vary]]|| align="right" |304.588 || align=right | 307.380 |- |align=center|U || [[Ústí]] (Ústecký kraj)|| [[Ústí nad Labem]]|| align="right" |822.133 || align=right | 835.814 |- |align=center|L || [[Liberec (hérað)|Liberec]] (Liberecký kraj) || [[Liberec]] || align=right |427.563 || align=right | 439.458 |- |align=center|H |[[Královéhradecký kraj]]|| [[Hradec Králové]]|| align="right" |547.296 || align=right | 554.370 |- |align=center|E || [[Pardubice (hérað)|Pardubice]] (Pardubický kraj) || [[Pardubice]] || align=right |505.285 || align=right | 516.777 |- |align=center|M || [[Olomouc (hérað)|Olomouc]] (Olomoucký kraj) || [[Olomouc]] || align=right |635.126 || align=right | 641.555 |- |align=center| T || [[Suður-Slésía]] (Moravskoslezský kraj) || [[Ostrava]] || align=right |1.257.554 || align=right | 1.244.837 |- |align=center|B || [[Suður-Mæri]] (Jihomoravský kraj) || [[Brno]] || align=right |1.123.201 || align=right | 1.152.819 |- |align=center|Z || [[Zlín (hérað)|Zlín]] (Zlínský kraj) || [[Zlín]]|| align="right" |590.706 || align=right | 590.527 |- |align=center|J || [[Hálönd (Tékkland)|Hálönd]] (Vysočina) || [[Jihlava]]|| align="right" |517.153 || align=right | 514.805 |} == Efnahagslíf == Austurríki-Ungverjaland iðnvæddist hratt en stóð þó [[Bretland]]i og þýska ríkinu ([[Þýskaland]]i) nokkuð að baki enda hófst iðnaðaruppbygging þar síðar en í fyrrnefndum löndum og pólítískur óstöðugleiki í austurríska heimsveldinu árin fyrir stofnun keisaradæmisins Austurríkis-Ungverjalands hafði sín áhrif. Iðnaður varð sérstaklega öflugur í vestanverðu keisaradæminu og varð Prag í Bæheimi ein helsta þungamiðja þeirrar þróunar. Þannig varð svæðið sem nú nefnist Tékkland að einu af meginiðnaðarsvæðum Evrópu. Í austurhluta Austurríkis-Ungverjalands varð landbúnaður hins vegar ráðandi. Helstu framleiðsluvörur voru iðnvélar, [[stál]] og [[járn]], [[kol]], textíll og vefnaðarvörur, [[vopn]] og hergögn, efnavörur og margt fleira. Iðnaðurinn nútímavæddist í takt við tímann og gaf öðrum ekkert eftir og var til dæmis hafin bílaframleiðsla þar upp úr aldamótunum, [[1901]]. Bæheimur og Mæri voru kjarni alls iðnaðar Austuríkis-Ungverjalands þar til það veldi leystist upp. Í fyrri heimsstyrjöldinni var iðnaður svæðisins nýttur til [[Hergagnaframleiðsla|hergagnaframleiðslu]] þar sem Austuríki-Ungverjaland barðist við hlið Þjóðverja við [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamenn]]. Brestir voru þó komnir í ríkjasambandið Austurríki-Ungverjaland og leið það undir lok í stríðslok. Eftir stríðið varð Tékkóslóvakía til sem sjálfstætt ríki í fyrsta sinn þegar Bæheimur, Mæri og Slóvakía, sem voru áður héruð í Austuríki-Ungverjalandi runnu saman í eitt ríki. Landið fékk stærstan hluta iðnaðar heimsveldisins fyrrverandi í sinn hlut og varð því eitt af öflugri iðnríkjum Evrópu og á því byggði landið ágætt gengi sitt á millistríðsárunum. [[Kreppan mikla]] á þriðja áratug [[20. öldin|20. aldar]] fór ekki framhjá Tékkóslóvakíu frekar en öðrum löndum hins vestræna heims. Iðnaðarframleiðsla dróst saman og atvinnuleysi jókst. Mun alvarlegri og dekkri ský hrönnuðust þó upp á sjóndeildarhringnum, sérstaklega þó í vestri en einnig í austri þó torræðari væru. Tékkóslóvakía varð fyrsta fórnarlamb [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] í Evrópu og varð það áður en sú styrjöld hófst opinberlega enda var landinu fórnað fyrir ímyndaðan frið á samningaborði alþjóðlegra stjórnmála. Þjóðverjar hernámu meginhluta landsins 1938 – 1939 og afgangnum var skipt milli nágrannanna. Iðnaðarmáttur Tékkóslóvakíu var þegar settur í fulla vinnu fyrir þýsku hervélina og framleiddi gríðarlegt magn vopna allt stríðið svo sem skriðdreka, vélbyssur og fallbyssur. Vinnuafl þræla, bæði heimamanna og erlendra „verkamanna“ eða Fremdarbeiter eins og þeir voru kallaðir, var mikið notað við þessa framleiðslu. Margir lifðu þá vinnu ekki af enda aðbúnaður og meðferð skelfileg. Vopnaframleiðslan stöðvaðist ekki að fullu fyrr en við uppgjöf Þjóðverja vorið 1945 en þá hrúguðust upp óveðurskýin eina ferðinna enn og nú á austurhimni þar sem Tékkóslóvakía lenti á áhrifasvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], en líkt og áður voru það örlög sem ákveðin voru við samningaborð stórveldanna á Jalta-ráðstefnunni. Við tóku nokkur ár óvissu í landinnu sem var þó fljótlega eytt. Þegar kommúnistar tóku yfir Tékkóslóvakíu árið 1948 var nokkurt jafnvægi milli hinna ýmsu þátta hagkerfisins. Iðnaður var þó þungamiðja atvinnulífsins enda landið eitt það iðnvæddasta í Evrópu þó enn væru Tékkóslóvakar að sjálfsögðu að súpa seyðið af seinni heimsstyrjöldinni líkt og aðrar þjóðir álfunnar. Eftir að kommúnistar tóku völdin lögðu þeir höfuðáherslu á [[Þungaiðnaður|þungaiðnað]] umfram aðra þætti atvinnulífsins svo sem landbúnað og framleiðslu almennra neitendavara. Margar helstu atvinnugreinar þjóðarinnar höfðu verið þjóðnýttar að hluta eða öllu leyti fyrir yfirtöku kommúnista og héldu þeir því áfram. Svo var komið, um árið [[1950|1950,]] að svo til allt efnahagslíf þjóðarinnar hafði verið þjóðnýtt og hélst það svo allt þar til kommúnistastjórnin féll í flauelsbyltingunni 1989. Vorið í Prag hafði að sjálfsögðu ákveðinn áhrif á iðnað líkt og aðra hluti þjóðfélagsins en varði svo stutt að engar meiriháttar breytingar höfðu komist í framkvæmd þegar það var kæft í fæðingu. Stóriðnaður fékk mikinn stuðning á 6. áratugnum en með því fylgdi að mikið var um úrgang og verksmiðjurnar voru ekki nægilega vel staðsettar til þess að geta nýtt allt það sem landið og fólkið í landinu hafði upp á að bjóða. Þrátt fyrir að starfsfólkið væri vel þjálfað og duglegt þá voru hvatir til vinnu og stjórnunar litlar. Það leiddi til minni veltu, minni framleiðslu og lélegri vara. Hagkerfið hrundi því að nokkru leyti á sjöunda áratugnum og þrátt fyrir ýmsar ráðstafanir og tilraunir til umbóta þá náðist ekki fullnægjandi árangur. [[Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn]] aðstoðaði Tékkland árið 1989 að byggja upp innviðina á ný. Með því byrjaði iðnaður að dafna og erlendir fjárfestar fjárfestu í iðnaði. Iðnaður í Tékklandi var að einkavæðast. Árið [[1995]] voru mýmörg fyrirtæki einkavædd sem leiddi til þess að um 80% af öllum iðnaði í Tékklandi var kominn úr ríkiseign. Þó hafði tékkneska ríkið enn nokkra stjórn á stál-, fjarskipta- og orkuiðnaði í gegnum fyrirtækið CEZ Group, en það á um það bil 96 fyrirtæki og hefur starfsemi í allmörgum löndum svo sem [[Austurríki]], [[Pólland]]i, [[Serbía|Serbíu]], [[Tyrkland]]i og átta öðrum. Það því eitt stærsta ríkisrekna fyrirtæki í Evrópu. Einkavæðing CEZ Group átti að hefjast árið [[2001]] en þá stóð fyrirtækið undir 41% af vergri landframleiðslu og veitti 35% af fólki í Tékklandi atvinnu. En vegna efnahagslegrar niðursveiflu var hætt við það. Nú árið [[2012]] er enn verið að hugsa um hvort einkavæða eigi fyrirtækið. Tékkland er nú með eitt iðnvæddasta hagkerfi í Mið- og Austur-Evrópu. Þessi iðnstyrkur er arfleifð frá 19. öld þegar Bæheimur og Mæri voru iðnaðarhéröð í austurríska-ungverska keisaradæminu. Íbúar Tékklands eru vel menntaðir og innviðir Tékklands mjög þróaðir. === Helstu atvinnugreinar === [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-W0901-0110, Leipzig, Herbstmesse, Personenkraftwagen.jpg|thumb|Skoda-bílar á sýningu í Leipzig 1980]] Helstu atvinnugreinar Tékklands eru: bílaiðnaður, smíði véla, járn- og stálframleiðsla, járnvinnsla, raftæki, vefnaður, gler, kristall, postulín, vopnaframleiðsla, keramik og auðvitað bjórbruggun. Helstu landbúnaðarafurðir Tékklands eru: [[Sykurrófa|sykurrófur]], [[Kartafla|kartöflur]], [[hveiti]] og [[Humall|humlar]]. Eins og með mörg ríki í Mið-Evrópu er mikil hagvöxtur fólginn í eftirspurn og erlendri fjárfestingu. ==== Bílaiðnaður ==== Í Tékklandi voru framleiddir 465.268 bílar árið [[2001]] en framleiðslan er nú að ná um einni milljón bíla á ári. Meira en 800 fyrirtæki eru beintengd framleiðslu bíla í Tékklandi. Verg ársframleiðsla greinarinnar er um 9-10% af landsframleiðslu. Af bílaframleiðendum sem framleiða eitthvað eða allt í ökutækin í Tékklandi má nefna [[Skoda]], TPCA (Toyota Peugeot Citroën Automobile), [[Hyundai]], [[Tatra (bifreið)|Tatra]], [[Irisbus Iveco]] og [[Avia Ashok Leyland]]. ==== Orkuiðnaður ==== Samkvæmt hagstofu Tékklands er 65,4% af [[rafmagn]]i landsins búið til með [[Gufa|gufu]]. Gufan er ekki [[jarðhiti]] heldur búin til með því að hita [[vatn]] með brennslu [[kol]]a og annarra efna. 30% af rafmagninu er framleitt með [[Kjarnorka|kjarnorku]] en einungis 4,6% með endurnýtanlegum orkugjöfum svo sem [[fallvatn]]i. Mikið er notað af [[gas]]i í Tékklandi en það kemur með pípum frá [[Rússland]]i og [[Noregur|Noregi]]. Tvöfalt meira er notað af gasi en rafmagni í iðnaði. === Gjaldmiðill === Fram til 1918 var austurríska krónan gjaldmiðill í landinu. Þegar Tékkóslóvakía var stofnuð sem ríki var búinn til nýr gjaldmiðill, tékkóslóvakíska krónan. 1993 klofnaði landið í Tékkland og Slóvakía. Tékkland tók þá upp eigin mynt, tékknesku krónuna. 1 króna eru 100 Haleru (þýska: Heller). Þegar Tékkland gekk í [[Evrópusambandið]] var ætlunin að innleiða [[Evra|evruna]] árið [[2010]]. Af þessu hefur þó ekki orðið enn þá en stjórnin hefur skuldbundið sig til að taka upp evruna á allra næstu árum. ==Íbúar== Alls búa 10,5 milljónir í Tékklandi, þar af 75% þeirra í borgum. Þéttleikinn er 130 íbúar á km², sem er talsvert undir meðallagi í [[Evrópa|Evrópu]]. Rúmlega 90% þjóðarinnar eru Tékkar. 3,7% eru Mærar (íbúar frá Mæri), en þessir þjóðflokkar voru ekki aðgreindir fyrr en [[1980]]. 3,9% eru útlendingar og fer þeim ört fjölgandi. Stærsti hópur útlendinga eru [[Úkraína|Úkraínumenn]] (1,2%), síðan [[Slóvakía|Slóvakar]], [[Víetnam]]ar, [[Rússland|Rússar]] og [[Pólland|Pólverjar]]. === Borgir === Sökum þess að Tékkland tilheyrði Austurríki í langan tíma ganga flestar borgir í landinu einnig undir þýskum heitum. Stærstu borgir landsins: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Þýskt heiti !! Íbúar !! Hérað |- | 1 || [[Prag]] (Praha) || Prag || 1,2 milljónir || Höfuðborgarsvæðið |- | 2 || [[Brno]] || Brünn || 371 þúsund || Suður-Mæri |- | 3 || [[Ostrava]] || Ostrau || 306 þúsund || Suður-Slésía |- | 4 || [[Plzeň]] || Pilsen || 169 þúsund || Plzeň |- | 5 || [[Liberec]] || Reichenberg || 101 þúsund || Liberec |- | 6 || [[Olomouc]] || Olmütz || 100 þúsund || Olomouc |- | 7 || [[Ústí nad Labem]]|| Aussig an der Elbe || 95 þúsund || Ústí |- | 8 || [[České Budějovice]] || Budweis || 94 þúsund || Suður-Bæheimur |- | 9 || [[Hradec Králové]]|| Königgrätz || 94 þúsund || Králové |- | 10 || [[Pardubice]] || Pardubitz || 90 þúsund || Pardubice |- | 11 || [[Havířov]]|| - || 82 þúsund || Suður-Slésía |- | 12 || [[Zlín]]|| Zlin || 75 þúsund || Zlín |- | 13 || [[Kladno]]|| - || 69 þúsund || Mið-Bæheimur |- | 14 || [[Most]]|| Brüx || 67 þús || Ústí |} === Trú === 59% allra landsmanna eru ekki skráðir í nein trúfélög og er það eitt hæsta hlutfall heims. 26% landsmanna eru [[Kaþólska kirkjan|kaþólikkar]], 7% eru í [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunni]] en afgangurinn greinist í kirkjur mótmælenda. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|heimsstyrjöldina síðari]] voru kristnar kirkjur teknar eignarnámi. Áætlað er að endurgreiða skaðann sem þær urðu fyrir og á það að verða gert í síðasta lagi [[2013]]. === Tungumál === Opinbert tungumál Tékklands er tékkneska, sem er indóevrópskt tungumál af ætt vesturslavneskra tungumála. Tólf önnur tungumál eru opinberlega viðurkennd sem móðurmál minnihlutahópa í Tékklandi. Það eru [[slóvakíska]], romani, [[úkraínska]], [[pólska]], [[þýska]], [[gríska]], [[ungverska]], [[rússneska]], rútenska, [[búlgarska]], [[króatíska]] og [[serbneska]]. == Menning == === Kvikmyndir === Eftir fyrri heimstyrjöldina blómstraði kvikmyndaiðnaðurinn í Tékklandi. Margar kvikmyndir voru gerðar eða um áttatíu á ári. Svo var sjöundi áratugurinn gullöld kvikmyndagerðarinnar. Film and Television School of the Academy of Performing Arts (FAMU) einn elsti skóli sinnar tegundar í Evrópu var stofnaður í Prag og tvær tékkneskar myndir unnu [[Óskarsverðlaunin|Óskarinn]] fyrir bestu erlendu myndina. Nú flykkjast margir erlendir aðilar til Tékklands bæði til að taka upp myndir þar vegna minni kostnaðar og einnig til að kynna sér nýjar tékkneskar kvikmyndir. === Tónlist og bókmenntir === Ýmsir þekktir tónlistarmenn eru frá Tékklandi. Frá 19. öldinni eru nöfn eins og [[Bedřich Smetana]] og [[Antonín Dvořák]] heimsþekkt. Af þekktum rithöfundum má nefna [[Franz Kafka]] og [[Milan Kundera]]. === Íþróttir === Þjóðaríþrótt Tékka er [[íshokkí]]. Landsliðið hefur nokkrum sinnum orðið heimsmeistari, síðast [[2010]]. [[1998]] urðu Tékkar Ólympíumeistarar á vetrarleikunum í [[Nagano]] í [[Japan]]. Aðrar vetraríþróttir eru einnig hátt skrifaðar, svo sem skíðaíþróttir. Miðstöð skíðaíþrótta í landinu er [[Liberec]] í norðurhluta Bæheims en þar fór meðal annars fram heimsbikarmótið í norrænum greinum [[2009]]. [[Knattspyrna]] er einnig vinsæl íþrótt. Úrvalsdeildin heiti Gambrinus-deild og er með 16 lið. Landsliðið hefur síðustu ár verið að gera það gott á alþjóða vettvangi. Á [[EM í knattspyrnu 1996|EM 1996]] í [[England]]i komst liðið í úrslit en tapaði leiknum fyrir [[Holland]]i. Liðið hefur einu sinni komist í lokakeppni HM, árið [[2006]] í Þýskalandi, en komst ekki upp úr riðlakeppninni. Meðan Tékkóslóvakía var og hét komst liðið tvisvar í úrslit en tapaði báðum leikjum. Fyrst [[1934]] fyrir [[Ítalía|Ítalíu]], síðan [[1962]] fyrir [[Brasilía|Brasilíu]]. Af þekktum tékkneskum leikmönnum má nefna [[Milan Baroš]] (Galatassaray), [[Jan Koller]] (lengst af hjá [[Borussia Dortmund]]) og markmanninn [[Petr Čech]] hjá [[Chelsea F.C.|Chelsea]]. Í kappakstursbrautinni Automotodrom Brno er keppt í alþjóðlegum kappakstri. === Matargerð === [[Mynd:Budvar UK.JPG|thumb|Budweis-bjór]] Tékknesk matargerð einkennist af kjötréttum, sérstaklega svínakjöti. Landið er þó þekktara fyrir bjórframleiðsu, en [[Bjór (öl)|bjór]] er ein helsta útflutningsvara landsins. Tékkar framleiða á einum ársfjórðungi um 15.263 hektólítra af bjór og af þeim eru um 2.903 milljón hektólítrar fluttir út. Helstu kaupendur tékknesks bjórs eru Þjóðverjar, Slóvakar og Rússar. Þær borgir sem helst brugga bjór eru Plzeň og České Budějovice en þekktustu tegundirnar eru nefndar eftir borgunum (Pilsner og Budweis). Tékkar drekka hlutfallslega mestan bjór á mann í heimi. === Helgidagar === Í Tékklandi eru svipaðir helgidagar og í öðrum ríkjum Mið- og Vestur-Evrópu. Athygli vekur þó að [[uppstigningardagur]] og gamlársdagur eru ekki helgidagar í landinu. Opinberir helgidagar í Tékklandi: {| class="wikitable" |- ! Dags. !! Helgidagur !! Ath. |- | [[1. janúar]] || Þjóðhátíð || Tékkland stofnað 1. janúar 2003 |- | Að vori || [[Páskar]] || Tveir dagar |- | [[1. maí]] || Verkalýðsdagurinn || |- | [[8. maí]] || Frelsisdagur || Stríðslokadagur heimstyrjaldarinnar síðari |- | [[5. júlí]] || Dagur heilags Kyrills og heilags Meþóds || Kyrill og Meþód kristnuðu landið á 9. öld |- | [[6. júlí]] || Dagur Jans Hus || Dagurinn sem Jan Hus var brenndur á báli 1415 |- | [[28. september]] || Dagur tékkneska ríkisins || Dauðadagur heilags Wenzels 929 eða 935, verndardýrlingur Tékklands |- | [[28. október]] || Dagur Tékkóslóvakíu || Stofndagur Tékkóslóvakíu 1918 |- | [[17. nóvember]] || Baráttudagur fyrir frelsi og lýðræði || Stúdentamótmælin 1938 og 1989 |- | [[24. desember]] || Aðfangadagur || |- | [[25. desember]] || [[Jól]]adagur || |- | [[26. desember]] || Annar í jólum|| |} Auk ofangreindra helgidaga er haldið upp á nokkra aðra daga en aðeins í vissum landshlutum. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Tschechien|mánuðurskoðað=12. desember|árskoðað=2012}} == Tenglar == {{Wiktionary|Tékkland}} * [http://www.vlada.cz/en/ Ríkisstjórn Tékklands] * [https://www.visitczechrepublic.com/en-US Opinber ferðavefur] {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Tékkland]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] 2ete530rgsljdfokuj2prwkj4ef58e9 1961923 1961922 2026-05-02T04:14:23Z Fyxi 84003 1961923 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Lýðveldið Tékkland |nafn_á_frummáli = Česká republika |nafn_í_eignarfalli = Tékklands |fáni = Flag of the Czech Republic.svg |skjaldarmerki = Coat of arms of the Czech Republic.svg |kjörorð = Pravda vítězí |kjörorð_tungumál = tékkneska |kjörorð_þýðing = (Sannleikurinn lifir) |staðsetningarkort = EU-Czech_Republic.svg |tungumál = [[Tékkneska]] |höfuðborg = [[Prag]] |stjórnarfar = [[Lýðveldi]] |titill_leiðtoga1 = [[Forseti Tékklands|Forseti]] |titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Tékklands|Forsætisráðherra]] |nafn_leiðtoga1 = [[Petr Pavel]] |nafn_leiðtoga2 = [[Andrej Babiš]] |ESBaðild=[[1. maí]] [[2004]] |stærðarsæti = 115 |flatarmál = 78.871 |hlutfall_vatns = 2,12 |mannfjöldaár = 2021 |mannfjöldasæti = 86 |fólksfjöldi = 10.701.777 |íbúar_á_ferkílómetra = 136 |VLF_ár = 2020 |VLF = 432,346 |VLF_sæti = 36 |VLF_á_mann = 40.585 |VLF_á_mann_sæti = 34 |staða = Sjálfstæði |atburður1 = [[Tékkóslóvakía]] |dagsetning1 = [[28. október]] [[1918]] |atburður2 = Aðskilnaður |dagsetning2 = 1. janúar 1993 |VÞL_ár = 2019 |VÞL = {{hækkun}} 0.900 |VÞL_sæti = 27 |gjaldmiðill = [[Tékknesk króna|Króna]] (CZK) |tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) |þjóðsöngur = [[Kde domov můj]] |tld = cz |símakóði = 420 }} '''Tékkland''' ([[tékkneska]]: ''Česko''; opinberlega '''Lýðveldið Tékkland''', [[tékkneska]]: ''Česká republika'') er landlukt ríki í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og vestasta land gömlu [[Austantjaldslöndin|austantjaldsríkjanna]]. Landið var stofnað [[1. janúar]] [[1993]] þegar [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] var [[skipting Tékkóslóvakíu|skipt í tvo hluta]], Tékkland og [[Slóvakía|Slóvakíu]]. Höfuðborgin er [[Prag]] og er hún jafnframt stærsta borg landsins. Tékkland er nánast miðsvæðis í Mið-Evrópu og á sér að miklu leyti náttúruleg landamæri í formi fjallgarða. Í vestri er [[Þýskaland]], en [[Eirfjöllin]] (''Krušné hory'') og [[Bæheimsskógur]] (''Šumava'') skilja þar á milli. Í norðri er [[Pólland]] en þar mynda [[Súdetafjöll]]in (''Sudety'') og [[Risafjöll]]in (''Krkonoše'') náttúruleg landamæri. Í austri er Slóvakía en landamærin liggja um [[Karpatafjöll]]. Í suðri er svo [[Austurríki]]. Tékklandi er gjarnan skipt í þrjá meginhluta: [[Bæheimur|Bæheim]] í vestri, [[Mæri]] í austri og syðsta hluti [[Slésía|Slésíu]] í norðaustri. Í höfninni í [[Hamborg]] er stór hafnarbakki, 30 þúsund m² að stærð, sem tilheyrir Tékklandi. Bakkinn kallast [[Moldárhöfn]] (''Vltavský přístav''). Hann var hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningnum]] sem kvað á um að Tékkland skyldi eiga aðgang að hafnaraðstöðu í Hamborg, þaðan sem hægt er að sigla niður [[Saxelfur|Saxelfi]] alla leið til Bæheims. Samningurinn gildir í 99 ár og rennur út árið [[2028]]. == Heiti == Tékkar nota orðið Česko um land sitt. Hugtakið kom fyrst fram [[1777]] en var aldrei eða sárasjaldan notað fyrir [[1993]]. Meðan Tékkóslóvakía var til hét landið allt Československo. Þegar Tékkóslóvakíu var skipt í tvö ríki 1993 varð heitið Česko ofan á en það merkir Tékkar eða tékkneska þjóðin. Tékkneska heitið fyrir Bæheim er Čechy en oftast er það notað fyrir landið allt (líka Mæri og Slésíu). Þjóðsagan segir að forfaðirinn Čech hafi verið stofnandi tékknesku þjóðarinnar. Önnur tungumál, svo sem [[enska]] og þýska, hafa tekið síðara orðið að láni og myndað heitið Czech (enska) og Tschech (þýska) síðan Tékkóslóvakía var mynduð [[1918]]. Það hafa [[Ísland|Íslendingar]] einnig gert. Þó eru íbúar Mæris og Slésíu ekki allir sáttir við síðara heitið, enda útilokar það á vissan hátt íbúa þess en setur íbúa Bæheims ofar hinum. Tékkar sjálfir nota ekki neitt stuttheiti á landi sínu. Alþjóðlega heitir landið Česká republika. Þó er til styttri útgáfa í flestum öðrum málum. Í íslensku er heitið Tékkland gjarnan notað í staðinn fyrir Tékkneska lýðveldið, en áður kom fyrir að landið væri nefnt Tékkía.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=990456&issId=54398&lang=4 Alþýðublaðið, 01.06.1939]</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=54663&lang=4 Alþýðublaðið, 17.08.1939]</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=62229 Alþýðublaðið, 19.03.1940]</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1766389 Morgunblaðið, 14.06.1992]</ref> == Saga == === Upphaf === [[Mynd:Great moravia svatopluk.png|thumb|[[Stórmæri]] þegar hún náði mestri útbreiðslu.]] Fundist hafa mannvistarleifar frá [[fornsteinöld]] í Tékklandi. [[Venus frá Dolní Věstonice]] er keramikstytta af konu sem er talin vera frá því fyrir 29.000 til 25.000 árum. Frá 3. öld f.Kr. settist [[keltar|keltneski]] þjóðflokkurinn [[Bojar]] (gríska: Βόιοι) að á svæðinu. Talið er að heitið Bæheimur (Bohemia) vísi til þessa þjóðflokks. Á fyrstu öld e.Kr. settust [[Germanar|germanskir þjóðflokkar]] að á svæðinu og hröktu Keltana burt. Í Bæheimi voru til dæmis [[Markómannar]] en [[Rómaveldi|Rómverjar]] stöðvuðu útrás þeirra til suðurs. Á [[Þjóðflutningatímabilið|þjóðflutningatímabilinu]] á 5. öld gjörbreyttist íbúasamsetning landsins. Frá og með 550 settust [[Slavar]] frá ströndum [[Svartahaf]]s og [[Karpatafjöll]]um að í Bæheimi og Mæri. Þeir hrökkluðust þangað undan framrás [[Húnar|Húna]], [[Avarar|Avara]], [[Búlgarar|Búlgara]] og [[Magýarar|Magýara]] frá sléttum Asíu. Árið [[833]] var furstadæmið [[Stórmæri]] stofnað og náði það langt út fyrir mörk Bæheims og Mæris í dag. [[Svatopluk 1. af Mæri]] varð fursti í Stórmæri [[871]], en á hans tíma komu munkarnir (og bræðurnir) [[Kýrill og Meþódíus]] og kristnuðu þjóðina. Þeir höfðu verið sendir frá [[Mikligarður|Miklagarði]] og lögðu því grunninn að [[rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunni]] í Stórmæri. Árið [[895]] gekkst [[Spytihněv fursti]] [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]] á hönd, en keisari var þá [[Arnúlfur keisari]]. Stórmæri varð því hluti þess ríkis og var lögð niður tólf árum síðar. Afleiðingin var sú að [[rómversk-kaþólska kirkjan]] nam land í Bæheimi og óx hratt meðan rétttrúnaðarkirkjan átti undir högg að sækja. Árið [[1003]] réðist [[Boleslaw 1.]] konungur Póllands inn í Bæheim og hertók landið. Hersetan stóð hins vegar aðeins yfir í eitt ár. === Miðpunktur þýska ríkisins === [[Mynd:Karl IV. (HRR).jpg|thumb|Karl 4. gerði Prag að stórborg.]] Árið [[1085]] leyfði [[Hinrik 4. keisari]] stofnun konungsríkis í Bæheimi. Markgreifinn [[Vratislav 2.]] varð því krýndur konungur, enda var hann eindreginn stuðningsmaður Hinriks gegn [[Saxland|Söxum]]. Krýningin fór fram í [[Prag]], sem þar með varð að eiginlegri höfuðborg. Konungstitill Vratislavs var ekki arfgengur og eftirmenn hans voru því áfram hertogar þar til [[Ottókar 1.]] fékk [[Sikileyjarbréfið]] frá [[Friðrik 2. keisari|Friðriki 2. keisara]] sem staðfesti rétt erfingja hans til konungstitils í Bæheimi. [[Konungríkið Bæheimur]] var sjálfstætt sem slíkt en var undir verndarvæng og umsjón hins Heilaga rómverska ríkis. Í kjölfarið fylgdi nokkurt þýskt landnám í Bæheimi. Sökum stuðnings konunganna í Prag við hina þýsku keisara ríkisins, var konungur Bæheims hverju sinni einnig [[kjörfursti]], það er að segja hann sat í kjörfurstaráðinu sem valdi næsta konung hins Heilaga rómverska ríkis. Sem kjörfurstar höfðu konungar Bæheims mikil völd í ríkinu. Árið [[1300]] voru Bæheimur og [[Pólland]] undir sama konungi, fyrst [[Wenzel 2.]] og síðan [[Wenzel 3.]], en því fyrirkomulagi lauk [[1306]] er Wenzel 3. var myrtur í [[Olomouc]]. Árið [[1310]] kvæntist [[Jóhann blindi|Jóhann af Lúxemborg]], sonur [[Hinrik 7. keisari|Hinriks 7. keisara]], [[Elísabet af Bæheimi|Elísabetu]], dóttur [[Wenzel 2.|Wenzels 2.]] konungs í Bæheimi. Sonur þeirra hét Wenzel og tók við konungdæminu í Bæheimi [[1347]] sem Karl 1. Aðeins ári síðar stofnaði Karl konungur [[Háskólinn í Prag|háskóla í Prag]], en hann er elsti háskóli Evrópu norðan Alpafjalla. Á sama ári var hann kjörinn keisari Heilaga rómverska ríkisins og tók við embætti sem [[Karl 4. keisari]] í borginni [[Aachen]]. Karl ákvað að sitja í Prag, sem þar með varð að höfuðborg hins heilaga rómverska ríkis. Árið [[1355]] var Karl svo krýndur keisari í [[Róm]]. Karl gaf út [[Gullbréfið 1378]], en í því fastsetti hann reglur um konungskjör í Heilaga rómverska ríkinu, ásamt ýmsum öðrum grundvallarlögum. Gullbréfið var í gildi þar til Heilaga rómverska ríkið leið undir lok árið [[1806]]. Tveir synir Karls áttu einnig eftir að verða keisarar Heilaga rómverska ríkisins. [[Wenzel 4.]] var konungur [[1378]]–[[1400]] og [[Sigmundur keisari]] [[1411]]–[[1437]]. Sá síðarnefndi var krýndur keisari ríkisins árið [[1433]]. === Hússítar === [[Mynd:Jan Hus at the Stake.jpg|thumb|Jan Hus brenndur á báli 1415]] [[Hússítar]] voru umbótahreyfing innan kaþólsku kirkjunnar upprunnin í Bæheimi. Þeir hófu að vinna gegn kaþólsku kirkjunni og keisaranum, sem á þessum tíma voru jafnframt konungar Bæheims. Hússítar eru nefndir eftir guðfræðingnum [[Jan Hus]], sem á tímabili var rektor háskólans í Prag. Þegar Hus var brenndur á báli á [[kirkjuþingið í Konstanz|kirkjuþinginu í Konstanz]] [[1415]] fyrir [[villutrú]], gerðu fylgjendur hans uppreisn. Þegar Hússítar réðust inn í ráðhúsið í Prag [[1419]] og fleygðu fulltrúum konungs út um gluggana, hófust [[Hússítastríðin]]. Múgur manna réðst einnig inn í kirkjur og klaustur til að ræna og eyðileggja. Í [[desember]] 1419 fór fyrsta orrustan fram nálægt Plzeň, en henni lauk með sigri Hússíta undir forystu [[Jan Žižka]]. Árið [[1420]] réðist keisaraher inn í Prag en Hússítar náðu að hrekja hann á brott. Keisarinn missti meira og meira land í Bæheimi næstu árin, uns hann réði aðeins yfir nokkrum jaðarsvæðum. Nokkrir bæir sem héldu tryggð við kaþólsku kirkjuna og keisarann voru jöfnuð við jörðu. Í stríðinu réðust Hússítar einnig á lönd handan Bæheims, svo sem Austurríki (1428–1429), Saxland og jafnvel Ungverjaland. Eftir ýmsar orrustur, sem Hússítar höfðu yfirleitt sigur í, kom til lokaorrustu milli hófsamari [[Útrakistar|Útrakista]] og róttækari [[Taborítar|Taboríta]] 30. maí [[1434]]. Þar voru róttækir Hússítar loks gjörsigraðir og þeim nær útrýmt. Ósigur þeirra batt þó ekki alveg enda á siðbót Hússíta í Bæheimi, jafnvel þótt kaþólska kirkjan væri víða endurreist í landinu. Þar að auki hafði Jan Hus þýtt [[Biblían|Biblíuna]] á tékknesku og þannig átt stóran þátt í að festa tungumálið í ritmálinu. Þrátt fyrir ósigur Hússíta myndaðist í fyrsta sinn eiginleg þjóðarvakning meðal Tékka. Árið [[1458]] varð [[Georg Podiebrad]] konungur Bæheims. Þar með varð hann fyrsti siðbótarkonungur Evrópu á [[Miðaldir|miðöldum]]. === Habsborgarar og 30 ára stríðið === [[Mynd:Prager.Fenstersturz.1618.jpg|thumb|Fulltrúum keisarans hent út um glugga á kastalanum í Prag. Atburður þessi markaði upphaf 30 ára stríðsins.]] Frá og með [[1526]] urðu Bæheimur og Mæri lén [[Habsborgarar|Habsborgara]] er [[Ferdinand 1. keisari|Ferdinand 1.]] af Habsborg varð konungur landsins. Eftir það voru löndin tvö undir væng Austurríkis allt til loka heimsstyrjaldarinnar fyrri 1918. Habsborgarinn [[Rúdolf 2.]], keisari Heilaga rómverska ríkisins, flutti aðsetur sitt frá [[Vínarborg]] til Prag [[1583]]. Prag varð því næstu áratugi miðstöð stjórnmála, lista og vísinda í ríkinu. Rúdolf var opinn fyrir nýjum hugmyndum og veitti Bæheimi formlegt [[trúfrelsi]]. Hann var jafnframt ötull áhugamaður um listir og vísindi, og bauð ýmsum þekktum mönnum á þeim sviðum til Prag. Má þar nefna [[Tycho Brahe]] og [[Jóhannes Kepler]]. Árið [[1612]] lést Rúdolf. Þá varð [[Matthías keisari|Mattías]] konungur Bæheims og Heilaga rómverska ríkisins. Hann hóf þegar að þrengja að mótmælendum í Bæheimi og endurreisa kaþólsku kirkjuna. Þetta gekk svo langt að árið [[1618]] ruddust mótmælendur inn í [[Kastalinn í Prag|kastalann í Prag]] (''Hradčany'') og fleygðu fulltrúum keisarans út um gluggann. Atburður þessi markar upphafið að [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]]. Ári síðar lést Mattías keisari og kusu gildin í Prag, sem voru mótmælendatrúar, [[Friðrik 5. kjörfursti|Friðrik frá Pfalz]] sem nýjan konung Bæheims. Samtímis varð [[Ferdinand 2. keisari|Ferdinand]] af Habsborg keisari Heilaga rómverska ríkisins. Vorið [[1620]] var fyrsta orrusta stríðsins háð í Bæheimi þegar keisaraher Ferdinands gjörsigraði Friðrik konung í [[orrustan við Hvítafjall|orrustunni við Hvítafjall]]. Friðrik flúði úr landi og var kallaður Vetrarkonungurinn. Hann var síðasti sjálfstæði konungur Bæheims. Mótmælendur í Prag voru ofsóttir. Sumir voru fangelsaðir, aðrir líflátnir og enn aðrir flúðu land. Í kjölfarið kom Ferdinand keisari kaþólsku kirkjunni á með valdi. Konungdæmið í Bæheimi varð hluti af titlum keisarans og sjálfstæði landsins að hluta afnumið. Bæheimi og Mæri var þaðan í frá stjórnað frá Vín, allt til 1918. Þýsk tunga ruddi sér til rúms, að minnsta kosti í opinberu lífi, en tékkneska hörfaði. === Ný þjóðarvakning === Á 19. öld myndaðist ný þjóðarvakning meðal Tékka, en þá höfðu Habsborgarkeisarar í Vín stjórnað landinu í tvær aldir. Í [[júní]] [[1848]] var [[Slavaráðstefnan í Prag 1848|Slavaráðstefnan mikla]] haldin í Prag. Tékkar heimtuðu að tékkneskt mál yrði viðurkennt á ný en það var þá orðið að minnihlutamáli. Auk þess kröfðust þeir aukinna stjórnmálalegra réttinda. Ráðstefnunni var vart lokið þegar [[Uppreisnin í Prag 1848|borgarauppreisn hófst í Prag]] og stóð í fimm daga (12.-17. júní). Mótmælendur heimtuðu sjálfstæði og gengu berserksgang út um allt. Götubardagar stóðu yfir í nokkra daga. Austurrískir varðliðar urðu að setja upp fallbyssur og umkringja borgina til að ráða niðurlögum mótmælanna. Í [[Iðnbyltingin|iðnbyltingu]] næstu áratuga varð Bæheimur að helsta iðnaðarhéraði keisaradæmisins í Vín. En þjóðin naut ekki þess frelsis sem aðrar þjóðir innan Austurríska keisaradæmisins nutu. Til að mynda var bannað að gefa út dagblöð á tékknesku. Allt lesefni var á þýsku. Það var ekki fyrr en [[1897]] að stjórnin í Vín leyfði borgum og sveitarfélögum að nota tékknesku til jafns við þýsku. Einnig fékk Bæheimur heimastjórn en hún var leyst upp árið [[1913]]. === Tékkóslóvakía === [[Mynd:Czechoslovakia01.png|thumb|Tékkóslóvakía eins hún leit út í upphafi: Bæheimur, Mæri, Slóvakía og vesturhluti Úkraínu]] [[Mynd:Bundesarchiv Bild 137-049535, Anschluß sudetendeutscher Gebiete.jpg|thumb|Hitler lætur hylla sig í Kraslice í október 1938 eftir að hafa innlimað Súdetahéruðin]] Tékkar börðust með Þjóðverjum og Austurríkismönnum í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimsstyrjöldinni fyrri]], þrátt fyrir andstöðu almennings. Við stríðslok [[1918]] leystist [[Austurríska keisaradæmið]] upp. Skyndilega stóðu Tékkar uppi án stjórnar í Vín. Þann [[16. október]] 1918 sameinuðust héruðin Bæheimur, Mæri og suðurhluti Slésíu er stofnað var nýtt ríki með Prag sem höfuðborg. Tveimur vikum síðar, [[30. október]], sameinaðist [[Slóvakía]] nýja ríkinu, sem hlaut nafnið [[Tékkóslóvakía]]. Auk þess tilheyrði vestasti hluti Úkraínu nýja ríkinu. Í manntali [[1921]] kom í ljós að íbúar voru 14 milljónir, þar af rúmlega helmingur Tékkar, 23% Þjóðverjar, 14% Slóvakar, 5,5% Ungverjar, auk Rútena, Pólverja og Króata. Lýðveldið var því fjölþjóðaríki og erjur og sundurlyndi nánast daglegt brauð. Árið [[1938]] ásældist [[Adolf Hitler]] stóra hluta landsins, aðallega [[Súdetahéruðin]], enda bjuggu þar margir Þjóðverjar. Með [[München-sáttmálinn|München-sáttmálanum]] 29. september 1938 voru Súdetahéruðin innlimuð í Þýskaland. Ungverjaland og Pólland lögðu einnig undir sig hvert sinn skikann af landi Tékkóslóvakíu. Við þetta missti Tékkóslóvakía rúmlega 40% iðnaðar síns. Eftir stóð aðeins lítið og vanmáttugt ríki. Þjóðverjar hófu að reka Tékka burt úr innlimuðu héruðunum, en fangelsuðu og myrtu marga. Þann 5. október flúði [[Edvard Beneš]] forseti til [[London]]. Í kjölfarið lýstu Slóvakar yfir sjálfstæði. Þann [[15. mars]] [[1939]] innlimaði Hitler afganginn af Bæheimi og Mæri, og þar með leystist Tékkóslóvakía upp sem ríki. Það voru [[Sovétríkin|Sovétmenn]] sem frelsuðu landið að mestu leyti [[1945]]. Þann 5. maí hófu íbúar Prag uppreisn gegn Þjóðverjum sem stóð í þrjá daga. 8. maí hrökkluðust Þjóðverjar burt og degi síðar hertók [[Rauði herinn]] borgina. Í kjölfarið var Tékkóslóvakía endurreist, fyrir utan Úkraínuhlutann. Þremur milljónum Þjóðverja, aðallega í Súdetahéruðunum, var gert að yfirgefa landið. === Kommúnistaríkið og Vorið í Prag === Í kosningum [[1946]] hlutu [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu|kommúnistar]] 40% greiddra atkvæða og mikilvæg embætti í stjórn landsins. Árið 1948 hrifsuðu þeir til sín öll völd í landinu gerðust hallir undir [[Moskva|Moskvu]]. Edvard Beneš, sem aftur var orðinn forseti, neitaði að skrifa undir nýja stjórnarskrá og sagði af sér. [[Klement Gottwald]], leiðtogi kommúnista, lýsti því yfir stofnun nýs sósíalísks lýðveldis og var fyrsti forseti þess. Árið [[1968]] var [[Alexander Dubček]] formaður kommúnistaflokksins og [[Ludvík Svoboda]] varð forseti. Þeir voru báðir mjög frjálslegir gagnvart kommúnismanum og hófu ýmsar umbætur í landinu. Til dæmis voru höftin á prentfrelsi afnumin, komið var á skoðanafrelsi og fólk mátti jafnvel ferðast til útlanda. Einnig unnu þeir að umbótum á efnahagssviðinu. Þessar umbætur gengu undir heitinu „[[vorið í Prag]]“. Þetta mæltist illa fyrir í öðrum austantjaldslöndum, sérstaklega í Póllandi og [[Austur-Þýskaland]]i. Þann 21. ágúst 1968 gerðu herir [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]], undir forystu Sovétmanna, [[innrás Varsjárbandalagsins í Tékkóslóvakíu|innrás í Tékkóslóvakíu]]. Tékkar fengu ekkert við ráðið. Allar lýðræðisbreytingar undanfarinna mánaða voru teknar til baka. Dubček var settur af og kommúnistaflokkurinn hreinsaður. Heimurinn stóð á öndinni. Tugþúsundir Tékka yfirgáfu landið í kjölfarið. Talið er að rúmlega 170 þúsund manns hafi flúið til Austurríkis. === Leiðin til lýðræðis === [[Mynd:Václav Havel cut out.jpg|thumb|Václav Havel forseti]] Í nóvember [[1989]] hófust [[Flauelsbyltingin|mótmæli]] gegn kommúnistastjórninni í Prag. Þíða hafði myndast í ýmsum [[austantjaldslönd]]um, ekki síst í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Í lok nóvember sagði stjórnin í Prag af sér. Í upphafi desember var mynduð ný stjórn án aðkomu kommúnista. Seinna í sama mánuði var rithöfundurinn og baráttumaðurinn [[Václav Havel]] kjörinn forseti landsins. Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar landsins síðan 1945 fóru fram [[8. júní]] [[1990]]. Brátt kom þó í ljós að hagsmunir Tékka og Slóvaka voru mismunandi. Strax í upphafi árs [[1991]] hófust viðræður milli þjóðanna um aðskilnað, en ákveðið var að bíða eftir kosningum árið [[1992]]. Þegar þær voru afstaðnar komust forsætisráðherrar beggja þjóða að þeirri niðurstöðu að [[skipting Tékkóslóvakíu|aðskilja löndin]] á friðsamlegan hátt, án kosninga eða aðkomu almennings. Samkvæmt því fór aðskilnaðurinn fram [[1. janúar]] [[1993]] en við hann urðu Tékkland og Slóvakía til sem tvö sjálfstæð ríki. Í júní á sama ári gekk Tékkland í [[Evrópuráðið]] og [[1999]] í [[NATO]]. Þann [[1. maí]] [[2004]] fékk Tékkland síðan inngöngu í [[Evrópusambandið]]. Um það var kosið í þjóðaratkvæðagreiðslu en rúmlega 77% kusu með aðild. == Landfræði == Tékkland er [[landlukt land]] sem liggur að mestu milli 48. og 51. breiddargráðu norður og 12. til 19. lengdargráðu austur. Tékkland á landamæri að fjórum öðrum ríkjum: [[Þýskaland]]i (810 km) í vestri, [[Pólland]]i (762 km) í norðri, [[Austurríki]] (466 km) í suðri og [[Slóvakía|Slóvakíu]] (252 km) í austri. [[Mynd:Schneekoppe-W2008.JPG|thumb|Snætindur (Sněžka) er hæsti tindur Tékklands,1.603 m. Efst sér í veðurathugunarstöðina.]] Tékkland er nær umkringt fjallgörðum. Bæheimur er eins og skál í stórum fjalladal. Til vesturs eru [[Bæheimsskógur]] og [[Eirfjöllin]] en til norðurs eru [[Risafjöllin]] og [[Súdetafjöllin]]. Í síðastnefnda fjallgarðnum er hæsta fjall landsins, [[Snætindur]] (tékkneska: ''Sněžka''; þýska: ''Schneekoppe'') sem er 1.602 metra hátt. Í austurhluta landsins er vestasti hluti [[Karpatafjöll|Karpatafjalla]]. Nær gjörvallur Bæheimur tilheyrir vatnasviði [[Saxelfur|Saxelfar]], en fljótið rennur frá Risafjöllum um allt norðanvert landið uns það hverfur inn í Þýskaland. Mæri er hins vegar á vatnasviði [[Dóná]]r. Örlítill hluti nyrst í landinu tilheyrir vatnasviði [[Odra|Odru]], sem rennur í Eystrasalt. Lengstu fljót Tékklands eru [[Moldá]] (Vltava), Saxelfur (Labe), [[Ohre]] (Eger) og [[Morava]] (March). Moldá og Ohre eru þverár Saxelfar, en Morava rennur út í Dóná. Í Tékklandi eru stöðuvötn aðeins fá og lítil. == Stjórnmál == Í Tékklandi er fjölflokka[[þingræði]] og [[fulltrúlýðræði]]. [[Tékkneska þingið]] (''Parlament České republiky'') kemur saman í tveimur deildum; fulltrúadeild með 200 fulltrúa, og öldungadeild með 81 þingmann.<ref>{{cite web |url=http://www.psp.cz/en/docs/laws/constitution.html |title=The Constitution of the Czech Republic – Article 16 |publisher=Czech Republic |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213530/http://www.psp.cz/en/docs/laws/constitution.html |archive-date=3 September 2015 |url-status=live}}</ref> Þingmenn fulltrúadeildar eru kosnir til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u þar sem 5% atkvæða þarf til að listi fái fulltrúa á þingi. Landið skiptist í 14 kjördæmi sem fara saman við héruðin. Fulltrúaþingið, sem er arftaki [[Þjóðarráð Tékklands|Þjóðarráðs Tékklands]], fer með sömu völd og [[sambandsþing Tékkóslóvakíu]] fór með áður. Öldungadeildarþingmenn eru kosnir í [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] með tveimur umferðum. Einn þriðji öldungadeildarþingmanna er kosinn á hverju hausti. Þetta kerfi byggist á bandaríska kerfinu, nema hvað hvert kjördæmi er um það bil jafnstórt og tvær umferðir eru notaðar. [[File:Slib poslanců 8. listopadu 2021.jpg|thumb|Fulltrúadeildin, neðri deild tékkneska þingsins.]] [[Forseti Tékklands]] er formlegur þjóðhöfðingi landsins með takmörkuð völd, sem skipar [[forsætisráðherra Tékklands|forsætisráðherra]], og aðra ráðherra samkvæmt tillögu forsætisráðherra. Frá 1993 og 2012 var forsetinn kosinn af sameinuðu þingi til fimm ára í senn og mátti ekki sitja í meira en tvö kjörtímabil. [[Václav Havel]] og [[Václav Klaus]] sátu þannig báðir í 2 kjörtímabil. Frá 2013 hefur forseti verið kosinn í almennum kosningum.<ref>{{cite news|title=Klaus signs Czech direct presidential election implementing law|url=http://www.ceskenoviny.cz/tema/zpravy/klaus-signs-czech-direct-presidential-election-implementing-law/823441|publisher=Czech Press Agency|date=1 August 2012|access-date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116234425/http://www.ceskenoviny.cz/tema/zpravy/klaus-signs-czech-direct-presidential-election-implementing-law/823441|archive-date=16 January 2013|url-status=live}}</ref> Færð hafa verið rök fyrir því að með þessu hafi stjórarfarið fjarlægst þingræði og nálgast [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite journal|last=Hloušek|first=Vít|date=11 March 2015|title=Is the Czech Republic on its Way to Semi-Presidentialism?|journal=Baltic Journal of Law & Politics|volume=7|issue=2|pages=95–118|doi=10.1515/bjlp-2015-0004|doi-access=free | issn = 2029-0454 }}</ref> [[Ríkisstjórn Tékklands]] fer með framkvæmdavaldið samkvæmt [[stjórnarskrá Tékklands]]. [[Forsætisráðherra Tékklands]] er stjórnarleiðtogi, en í stjórninni sitja auk hans ráðherrar og aðstoðarforsætisráðherra. Ríkisstjórnin ber ábyrgð gagnvart þinginu.<ref>{{cite web |url=http://www.vlada.cz/en/vlada/ |title=Members of the Government |publisher=[[Government of the Czech Republic]] |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150831071310/http://www.vlada.cz/en/vlada/ |archive-date=31 August 2015 |url-status=live}}</ref> Forsætisráðherrann fer með stefnumörkun í utanríkis- og innanríkismálum og velur ráðherra.<ref>{{cite web |url=http://www.vlada.cz/en/clenove-vlady/premier/premier-en-50677/ |title=Prime Minister |publisher=[[Government of the Czech Republic]] |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185754/http://www.vlada.cz/en/clenove-vlady/premier/premier-en-50677/ |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}</ref> === Her === Í Tékklandi er [[tékkneski herinn|atvinnuher]]. Hann mynda landher og flugher, auk varahermanna. Alls þjóna 25 þúsund menn í tékkneska hernum. Æðsti yfirmaður hersins er forsetinn. Tékkneskir hermenn hafa sinnt friðargæslu í nokkrum stórum verkefnum, svo sem í [[Bosnía-Hersegóvína|Bosníu]], [[Kosóvó]], [[Írak]] (aðeins til [[2004]]) og [[Afganistan]]. === Stjórnsýslueiningar === Tékkland skiptist upp í þrettán [[hérað|héruð]] (tékkneska: ''Kraje'', ''Kraj'' í eintölu) auk höfuðborgarinnar Prag. [[Mynd:Czechia - Bohemia, Moravia and Czech Silesia III (en).png|thumb|right|Kort sem sýnir núverandi og söguleg héruð Tékklands.]] {| class="wikitable" |- ! style="width:1em" |<small>(Bílnúmer)</small> !Hérað ! style="width: 9em" | Höfuðstaður ! style="width:5em" | Íbúafjöldi <small>(áætlaður 2004)</small> ! style="width: 5em" | Íbúafjöldi <small>(áætlaður 2010)</small> |- | align=center | A || colspan=2 | Höfuðborgarsvæði Prag (''Hlavní město Praha'') || align=right |1.170.571 || align=right | 1.251.072 |- |align=center|S | [[Mið-Bæheimur]] (Středočeský kraj) || skrifstofur staðsettar í [[Prag]]|| align=right | 1.144.071 || align=right | 1.256.850 |- |align=center|C | [[Suður-Bæheimur]] (Jihočeský kraj) || [[České Budějovice]] || align=right |625.712 || align=right | 637.723 |- |align=center|P || [[Plzeň (hérað)|Plzeň]] (Plzeňský kraj) || [[Plzeň]] || align=right |549.618 || align=right | 571.831 |- |align=center|K || [[Karlsbað (hérað)|Karlsbað]] (Karlovarský kraj) || [[Karlovy Vary]]|| align="right" |304.588 || align=right | 307.380 |- |align=center|U || [[Ústí]] (Ústecký kraj)|| [[Ústí nad Labem]]|| align="right" |822.133 || align=right | 835.814 |- |align=center|L || [[Liberec (hérað)|Liberec]] (Liberecký kraj) || [[Liberec]] || align=right |427.563 || align=right | 439.458 |- |align=center|H |[[Královéhradecký kraj]]|| [[Hradec Králové]]|| align="right" |547.296 || align=right | 554.370 |- |align=center|E || [[Pardubice (hérað)|Pardubice]] (Pardubický kraj) || [[Pardubice]] || align=right |505.285 || align=right | 516.777 |- |align=center|M || [[Olomouc (hérað)|Olomouc]] (Olomoucký kraj) || [[Olomouc]] || align=right |635.126 || align=right | 641.555 |- |align=center| T || [[Suður-Slésía]] (Moravskoslezský kraj) || [[Ostrava]] || align=right |1.257.554 || align=right | 1.244.837 |- |align=center|B || [[Suður-Mæri]] (Jihomoravský kraj) || [[Brno]] || align=right |1.123.201 || align=right | 1.152.819 |- |align=center|Z || [[Zlín (hérað)|Zlín]] (Zlínský kraj) || [[Zlín]]|| align="right" |590.706 || align=right | 590.527 |- |align=center|J || [[Hálönd (Tékkland)|Hálönd]] (Vysočina) || [[Jihlava]]|| align="right" |517.153 || align=right | 514.805 |} == Efnahagslíf == Austurríki-Ungverjaland iðnvæddist hratt en stóð þó [[Bretland]]i og þýska ríkinu ([[Þýskaland]]i) nokkuð að baki enda hófst iðnaðaruppbygging þar síðar en í fyrrnefndum löndum og pólítískur óstöðugleiki í austurríska heimsveldinu árin fyrir stofnun keisaradæmisins Austurríkis-Ungverjalands hafði sín áhrif. Iðnaður varð sérstaklega öflugur í vestanverðu keisaradæminu og varð Prag í Bæheimi ein helsta þungamiðja þeirrar þróunar. Þannig varð svæðið sem nú nefnist Tékkland að einu af meginiðnaðarsvæðum Evrópu. Í austurhluta Austurríkis-Ungverjalands varð landbúnaður hins vegar ráðandi. Helstu framleiðsluvörur voru iðnvélar, [[stál]] og [[járn]], [[kol]], textíll og vefnaðarvörur, [[vopn]] og hergögn, efnavörur og margt fleira. Iðnaðurinn nútímavæddist í takt við tímann og gaf öðrum ekkert eftir og var til dæmis hafin bílaframleiðsla þar upp úr aldamótunum, [[1901]]. Bæheimur og Mæri voru kjarni alls iðnaðar Austuríkis-Ungverjalands þar til það veldi leystist upp. Í fyrri heimsstyrjöldinni var iðnaður svæðisins nýttur til [[Hergagnaframleiðsla|hergagnaframleiðslu]] þar sem Austuríki-Ungverjaland barðist við hlið Þjóðverja við [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamenn]]. Brestir voru þó komnir í ríkjasambandið Austurríki-Ungverjaland og leið það undir lok í stríðslok. Eftir stríðið varð Tékkóslóvakía til sem sjálfstætt ríki í fyrsta sinn þegar Bæheimur, Mæri og Slóvakía, sem voru áður héruð í Austuríki-Ungverjalandi runnu saman í eitt ríki. Landið fékk stærstan hluta iðnaðar heimsveldisins fyrrverandi í sinn hlut og varð því eitt af öflugri iðnríkjum Evrópu og á því byggði landið ágætt gengi sitt á millistríðsárunum. [[Kreppan mikla]] á þriðja áratug [[20. öldin|20. aldar]] fór ekki framhjá Tékkóslóvakíu frekar en öðrum löndum hins vestræna heims. Iðnaðarframleiðsla dróst saman og atvinnuleysi jókst. Mun alvarlegri og dekkri ský hrönnuðust þó upp á sjóndeildarhringnum, sérstaklega þó í vestri en einnig í austri þó torræðari væru. Tékkóslóvakía varð fyrsta fórnarlamb [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] í Evrópu og varð það áður en sú styrjöld hófst opinberlega enda var landinu fórnað fyrir ímyndaðan frið á samningaborði alþjóðlegra stjórnmála. Þjóðverjar hernámu meginhluta landsins 1938 – 1939 og afgangnum var skipt milli nágrannanna. Iðnaðarmáttur Tékkóslóvakíu var þegar settur í fulla vinnu fyrir þýsku hervélina og framleiddi gríðarlegt magn vopna allt stríðið svo sem skriðdreka, vélbyssur og fallbyssur. Vinnuafl þræla, bæði heimamanna og erlendra „verkamanna“ eða Fremdarbeiter eins og þeir voru kallaðir, var mikið notað við þessa framleiðslu. Margir lifðu þá vinnu ekki af enda aðbúnaður og meðferð skelfileg. Vopnaframleiðslan stöðvaðist ekki að fullu fyrr en við uppgjöf Þjóðverja vorið 1945 en þá hrúguðust upp óveðurskýin eina ferðinna enn og nú á austurhimni þar sem Tékkóslóvakía lenti á áhrifasvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], en líkt og áður voru það örlög sem ákveðin voru við samningaborð stórveldanna á Jalta-ráðstefnunni. Við tóku nokkur ár óvissu í landinnu sem var þó fljótlega eytt. Þegar kommúnistar tóku yfir Tékkóslóvakíu árið 1948 var nokkurt jafnvægi milli hinna ýmsu þátta hagkerfisins. Iðnaður var þó þungamiðja atvinnulífsins enda landið eitt það iðnvæddasta í Evrópu þó enn væru Tékkóslóvakar að sjálfsögðu að súpa seyðið af seinni heimsstyrjöldinni líkt og aðrar þjóðir álfunnar. Eftir að kommúnistar tóku völdin lögðu þeir höfuðáherslu á [[Þungaiðnaður|þungaiðnað]] umfram aðra þætti atvinnulífsins svo sem landbúnað og framleiðslu almennra neitendavara. Margar helstu atvinnugreinar þjóðarinnar höfðu verið þjóðnýttar að hluta eða öllu leyti fyrir yfirtöku kommúnista og héldu þeir því áfram. Svo var komið, um árið [[1950|1950,]] að svo til allt efnahagslíf þjóðarinnar hafði verið þjóðnýtt og hélst það svo allt þar til kommúnistastjórnin féll í flauelsbyltingunni 1989. Vorið í Prag hafði að sjálfsögðu ákveðinn áhrif á iðnað líkt og aðra hluti þjóðfélagsins en varði svo stutt að engar meiriháttar breytingar höfðu komist í framkvæmd þegar það var kæft í fæðingu. Stóriðnaður fékk mikinn stuðning á 6. áratugnum en með því fylgdi að mikið var um úrgang og verksmiðjurnar voru ekki nægilega vel staðsettar til þess að geta nýtt allt það sem landið og fólkið í landinu hafði upp á að bjóða. Þrátt fyrir að starfsfólkið væri vel þjálfað og duglegt þá voru hvatir til vinnu og stjórnunar litlar. Það leiddi til minni veltu, minni framleiðslu og lélegri vara. Hagkerfið hrundi því að nokkru leyti á sjöunda áratugnum og þrátt fyrir ýmsar ráðstafanir og tilraunir til umbóta þá náðist ekki fullnægjandi árangur. [[Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn]] aðstoðaði Tékkland árið 1989 að byggja upp innviðina á ný. Með því byrjaði iðnaður að dafna og erlendir fjárfestar fjárfestu í iðnaði. Iðnaður í Tékklandi var að einkavæðast. Árið [[1995]] voru mýmörg fyrirtæki einkavædd sem leiddi til þess að um 80% af öllum iðnaði í Tékklandi var kominn úr ríkiseign. Þó hafði tékkneska ríkið enn nokkra stjórn á stál-, fjarskipta- og orkuiðnaði í gegnum fyrirtækið CEZ Group, en það á um það bil 96 fyrirtæki og hefur starfsemi í allmörgum löndum svo sem [[Austurríki]], [[Pólland]]i, [[Serbía|Serbíu]], [[Tyrkland]]i og átta öðrum. Það því eitt stærsta ríkisrekna fyrirtæki í Evrópu. Einkavæðing CEZ Group átti að hefjast árið [[2001]] en þá stóð fyrirtækið undir 41% af vergri landframleiðslu og veitti 35% af fólki í Tékklandi atvinnu. En vegna efnahagslegrar niðursveiflu var hætt við það. Nú árið [[2012]] er enn verið að hugsa um hvort einkavæða eigi fyrirtækið. Tékkland er nú með eitt iðnvæddasta hagkerfi í Mið- og Austur-Evrópu. Þessi iðnstyrkur er arfleifð frá 19. öld þegar Bæheimur og Mæri voru iðnaðarhéröð í austurríska-ungverska keisaradæminu. Íbúar Tékklands eru vel menntaðir og innviðir Tékklands mjög þróaðir. === Helstu atvinnugreinar === [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-W0901-0110, Leipzig, Herbstmesse, Personenkraftwagen.jpg|thumb|Skoda-bílar á sýningu í Leipzig 1980]] Helstu atvinnugreinar Tékklands eru: bílaiðnaður, smíði véla, járn- og stálframleiðsla, járnvinnsla, raftæki, vefnaður, gler, kristall, postulín, vopnaframleiðsla, keramik og auðvitað bjórbruggun. Helstu landbúnaðarafurðir Tékklands eru: [[Sykurrófa|sykurrófur]], [[Kartafla|kartöflur]], [[hveiti]] og [[Humall|humlar]]. Eins og með mörg ríki í Mið-Evrópu er mikil hagvöxtur fólginn í eftirspurn og erlendri fjárfestingu. ==== Bílaiðnaður ==== Í Tékklandi voru framleiddir 465.268 bílar árið [[2001]] en framleiðslan er nú að ná um einni milljón bíla á ári. Meira en 800 fyrirtæki eru beintengd framleiðslu bíla í Tékklandi. Verg ársframleiðsla greinarinnar er um 9-10% af landsframleiðslu. Af bílaframleiðendum sem framleiða eitthvað eða allt í ökutækin í Tékklandi má nefna [[Skoda]], TPCA (Toyota Peugeot Citroën Automobile), [[Hyundai]], [[Tatra (bifreið)|Tatra]], [[Irisbus Iveco]] og [[Avia Ashok Leyland]]. ==== Orkuiðnaður ==== Samkvæmt hagstofu Tékklands er 65,4% af [[rafmagn]]i landsins búið til með [[Gufa|gufu]]. Gufan er ekki [[jarðhiti]] heldur búin til með því að hita [[vatn]] með brennslu [[kol]]a og annarra efna. 30% af rafmagninu er framleitt með [[Kjarnorka|kjarnorku]] en einungis 4,6% með endurnýtanlegum orkugjöfum svo sem [[fallvatn]]i. Mikið er notað af [[gas]]i í Tékklandi en það kemur með pípum frá [[Rússland]]i og [[Noregur|Noregi]]. Tvöfalt meira er notað af gasi en rafmagni í iðnaði. === Gjaldmiðill === Fram til 1918 var austurríska krónan gjaldmiðill í landinu. Þegar Tékkóslóvakía var stofnuð sem ríki var búinn til nýr gjaldmiðill, tékkóslóvakíska krónan. 1993 klofnaði landið í Tékkland og Slóvakía. Tékkland tók þá upp eigin mynt, tékknesku krónuna. 1 króna eru 100 Haleru (þýska: Heller). Þegar Tékkland gekk í [[Evrópusambandið]] var ætlunin að innleiða [[Evra|evruna]] árið [[2010]]. Af þessu hefur þó ekki orðið enn þá en stjórnin hefur skuldbundið sig til að taka upp evruna á allra næstu árum. ==Íbúar== Alls búa 10,5 milljónir í Tékklandi, þar af 75% þeirra í borgum. Þéttleikinn er 130 íbúar á km², sem er talsvert undir meðallagi í [[Evrópa|Evrópu]]. Rúmlega 90% þjóðarinnar eru Tékkar. 3,7% eru Mærar (íbúar frá Mæri), en þessir þjóðflokkar voru ekki aðgreindir fyrr en [[1980]]. 3,9% eru útlendingar og fer þeim ört fjölgandi. Stærsti hópur útlendinga eru [[Úkraína|Úkraínumenn]] (1,2%), síðan [[Slóvakía|Slóvakar]], [[Víetnam]]ar, [[Rússland|Rússar]] og [[Pólland|Pólverjar]]. === Borgir === Sökum þess að Tékkland tilheyrði Austurríki í langan tíma ganga flestar borgir í landinu einnig undir þýskum heitum. Stærstu borgir landsins: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Þýskt heiti !! Íbúar !! Hérað |- | 1 || [[Prag]] (Praha) || Prag || 1,2 milljónir || Höfuðborgarsvæðið |- | 2 || [[Brno]] || Brünn || 371 þúsund || Suður-Mæri |- | 3 || [[Ostrava]] || Ostrau || 306 þúsund || Suður-Slésía |- | 4 || [[Plzeň]] || Pilsen || 169 þúsund || Plzeň |- | 5 || [[Liberec]] || Reichenberg || 101 þúsund || Liberec |- | 6 || [[Olomouc]] || Olmütz || 100 þúsund || Olomouc |- | 7 || [[Ústí nad Labem]]|| Aussig an der Elbe || 95 þúsund || Ústí |- | 8 || [[České Budějovice]] || Budweis || 94 þúsund || Suður-Bæheimur |- | 9 || [[Hradec Králové]]|| Königgrätz || 94 þúsund || Králové |- | 10 || [[Pardubice]] || Pardubitz || 90 þúsund || Pardubice |- | 11 || [[Havířov]]|| - || 82 þúsund || Suður-Slésía |- | 12 || [[Zlín]]|| Zlin || 75 þúsund || Zlín |- | 13 || [[Kladno]]|| - || 69 þúsund || Mið-Bæheimur |- | 14 || [[Most]]|| Brüx || 67 þús || Ústí |} === Trú === 59% allra landsmanna eru ekki skráðir í nein trúfélög og er það eitt hæsta hlutfall heims. 26% landsmanna eru [[Kaþólska kirkjan|kaþólikkar]], 7% eru í [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunni]] en afgangurinn greinist í kirkjur mótmælenda. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|heimsstyrjöldina síðari]] voru kristnar kirkjur teknar eignarnámi. Áætlað er að endurgreiða skaðann sem þær urðu fyrir og á það að verða gert í síðasta lagi [[2013]]. === Tungumál === Opinbert tungumál Tékklands er tékkneska, sem er indóevrópskt tungumál af ætt vesturslavneskra tungumála. Tólf önnur tungumál eru opinberlega viðurkennd sem móðurmál minnihlutahópa í Tékklandi. Það eru [[slóvakíska]], romani, [[úkraínska]], [[pólska]], [[þýska]], [[gríska]], [[ungverska]], [[rússneska]], rútenska, [[búlgarska]], [[króatíska]] og [[serbneska]]. == Menning == === Kvikmyndir === Eftir fyrri heimstyrjöldina blómstraði kvikmyndaiðnaðurinn í Tékklandi. Margar kvikmyndir voru gerðar eða um áttatíu á ári. Svo var sjöundi áratugurinn gullöld kvikmyndagerðarinnar. Film and Television School of the Academy of Performing Arts (FAMU) einn elsti skóli sinnar tegundar í Evrópu var stofnaður í Prag og tvær tékkneskar myndir unnu [[Óskarsverðlaunin|Óskarinn]] fyrir bestu erlendu myndina. Nú flykkjast margir erlendir aðilar til Tékklands bæði til að taka upp myndir þar vegna minni kostnaðar og einnig til að kynna sér nýjar tékkneskar kvikmyndir. === Tónlist og bókmenntir === Ýmsir þekktir tónlistarmenn eru frá Tékklandi. Frá 19. öldinni eru nöfn eins og [[Bedřich Smetana]] og [[Antonín Dvořák]] heimsþekkt. Af þekktum rithöfundum má nefna [[Franz Kafka]] og [[Milan Kundera]]. === Íþróttir === Þjóðaríþrótt Tékka er [[íshokkí]]. Landsliðið hefur nokkrum sinnum orðið heimsmeistari, síðast [[2010]]. [[1998]] urðu Tékkar Ólympíumeistarar á vetrarleikunum í [[Nagano]] í [[Japan]]. Aðrar vetraríþróttir eru einnig hátt skrifaðar, svo sem skíðaíþróttir. Miðstöð skíðaíþrótta í landinu er [[Liberec]] í norðurhluta Bæheims en þar fór meðal annars fram heimsbikarmótið í norrænum greinum [[2009]]. [[Knattspyrna]] er einnig vinsæl íþrótt. Úrvalsdeildin heiti Gambrinus-deild og er með 16 lið. Landsliðið hefur síðustu ár verið að gera það gott á alþjóða vettvangi. Á [[EM í knattspyrnu 1996|EM 1996]] í [[England]]i komst liðið í úrslit en tapaði leiknum fyrir [[Holland]]i. Liðið hefur einu sinni komist í lokakeppni HM, árið [[2006]] í Þýskalandi, en komst ekki upp úr riðlakeppninni. Meðan Tékkóslóvakía var og hét komst liðið tvisvar í úrslit en tapaði báðum leikjum. Fyrst [[1934]] fyrir [[Ítalía|Ítalíu]], síðan [[1962]] fyrir [[Brasilía|Brasilíu]]. Af þekktum tékkneskum leikmönnum má nefna [[Milan Baroš]] (Galatassaray), [[Jan Koller]] (lengst af hjá [[Borussia Dortmund]]) og markmanninn [[Petr Čech]] hjá [[Chelsea F.C.|Chelsea]]. Í kappakstursbrautinni Automotodrom Brno er keppt í alþjóðlegum kappakstri. === Matargerð === [[Mynd:Budvar UK.JPG|thumb|Budweis-bjór]] Tékknesk matargerð einkennist af kjötréttum, sérstaklega svínakjöti. Landið er þó þekktara fyrir bjórframleiðsu, en [[Bjór (öl)|bjór]] er ein helsta útflutningsvara landsins. Tékkar framleiða á einum ársfjórðungi um 15.263 hektólítra af bjór og af þeim eru um 2.903 milljón hektólítrar fluttir út. Helstu kaupendur tékknesks bjórs eru Þjóðverjar, Slóvakar og Rússar. Þær borgir sem helst brugga bjór eru Plzeň og České Budějovice en þekktustu tegundirnar eru nefndar eftir borgunum (Pilsner og Budweis). Tékkar drekka hlutfallslega mestan bjór á mann í heimi. === Helgidagar === Í Tékklandi eru svipaðir helgidagar og í öðrum ríkjum Mið- og Vestur-Evrópu. Athygli vekur þó að [[uppstigningardagur]] og gamlársdagur eru ekki helgidagar í landinu. Opinberir helgidagar í Tékklandi: {| class="wikitable" |- ! Dags. !! Helgidagur !! Ath. |- | [[1. janúar]] || Þjóðhátíð || Tékkland stofnað 1. janúar 2003 |- | Að vori || [[Páskar]] || Tveir dagar |- | [[1. maí]] || Verkalýðsdagurinn || |- | [[8. maí]] || Frelsisdagur || Stríðslokadagur heimstyrjaldarinnar síðari |- | [[5. júlí]] || Dagur heilags Kyrills og heilags Meþóds || Kyrill og Meþód kristnuðu landið á 9. öld |- | [[6. júlí]] || Dagur Jans Hus || Dagurinn sem Jan Hus var brenndur á báli 1415 |- | [[28. september]] || Dagur tékkneska ríkisins || Dauðadagur heilags Wenzels 929 eða 935, verndardýrlingur Tékklands |- | [[28. október]] || Dagur Tékkóslóvakíu || Stofndagur Tékkóslóvakíu 1918 |- | [[17. nóvember]] || Baráttudagur fyrir frelsi og lýðræði || Stúdentamótmælin 1938 og 1989 |- | [[24. desember]] || Aðfangadagur || |- | [[25. desember]] || [[Jól]]adagur || |- | [[26. desember]] || Annar í jólum|| |} Auk ofangreindra helgidaga er haldið upp á nokkra aðra daga en aðeins í vissum landshlutum. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Tschechien|mánuðurskoðað=12. desember|árskoðað=2012}} == Tenglar == {{Wiktionary|Tékkland}} * [http://www.vlada.cz/en/ Ríkisstjórn Tékklands] * [https://www.visitczechrepublic.com/en-US Opinber ferðavefur] {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Tékkland| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] gogfa705tv3anddan3z1t5m0hv7s0q5 0 6085 1961845 1860422 2026-05-01T20:43:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961845 wikitext text/x-wiki '''Fleirtala''' {{skammstsem|ft.}} er hugtak í [[málfræði]] og [[Tala (málfræði)|tala]], sem gefur oftast til kynna fleiri en eitt fyrirbæri. Dæmi: {| class="wikitable" ! '''[[eintala|et.]]''' ! '''fleirtala''' |- | [[maður]] || menn |- | belja || beljur |- | tuska || tuskur |} Mörg orð hafa tvær eða jafnvel fleiri mismunandi fleirtölur eins og orðið [[kleinuhringur]] sem getur bæði verið „kleinuhringir“ eða „kleinuhringar“ í fleirtölu. Til að sjá fleiri dæmi má skoða [[Listi yfir mismunandi rithátt íslenskra orða|listann yfir mismunandi rithætti íslenskra orða]]. == Listi yfir fleirtöluorð í íslensku == Sum orð í íslensku eru fleirtöluorð, en það eru orð sem ekki eru til í [[Eintala|eintölu]]. Tvennt ber að varast við fleirtöluorð. '''Í fyrsta lagi''' þegar talað er um þau með tölulýsingarorðum upp að fimm (sbr.: einir, tvennir, þrennir, fernir og svo fimm), þá er ekki sagt tvær buxur, heldur tvennar buxur, þrennar buxur, fernar buxur en svo er auðvitað talað um fimm buxur, því tölulýsingarorð er ekki til um fimm og yfir. '''Í öðru lagi''' er orðið ''báðir'' ekki notað með fleirtöluorðum, heldur ''hvor(ir) tveggja''. Hér fyrir neðan er listi yfir helstu fleirtöluorðin í íslensku og með dæmum: * '''[[buxur]]''' - Hann er Sjálfstæðismaður og á fernar buxur en það vantar skálmar á þær allar. * '''börur''' - Við erum bara með einar hjólbörur, sagði Tómas og leit á Einar. * '''dyr''' - Hann keypti sér þrennra dyra bíl, en til að forðast að segja ''þrennra dyra'' sagði hann þriggja hurða. * '''feðgar''' - Fyrir ári síðan létust þrennir feðgar í hópfaðmlagi í fallhlífastökki. * '''harðindi''' - Slík voru harðindin að blindur maður sagðist aldrei hafa séð þau verri. * '''hjón''' - Í gær ætluðu þrenn nýbökuð hjón að keppa í uppvaski. Keppninni var aflýst vegna veikinda. * '''jól''' - Hann ákvað að næstu þrenn jólin ætlaði hann að dveljast í Jemen til að losna við útgjöld til jólagjafa. * '''líkur''' - Þeir hafa lagt fram sínar líkurnar hvor á tilveru Marsbúa en hvorar tveggja eru vægast sagt hlægilegar. * '''lög''' - Þrennra laga er saknað af nýafstöðnu þingi. Vestmannaeyingum er brugðið vegna þessa. * '''mistök''' - Hún gerði tvenn mistök þegar hún lét tengdamóður sína fá uppskriftina að jólakökunni. Í fyrsta lagi að taka það fram að það ætti að vera atrópín í henni, í öðru lagi að hafa með sér móteitrið eserín í jólaveisluna. * '''mæðgur''' - Við hittum hvorar tveggja mæðgurnar og drukkum kaffi þar til við vorum orðnir grænir. * '''páskar''' - Nú verða tvennir páskar í apríl í röð en árið 2016 verða þeir í mars. Þá verða öll páskaegg úr Mars-súkkulaði. * '''rök''' - Hvor tveggja rökin eru minna virði en skósnæri. * '''samtök''' - Á þinginu voru fulltrúar tvennra samtaka um betra þjóðlíf og áður en dagur var liðinn kom til handalögmála. * '''sifjar''' - Mjög óalgengt er að tala um „tvennar, þrennar eða fernar sifjar“ - og svo mjög að ætti helst aldrei að koma fyrir. * '''skyndikynni''' - Ein skyndikynni á ævinni eru lágmark, sagði Óli varta. * '''skæri''' - Sá sem kastar tvennum skærum upp í loftið hlýtur að leiðast. * '''svið''' [ft.-orð í matarmerkingu ] - Hvortveggja sviðin voru illeyg á diskinum fyrir framan bræðurna en brögðuðust betur en áhorfðist. * '''tíðindi''' - Engra tíðinda er að vænta frekar af Marty McFly. Hann stakk sig á tannstöngli og dó úr blóðeitrun. * '''tónleikar''' - Fresta varð tónleikum með Justin Bieber á risasamkomu heyrnalausra i Earlville, Illinois vegna þess að Kristur mætti og veitti öllum heyrn. * '''vanskil''' - Öll mín vanskil koma til vegna þess að ég eyði öllu mínum peningum í brúnkukrem til að líta út eins og mýrarlík. * '''verðlaun''' - Hann vann til þrennra verðlauna og öll vegna klíkuskapar. Orð eins og '''sokkar''' og '''skór''', ef átt er við par, eru einnig fleirtöluorð. Talað er um tvenna skó, ef átt er við tvö pör, og tvenna skokka ef átt er við fjóra sokka þar sem tveir og tveir eru samstæðir, þ.e. eiga saman. == Tengt efni == {{Wiktionary|fleirtala}} * [[eintala]] * [[tvítala]] == Tenglar == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041004130736/www.ma.is/kenn/svp/pistlar/mars03.htm „Það er málið - Tvö eða tvenn“; af Ma.is] * [http://malfar.arnastofnun.is/?p=6925 „Einn / tvennur / þrennur / fern / einir / tvennir / þrennir / fernir“; af vefi Arnastofnunar.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Málfræði]] 0vasuboedupd1e2e7myg60s7ffurvdh 0 6260 1961934 1936990 2026-05-02T10:33:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961934 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rodin-Denker-Kyoto.jpg|thumb|right|Hugsuðurinn eftir [[Auguste Rodin]].]] '''Heimspeki''' kallast sú iðja [[maðurinn|mannsins]] að fást við grundvallarspurningar um [[veruleiki|veruleikann]], [[tilvist]] og stöðu hans í [[alheimurinn|alheiminum]].<ref>Sbr. Pál Skúlason, „Heimspeki er glíma fræðilegrar hugsunar við gátur veruleikans.“ ''Í skjóli heimspekinnar'' (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1995). Sjá einnig Hauk Má Helgason. „Hvernig skilgreinir maður heimspeki? Hvað er heimspeki?“. Vísindavefurinn 10.10.2000. http://visindavefur.is/?id=984. (Skoðað 22.7.2011).</ref> Þeir sem fást við heimspeki kallast ''heimspekingar'' og reyna þeir meðal annars að skýra inntak og tengsl [[hugtak]]a og fyrirbæra á borð við [[sannleikur|sannleika]], [[merking]]u og [[tilvísun]], [[skilningur|skilning]], [[þekking]]u, [[skoðun]], [[vísindi]], [[skýring]]u, [[lögmál]], [[tegund]], [[samsemd (heimspeki)|samsemd]], [[eðli]], [[eiginleiki|eiginleika]], [[orsök]], [[rök]], [[vensl]], [[nauðsyn]], [[möguleiki|möguleika]], [[lög]], gildi, [[rétt]], [[rangt]], [[gott]], [[illt]], [[hamingja|hamingju]], [[dygð]], [[skylda|skyldu]], [[athöfn]], [[Atburður (heimspeki)|atburð]], [[réttlæti]], [[réttindi]], frelsi, [[vinátta|vináttu]], [[ást]], [[fegurð]], [[list]] og svona mætti lengi áfram telja. En heimspekin er ekki hvaða glíma sem er við þessar spurningar sem á okkur leita, heldur er hún fyrst og fremst tilraun til að fást við þessar spurningar af einurð og heilindum. Hún er ekki einber [[opinberun]] einhverrar skoðunar, heldur er hún ætíð rökstudd, jafnvel þótt stundum séu rökin ósögð og undanskilin og þau verði að lesa á milli línanna. Við þetta má bæta að heimspeki er ekki bara samansafn spurninga sem [[raunvísindi]]n eiga eftir að svara, því túlkun á niðurstöðum vísindanna getur beinlínis oltið á heimspekilegri afstöðu sem liggur [[tilraun]]um og túlkun þeirra til grundvallar. Þess vegna geta vísindin einfaldlega ekki svarað öllum spurningum heimspekinnar án þess að gefa sér svörin. Á hinn bóginn mætti segja að heimspekin sé sjálf ákveðin grein eða ákveðinn þáttur [[vísindi|vísindanna]] eða framhald þeirra; hún hefur sjálf eitthvað fram að færa til heildarmyndar okkar af sjálfum okkur og heiminum, lífinu og tilverunni. Heimspekilegar bókmenntir einkennast öðru fremur af röksemdafærslum, sem eru notaðar til að setja fram kenningar um viðfangsefni heimspekinnar. Þessar röksemdafærslur fela yfirleitt í sér hugleiðingar um andstæð eða gagnstæð viðhorf og meinta galla á þeim. Upphaflega náði hugtakið ''heimspeki'' yfir mun víðara svið viðfangsefna en það gerir í dag. Til dæmis veltu [[forverar Sókratesar]] fyrir sér spurningum um uppruna og myndun [[Alheimurinn|alheimsins]], [[eðli]] [[Efnisheimurinn|efnisheimsins]] og uppruna [[Dýrategund|tegundanna]]. Þessar vangaveltur urðu að endingu að grunni [[Náttúruvísindi|náttúruvísindanna]], sem nefndust áður „náttúruheimspeki“ eða „náttúruspeki“. Með tilkomu [[Háskóli|háskólanna]] tók heimspekin á sig mynd [[fræðigrein]]ar en frá og með [[20. öld]] hefur hún einkum þrifist innan veggja háskólanna. Óformlega getur orðið „heimspeki“ vísað til almennrar [[heimsmynd]]ar eða tiltekinnar [[siðferði]]ssannfæringar eða [[skoðun]]ar. == Orðsifjar == Orðið „heimspeki“ kann að vera tökuþýðing úr [[Þýska|þýsku]] enda svipar því til orðsins „Weltweisheit“ hvað samsetningu varðar. Það orð er ekki lengur í almennri notkun í þýsku. Áður fyrr þekktist einnig orðið „ástarspekt“ en það var þýðing á gríska orðinu φιλοσοφία (''fílo-sofía'').<ref>Þorsteinn Gylfason, ''Tilraun um manninn'' (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1970), 31.</ref> Af [[forngríska]] orðinu er komið [[enska]] orðið „philosophy“, líkt og skyld orð í öðrum málum. Orðið merkir „ást á visku“. Í nútímasamhengi er það notað til að vísa til orðræðna um hvað er til, hvað þekking er (og hvort hún er möguleg) og hvernig maður ætti að lifa lífinu. == Skilgreining == Það hefur reynst afar erfitt að finna skilgreiningu á heimspeki vegna þess hve margvíslegar hugmyndir hafa verið kallaðar heimspeki. Eigi að síður má reyna að lýsa einkennum hennar að einhverju marki. ''Penguin Dictionary of Philosophy'' skilgreinir heimspeki sem rannsókn á „almennustu og mestu grundvallarhugtökum og -lögmálum sem eru fólgin í hugsun, athöfnum og raunveruleikanum“. ''Oxford Dictionary of Philosophy'' tekur í sama streng.<ref>Simon Blackburn, „Philosophy“ í ''The Oxford Dictionary of Philosophy'' (Oxford: Oxford University Press, 2008).</ref> ''Oxford Companion to Philosophy'' lýsir heimspeki meðal annars sem kerfisbundinni og gagnrýninni rökhugsun um eðli heimsins almennt, um réttmæti skoðana manns og breytni manns í lífinu.<ref>Lord Quinton, „Philosophy“ hjá Ted Honderich (ritstj.), ''The Oxford Companion to Philosophy'' (Oxford: Oxford University Press, 2005).</ref> Flestir heimspekingar eru sammála um að aðferð heimspekinnar felst í rökrænni orðræðu, enda þótt sumir heimspekingar hafi dregið í efa að maðurinn sé fær um [[rökhugsun]], eins og henni er venjulega lýst. ''The Penguin Encyclopedia'' segir að heimspeki sé frábrugðin vísindunum að því leyti að spurningum heimspekinnar sé ekki hægt að svara með tilraunum og athugunum og frábrugðin [[trúarbrögð]]um að því leyti að heimspekin leyfi ekki blinda trú eða opinberun. Um þetta má þó deila. Til dæmis segir í ''Oxford Dictionary of Philosophy'': „Andi greinarinnar á síðari hluta 20. aldar ... kýs fremur að sjá heimspekilegar vangaveltur sem framhald af bestu venjum allra sviða vitsmunalegrar athugunar.“ Markmið heimspekinnar, samkvæmt ''Penguin Dictionary of Philosophy'', er „hlutlaus öflun þekkingar hennar sjálfrar vegna“. == Undirgreinar heimspekinnar == Það er ekkert almennt samkomulag um hverjar séu megingreinar heimspekinnar. Í bókinni ''The Story of Philosophy'' telur [[Will Durant]] [[rökfræði]], [[þekkingarfræði]], [[siðfræði]], [[fagurfræði]] og [[frumspeki]] sem megingreinar hennar en þessi svið heimspekinnar skarast á marga vegu og margar heimspekilegar hugmyndir falla ekki ljúflega í neinn þessara flokka. Sérhver undirgrein hefur sínar eigin grundvallarspurningar. * [[Rökfræði]]n spyr: Hvernig greinum við á milli gildra og ógildra röksemdafærslna? * [[Þekkingarfræði]]n spyr: Er þekking möguleg? Hvernig vitum við hvað við vitum? * [[Siðfræði]]n spyr: Er munur á siðferðilega réttum og siðferðilega röngum athöfnum, gildum eða stofnunum? Hvaða athafnir eru réttar og hverjar eru rangar? Eru gildi algild eða afstæð? Hvernig er best að lifa lífinu? Er til staðlandi gildi sem er grundvöllur allra annarra gilda? Eru gildi 'í' heiminum (eins og stólar og borð) og ef ekki, hvaða skilningi eigum við að skilja [[verufræði]]lega stöðu þeirra? * [[Fagurfræði]]n spyr: Hvað er fegurð? * [[Frumspeki]]n spyr: Hvað er raunveruleiki? Hvað er til og í hvaða skilningi er það til? Eru hlutir til óháð skynjunum? Hver og ein þessara undirgreina hefur sínar eigin undirgreinar og/eða eru grundvöllur annarra minni og sértækari sviða heimspekinnar. Önnur meginsvið heimspekinnar eru: {|width=100% |-valign=top |width=25%| * [[athafnafræði]] * [[félagsleg heimspeki]] * [[hagnýtt siðfræði]] * [[heimspeki stærðfræðinnar]] |width=25%| * [[hugspeki]] * [[listheimspeki]] * [[málspeki]] * [[réttarheimspeki]] |width=25%| * [[siðspeki]] * [[stjórnspeki]] * [[söguspeki]] |width=25%| * [[trúarheimspeki]] * [[verufræði]] * [[vísindaheimspeki]] |} == Saga heimspekinnar == Sögu vestrænnar heimspeki er venjulega skipt í þrjú megintímabil: [[fornaldarheimspeki]], [[miðaldaheimspeki]] og [[nýaldarheimspeki]].<ref>Um sögu heimspekinnar má lesa á íslensku hjá Gunnari Skirbekk og Nils Gilje, ''Heimspekisaga'', Stefán Hjörleifsson (þýð.) (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1999).</ref> Sumir heimspekingar hafa haldið því fram að nýtt tímabil sé hafið, „[[Póstmódernismi|póstmóderníska]]“ tímabilið. Austræn heimspeki var lengst af óháð vestrænni heimspeki. [[Mynd:Aristoteles Louvre.jpg|thumb|130px|left|[[Aristóteles]] (384-322 f.o.t.)]] === Fornaldarheimspeki === {{Aðalgrein|fornaldarheimspeki}} Forngrískri heimspeki er venjulega skipt í þrjú tímabil: [[Forverar Sókratesar|forvera Sókratesar]], klassíska heimspeki og [[Hellenísk heimspeki|helleníska heimspeki]].<ref>Um fornaldarheimspeki, sjá Julia Annas, ''Ancient Philosophy: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2001). Ítarlegra yfirlit yfir sögu grískrar heimspeki er að finna í W.K.C. Guthrie, ''A History of Greek Philosophy'' I-VI (Cambridge: Cambridge University Press, 1962 – 1981); David Sedley (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Greek and Roman Philosophy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003); og Christopher Shields (ritstj.), ''The Blackwell Guide to Ancient Philosophy'' (Oxford: Blackwell, 2003). Sjá einnig Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5208. „Hver er saga grískrar heimspeki?“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. ''Vísindavefurinn'' 19.8.2005. (Skoðað 8.12.2006), Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5212 „Hvenær varð grísk heimspeki til?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051103110022/http://visindavefur.hi.is/?id=5212 |date=2005-11-03 }}. ''Vísindavefurinn'' 22.8.2005. (Skoðað 8.12.2006) og Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5205 „Hvenær var blómatími grískrar heimspeki og hvenær lauk honum?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060108003018/http://visindavefur.hi.is/?id=5205 |date=2006-01-08 }}. ''Vísindavefurinn'' 18.8.2005. (Skoðað 8.12.2006).</ref> Einnig er oft talað um [[Rómversk heimspeki|rómverska heimspeki]] sem sérstakt tímabil þótt rómversk heimspeki sé í raun vart annað en áframhald hellenískrar heimspeki innan [[Rómaveldi]]s. Þá er tíminn frá [[3. öld]] stundum nefndur [[síðfornöld]] og heimspeki þess tíma [[heimspeki síðfornaldar]]. ==== Forverar Sókratesar ==== {{Aðalgrein|Forverar Sókratesar}} Tímabil forvera Sókratesar einkenndist af [[frumspeki]]legum vangaveltum og tilraunum til þess að finna „uppsprettuna“, það sem lægi veruleikanum til grundvallar.<ref>Um forvera Sókratesar, sjá Jonathan Barnes, ''The Presocratic Philosophers'' (London: Routledge, 1979/1982) og G.S. Kirk, J.E. Raven, & M. Schofield, ''The Presocratic Philosophers'' (2. útg.) (Cambridge: Cambridge University Press, 1983). Einnig: John Burnet, ''Early Greek Philosophy'' (New York: Meridian Books, 1957); John Burnet, ''Before and After Socrates'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1932); W.K.C. Guthrie, ''A History of Greek Philosophy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1962 – 1981) og J.B. Wilbur og H.J. Allen, ''The Worlds of the Early Greek Philosophers'' (Buffalo: Prometheus Books, 1979).</ref> Meðal mikilvægra heimspekingar þessa tímabils eru [[Þales]], [[Anaxímandros]], [[Anaxímenes]], [[Pýþagóras]], [[Herakleitos]], [[Xenófanes]], [[Parmenídes]], [[Zenon frá Eleu]], [[Melissos]], [[Empedókles]], [[Anaxagóras]], [[Levkippos]] og [[Demókrítos]]. Á grundvelli greiningar á sögninni „að vera“ leiddi Parmenídes rök að því að ekki væri til neinn mismunur og þar með væru hreyfing og breyting einungis tálsýn. Fornmenn sjálfir álitu rök Parmenídesar sýna að tilraunir fyrstu heimspekinganna (Þalesar, Anaxímandrosar, Anaxímenesar) til þess að finna einhverja ''eina'' uppsprettu sem útskýrði margbreytileika heimsins væru dauðadæmdar. Í kjölfarið komu fram ''fjölhyggjukenningar'' sem áttu að koma til móts við Parmenídes að einhverju leyti. Uppspretturnar voru nú taldar fleiri en ein (frumefnin fjögur (eða „ræturnar“ fjórar) hjá Empedóklesi, og ótalmörg „samkynja“ efni hjá Anaxagórasi) og samspil þeirra átti að útskýra margbreytileika heimsins og möguleikann á hreyfingu og breytingu en sjálfar voru uppspretturnar taldar „parmenídískar“ verundir í einhverjum skilningi, varanlegar og óbreytanlegar. Heimildir okkar um skoðanir, kenningar og rök þessara manna eru afar brotakenndar en ekkert heildsætt rit um heimspeki hefur varðveist frá þessum tíma. ==== Klassísk heimspeki ==== {{Aðalgrein|Klassísk heimspeki}} [[Mynd:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|130px|right|[[Skólinn í Aþenu]] eftir [[Rafael (listamaður)|Rafael]]: [[Platon]] og [[Aristóteles]]]] Mestar heimildir eru frá klassíska tímabilinu en mikilvægustu heimspekingar tímabilsins voru [[Sókrates]], [[Platon]] og [[Aristóteles]]. Þeir síðastnefndu eru meðal áhrifamestu heimspekinga sögunnar og eru þeir hugsuðir sem hvað mest hafa mótað heimspekina og viðfangsefni hennar. Sagt er að Sókrates hafi fyrstur fengist við siðfræði en þó virðist Demókrítos (sem var samtímamaður Sókratesar) einnig hafa gert það.<ref>Um Sókrates, sjá Gregory Vlastos, ''Socrates: Ironist and Moral Philosopher'' (Ithaca: Cornell University Press, 1991); Gregory Vlastos (ritstj.), ''Socrates: A Collection of Critical Essays'' (University of Notra Dame Press, 1971); og Thomas C. Brickhouse og Nicholas D. Smith, ''Plato's Socrates'' (Oxford: Oxford University Press, 1994).</ref> Í ritum Platons er persónan Sókrates svo látinn halda fram ýmsu öðru en því sem talið er að hinn sögulegi Sókrates hafi haldið fram og veldur það erfiðleikum að segja með vissu hvaða skoðanir hinn raunverulegi Sókrates hafði. Einkum virðist mega eigna honum tvennt. Annars vegar að enginn sé vísvitandi illur; hins vegar að [[dygð]] sé [[þekking]]. [[Platon]] var lærisveinn Sókratesar.<ref>Um Platon, sjá Julia Annas, ''Plato: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2003); Richard Kraut (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Plato'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1999); [http://plato.stanford.edu/entries/plato/ „Plato“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''. Einnig: Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5234 „Hver var Platon?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060108004620/http://visindavefur.hi.is/?id=5234 |date=2006-01-08 }}. ''Vísindavefurinn'' 31.8.2005. (Skoðað 8.12.2006) og Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5377 „Hverjar voru helstu heimspekihugmyndir Platons?“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. ''Vísindavefurinn'' 3.11.2005. (Skoðað 8.12.2006).</ref> Hann fékkst við nánast öll svið heimspekinnar en frægust kenninga hans er sennilega [[frummyndakenning]]in. Platon taldi að efnisheimurinn væri hverful og léleg eftirlíking af fullkomnum heimi óhlutbundinna frummynda. Raunveruleg þekking hlyti að vera þekking á frummyndunum. [[Aristóteles]] var nemandi Platons.<ref>Um Aristóteles, sjá Jonathan Barnes, ''Aristotle: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 1982/2000); J.L. Ackrill, ''Aristotle the Philosopher'' (Oxford: Clarendon Press, 1981); Jonathan Barnes, ''The Cambridge Companion to Aristotle'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1999). Einnig: [http://www.utm.edu/research/iep/a/aristotl.htm „Aristotle: General Introduction“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508153607/http://www.utm.edu/research/iep/a/aristotl.htm |date=2009-05-08 }} hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]'' og Ólafur Páll Jónsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=4361 „Hver var Aristóteles?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421130121/http://www.visindavefur.hi.is/?id=4361 |date=2005-04-21 }}. ''Vísindavefurinn'' 21.6.2004. (Skoðað 8.12.2006).</ref> Hann fékkst við svo að segja öll svið heimspekinnar og er heimspeki hans afar kerfisbundin. Aristóteles fékkst einnig við vísindi og stundaði meðal annars rannsóknir í [[líffræði]], [[líffærafræði]], [[dýrafræði]], [[veðurfræði]], [[stjörnufræði]], [[sálfræði]], [[hagfræði]] og [[stjórnmálafræði]]. Hann fann upp [[rökfræði]] sem fræðigrein. [[Siðfræði]] Aristótelesar hefur verið endurlífguð á [[20. öld]] og haldið á lofti meðal annars af [[G.E.M. Anscombe]], [[Philippa Foot|Philippu Foot]], [[Alasdair MacIntyre]] og [[Rosalind Hursthouse]]. ==== Hellenísk heimspeki ==== {{Aðalgrein|Hellenísk heimspeki}} Hellenísk heimspeki<ref>Um helleníska heimspeki, sjá A.A. Long, ''Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics'' (Los Angeles: University of California Press, 1986) og K. Algra, J. Barnes, J. Mansfeld og M. Schofield (ritstj.), ''The Cambridge History of Hellenistic Philosophy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2005).</ref> er strangt tekið einungis heimspeki [[Helleníski tíminn|helleníska tímans]], þ.e. frá dauða [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] árið 323 f.o.t. (í [[Fornaldarheimspeki (fræðigrein)|heimspeki]] er miðað við dauða [[Aristóteles]]ar árið síðar) til ársins 31 f.o.t., en orðið er stundum einnig notað um [[Rómversk heimspeki|rómverska heimspeki]] og heimspeki [[Síðfornöld|síðfornaldar]] enda urðu ekki skörp skil í sögu heimspekinnar með endalokum helleníska tímans. Meðal mikilvægustu hugsuða og skóla þessa tímabils eru [[Zenon frá Kítíon]], [[Krýsippos]], [[Arkesilás]], [[Karneades]], [[Epikúros]], [[Pyrrhon]], [[Panætíos]], [[Póseidóníos]], [[Epiktetos]], [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]], [[Markús Árelíus]] og [[Sextos Empeirikos]]. Nýplatonistinn [[Plótínos]] er venjulega talinn til síðfornaldar. Á hellenískum tíma blómstruðu einkum þrír skólar: [[epikúrismi]], [[stóuspeki]] og [[efahyggja]]. ===== Epikúrismi ===== {{Aðalgrein|Epikúrismi}} Epikúrisminn var heimspeki [[Epikúros]]ar en Epikúros var undir miklum áhrifum frá Demókrítosi.<ref>Um epikúrsima, sjá [http://plato.stanford.edu/entries/epicurus/ „Epicurus“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'' og [http://www.iep.utm.edu/e/epicur.htm „Epicurus“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''. Einnig: A.A. Long, ''From Epicurus to Epictetus: Studies in Hellenistic and Roman Philosophy'' (Oxford: Oxford University Press, 2006).</ref> Epikúros hélt fram rammri [[Efnishyggja|efnishyggju]] og varði [[Eindahyggja|eindahyggjuna]] (atómismann) sem [[Levkippos]] og Demókrítos höfðu fyrstir sett fram. Hann hélt því einnig fram að ánægjan væri hin æðstu gæði en Epikúros taldi að andleg ánægja væri æðri líkamlegri ánægju og að í öllu skyldi gæta hófs. ===== Stóuspeki ===== {{Aðalgrein|Stóuspeki}} Upphafsmaður stóuspekinnar<ref>Um stóuspeki, sjá [http://plato.stanford.edu/entries/stoicism/ „Stoicism“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'' og [http://www.iep.utm.edu/s/stoicism.htm „Stoicism“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''. Einnig: Brad Inwwod, ''The Cambridge Companion to the Stoics'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003) og A.A. Long, ''Stoic Studies'' (Los Angeles: University of California Press, 2001)..</ref> var Zenon frá Kítíon en Krýsippos var annar mikilvægur málsvari hennar. Stóumenn voru efnishyggjumenn en þó ekki eins afdráttalausir og epikúringar. Þeir kenndu að lífinu skyldi lifað í samræmi við náttúruna og örlögin. Stóumenn voru að vissu leyti algyðistrúar og töldu að heimurinn allur væri guðlegur, hann væri gegnsýrður af skynseminni, ''logos'', en það hugtak fengu þeir frá [[Herakleitos]]i. Þeir kenndu að [[dygð]]in væru einu gæðin og að [[löstur]] væri eina bölið, allt annað væri hlutlaust og hvorki bætti við eða drægi úr hamingju manns.<ref>[http://www.iep.utm.edu/s/StoicEth.htm „Stoic Ethics“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506025700/http://www.iep.utm.edu/s/stoiceth.htm |date=2009-05-06 }} hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Þetta viðhorf mildaðist er fram liðu stundir, meðal annars hjá [[Panætíos]]i og [[Póseidóníos]]i sem blönduðu stóuspekinni áhrif frá Platoni. Stóuspekin var gríðarlega vinsæl í [[Rómaveldi]] og hafði mikil áhrif á menn eins og [[Cíceró]] og [[Seneca yngri|Seneca]] og [[Markús Árelíus]] voru stóískir heimspekingar. Á [[nýöld]] hafði stóuspekin talsverð áhrif á [[Baruch Spinoza]].<ref>[http://www.iep.utm.edu/s/spinoza.htm „Benedict de Spinoza“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> ===== Efahyggja ===== {{Aðalgrein|Efahyggja}} Heimspekingurinn [[Ænesidemos]],<ref>Um Ænesidemos, sjá R.J. Hankinson, ''The Sceptics'' (London: Routledge, 1995): 116-136. Í bókinni er að finna prýðilegt yfirlit yfir sögu forngrískrar efahyggju.</ref> sem lítið er vitað um annað en að hann var akademískur heimspekingur á 1. öld f.o.t., sagði skilið við akademíuna (sem hafði orðið að efahyggjuskóla á 3. öld f.o.t. en var farin að mildast í efahyggjunni á hans tíma) og sameinaði áhrif frá eldri akademískum heimspekingum ([[Arkesilás]]i og [[Karneades]]i) við heimspeki [[Pyrrhon]]s, sem hann sagði að væri ''raunverulegur'' efahyggjumaður. Þessi efahyggja heitir [[pyrrhonismi]] í höfuðið á Pyrrhoni<ref>Um Pyrrhon, sjá Richard Bett, ''Pyrrho: His Antecedents and his Legact'' (Oxford: Oxford University Press, 2000).</ref> og er varðveitt í ritum [[Sextos Empeirikos|Sextosar Empeirikosar]]. Þar koma saman efahyggja Arkesilásar og Karneadesar og hugmynd Pyrrhons um sálarró. Þessi heimspeki hafði sáralítil áhrif í fornöld en gríðarleg áhrif á nýöld, meðal annars á [[Michel de Montaigne]] sem síðan hafði áhrif á [[René Descartes]]. ==== Heimspeki síðfornaldar ==== Á 3. öld fékk heimspeki Platons öflugan nýjan málsvara í [[Plótínos]]i.<ref>Um Plótínos, sjá Lloyd P. Gerson (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Plotinus'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1996). Einnig: [http://plato.stanford.edu/entries/plotinus/ „Plotinus“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'' og [http://www.iep.utm.edu/p/plotinus.htm „Plotinus“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Þessi heimspeki er nú nefnd [[nýplatonismi]].<ref>Sjá [http://www.iep.utm.edu/n/neoplato.htm „Neoplatonism“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Nýplatonisminn hafði gífurleg áhrif á [[kristni]]na og kristna hugsuði. <!-- Hér vantar efnisgrein um meginstefin í nýplatonismanum. --> ---- === Evrópsk miðaldaheimspeki === {{Aðalgrein|Miðaldaheimspeki}} [[Mynd:JohnDunsScotus.jpg|thumb|right|110px|[[John Duns Scotus]] (um [[1266]] – [[1308]])]] Með falli Vestrómverska ríkisins hófust miðaldir og dögun [[Kristin heimspeki|kristinnar heimspeki]], [[Íslömsk heimspeki|íslamskrar heimspeki]] og [[Gyðingleg heimspeki|gyðinglegrar heimspeki]]. Á miðöldum varð til kristin [[skólaspeki]], með höfundum á borð við [[Ágústínus]] kirkjuföður, [[Boethius]], heilagan [[Anselm frá Kantaraborg]], [[Robert Grosseteste]], [[Albertus Magnus]], [[Roger Bacon]], [[Bonaventure]], [[Thomas Aquinas]], [[John Duns Scotus]], [[William af Ockham]], [[Nikulás af Cusa]] og [[Francisco Suárez]]. Heimspekingarnir í kristnu skólaspekihefðinni og heimspekingar innan annarra meginstrauma vestrænna trúarbragða, svo sem gyðinglegu heimspekingarnir [[Saadia Gaon]] og [[Maimonides]], og íslömsku heimspekingarnir [[Avicenna]], [[Al-Ghazali]] og [[Averroes]] áttu margvísleg samskipti. Þessar trúarhefðir fengust við spurningar um tengsl mannsins við guð. Heimspeki þessa tímabils einkennist af greiningu á eðli og eiginleikum guðs; frumspekilegum pælingum um verundir, eðli og tilfallandi eiginleika, form og skiptanleika; og rökfræði og málspeki. ---- === Austræn heimspeki === „Austræn heimspeki“ vísar til þeirra heimspekihefða sem áttu uppruna sinn á [[Indland]]i, í [[Persía|Persíu]], [[Miðausturlönd]]um og [[Kína]]. Uppruni [[Hindúísk heimspeki|hindúískrar heimspeki]] má rekja til veddískra pælinga (um 1500 f.o.t.) um alheiminn og [[Rta]] - alheimsskipulag. Meðal annarra megintexta sem snerta á heimspekilegum efnum eru ''[[Upanishads]]'' og ''[[Bhagavad Gita]]'', frá því um 1000 f.o.t. til 500 f.o.t. Um svipað leyti þróuðust [[shramana]] skólarnir, þeirra á meðal [[jainismi]] og [[búddismi]]. Í Persíu komu kenningar [[Saraþústra]] fram um 900 f.o.t., en þær voru grundvöllur írönsku greinar indo-írönsku heimspekihefðarinnar. Í Kína komu ''[[Tao Te Ching]]'' [[Lao-Tse]] og rit [[Konfúsíus]]ar fram um 600 f.o.t., um svipað leyti og forverar Sókratesar hófu að rita um heimspeki í Grikklandi. ---- === Nýaldarheimspeki === {{aðalgrein|Nýaldarheimspeki}} ==== Endurreisnartíminn ==== {{Aðalgrein|Heimspeki endurreisnartímans}} Á [[Endurreisnartíminn|endurreisnartímanum]] bárust [[Gríska|grísk]] handrit í auknum mæli úr austri vestur til [[Ítalía|Ítalíu]]. Handritunum fjölgaði með falli [[Konstantínópel]] og [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]] árið [[1453]]. Í kjölfarið jókst þekking á [[Grísk heimspeki|grískri heimspeki]] til muna í Vestur-Evrópu. Mikilvægustu höfundarnir voru [[Platon]] og [[Aristóteles]] og ýmsar heimildir um [[stóuspeki]] og [[Epikúrismi|epikúrisma]] en ekki síst rit [[Sextos Empeirikos|Sextosar Empeirikosar]]. Grísk [[efahyggja]] hafði þónokkur áhrif á ýmsa hugsuði, meðal annars [[Michel de Montaigne]] (1533 – 1592) og [[Francisco Sanches]] (1551 – 1623).<ref>Um áhrif grískrar efahyggju, sjá Richard Popkin, ''The History of Scepticism: From Savonarola to Bayle'' (Oxford: Oxford University Press, 2003). Um nýaldarheimspeki, sjá [[Roger Scruton]], ''A Short History of Modern Philosophy'' (London: Routledge, 2001).</ref> Miðaldaheimspeki hafði einkum snúist um rök frá kennivaldi og greiningu á fornum textum með aðstoð aristótelískrar rökfræði. Á endurreisnartímanum komu fram fjölmargar nýjar hugmyndir sem dróu í efa kennivaldið. [[Roger Bacon]] (1214 – 1294?) var meðal fyrstu höfundanna sem hvöttu til þess að kennivaldið yrði reynt með tilraunum og á grundvelli skynseminnar. [[Niccolò Machiavelli]] (1469 – 1527) ögraði hefðbundnum hugmyndum um [[siðferði]]. [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]] (1561 – 1626) skrifaði til stuðnings vísindalegum aðferðum í heimspekilegum athugunum. ==== Rökhyggja og raunhyggja ==== [[Mynd:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|130px|thumb|left|[[René Descartes]] (1596 – 1650) er oft nefndur faðir nútímaheimspeki]] [[René Descartes]] (1596 – 1650), sem oft er nefndur faðir nútímaheimspeki, lagði til að heimspekin byrjaði með róttækri efahyggju um möguleikann á öruggri þekkingu.<ref>Um Descartes, sjá Margaret D. Wilson, ''Descartes'' (London: Routledge, 1982) og John Cottingham (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Descartes'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2006). Einnig: [http://www.iep.utm.edu/d/descarte.htm „Descartes“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]'' og Elmar Geir Unnsteinsson. [http://visindavefur.hi.is/?id=5406. „Hver var René Descartes og fyrir hvað er hann þekktur?“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. ''Vísindavefurinn'' 15.11.2005. (Skoðað 8.12.2006).</ref> Árið [[1641]], í ''[[Hugleiðingar um frumspeki|Hugleiðingum um frumspeki]]'', notfærði hann sér þessa aðferðafræðilegu efahyggju með það að markmiði að freista þess að finna traustan grundvöll þekkingar.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/descartes-epistemology/ „Descartes' Epistemology“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Hann valdi sem grundvöll heimspeki sinnar hina frægu fullyrðingu ''[[cogito ergo sum]]'' („ég hugsa, þess vegna er ég“). Síðan reyndi hann að endurbyggja kerfisbundna þekkingu á þessari meintu óvéfengjanlegu [[staðreynd]]. Nálgun hans varð þekkt sem [[rökhyggja]] og hafði áhrif á heimspekinga eins og [[Baruch Spinoza]], [[Gottfried Leibniz]] og [[Christian Wolff]] sem voru einnig rökhyggjumenn. [[Mynd:David Hume.jpg|120px|thumb|right|[[David Hume]] (1711 – 1776)]] [[John Locke]]<ref>Um Locke, sjá John Dunn, ''Locke: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 1984); E.J. Lowe, ''Locke'' (London: Routledge, 2005) og Vere Chappell (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Locke'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1994). Einnig: [http://plato.stanford.edu/entries/locke/ „John Locke“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> (1632 – 1704) brást við vinsældum rökhyggjunnar í bók sinni ''[[An Essay Concerning Human Understanding]]'', sem kom út árið 1689. Þar setti hann fram einhvers konar [[frumspekileg náttúruhyggja|náttúruhyggju]] á grundvelli vísindalögmála. Rit [[David Hume|Davids Hume]], ''[[A Treatise of Human Nature]]'', (1739 – 1740) sameinaði náttúruhyggju anda [[Efahyggja|efahyggjunnar]] og þessi tvö stef saman sameinuðu þá hefð innan heimspekinnar sem varð þekkt undir nafninu [[raunhyggja]].<ref>Sjá [http://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/ „Rationalism vs Empiricism“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Aðrir merkir raunhyggjumenn voru [[Thomas Hobbes]] og [[George Berkeley]]. Til einföldunar er stundum sagt að deilan milli rökhyggju- og raunhyggjumanna hafi öðru fremur snúist um spurninguna hvort fólk hefði einhverjar svonefndar „[[áskapaðar hugmyndir]]“ eða ekki. Raunhyggjumenn svöruðu þeirri spurningun neitandi en rökhyggjumenn játandi. Spurningin hefur vaknað á ný í öðrum búningi í kjölfar kenninga [[Bandaríkin|bandaríska]] [[Málvísindi|málvísindamannsins]] [[Noam Chomsky|Noams Chomsky]]. Á [[17. öld|17.]] og [[18. öld]] fór trúarleg heimspeki ekki með stórt hlutverk í togstreitu veraldlegrar heimspeki, enda þótt fræg tilraun Berkeleys til að hrekja kenningar [[Isaac Newton|Isaacs Newton]] sé undantekning. Meðal áhrifamikilla trúarlegra hugsuða þessa tíma voru [[Blaise Pascal]], [[Joseph Butler]] og [[Jonathan Edwards]]. Meðal annarra mikilvægra höfunda, sem passa ekki í þessi mót, voru [[Jean-Jacques Rousseau]] og [[Edmund Burke]]. Þessir einstaklingar eru forboði um þá aðgreiningu og sérhæfingu á ólíkum sviðum heimspekinnar sem átti sér stað á tuttugustu öld. ==== Kenningar um ríkisvaldið ==== Hobbes og Locke settu báðir fram kenningar um [[Samfélagssáttmálinn|samfélagssáttmála]].<ref>Sjá [http://plato.stanford.edu/entries/locke-political/ „Locke's Political Philosophy“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Slíkar hugmyndir komu fyrst fram hjá [[Platon]]i sem færði rök fyrir slíkri kenningu í samræðunni ''Kríton'' en gagnrýndi hana síðar í ''Ríkinu''. [[Epikúros]] hafði einnig haldið fram kenningu um samfélagssáttmála en eigi að síður voru kenningar um samfélagssáttmála ekki mjög áhrifamiklar fyrr en Hobbes gaf út rit sitt ''Leviathan'' árið [[1651]] en æ síðan hafa kenningar um samfélagssáttmála notið töluverðra vinsælda. Hobbes taldi að [[ríkisvald]] yrði til með þeim hætti að fólk í ríki náttúrunnar gæfi eftir hluta af náttúrulegum réttindum sínum til þess að njóta aukinnar verndar.<ref>Um stjórnspeki Hobbes, sjá [http://plato.stanford.edu/entries/hobbes-moral/ „Hobbes's Moral and Political Philosophy“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.. Um heimspeki Hobbes almennt, sjá Richard Tuck, ''Hobbes: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 1989); Tom Sorell, ''Hobbes'' (London: Routledge, 1986) og Tom Sorell (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Hobbes'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1996). Einnig [] </ref> Locke taldi, ólíkt Hobbes, að samfélagssáttmálinn gilti einungis um tiltekna tegund ríkisvalds og að þegnarnir gætu komið sér saman um að breyta eða afnema ríkisvaldið. Locke lagði áherslu á rétt þegnanna til [[uppreisn]]ar gegn hvers kyns ofríki. Heimspekingarnir [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712 – 1778) og [[Immanuel Kant]] (1724 – 1804) settu einnig fram kenningar um samfélagssáttmála og höfðu ásamt Hobbes og Locke töluverð áhrif, meðal annars á stofnfeður [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Á 20. öld er bandaríski heimspekingurinn [[John Rawls]] (1921 – 2002) að líkindum frægasti kenningasmiðurinn sem nýtti sér hugmyndina um samfélagssáttmála.<ref>Um Rawls, sjá Samuel Freeman (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Rawls'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2002)</ref> ==== Kant og Kóperníkusarbyltingin í heimspeki ==== [[Mynd:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|120px|thumb|left|[[Immanuel Kant]] (1724 – 1804)]] [[Immanuel Kant]]<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/kant-development/ „Kant's Philosophical Development“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''. Sjá einnig [[Roger Scruton]], ''Kant: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press, 2001) og Paul Guyer (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Kant'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1992).</ref> samdi rit sitt ''[[Gagnrýni hreinnar skynsemi]]'' (''Kritik der reinen Vernunft'') (1781, 2. útg. 1787) til þess að reyna að sætta raunhyggju og rökhyggju og veita nýjan grundvöll til rannsókna í frumspeki. Sjálfur sagði Kant að rit Humes hefði vakið sig af kreddublundi. Ætlun Kants með þessu verki var að líta á hvað við vitum og íhuga síðan hvað hlyti að vera satt um hvernig við vitum það. Stór hluti þessa verkefnis fólst í að afhjúpa takmörk mannlegrar þekkingar. Kant tók [[Evklíð]] sér til fyrirmyndar en játaði að endingu að hrein skynsemi nægði ekki til að uppgötva öll sannindi. [[Johann Gottlieb Fichte]], [[Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling|Friedrich Schelling]] og [[Arthur Schopenhauer]] héldu starfi Kants að einhverju leyti áfram. ==== Heimspeki 19. aldar ==== {{Aðalgrein|Heimspeki 19. aldar}} Árin [[1789]] – [[1815]] voru mikill umbrotatími í sögu [[Evrópu]]. Bylting og stríð breyttu menningu álfunnar og gerðu mögulegar verulegar efnahagslegar og pólitískar breytingar. Evrópsk heimspeki átti þátt í að móta hugmyndafræðina að baki mörgum breytinganna en varð jafnframt fyrir áhrifum vegna þessara breytinga. ===== Þýska hughyggjan ===== Heimspeki Kants, sem er nefnd [[forskilvitleg hughyggja]], varð seinna sértækari og almennari, í höndunum á [[Þýsk hughyggja|þýsku hughyggjumönnunum]]. Þýsk hughyggja náði vinsældum í kjölfarið á útgáfu [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|G.W.F. Hegels]] á ''[[Fyrirbærafræði andans]]'' (''Phänomenologie des Geistes'') árið [[1807]]. Í ritinu heldur Hegel því fram að markmið heimspekinnar sé að koma auga á mótsagnirnar sem blasa við í mannlegri reynslu (sem verða til, meðal annars, vegna þess að menn viðurkenna bæði að sjálfið sé virkt, huglægt vitni og óvirkur hlutur í heiminum) og að losa okkur við þessar mótsagnir með því að samræma þær. Hegel sagði að sérhver staða (thesis) skapaði eigin andstöðu (antithesis) og að úr þeim tveimur yrði til niðurstaða (synthesis), ferli sem er þekkt sem „hegelsk [[þrátt]]“. Meðal heimspekinga í hegelsku hefðinni eru [[Ludwig Andreas Feuerbach]] og [[Karl Marx]]. ===== Aðrir straumar í heimspeki 19. aldar ===== Um miðbik 19. aldar kom fram mikil gagnrýni á hegelska heimspeki frá [[Danmörk|danska]] heimspekingnum [[Søren Kierkegaard]] (1813 – 1855), sem einnig gagnrýndi dönsku kirkjuna fyrir innantóm formlegheit.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/kierkegaard/ „Søren Kierkegaard“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Kierkegaard er almennt talinn faðir [[tilvistarspeki]]nnar sem varð vinsæl heimspekistefna á 20. öld. Heimspeki Kierkegaards er stundum lýst sem „kristilegri tilvistarspeki“ eða „tilvistarspekilegri sálarfræði“. Annar mikilvægur hugsuður á síðari hluta aldarinnar var [[Friedrich Nietzsche]] (1844 – 1900). Nietzsche var einnig gagnrýninn á þýska hughyggjumenn sem og á viðteknar siðferðishugmyndir og á trúarbrögðin.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/nietzsche/ „Friedrich Nietzsche“] og [http://plato.stanford.edu/entries/nietzsche-moral-political/ „Nietzsche's Moral and Political Philosophy“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> Frægasta hugmynd Nietzsches er hugmynd hans um „ofurmennið“, sem hefur sig upp yfir „þrælasiðferðið“ og skilgreinir forsendur eigin tilvistar. [[Mynd:JohnStuartMill.jpg|120px|thumb|left|[[John Stuart Mill]] (1806 – 1873)]] [[Bretland|Breski]] heimspekingurinn [[John Stuart Mill]]<ref>Um Mill, sjá John Skorupski (ritstj.), ''The Cambridge Companion to Mill'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1998). Einnig: [http://plato.stanford.edu/entries/mill/ „John Stuart Mill“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref> (1806 – 1873) hélt áfram raunhyggjuhefðinni þar í landi en árið [[1843]] kom út eftir hann ritið ''Rökkerfi'' (''A System of Logic'') þar sem hann setti fram fimm lögmál um [[Aðleiðsla|aðleiðslu]], sem áttu að varpa ljósi á [[Orsök|orsakavensl]]. Lögmálin eru nefnd [[aðferð Mills]]. Í siðfræði setti Mill fram [[Nytjastefna|nytjastefnuna]] sem er [[leikslokasiðfræði]] í anda [[Jeremy Bentham|Jeremys Bentham]] en hugmyndin hafði upphaflega komið fram hjá [[David Hume]].<ref>Um siðfræði Mills má lesa [http://plato.stanford.edu/entries/mill/#MorUti hér]. Um nytjastefnu almennt má lesa [http://plato.stanford.edu/entries/consequentialism/#ClaUti hér]. Um siðfræði Humes er fjallað [http://plato.stanford.edu/entries/hume/#Moral hér] og [http://plato.stanford.edu/entries/hume-moral/ hér].</ref> Nytjastefnan varð gríðarlega vinsæl siðfræði í hinum [[Enska|enskumælandi]] heimi og var ríkjandi kenning fram á síðari hluta 20. aldar. Mill varði [[Frjálshyggja|frjálshyggju]] í ritinu ''Frelsið'' (''On Liberty''), sem kom út árið [[1859]], og mælti fyrir kvenréttindum í ritinu ''Kúgun kvenna'' (''The Subjection of Women''), sem kom út árið [[1869]] og markaði upphaf feminískrar frjálshyggju. ===== Ameríska gagnhyggjan ===== [[Mynd:Charles Sanders Peirce theb3558.jpg|120px|thumb|right|[[Charles Sanders Peirce]] (1839 – 1914)]] Seint á [[19. öld]] varð til ný heimspeki í [[Norður-Ameríka|nýja heiminum]]. [[Charles Sanders Peirce]] (1839 – 1914) og [[William James]] (1842 – 1910) eru taldir frumkvöðlar þeirrar stefnu sem nefnist [[gagnhyggja]]<ref>Um Peirce má lesa [http://plato.stanford.edu/entries/peirce/ hér]; um James má lesa [http://plato.stanford.edu/entries/james/ hér].</ref> (e. pragmatism), sem kynnti til sögunnar það sem síðar nefndist [[verkhyggja (heimspeki)|verkhyggja]], það er að segja sú hugmynd að það sem sé mikilvægt fyrir góða (vísindalega) kenningu sé gagnsemi hennar en ekki hversu vel hún endurspeglar raunveruleikann. Meðal hugsuða innan þessarar hefðar eru [[John Dewey]], [[George Santayana]] og [[C.I. Lewis]]. Heimspekingarnir [[Henri Bergson]] og [[G.E. Moore]] voru um margt sama sinnis og gagnhyggjumennirnir enda þótt þeir séu venjulega ekki sjálfir taldir til gagnhyggjumanna. Á [[20. öld]] hefur gagnhyggjan átt málsvara á borð við [[Richard Rorty]] og [[Hilary Putnam]] sem hafa farið með hana á nýjar brautir.<ref>Sjá Richard Rorty, ''Philosophy and the Mirror of Nature'' (Princeton: Princeton University Press, 1981) og ''Consequences of Pragmatism'' (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1982). Um Putnam, sjá Yemima Ben-Menahem, ''Hilary Putnam'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2005) og Maximilian De Gaynesford, ''Hilary Putnam'' (McGill-Queen's University Press, 2006).</ref> ---- === Heimspeki 20. aldar === {{Aðalgrein|Heimspeki 20. aldar}} 20. öldin einkenndist af klofningi heimspekinnar í [[rökgreiningarheimspeki]] og svonefnda [[meginlandsheimspeki]] en hvor tveggja á rætur sínar að rekja til ákveðinnar þróunar í heimspeki seint á [[19. öld]]. Meginlandsheimspekin sótti einkum innblástur sinn til þýsku hughyggjunnar og til hugsuða á borð við [[Sören Kierkegaard]] (1813 – 1855), [[Friedrich Nietzsche]] (1844 – 1900), [[Franz Brentano]] (1838 – 1917) og [[Edmund Husserl]] (1859 – 1938). Hún blómstraði í fyrstu einkum á meginlandi [[Evrópa|Evrópu]] og hlaut þaðan nafnið.<ref>Um sögu meginlandsheimspekinnar, sjá R. Kearney, ''Continental Philosophy in the 20th Century: Routledge History of Philosophy Volume 8'' (London: Routledge, 2003). Sjá einnig Andrew Cutrofello, ''Continental Philosophy: A Contemporary Introduction'' (London: Routledge, 2005), Robert C. Solomon, ''Continental Philosophy since 1750: The Rise and Fall of the Self'' (Oxford: Oxford University Press, 1988) og Robert C. Solomon og David L. Sherman, ''The Blackwell Guide to Continental Philosophy'' (London: Blackwell, 2003).</ref> Rökgreiningarhefðin spratt upp úr tilraunum heimspekinga til að finna traustari grunn fyrir rökfræðina og til að [[Smættun|smætta]] alla stærðfræði í rökfræði sem og frá áhuga þeirra á máli og merkingu.<ref>Um sögu rökgreiningarheimspekinnar má lesa í ítarlegu riti Scott Soames, ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century, Volume 1: The Dawn of Analysis'' (Princeton: Princeton University Press, 2005) og ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century, Volume 2: The Age of Meaning'' (Princeton: Princeton University Press, 2005). Sjá einnig. Prýðilegt ágrip er að finna í Thomas Baldwin, ''Contemporary Philosophy: Philosophy in English since 1945'' (Oxford: Oxford University Press, 2001). Sjá einnig Stuart Shanker, ''Philosophy of Science, Logic and Mathematics in the 20th Century: Routledge History of Philosophy Volume 9'' (London: Routledge, 2003) og John Canfield, ''Philosophy of Meaning, Knowledge and Value in the 20th Century: Routledge History of Philosophy Volume 10'' (London: Routledge, 2003)</ref> Rökgreiningarheimspekingar sóttu sumir innblástur sinn í enska raunhyggjuhefð, meðal annars til [[David Hume|Davids Hume]] (1711 – 1776) og [[John Stuart Mill|Johns Stuarts Mill]] (1806 – 1873), enda þótt mikilvægir hugsuðir rökgreiningarhefðarinnar kæmu frá meginlandi Evrópu.<ref>Um heimspeki í enskumælandi löndum á frá miðri 18. öld fram á miðja 20. öld, sjá John Skorupski, ''English-Language Philosophy 1750 to 1945'' (Oxford: Oxford University Press, 1993).</ref> ==== Rökfræðin í fyrirrúmi ==== [[Mynd:Young_frege.jpg|thumb|right|100px|Gottlob Frege]] Þegar [[Bertrand Russell]]<ref>Um Russell, sjá [[A.J. Ayer]], ''Russell'' (Chicago: University Of Chicago Press, 1988).</ref> og [[Alfred North Whitehead]] gáfu út ritið ''[[Principia Mathematica]]'' árin [[1910]] – [[1913]] varð stærðfræðileg rökfræði miðlæg í frumspekilegum rökræðum en slíku hlutverki hafði hún ekki gegnt áður. Áður höfðu [[Bernard Bolzano]] og [[Gottlob Frege]]<ref>Um Freges, sjá Michael Dummett, ''Frege: Philosophy of Mathematics'' (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1995).</ref> hafist handa við að skapa rökfræðinni traustari grundvöll en það var ekki fyrr en ''Principia'' kom út sem heimspekingar fóru að gefa þessu verkefni gaum. Stærðfræðileg rökfræði var frábrugðin aristótelískri rökfræði í nokkrum mikilvægum atriðum. Til dæmis var fullyrðing sem leiddi af sér aðra sanna fullyrðingu talin vera sönn fullyrðing, hvort sem tilgátan var rétt eða ekki. Með auknum áhuga á stærðfræðilegri rökfræði reis [[rökfræðileg raunhyggja]] til vinsælda ásamt skyldum stefnum, sem áttu allar sameiginlegt að treysta á reynsluathuganir. Heimspekingar á borð við [[Rudolf Carnap]] (1891 – 1970) og [[Karl Popper]] (1902 – 1994) álitu einungis sannreynanlegar eða [[Hrekjanleiki|hrekjanlegar]] fullyrðingar vera ósvikna heimspeki. Allt sem ekki var hægt að leiða af prófanlegum fullyrðingum var álitið vera hjátrú eða kredda. ==== Fyrirbærafræði og túlkunarfræði ==== Á sama tíma og rökfræðin var að ryðja sér rúms í Ameríku og á [[Bretland]]i varð til önnur hreyfing á meginlandi Evrópu. Undir áhrifum frá [[Franz Brentano]] þróaði [[Edmund Husserl]] nýja aðferð til að rannsaka mannleg vandamál í ritum sínum ''Röklegar rannsóknir'' (''Logische Untersuchungen'') (1900 – 1901) og ''Hugmyndir um hreina fyrirbærafræði og fyrirbærafræðilega heimspeki'' (''Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie'') (1913). Aðferðin, sem nefnist [[fyrirbærafræði]], var notuð til að rannsaka smáatriði mannlegrar reynslu og [[meðvitund]]ar til þess að komast að mestu grundvallar staðreyndum um mannlega tilvist. Rannsóknin fól ekki einvörðungu í sér athuganir á því hvernig heimurinn kemur okkur fyrir sjónir heldur einnig athuganir á [[hugsun]]um manns og hvar og hvernig þær verða til. [[Martin Heidegger]] (1889 – 1976) og [[Maurice Merleau-Ponty]] (1908 – 1961) þróuðu þessa aðferð áfram. Heidegger víkkaði út rannsóknarsvið fyrirbærafræðinnar til að koma orðum að heimspekilegri [[túlkunarfræði]]. Túlkunarfræði er aðferð við að túlka sögulega texta með því að leiða hugann að því hvaða hugsanir höfundurinn hljóti að hafa hugsað að gefnum þeim áhrifum sem höfundurinn var líklegur til að hafa orðið fyrir á sínum tíma og í sínu umhverfi. Heidegger lagði áherslu á tvö ný atriði í heimspekilegri túlkunarfræði: Að lesandinn nemur merkingu textans í nútímanum og að verkfæri túlkunarfræðinnar megi nota til að túlka meira en bara texta (til dæmis „félagslegan texta“). [[Hans-Georg Gadamer]] (1900 – 2002) og [[Paul Ricoeur]] (1913 – 2005) lögðu síðar sitt af mörkum til heimspekilegrar túlkunarfræði. ==== Tilvistarspeki ==== [[Mynd:Nietzsche1882.jpg|120px|thumb|right|[[Friedrich Nietzsche]] (1844 – 1900)]] [[Mynd:Kierkegaard.jpg|120px|thumb|left|[[Sören Kierkegaard]] (1813 – 1855)]] Um miðja 20. öld þróaðist [[tilvistarspeki]]n eða existentíalisminn í Evrópu, sem var vinsæl heimspeki með rætur að rekja til 19. aldar í verkum Sørens Kierkegaard og Friedrichs Nietzsche. Tilvistarspekin þróaðist einkum í [[Frakkland]]i og [[Þýskaland]]i. Kierkegaard, sem var [[Danmörk|danskur]] heimspekingur og er almennt talinn faðir tilvistarspekinnar, hélt því fram að sannleikur væri huglægur, í þeim skilningi að það sem er mikilvægast lifandi veru eru spurningar er varða innri tengsl hennar við tilvistina. Hlutlægur sannleikur (til dæmis í stærðfræði) er mikilvægur en ótengd hugsun eða athugun getur aldrei fyllilega hent reiður á mannlegri tilvist. Nietzsche hélt því fram að mannleg tilvist væri „viljinn til valds“, þrá eftir fullkomnun eða mikilleika. Framúrskarandi einstaklingar finna upp eigin gildi og skapa þær kringumstæður þar sem þeir skara fram úr. Hugmyndir Kierkegaards um [[Riddari trúarinnar|riddara trúarinnar]] og Nietzsches um [[ofurmennið]] eru dæmi um þá sem skilgreina eðli eigin tilvistar. Á grundvelli þessara hugmynda hafnar tilvistarspekin hugmyndinni um [[mannlegt eðli]] en reynir þess í stað að laða fram getu hvers og eins til að lifa raunverulega, eða með öðrum orðum er hver manneskja fær um að skilgreina og ákvarða eigið líf. Helsti málsvari tilvistarspekinnar var [[Jean-Paul Sartre]] (1905 – 1980), einkum í ritinu ''[[Vera og neind: fyrirbærafræðileg ritgerð um verufræði]]'' (''L'être et le néant'') (1943). Aðrir áhrifamiklir tilvistarspekingar voru [[Albert Camus]] (1913 – 1960), [[Simone de Beauvoir]] (1908 – 1986) og [[Karl Jaspers]] (1883 – 1969). ==== Rökgreiningarhefðin ==== {{Aðalgrein|Rökgreiningarheimspeki}} Um miðja 20. öldina var ekki ríkjandi samkomulag í Ameríku og Bretlandi um einhverja eina meginhugmynd í heimspeki, líkt og áður hafði verið en almenna heimspekilega aðferð má greina í þeirri heimspeki sem þar var stunduð á þeim tíma. Árið [[1921]] gaf [[Ludwig Wittgenstein]] út bókina ''[[Rökfræðileg ritgerð um heimspeki]]'' (''Tractatus Logico-Philosophicus'').<ref>Sjá [[G.E.M. Anscombe]], ''An Introduction to Wittgenstein's Tractatus: Themes in the Philosophy of Wittgenstein'' (South Bend: St. Augustine's Press, 1971).</ref> [[Heimspeki hversdagsmáls]] varð til sem viðbragð við þessari bók og var haldið á lofti af [[Gilbert Ryle]], [[J.L. Austin]] og nokkrum öðrum. Þeir heimspekingar sem aðhylltust heimspeki hversdagsmáls áttu mörg almenn viðhorf sameiginleg með ýmsum eldri heimspekingum (til dæmis [[Jeremy Bentham]], [[Ralph Waldo Emerson]] og [[John Stuart Mill]]) og var sá rannsóknarvettvangur sem einkenndi heimspeki í [[Enska|enskumælandi]] löndum á síðari hluta aldarinnar. Þeir gerðu ráð fyrir að gátur á einu sviði heimspekinnar væri hægt að leysa óháð gátum á öðrum sviðum heimspekinnar. Heimspekin er því ekki sameinuð heild, heldur mengi óskyldra vandamála. Meðal merkra heimspekinga sem hafa fallist á þetta almenna viðhorf að einhverju eða öllu leyti eru [[P.F. Strawson]], [[Donald Davidson]], [[Hilary Putnam]], [[John Rawls]], [[Noam Chomsky]] og meginlandsheimspekingurinn [[Mikhail Bakhtin]].<ref>Um Strawson, sjá ''Clifford Brown, ''Peter Strawson'' (McGill-Queen's University Press, 2006); um Donald Davidson, sjá Marc A. Joseph, ''Donald Davidson'' (McGill-Queen's University Press, 2004).</ref> Ýmis teikn eru á lofti um að yfirvofandi sé umbreyting í heimspeki í enskumælandi löndum. Á grundvelli athugasemda um iðkun heimspekinnar sem Wittgenstein gerði í síðara stóra riti sínu, ''[[Rannsóknir í heimspeki|Rannsóknum í heimspeki]]'' (''Philosophische Untersuchungen'') (1953), þar sem hann bendir á að góð nálgun við heimspeki hljóti sjálf að vera byggð á nákvæmum athugunum á [[merking]]u máls, hefur nýr hópur heimspekinga tekið upp á sína arma aðferðafræðilega efahyggju. Þessa verður meðal annars vart í verkum [[W.V.O. Quine]] og [[Wilfrid Sellars|Wilfrids Sellars]] sem sameinast um [[Frumspekileg náttúruhyggja|náttúruhyggju]], [[Heildarhyggja|heildarhyggju]] (í andstöðu við megnið af því sem telst til rökgreiningarheimspeki), [[verkhyggju]] og afneitun [[Hluthyggja|hluthyggju]] í anda [[Platon]]s.<ref>Um Quine, sjá Alex Orenstein, ''W.V. Quine'' (Princeton: Princeton University Press, 2002). Um Sellars, sjá Willem A. deVries, ''Wilfred Sellars'' (McGill-Queen's University Press, 2005).</ref> == Rökgreiningarheimspeki og meginlandsheimspeki == {{Aðalgrein|Rökgreiningarheimspeki}} Nútímaheimspeki, sem hófst seint á [[19. öld]] og fram til [[1961-1970|7. áratugar]] [[20. öld|20. aldar]], einkenndist af síauknum klofningi á milli „meginlandshefðarinnar“ og „rökgreiningarhefðarinnar“ sem var ríkjandi í hinum [[Enska|enskumælandi]] heimi. Hefðirnar virðast í grundvallaratriðum ólíkar en þó eiga þær sameinlegar rætur. Báðar hafna þær [[René Descartes|kartesísku]] hefðinni og raunhyggjuhefðinni sem höfðu verið ríkjandi í heimspeki síðan snemma á nýöld og hvor um sig hafnar einnig þráhyggjunni um sálfræðilegar skýringar sem lék um heimspeki hughyggjunnar. Það sem liggur rökgreiningarhefðinni til grundvallar er það viðhorf (sem Ockham varði upphaflega) að mistök í heimspeki verði til vegna misskilnings sem stafar af tungumálinu. Við ímyndum okkur að sérhvert orð (til dæmis „skalli“, „tilvist“) samsvari einhverju í raunveruleikanum. Samkvæmt kenningum rökgreiningarheimspekinga er sönn merking venjulegrar setningar „hulin af málfræðilegu formi þeirra“ og við verðum að þýða þær á yfir á rétt form (sem nefnist [[rökform]]) til þess að skýra þær. Vandinn, sem enn er óleystur, er að ákvarða hvert hið rétta rökform hljóti að vera. Sumir heimspekingar (í kjölfarið á [[Gottlob Frege]] og [[Bertrand Russell]]) hafa fært rök fyrir því að táknmál [[rökfræði]]nnar sýni okkur rétt rökform venjulegra setninga. Meginlandsheimspekin, í höndunum á fyrirbærafræðingum á borð við [[Edmund Husserl]] og [[Maurice Merleau-Ponty]], þróaðist í aðra átt vegna áhuga síns á [[meðvitund]]inni. Viðhorf sem liggur þessum skóla hugsunar til grundvallar er að hugræn fyrirbæri hljóti að hafa [[íbyggni]]: Þau beinast að hlutum sem eru utan við og óháðir huganum sjálfum. Þannig er atlaga að kartesísku tvíhyggjunni um hugveru og hlutveru mikilvægt stef í fyrirbærafræði. En þessu viðhorfi deila rökgreiningarheimspekingar. Svipuð hugmynd (en þó af öðrum uppruna) er það viðhorf sem nefnist [[úthyggja]] og [[John McDowell]] og [[Gareth Evans]] hafa haldið á lofti. Úthyggjan segir að [[Eiginnafn|eiginnöfn]] (''Sókrates'', ''George Bush'') vísi beint til þeirra sem bera nöfnin og að enginn skilningur eða huglæg merking hafi milligöngu um merkingu þeirra. Hugsunin „Sókrates er vitur“ felur því Sókrates sjálfan í sér og það er engin spurning um hvort við getum í grundvallaratriðum haft á röngu að standa um tilvist ytri heims. Mistök af því tagi eru bókstaflega vitleysa. Ef spurningin er hvort Eiffelturninn eða [[London]] væri til væri merkingarbær, þá yrðum við að fallast á möguleikann á að þessi nöfn væru merkingarlaus og þar með að spurningin væri ekki merkingarbær hvort sem er. Þetta er keimlíkt þeim stefum sem meginlandshugsuðir á borð við Heidegger hugleiddu en þeir færðu rök fyrir því að hneyksli heimspekinnar væri ekki að enn væri ekki búið að sanna tilvist ytri heims, heldur að farið væri fram á slíkar sannanir og þær reyndar hvað eftir annað. Að hafa trú á raunveruleika hins ytri heims gerir ráð fyrir að til sé verund sem tilheyrir ekki heiminum. En við erum ''í'' heiminum. == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Heimildir == * [http://www.hugi.is Hugi.is] - Texti er tekinn af [http://www.hugi.is/heimspeki heimspekiáhugamáli]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Huga.is með leyfi höfundar. * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Philosophy | mánuðurskoðað = 14. mars | árskoðað = 2006}} == Tengt efni == * [[Listi yfir heimspekinga]] * [[Listi yfir íslenska heimspekinga]] * [[Félag áhugamanna um heimspeki]] == Frekari fróðleikur == === Inngangsverk === <div class="references-small"> * [[Alfred Ayer|Ayer, Alfred J.]], ''The Problem of Knowledge'' * [[Simon Blackburn|Blackburn, Simon]], ''Being Good'' * [[Simon Blackburn|Blackburn, Simon]], ''Think!'' * [[Simon Blackburn|Blackburn, Simon]], ''Truth: A Guide for the Perplexed'' * [[Edward Craig|Craig, Edward]], ''Philosophy: A Very Short Introduction'' * [[Jostein Gaarder|Gaarder, Jostein]], ''Veröld Soffíu'' * [[Bryan Magee|Magee, Bryan]], ''Saga heimspekinnar'' * [[Thomas Nagel|Nagel, Thomas]], ''What Does It All Mean? A Very Short Introduction to Philosophy'' * [[James Rachels|Rachels, James]], ''Elements of Moral Philosophy'' * [[Bertrand Russell|Russell, Bertrand]] ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}'' * [[Roger Scruton|Scruton, Roger]], ''A Short History of Modern Philosophy'' * [[John Searle|Searle, John]], ''Mind, Language and Society'' * [[John Searle|Searle, John]], ''Mind'' * [[Gunnar Skirbekk|Skirbekk, Gunnar]] og [[Nils Gilje|Gilje, Nils]], ''Heimspekisaga'' * [[Robert Solomon|Solomon, Robert]], ''The Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''</div> === Alfræðirit === <div class="references-small"> * Angeles, P. A., (ritstj.), ''The Harper Collins Dictionary of Philosophy'' * [[Robert Audi|Audi, Robert]] (ritstj.), ''The Cambridge Dictionary of Philosophy'' * [[Simon Blackburn|Blackburn, Simon]], ''The Oxford Dictionary of Philosophy'' * Bunnin, N. o.fl. (ritstj.), ''The Blackwell Companion to Philosophy'' * [[Frederick Copleston|Copleston, Frederick]], ''History of Philosophy'' (9 bindi) * [[Edward Craig|Craig, Edward]] og [[Luciano Floridi|Floridi, Luciano]] (ritstj.), ''[[The Routledge Encyclopedia of Philosophy]]'' (10 bindi) (Einnig fáanleg á netinu í áskrift) * [[Edward Craig|Craig, Edward]] (ritstj.), ''The Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy'' (Stytt útgáfa af Craig og Floridi (ritstj.)) * [[Ted Honderich|Honderich, Ted]] (ritstj.), ''The Oxford Companion to Philosophy'' * [[W. T. Jones|Jones, W. T.]], ''A History of Western Philosophy'' (5 bindi) * [[John Marenbon|Marenbon, John]] (ritstj.), ''Routledge History of Philosophy'' (10 bindi) * Mauter, T., (ritstj.), ''The Penguin Dictionary of Philosophy''</div> ==== Alfræðirit á vefnum ==== <div class="references-small"> * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.utm.edu/research/iep/ The Internet Encyclopedia of Philosophy]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027230958/http://www.utm.edu/research/iep/ |date=2009-10-27 }}</div> == Tenglar == {{Heimspekigátt}} {{Wikiquote}} * [http://heimspekistofnun.hi.is Heimspekistofnun Háskóla Íslands] * [http://sidfraedi.hi.is Siðfræðistofnun Háskóla Íslands] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291418 „Úr frumskógi í bjarta borg“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291673 „Heimspeki á 17. og 18. öld“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1774474 „Heimspeki - framtíðarvon skólakerfisins“; grein í Morgunblaðinu 1992] Á [[Vísindavefurinn|Vísindavefnum]]: ** {{Vísindavefurinn|984|Hvernig skilgreinir maður heimspeki? Hvað er heimspeki?}} ** {{Vísindavefurinn|440|Gengur heimspeki út á það eitt að flækja hlutina svo mikið fyrir manni að maður kaffærist í eigin svörum??}} ** {{Vísindavefurinn|5346|Hvað er frumspeki?}} ** {{Vísindavefurinn|5625|Hvað er vísindaheimspeki?}} ** {{Vísindavefurinn|5247|Hvað er siðferði? Og hvað er siðfræði}} ** {{Vísindavefurinn|5212|Hvenær varð grísk heimspeki til?}} ** {{Vísindavefurinn|5208|Hver er saga grískrar heimspeki?}} ** {{Vísindavefurinn|5179|Hvað er tilvistarstefna?}} Erlendir tenglar: * [http://epistemelinks.com/ EpistemeLinks.com : philosophy resources on the internet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913195918/http://epistemelinks.com/ |date=2017-09-13 }} {{Úrvalsgrein}} [[Flokkur:Heimspeki| ]] hup2jqipwmr5yd2ysr3gj4b5ctt5l3u 0 12441 1961796 1738639 2026-05-01T12:28:12Z Berserkur 10188 1961796 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sid Meier cropped.jpg|thumb|right|Sid Meier]] '''Sid Meier''' (fæddur [[1954]]) er bandarískur tölvuleikjahönnuður. Hann hefur hannað nokkra af vinsælustu [[tölvuleikur|tölvuleikjum]] allra tíma. Meier hefur margsinnis verið heiðraður fyrir framlag sitt til tölvuleikjaiðnaðarins og er enn í dag talinn meðal stærstu nafnanna í þeim geira. == Ferill == Sid Meier stofnaði [[MicroProse]] ásamt [[Bill Stealey]] árið [[1982]]. Hjá MicroProse hannaði Meier leikinn sem hann er þekktastur fyrir, ''[[Civilization (tölvuleikur)|Civilization]]''. Meier yfirgaf að lokum MicroProse og stofnaði árið [[1996]] fyrirtækið [[Firaxis Games]] ásamt [[Jeff Briggs]]. Í dag gefur Firaxis út [[herkænskuleikur|herkænskuleiki]], en margir þeirra eru endurgerðir eldri leikja Meiers, svo sem ''[[Civilization III (tölvuleikur)|Civilization III]]'' og ''[[Sid Meier's Pirates! (tölvuleikur)|Pirates!]]''. Árið [[1999]] varð Meier annar maðurinn til að komast í [[Academy of Interactive Arts and Sciences' Hall of Fame]]. Sá fyrsti var [[Shigeru Miyamoto]] frá [[Nintendo]]. Meier er hamingjusamur fjölskyldufaðir í [[Hunt Valley, Maryland]]. == Tilvitnun == „Leikur er röð af áhugaverðum ákvörðunum.“ == Leikir == Meier hefur hannað leiki í um þrjá áratugi. Nokkrir af þekktari leikjum hans eru hér í tímaröð: *''[[Solo Flight]]'' ([[1984]]) *''[[Kennedy Approach]]'' ([[1985]]) *''[[F-15 Strike Eagle]]'' ([[1985]]) *''[[Silent Service]]'' ([[1985]]) *''[[Sid Meier's Pirates!]]'' ([[1987]]) *''[[F-19 Stealth Fighter]]'' ([[1988]]) *''[[Covert Action]]'' ([[1990]]) *''[[Railroad Tycoon]]'' ([[1990]]) *''[[Civilization (computer game)|Civilization]]'' ([[1991]]) *''[[Sid Meier's Pirates!|Pirates! Gold]]'' ([[1993]]) *''[[Colonization (game)|Colonization]]'' ([[1994]]) * ''[[Civilization II]]'' ([[1996]]) *''[[Sid Meier's Gettysburg!]]'' ([[1997]]) *''[[Sid Meier's Alpha Centauri]]'' ([[1999]]) * ''[[Civilization III]]'' ([[2001]]) * ''[[Sid Meier's SimGolf|SimGolf]]'' ([[2002]]) * ''[[Sid Meier's Pirates!]]'' ([[2004]]) * ''[[Civilization IV]]'', ([[2005]]) == Tenglar == * [http://www.firaxis.com/ Vefsíða Firaxis] * [http://www.gamespot.com/features/sidlegacy/ The Sid Meier Legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516174758/http://www.gamespot.com/features/sidlegacy/ |date=2008-05-16 }} [[Flokkur:Bandarískir tölvunarfræðingar|Meier, Sid]] [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] {{fe|1954|Meier, Sid}} 3lhdn30994hdfsw9yo5bk1bc02g9xvx 1961797 1961796 2026-05-01T12:28:34Z Berserkur 10188 1961797 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sid Meier cropped.jpg|thumb|right|Sid Meier]] '''Sid Meier''' (fæddur [[1954]]) er bandarískur tölvuleikjahönnuður. Hann hefur hannað nokkra af vinsælustu [[tölvuleikur|tölvuleikjum]] allra tíma. Meier hefur margsinnis verið heiðraður fyrir framlag sitt til tölvuleikjaiðnaðarins og er enn í dag talinn meðal stærstu nafnanna í þeim geira. == Ferill == Sid Meier stofnaði [[MicroProse]] ásamt [[Bill Stealey]] árið [[1982]]. Hjá MicroProse hannaði Meier leikinn sem hann er þekktastur fyrir, ''[[Civilization (tölvuleikur)|Civilization]]''. Meier yfirgaf að lokum MicroProse og stofnaði árið [[1996]] fyrirtækið [[Firaxis Games]] ásamt [[Jeff Briggs]]. Í dag gefur Firaxis út [[herkænskuleikur|herkænskuleiki]], en margir þeirra eru endurgerðir eldri leikja Meiers, svo sem ''[[Civilization III (tölvuleikur)|Civilization III]]'' og ''[[Sid Meier's Pirates! (tölvuleikur)|Pirates!]]''. Árið [[1999]] varð Meier annar maðurinn til að komast í [[Academy of Interactive Arts and Sciences' Hall of Fame]]. Sá fyrsti var [[Shigeru Miyamoto]] frá [[Nintendo]]. == Tilvitnun == „Leikur er röð af áhugaverðum ákvörðunum.“ == Leikir == Meier hefur hannað leiki í um þrjá áratugi. Nokkrir af þekktari leikjum hans eru hér í tímaröð: *''[[Solo Flight]]'' ([[1984]]) *''[[Kennedy Approach]]'' ([[1985]]) *''[[F-15 Strike Eagle]]'' ([[1985]]) *''[[Silent Service]]'' ([[1985]]) *''[[Sid Meier's Pirates!]]'' ([[1987]]) *''[[F-19 Stealth Fighter]]'' ([[1988]]) *''[[Covert Action]]'' ([[1990]]) *''[[Railroad Tycoon]]'' ([[1990]]) *''[[Civilization (computer game)|Civilization]]'' ([[1991]]) *''[[Sid Meier's Pirates!|Pirates! Gold]]'' ([[1993]]) *''[[Colonization (game)|Colonization]]'' ([[1994]]) * ''[[Civilization II]]'' ([[1996]]) *''[[Sid Meier's Gettysburg!]]'' ([[1997]]) *''[[Sid Meier's Alpha Centauri]]'' ([[1999]]) * ''[[Civilization III]]'' ([[2001]]) * ''[[Sid Meier's SimGolf|SimGolf]]'' ([[2002]]) * ''[[Sid Meier's Pirates!]]'' ([[2004]]) * ''[[Civilization IV]]'', ([[2005]]) == Tenglar == * [http://www.firaxis.com/ Vefsíða Firaxis] * [http://www.gamespot.com/features/sidlegacy/ The Sid Meier Legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516174758/http://www.gamespot.com/features/sidlegacy/ |date=2008-05-16 }} [[Flokkur:Bandarískir tölvunarfræðingar|Meier, Sid]] [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] {{fe|1954|Meier, Sid}} luy9qh3s93f1db878rg5ohkt25ynzcz 0 13272 1961780 1933038 2026-05-01T12:20:04Z Berserkur 10188 1961780 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Christian Freeling | mynd = Christian Freeling.jpg | myndatexti = Mynd af Christian Freeling frá 2012 | alt = Mynd af Christian Freeling frá 2012 | fæðingardagur = 1. febrúar 1947 | fæðingarstaður = [[Enschede]], [[Holland]]i | þekktur_fyrir = Spila- og leikjahönnun | þjóðerni = [[Holland|hollenskur]] | starf = [[Stærðfræði]]kennari (nú hættur störfum) | börn = 4 | heimasíða = http://mindsports.nl/ | kyn = kk }} '''Christian Freeling''' er [[Holland|hollenskur]] leikjahönnuður. Hann hefur fundið upp ýmis [[skákafbrigði]], m.a. [[stórskák]] (Grand Chess) og [[shōgiafbrigði]]ð [[yari shōgi]]. Hann er einnig höfundur spilsins [[Havannah]]. ==Uppfundnir leikir== ===Skákafbrigði=== *[[Stórskák]] *[[Dragonfly (spil)|Dragonfly]] *[[Congo (spil)|Congo]] (með Demian Freeling) *[[Chad (spil)|Chad]] *[[Caïssa]] *[[Shakti (spil)|Shakti]] *[[Rotary (spil)|Rotary]] *[[Yari shōgi]] *[[Chakra]] *[[Loonybird]] *[[HexDragonfly]] *[[HexChad]] *[[HexCaïssa]] *[[HexShakti]] *[[HexLoonybird]] *[[King's Color]] ===„Elimination games“=== *[[Dameo]] *[[HexDame]] *[[Bushka]] *[[Emergo]] (með Ed van Zon) *[[HexEmergo]] (með Ed van Zon) *[[Crossfire]] ===„Territory games“=== *[[Medusa (spil)|Medusa]] *[[Phalanx (spil)|Phalanx]] *[[Dominions]] *[[Lotus (spil)|Lotus]] *[[MacBeth (spil)|MacBeth]] ===Tengileikir („Connection games“)=== *[[Havannah]] *[[SuperStar]] *[[Rondo (spil)|Rondo]] ===Önnur spil=== *[[Glass Bead Game]] *[[Hexade]] *[[Breakthrough]] *[[MiniMancala]] *[[Swish]] *[[HexSwish]] *[[Squeeze]] *[[HexSqueeze]] ====„Imperfect information games“==== *[[Trackgammon]] *[[Mephisto (spil)|Mephisto]] *[[Psycho (spil)|Psycho]] ==Tenglar== [http://www.mindsports.net/ MindSports] – vefur gerður af Christian Freeling og Ed van Zon. {{Tölvuleikjagátt}} {{DEFAULTSORT:Freeling, Christian}} {{f|1947}} [[Flokkur:Hollenskir tölvuleikjahönnuðir]] 4pnjimf1qbeblvmewy4h85h4stt0feq 0 22161 1961828 1953197 2026-05-01T18:14:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961828 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Eyrarbakki | nafn_í_eignarfalli = Eyrarbakka | tegund_byggðar = [[Þorp]] | mynd = Ölfusa Eyrarbakki.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=12|shape=none|stroke-width=0|coord={{hnit|63|51|52.9|N|21|8|57.7|W|region:IS}}}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Eyrarbakka | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Suðurland]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Suðurkjördæmi|Suður]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Sveitarfélagið Árborg|Árborg]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild}} | mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}} | mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Eyrarbakki}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_heiti_íbúa = Eyrbekkingar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66927|title=Eyrbekkingar|website=Málfarsbankinn}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 820 | vefsíða = {{Plainlist| * {{URL|arborg.is}} * {{URL|eyrarbakki.is}} }}}} '''Eyrarbakki''' er lítið sjávarþorp á suðurströnd [[Ísland]]s. Það tilheyrir [[Sveitarfélagið Árborg|sveitarfélaginu Árborg]] og [[íbúafjöldi]] var þar 604 manns árið 2024. Á Eyrarbakka var mikil verslun og sóttu bændur á [[Suðurland]]i til Eyrarbakka á meðan á [[Einokunarverslunin|einokun]] [[Danmörk|danska kóngsins]] stóð. Eyrarbakki varð einn stærsti bær á Íslandi og var á þeim tíma mun stærri en t.d. [[Reykjavík]] og leit lengi út fyrir að Eyrarbakki yrði [[höfuðborg]]in. Á Eyrarbakka hefur verið mönnuð [[veðurathugunarstöð]] síðan [[1923|1922]]. (Veður var þó athugað og skráð mun lengur á Eyrarbakka eða frá árinu 1880, en þá var [[P. Nielsen]] [[faktor]] með veðurathuganir fyrir [[Danska veðurstofan|dönsku veðurstofuna]]). [[9. janúar]] [[1990]] gekk mikill sjór inn á suðurströndina í kjölfar ofsaveðurs sem þá gekk yfir landið og urðu þorpin Eyrarbakki og [[Stokkseyri]] verst úti í þessum hamförum veðurofsans þegar ein dýpsta [[lægð]] sem mælst hefur á síðustu áratugum rann upp að suðurströndinni. [[Þjórsárhraunið mikla]] myndar ströndina við Eyrarbakka og skerin þar úti fyrir og nær mörg hundruð metra út. Í byrjun síðustu aldar hófst tímabil útgerðar og fiskvinnslu á Eyrarbakka og störfuðu þar þrjú fiskvinnslufyrirtæki fram undir síðustu aldamót. Hafnleysi stóð útgerð þó alltaf fyrir þrifum og með tilkomu brúar yfir Ölfusárósa lagðist útgerð smám saman af. Eyrarbakki er nú vaxandi ferðamannastaður og gömlu húsin gjarnan nýtt sem sumarbústaðir. Árið 985 sigldi [[Bjarni Herjólfsson]], frá Eyrum, sem nú heita Eyrarbakki, áleiðis til [[Grænland]]s en villtist í þoku og norrænu þar til hann sá land sem við nú köllum Norður-Ameríku. Hann tók ekki land en snéri til Grænlands og seldi [[Leifur Eiríksson|Leifi Eiríkssyni]] skip sitt. Elsta hús í bænum er ''[[Húsið (Eyrarbakka)|Húsið]]'' frá [[1765]], sem er elsta varðveitta timburhús á Íslandi. Barnaskólinn á Eyrarbakka og Stokkseyri var stofnaður [[1852]] og mun vera sá elsti í landinu. Kirkjan á Eyrarbakka var reist [[1890]]. Altaristöflu kirkjunnar málaði Louisa Danadrottning, eiginkona [[Kristján 9.|Kristjáns 9.]] konungs. Louisa var langalangamma og Kristján 9. langalangafi [[Margrét Þórhildur|Margrétar 2.]] Danadrottningar, [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabetar 2.]] Bretadrotningar og [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haraldar 5. Noregskonungs]]. Þau voru jafnframt langamma og langafi [[Filippus prins, hertogi af Edinborg|Filippusar prins og hertoga af Edinborg]]. ==Myndasafn== <gallery> Mynd:Eyrarbakki 05.jpg|Eyrarbakki: Eyrargata Mynd:Eyrarbakki_01.JPG|''Rauða húsið'' (veitingahús), Assistentahúsið og kirkjan Mynd:Eyrarbakki 04.jpg|230px|Eyrarbakkakirkja Mynd:Eyrarbakki Museum Church.JPG|Kirkjan og húsið Mynd:Das Haus in Eyrarbakki.jpg|Húsið á Eyrarbakka, reist [[1765]] Mynd:The Maritime museum.JPG|Sjóminjasafnið Mynd:GamlaKæknishúsiðEyrarbakka.jpg|Gamla Læknishúsið á Eyrarbakka, reist [[1916]] Mynd:Eyrarbakki red houses.JPG|Rauð hús á Eyrarbakka. Mynd:Eyrarbakki cemetery.JPG|Kirkjugarðurinn.. Mynd:Iceland Litla-Hraun prison 01.jpg|Fangelsið á Litla-Hrauni </gallery> ==Þekktir Eyrbekkingar== * [[Sigurjón Ólafsson]] myndhöggvari * [[Valgeir Guðjónsson]] Stuðmaður == Tilvísanir == {{reflist}} ==Heimildir og ítarefni == * [http://www.123.is/brim/Default.aspx?page=page&id=87 Brim:Stormflóðið 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311014942/http://www.123.is/brim/Default.aspx?page=page&id=87 |date=2007-03-11 }} * [https://www.eyrarbakki.is Eyrarbakki.is] *{{Vefheimild|url=https://is.m.wikibooks.org/wiki/Eyrarbakki|titill=Eyrarbakki|dags=|höfundur=Henný Árnadóttir|vefsíða=is.m.wikibooks.org|útgefandi=|tilvitnun=|skoðað-þann=8. mars 2020}} == Tenglar == {{Commons|Category:Eyrarbakki|Eyrarbakka}} * [http://www.timarit.is/?issueID=420627&pageSelected=16&lang=0 ''60 m3 af grjóti á íbúa''; frétt í Morgunblaðinu 1971]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3145211 ''Í Eyrarbakkaverzlun fyrir 60-70 árum''; grein í Frjáls verslun 1939] {{Borgir og bæir á Íslandi}} {{Stubbur|ísland|landafræði}} [[Flokkur:Eyrarbakki| ]] [[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]] [[Flokkur:Veðurathugunarstöðvar á Íslandi]] lajtr3qjmgj461063pw6mq5bfmdvt1a 0 22712 1961840 1955170 2026-05-01T20:05:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961840 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Arnason-front.jpg|thumb|250px|right|Trérista gerð eftir þekktustu varðveittu myndrænu framsetningu fjallkonunnar. Tréristan var notuð sem formynd (e. ''frontispiece'') annars bindis ''Icelandic Legends'', þjóðsagnaútgáfu Eiríks Magnússonar og George E. J. Powell, sem kom út árið 1866.<ref>{{Cite web|url=https://baekur.is/bok/000197449/2/Icelandic|title=Bækur.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=baekur.is|language=is|access-date=2019-11-16}}</ref> ]] '''Fjallkonan''' er [[þjóðartákngervingur]] [[Ísland]]s. Þjóðartákngervingar eru manngervingar þjóðar eða lands. Frægir erlendir þjóðartákngervingar eru [[Sámur frændi]], tákngervingur [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Britannía]], tákngervingur [[Bretland|Bretlands]]. == Saga Fjallkonunnar == === Erlendur bakgrunnur === Á [[Rómantíkin|rómantíska tímabilinu]] kom upp í [[Evrópa|Evrópu]] hugmyndin um konu sem þjóðartákn. Á þessum tíma urðu til frægar táknmyndir eins og [[Híbernía]], þjóðartáknmynd [[Írland|Írlands]], [[Marianne|Maríanne]], þjóðartáknmynd [[Frakkland|Frakklands]], og [[Germanía]], þjóðartáknmynd [[Þýskaland|Þýskalands]]. Hugmyndin um kventákngerving lands og þjóðar var þó ekki ný af nálinni en eldri dæmi eru til dæmis [[Róma]], tákngervingur [[Róm|Rómaborgar]] á tímum [[Rómaveldi|Rómaveldis]], og [[Britannía]]. Ólíkt kventákngervingum frá síðari öldum, þar á meðal Fjallkonunni, voru kventákngervingar fyrri aldar jafnan gyðjur. Kventákngervingar landa og þjóða hafa stundum verið tengdir við hugmyndina um móðir jörð.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=6696|title=Hver er uppruni fjallkonunnar og hvaða hlutverki gegnir hún?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2019-11-16}}</ref> === Þróun fjallkonuímyndarinnar === ==== Bjarni Thorarensen ==== Fyrsta þekkta notkun orðsins ''fjallkona'' er í kvæði [[Bjarni Thorarensen|Bjarna Thorarensen]] (1786–1841) ''[[Íslands minni (Eldgamla Ísafold)|Íslands minni]]'':<ref>{{Cite web|url=http://ritmalssafn.arnastofnun.is/daemi/109655|title=Ritmálssafn|website=ritmalssafn.arnastofnun.is|access-date=2019-11-16}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><blockquote> : Eldgamla Ísafold, : ástkæra fósturmold, : Fjallkonan fríð! : mögum þín muntu kær : meðan lönd gyrðir sær : og guma girnist mær, : gljár sól á hlíð.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bragi.arnastofnun.is/ljod.php?ID=3230|title=Íslands minni {{!}} BRAGI|website=bragi.arnastofnun.is|access-date=2019-11-16|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025225012/https://bragi.arnastofnun.is/ljod.php?ID=3230|url-status=dead}}</ref></blockquote>Kvæðið var fyrst prentað árið 1819 en það er talið samið á Kaupmannahafnarárum Bjarna 1802–1811.<ref>{{Cite web|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=992116|title=Timarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2019-11-16}}</ref> Eins og í kvæðum margra íslenskra Hafnarstúdenta á rómantíska tímabilinu, þar á meðal þjóðskáldinu [[Jónas Hallgrímsson|Jónasar Hallgrímssonar]],<ref>{{Cite book|url=https://worldcat.org/oclc/939856014|title=Unir auga ímynd þinni : landið, skáldskapurinn og konan i ljóðum Jónasar Hallgrímssonar.|last=Helga Kress, 1939-|oclc=939856014}}</ref> birtist í ''Íslands minni'' heimþrá eftir fósturjörðinni. Í flestum útgáfum kvæðisins hefur sjöttu ljóðlínu kvæðisins breytt úr „og guma girnist mær“ í „gumar girnast mær“ en þann leshátt er aðeins að finna í einu handriti kvæðisins af fjórum sem gildi hafa.<ref>{{Bókaheimild|titill=Ljóðmæli Bjarna Thorarensen|útgefandi=Rannsóknastofnun í bókmenntafræði|ár=1976|höfundur=Þorleifur Hauksson|bls=180}}</ref> Í grein sem birtist í greinasafninu ''Speglanir: Konur í íslenskri bókmenntahefð og bókmenntasögu'' (2000) fjallaði [[Helga Kress]] um þessa breytingu sem er ekki í samræmi við eiginhandrit Bjarna. Hún telur að fyrri útgefendum og ýmsum öðrum karlfræðimönnum, þar á meðal [[Sigurður Nordal|Sigurði Nordal]], hafi ekki þótt viðeigandi að fjallkonan væri gerandi ljóðsins og að hún girnist karla, eðlilegra væri að karlar girntust hana.<ref>{{Cite web|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521556|title=Timarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2019-11-16}}</ref> Helga telur að ekki sé um að ræða vísun í kynferðislega löngun fjallkonunnar í karla heldur sé fjallkonan sem móðir sem elskar syni sína og vill fá þá aftur heim frá útlöndum.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/50598341|title=Speglanir : konur í íslenskri bókmenntahefð og bókmenntasögu : greinasafn|last=Helga Kress.|date=2000|publisher=Háskóli Íslands|isbn=9979927348|location=Reykjavík|oclc=50598341}}</ref> ==== Eggert Ólafsson ==== Hugmyndin um konu sem tákn Íslands er þó eldri en kvæði Bjarna Thorarensens. Elsta varðveitta dæmið um hugmyndina birtist samhliða kvæði [[Eggert Ólafsson|Eggerts Ólafssonar]] ''Ofsjónir við jarðarför Lóvísu Drottningar 1752''. Með kvæðinu fylgdi myndræn framsetning ofsjónarinnar, gerð af Eggerti sjálfum. Myndin sjálf hefur glatast enda gat Eggert ekki fengið hana prentaða vegna fjárskorts. Hins vegar er varðveitt löng og nákvæm lýsing af myndinni. Í fjórða kafla lýsingarinnar er kventáknmyndinni lýst: <blockquote> Leingst uppí dalnum, þar sem áin kemr fram, sitr kona nokkur á steini; yfir höfði henni stendr skrifað Island; hún hefir yfir sér svarta kvennskykkju þraunga; undir stuttan niðrhlut, og silfrbelti um sig, þunna skó á fótum, lítinn stinnan kraga um hálsinn, hulið höfuð með svörtu silki, og kvennhatt með silfrskildi; þessi kona hefir með öllu sorgliga ásýnd, styðr vinstri hönd undir kinn og horfir upp til himins.<ref>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/185180982|title=Kvæði Eggerts Olafssonar|last=Eggert Ólafsson, 1726-1768.|date=1974|oclc=185180982}} bls. 107-108.</ref> </blockquote>Við andlát [[Friðrik 5. Danakonungur|Friðriks V Danakonungs]] árið 1766 samdi Eggert drápu og fylgdi henni einnig myndræn framsetning. Sú mynd hefur varðveist sem og útskýring Eggerts á myndmálinu. Konan, sem Eggert kallar ýmist ''Ísland'' eða ''íslenskuna'', er í sams konar klæðum og þeim sem lýst er í ''Ofsjónum;'' dökkri síðhempu, með trafafald á höfði og barðastóran hatt þar ofan á.<ref>{{Cite web|url=http://www.sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=316474|title=Sarpur.is - Prentmynd|website=Sarpur.is|language=is|access-date=2019-11-16|archive-date=2019-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116183807/http://www.sarpur.is/Adfang.aspx%3FAdfangID%3D316474|url-status=dead}}</ref> Eggert virðist ekki hafa notað heitið ''Fjallkonan'' en í lýsingu á 1766 myndinni nefnir hann hana móður. Mynd Eggerts má þó telja elstu myndrænu framsetninguna á kventákngerving Íslands. ==== Gunnlaugur Oddsson ==== Á næstu áratugum eftir að kvæði Bjarna Thorarensen birtist fetuðu mörg ljóðskáld í fótspor hans, meðal annars Sigurður Breiðfjörð, Jónas Hallgrímsson og Jón Thoroddsen. Gunnlaugur Oddsson, síðar dómkirkjuprestur, mun hafa fyrstur klætt Fjallkonuna í faldbúning.<ref name=":1" /> Fjallkona hans birtist í skálarkvæði ort fyrir minni Valgerðar Jónsdóttur biskupsfrúar í Kaupmannahöfn á jólum árið 1824. Í fyrstu tveimur erindum segir:<blockquote> : Röðulkrýnt (sá ég) roskið sprund : Reifað í hélu mjöll; : Hvirflaði log um ljófa grund : Leyptraði stjörnuhöll : Loguðu ljósin öll; : Landsmaðr vígðist lýðbiskup á Jólum. : Fannhvítum hreikti faldi hátt : Fjallkonan skörulig; : Brimskaflar lömdu brúði þrátt, : Brá ei við frosta rig. : Sízt var hún sorgarlig : Í suðurátt þá sjónareldar hvurfu.<ref>{{Cite web|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=991987|title=Timarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2019-11-16}}</ref></blockquote>Myndmál Gunnlaugs er mjög tengt náttúrunni en Fjallkonan er íklædd náttúrunni sjálfri: Hún er krýnd sólinni, reifuð snjó og höfuðbúnaður hennar er hvítur sem fönn.[[Mynd:Johann Baptiste Zwecker Lady of the Mountain Iceland.jpg|thumb|Upphafleg vatnslitamynd Zwecker, sem tréristan var gerð eftir, nú varðveitt í háskólanum í Aberystwyth. ]] ==== Johann Baptist Zwecker ==== Elsta prentaða mynd af Fjallkonunni birtist í enskri þýðingu íslenskra þjóðsagna, ''Icelandic Legends'' (1864-1866), og þekkt er mynd [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal|Benedikts Sveinbjarnarsonar Gröndal]] á minningarspjaldi um [[þjóðhátíðin 1874|þjóðhátíðina 1874]]. Elsta þekkta myndin af Fjallkonunni var forsíðumynd á bók enskra þýðinga íslenskra þjóðsagna, gefin út af Eiríki Magnússyni og G. E. J. Powell, ''Icelandic Legends, Collected by Jón Arnason'' (1846-66). Myndin er gerð eftir vatnslitamynd þýska myndlistamannsins Johann Baptist Zwecker eftir lýsingu Eiríks. Eiríkur lýsti myndinni í bréfi til Jóns Sigurðssonar (11 Apríl 1866) sem svo:<blockquote>Konumyndin á að tákna Ísland, því hefur hún ískórónu á höfði, sem eldar gjósa upp úr. Á öxl hennar er hrafninn, Íslands einkennilegasti fugl, Óðins forni vin og skáldanna eftirlætisgoð, fréttafugl mikill og margkunnugur. Yfir sjónum flögrar már, en yfir brimsævi tíma og sögu berast rúnakefli að landi eða upp í fang konunni, og hefur hún þegar náð einu þeirra. Þetta átti svo sem að vera symbolum (tákn) bókmenntalandsins og sögulandsins okkar. Yfir er nótt og stirndur himinn og máninn uppi. Á bak við eru fjöll, tunglroðin á eggjunum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=6696|title=Hver er uppruni fjallkonunnar og hvaða hlutverki gegnir hún?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2019-11-16}}</ref></blockquote>Málverkið sjálft er varðveitt í háskólanum í Aberystwyth, Wales. Það var áður í eigu Powell, en hann ánafnaði háskólanum málverkið ásamt fleiri eigum sínum þegar hann lést 1882.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/fjallkonan-sjalf-er-fundin-hun-er-i-wales|title=Fjallkonan sjálf er fundin - hún er í Wales|last=aevarorn|date=2019-11-16|website=RÚV|language=en|access-date=2019-11-16}}</ref> == Fjallkonan á 17. júní == Kona í gervi Fjallkonunnar kom fyrst fram á Íslendingadeginum í [[Winnipeg]] í [[Kanada]] [[1924]] og eftir lýðveldisstofnun á Íslandi [[1944]] hefur kona í [[skautbúningur|skautbúningi]] jafnan flutt ávarp fjallkonunnar við hátíðahöld á [[17. júní]]. Margar konur hafa tekið að sér hlutverk Fjallkonunnar<ref>{{Cite web|url=https://17juni.is/fjallkonan|title=Fjallkonan|date=2017-05-29|website=17. Júní|language=is|access-date=2019-11-16|archive-date=2019-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116192453/https://17juni.is/fjallkonan|url-status=dead}}</ref> og við hátíðarhöld á [[Austurvöllur|Austurvelli]] í Reykjavík er hlutverkið jafnan í höndum ungrar leikkonu. Fyrsta Fjallkonan á Íslandi var hin 18 ára gamla Kristjana Milla Thorsteinsson, barnabarn [[Hannes Hafstein|Hannesar Hafsteins]] og var hún valin til þess að flytja ávarp fjallkonunnar á [[Lýðveldishátíðin 1944|Lýðveldishátíðinni á Þingvöllum]] árið 1944 en ekkert varð af ávarpi hennar þrátt fyrir að hún hafi beðið uppábúin eftir að verða kölluð á svið. Sú skýring var gefin að vegna veðurs hefði ekki verið unnt að flytja ávarpið og mun það hafa verið ákvörðun þeirra sem skipulögðu hátíðarhöldin og tekin án samráðs við Kristjönu sjálfa. Í umfjöllun fjölmiðla í kjölfar lýðveldishátíðarinnar var talsvert fjallað um fjarveru fjallkonunnar en þó skýrt tekið fram að ekki væri við hana sjálfa að sakast. [[Rannveig Kristjánsdóttir]] húsmæðrakennari og þekkt kvenréttindakona, taldi fjarveru fjallkonununnar táknræna fyrir stöðu kvenna og ósýnileika þeirra við stjórnun landsins.<ref>Erla Hulda Halldórsdóttir, [http://hugras.is/2018/06/letu-fjallkonuna-hopa-af-holmi-lydveldishatidin-1944-og-veisluskrautid/ „„Þeir létu fjallkonuna hopa af hólmi“ - lýðveldishátíðin 1944 og veisluskrautið“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191130051701/http://hugras.is/2018/06/letu-fjallkonuna-hopa-af-holmi-lydveldishatidin-1944-og-veisluskrautid/ |date=2019-11-30 }}, ''Hugrás vefrit Hugvísindasviðs Háskóla Íslands'', 28. júní 2019. Sótt 28. nóvember 2019.</ref> Árið 2019 varð [[Al­dís Amah Hamilt­on]], fyrst kvenna af erlendum uppruna, valin til að flytja ávarp Fjallkonunnar við hátíðarhöldin að Austurvelli.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/06/17/segir_einhver_nei_vid_thessu/|title=„Segir einhver nei við þessu?“|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2019-11-16}}</ref> Áður höfðu konur af erlendum uppruna verið í hlutverki Fjallkonunnar við hátíðarhöld á 17. júní í öðrum bæjarfélögum, til dæmis árið 2002 er Brynja Muditha Dan Gunnarsdóttir flutti ávarp Fjallkonunnar í Hafnarfirði.<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/674087/ „Fjallkona ættuð frá framandi landi“], ''Morgunblaðið'', 19. júní 2002. Sótt 29. nóvember 2019.</ref> === Fjallkonutal í Reykjavík === {| class="wikitable" |+ !Ár !Fjallkona |- |'''2025''' |[[Katrín Halldóra Sigurðardóttir]] |- |'''2024''' |[[Ebba Katrín Finnsdóttir]] |- |'''2023''' |Arndís Hrönn Egilsdóttir |- |''2022'' |Sylwia Zajkowska |- |''2021'' |Hanna María Karlsdóttir |- |''2020'' |[[Edda Björgvinsdóttir]] |- |''2019'' |Aldís Amah Hamilton |- |''2018'' |[[Sigrún Edda Björnsdóttir]] |- |''2017'' |Þóra Einarsdóttir |- |''2016'' |[[Linda Ásgeirsdóttir]] |- |''2015'' |[[Katla Margrét Þorgeirsdóttir]] |- |''2014'' |Valgerður Guðnadóttir |- |''2013'' |[[Selma Björnsdóttir]] |- |''2012'' |Lilja Guðrún Þorvaldsdóttir |- |''2011'' |Vigdís Hrefna Pálsdóttir |- |''2010'' |[[Unnur Ösp Stefánsdóttir]] |- |''2009'' |Elva Ósk Ólafssdóttir |- |''2008'' |[[Elma Lísa Gunnarsdóttir]] |- |''2007'' |[[Sólveig Arnarsdóttir]] |- |''2006'' |Elsa G Björnsdóttir og [[Tinna Hrafnsdóttir]] |- |''2005'' |[[Þrúður Vilhjálmsdóttir]] |- |''2004'' |[[Brynhildur Guðjónsdóttir]] |- |''2003'' |Inga María Valdemarsdóttir |- |''2002'' |[[Nína Dögg Filippusdóttir]] |- |''2001'' |Þórunn Lárusdóttir |- |''2000'' |Jóhanna Vigdís Arnardóttir |- |''1999'' |[[Þórey Sigþórsdóttir]] |- |''1998'' |[[Helga Braga Jónsdóttir]] |- |'''1997''' |[[Halldóra Geirharðsdóttir]] |- |''1996'' |Margrét Vilhjálmsdóttir |- |''1995'' |Sigrún Sól Ólafsdóttir |- |''1994'' |[[Steinunn Ólína Þorsteinsdóttir]] |- |''1993'' |[[Ólafía Hrönn Jónsdóttir]] |- |''1992'' |Halldóra Rósa Björnsdóttir |- |''1991'' |Margrét Kristín Pétursdóttir |- |''1990'' |María Ellingsen |- |''1989'' |María Sigurðardóttir |- |''1988'' |Þórdís Arnljótsdóttir |- |''1987'' |Guðný Ragnarsdóttir |- |''1986'' |Sigurjóna Sverrisdóttir |- |''1985'' |[[Sólveig Pálsdóttir]] |- |''1984'' |Guðrún Þórðardóttir |- |''1983'' |Lilja Þórisdóttir |- |''1982'' |Helga Jónsdóttir |- |''1981'' |Helga Þ. Stephensen |- |''1980'' |Saga Jónsdóttir |- |''1979'' |[[Tinna Gunnlaugsdóttir]] |- |''1978'' |Edda Þórarinsdóttir |- |''1977'' |[[Ragnheiður Steindórsdóttir]] |- |''1976'' |Helga Bachmann (2) |- |''1975'' |Anna Kristín Arngrímsdóttir |- |''1974'' |Halla Guðmundsdóttir |- |''1973'' |Valgerður Dan Jónsdóttir (2) |- |''1972'' |Margrét Helga Jóhannsdóttir |- |'''1971''' |Kristbjörg Kjeld (2) |- |'''1969''' |Valgerður Dan Jónsdóttir |- |'''1968''' |Brynja Benediktsdóttir |- |'''1967''' |Sigríður Þorvaldsdóttir |- |'''1966''' |Margrét Guðmundsdóttir |- |'''1965''' |Guðrún Ásmundsdóttir |- |'''1964''' |Gerður Hjörleifsdóttir (2) |- |'''1963''' |Kristín Anna Þórarinsdóttir |- |'''1962''' |[[Kristbjörg Kjeld]] |- |'''1961''' |Sigríður Hagalín |- |'''1960''' |Þóra Friðriksdóttir |- |'''1959''' |Bryndís Pétursdóttir |- |'''1958''' |Helga Bachmann |- |'''1957''' |Helga Valtýsdóttir |- |'''1956''' |Anna Guðmundsdóttir |- |'''1955''' |Guðbjörg Þorbjarnadóttir |- |'''1954''' |Gerður Hjörleifsdóttir |- |'''1953''' |[[Herdís Þorvaldsdóttir]] |- |'''1952''' |Þóra Borg |- |'''1951''' |Guðrún Indriðadóttir |- |'''1950''' |Arndís Björnsdóttir |- |'''1949''' |Regína Þórðardóttir |- |'''1948''' |Anna Borg |- |'''1947''' |Alda Möller |- |'''1944''' |Kristjana Milla Thorsteinsson |} == Önnur notkun Fjallkonuhugtaksins == [[Fjallkonan (tímarit)|Samnefnt tímarit]] var gefið út, fyrst hálfsmánaðarlega og síðar vikulega, í [[Reykjavík]] frá [[1884]] til [[1911]]. ==Tenglar== * {{Vísindavefurinn|6696|Hver er uppruni fjallkonunnar og hvaða hlutverki gegnir hún?}} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050624205441/www.midja.is/david/textar/default.asp?Id=482 Eldgamla Ísafold] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051101002634/www.hitthusid.is/category.aspx?catID=1980 Fjallkonutal] {{wikiorðabók|fjallkonan}} == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Þjóðartákn Íslands]] [[Flokkur:Þjóðgervingar]] fzvm4u54n1ssqkb55uyuzykq8zghjmz 0 23555 1961837 1948577 2026-05-01T19:30:17Z TKSnaevarr 53243 1961837 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Anwar Sadat | nafn_á_frummáli = {{Nobold|محمد أنور السادات}} | mynd = Official Portrait - Anwar Sadat.jpg | myndatexti1 = Sadat árið 1980. | titill= [[Forseti Egyptalands]] | stjórnartíð_start = [[28. september]] [[1970]] | stjórnartíð_end = [[6. október]] [[1981]] | forsætisráðherra = {{Collapsible list|title=Listi|1={{Plainlist| * [[Mahmoud Fawzi]] * [[Aziz Sedki]] * ''Hann sjálfur'' * [[Abd El Aziz Muhammad Hegazi]] * [[Mamdouh Salem]] * [[Mustafa Khalil]] * ''Hann sjálfur'' }} }} | vara_forseti= {{Collapsible list|title = Listi|1={{Plainlist| * [[Ali Sabri]] * [[Mahmoud Fawzi]] * [[Hosni Mubarak]] }} }} | forveri = [[Gamal Abdel Nasser]] | eftirmaður = [[Hosni Mubarak]] | titill2= Forsætisráðherra Egyptalands | stjórnartíð_start2 = [[15. maí]] [[1980]] | stjórnartíð_end2 = [[6. október]] [[1981]] | forseti2 = ''Hann sjálfur'' | forveri2 = [[Mustafa Khalil]] | eftirmaður2 = [[Hosni Mubarak]] | stjórnartíð_start3 = [[26. mars]] [[1973]] | stjórnartíð_end3 = [[26. september]] [[1974]] | forseti3 = ''Hann sjálfur'' | forveri3 = [[Aziz Sedki]] | eftirmaður3 = [[Abd El Aziz Muhammad Hegazi]] | fæddur = [[25. desember]] [[1918]] | fæðingarstaður = [[Monufía]], [[Egyptaland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1981|10|6|1918|12|25}} | dánarstaður = [[Kaíró]], Egyptalandi | orsök_dauða = Myrtur | stjórnmálaflokkur = [[Arabíska sósíalistabandalagið]] | verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (1978) | starf = Herforingi, stjórnmálamaður | trú = [[Súnní]] | háskóli = [[Alexandríuháskóli]] | maki = Eqbal Afifi (Madi)<br>Jehan Sadat | börn = 7 |undirskrift = Anwar El Sadat Signature.svg }} '''Mohamed Anwar al-Sadat''' ([[arabíska]]: محمد أنور السادات ''Muḥammad Anwar al-Sādāt'') ([[25. desember]] [[1918]] – [[6. október]] [[1981]]) var þriðji forseti [[Egyptaland]]s. Sadat tók við völdum eftir dauða [[Gamal Abdel Nasser|Gamals Abdel Nasser]] árið 1970. Hann leiddi Egyptaland í [[Jom kippúr-stríðið|Jom kippúr-stríðinu]] gegn [[Ísrael]] árið 1973, sem jók mjög hróður hans meðal Egypta og Araba. Eftir stríðið hóf hann hins vegar friðarviðræður við Ísrael sem leiddu til þess að skrifað var undir [[Camp David-samkomulagið]] árið 1978, en með því viðurkenndu Egyptar sjálfstæði Ísraels og fengu í staðinn aftur yfirráð yfir [[Sínaískagi|Sínaískaga]], sem Ísraelar höfðu hertekið í [[Sex daga stríðið|sex daga stríðinu]] 1967. Sadat hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 1978 ásamt [[Menachem Begin]], forsætisráðherra Ísraels, fyrir að skrifa undir samkomulagið. Sadat var myrtur árið 1981 meðan hersýning stóð yfir af öfgamönnum sem voru mótfallnir friðarsamkomulagi hans við Ísraela. ==Æviágrip== Anwar Sadat fæddist 25. desember árið 1918 í þorpinu [[Mit Abu El Kom|Abu El Kom]] við [[Nílarfljót]]. Faðir hans var skrifstofumaður hjá [[Egyptalandsher|egypska hernum]] og móðir hans var frá [[Súdan]]. Fjölskyldan flutti síðar til [[Kaíró]], þar sem Anwar Sadat gekk í herskóla og útskrifaðist þaðan er hann var tvítugur. Einn skólafélaga hans þar var [[Gamal Abdel Nasser]], sem varð návinur Sadats.<ref name=einfari>{{Tímarit.is|1546719|Sadat: Hugrakkur og skeleggur einfari í Arabaheimi|útgáfudagsetning=7. október 1981|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=16-17}}</ref> Eftir að Sadat útskrifaðist árið 1938 stofnaði hann ásamt Nasser og félögum þeirra leynisamtök „Frjálsra liðsforingja“ innan hersins.<ref name=kohlshutter>{{Tímarit.is|1493531|Leið Sadats til Jerúsalem|útgáfudagsetning=4. desember 1977|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=33; 35|höfundur=Andreas Kohlshütter}}</ref> Sadat var handtekinn árið 1942 fyrir að aðstoða þýskan njósnara við að flýja frá Egyptalandi. Hann sat í fangelsi í tvö ár en slapp þá og tók þátt í baráttu gegn bresku nýlendustjórninni í landinu. Sadat var síðar aftur handtekinn, í þetta sinn vegna meintrar þátttöku sinnar í morði á fjármálaráðherra Egyptalands.<ref name=kohlshutter/> Sadat var sleppt árið 1948. Hann starfaði um hríð sem blaðamaður, vörubílstjóri og í fleiri störfum en fékk síðan aftur inngöngu í herinn.<ref name=einfari/> Árið 1952 tók Sadat, ásamt Nasser og fleiri egypskum herforingjum, þátt í að steypa af stóli [[Farúk Egyptalandskonungur|Farúk Egyptalandskonungi]] og gera Egyptaland að lýðveldi. Sadat varð forseti egypska þingsins árið 1960 og níu árum síðar skipaði Nasser hann varaforseta í stjórn sinni.<ref name=einfari/> Gamal Abdel Nasser lést í september árið 1970 og var Sadat þá valinn sem eftirmaður hans á forsetastól. Þegar Sadat varð forseti var víða búist við því að embættistaka hans væri aðeins bráðabirgðalausn og að forsætisráðherrann [[Ali Sabri]] yrði hinn raunverulegi „sterki maður“ stjórnarinnar. Svo fór ekki, heldur var Sadat forsetaframbjóðandi í næstu kosningum og hlaut þar formlega 90,4 prósent atkvæðanna.<ref name=jóhanna>{{Tímarit.is|1546864|Stiklað á stjórnarárum Anwar Sadats|útgáfudagsetning=10. október 1981|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=1. október 2020|höfundur=[[Jóhanna Kristjónsdóttir]]}}</ref> Þann 13. maí árið 1973 komst upp um samsæri gegn Sadat, sem brást fljótt við með því að láta handtaka fjölda manns og reka Ali Sabri og fleiri ráðherra sem voru honum andsnúnir úr stjórn sinni. Var Sadat þaðan af orðinn traustur í sessi sem leiðtogi Egyptalands. Sadat efndi síðan til kosninga um nýja stjórnarskrá fyrir Egyptaland.<ref name=jóhanna/> Þegar Sadat komst til valda stóð Egyptaland í viðræðum við stjórn [[Líbía|Líbíu]] um að ríkin tvö myndu sameinast í eitt land í áföngum. Sadat dró það hins vegar að framfylgja samningnum þess efnis, sem leiddi til þess að samband hans við líbíska leiðtogann [[Muammar Gaddafi]] hríðversnaði. Sadat kallaði Gaddafi „sjúkan mann“ eftir ýmis atvik sem spilltu samstarfi þeirra, meðal annars eftir að Gaddafi skipulagði 40.000 manna kröfugöngu Líbíumanna til Kaíró til að krefjast efnda sameiningarsáttmálans og vegna gruns um að Gaddafi hygðist jafnvel skipuleggja valdarán gegn Sadat. Sadat reyndi að bæta samband Egyptalands við [[Vesturlönd]] en Gaddafi var æ nánari [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]], sem stuðlaði frekar að því að aldrei varð neitt úr sameiningunni.<ref name=jóhanna/> ===Jom kippúr-stríðið og eftirmálar=== Frá því að Sadat varð forseti gaf hann út margar yfirlýsingar um að stríð við [[Ísrael]] væri óumflýjanlegt, en að Egyptar myndu þó ekki fara í stríð fyrr en landið væri tilbúið. Þann 6. október 1973 réðust egypskir hermenn yfir [[Súesskurðurinn|Súesskurðinn]] og tókst að koma Ísraelum í opna skjöldu. Þetta var byrjunin á [[Jom kippúr-stríðið|Jom kippúr-stríðinu]], sem Sadat hafði skipulagt í samráði við [[Hafez al-Assad]], forseta Sýrlands.<ref name=jóhanna/> Egypski herinn náði miklum árangri á móti [[Ísraelsher]] á upphafsdögum Jom kippúr-stríðsins, sem jók mjög vinsældir Sadats. Tilfinning Egypta var sú að honum hefði tekist að hefna hernaðarósigra landsins gegn Ísraelum í fyrri stríðum ríkjanna á 20. öldinni.<ref>{{Tímarit.is|3519512|Sadat|útgáfudagsetning=7. október 1981|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|blaðsíða=15}}</ref> Þótt umdeilt sé hver í raun „vann“ Jom kippúr-stríðið fannst mörgum Egyptum Sadat hafa fært þeim sjálfsvirðingu á ný.<ref name=jóhanna/> Eftir Jom kippúr-stríðið lét Sadat sleppa úr haldi fjölda [[Pólitískur fangi|pólitískra fanga]] og veita þeim sakaruppgjöf. Í apríl næsta ár kynnti Sadat nýja efnahagsáætlun þar sem gert var ráð fyrir ýmsum félagslegum umbótum, aukinni erlendri fjárfestingu og minnkuðum völdum lögreglunnar. Á þessum tíma batnaði jafnframt samband Egypta við Bandaríkin. Löndin tóku upp stjórnmálasamband í nóvember árið 1973 og [[Henry Kissinger]] utanríkisráðherra og [[Richard Nixon]] forseti komu í opinberar heimsóknir til Egyptalands á næstu árum.<ref name=jóhanna/> ===Friðarviðræður við Ísrael=== [[Mynd:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb|left|Sadat (til hægri) ásamt [[Menachem Begin]] og [[Jimmy Carter]] í [[Camp David]] árið 1978.]] Þrátt fyrir að hafa verið helsti hvatamaðurinn að Jom kippúr-stríðinu fór Sadat á næstu árum að þreifa fyrir sér um möguleikann á að komast að friðarsamkomulagi við Ísrael. Hann ráðfærði sig við ýmsa leiðtoga annarra [[Arabar|Arabaríkja]] en hlaut að mestu neikvæð viðbrögð.<ref name=einfari/> Árið 1977 þáði Sadat boð Ísraela um að koma í opinbera heimsókn til [[Jerúsalem]] og ávarpa ísraelska [[Knesset]]-þingið. Hann flutti þar þann 20. nóvember 55 mínútna langa ræðu þar sem hann gerði grein fyrir skilyrðum sem setja yrði við friðarsamkomulagi Egypta og Ísraela. Hann fór fram á að Ísraelar skiluðu landsvæðum sem hertekin höfðu verið í [[Sex daga stríðið|sex daga stríðinu]] og að til yrði sjálfstætt [[Palestínuríki]]. Hins vegar lofaði hann að viðurkenna og styðja tilveru Ísraelsríkis innan öruggra og verjanlegra landamæra, sem var nýmæli. Ræðu Sadats og nýrri samningaviðleitni hans var vel tekið í Ísrael og á Vesturlöndum en víða í Arabaheiminum var hann úthrópaður sem svikari gegn málstað Araba og Palestínumanna.<ref>{{Tímarit.is|3369470|Fagnað sem friðarhetju, og fordæmdur sem svikari!|útgáfudagsetning=21. nóvember 1977|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|blaðsíða=9}}</ref> Árið 1978 fundaði Sadat ásamt [[Menachem Begin]], forsætisráðherra Ísraels, í Camp David í Bandaríkjunum í boði [[Jimmy Carter]] Bandaríkjaforseta. Niðurstaða viðræðanna var að leiðtogarnir undirrituðu [[Camp David-samkomulagið]] þann 17. september 1978 en í því fólst að Egyptar viðurkenndu sjálfstæði Ísraels og stofnuðu til stjórnmálasambands við ríkið en Ísraelar skiluðu [[Sínaískagi|Sínaískaga]] til Egyptalands. Jafnframt gerði samkomulagið ráð fyrir því að [[Palestínumenn]] á [[Vesturbakkinn|Vesturbakkanum]] og [[Gasaströndin]]ni myndu fá sjálfsstjórn að fimm árum liðnum en að Ísraelar myndu áfram fá að halda herliði þar af öryggisástæðum.<ref>{{Tímarit.is|2863077|Samningarnir í Camp David|útgáfudagsetning=1. október 1978|blað=[[Þjóðviljinn]]|blaðsíða=4-5|höfundur=Einar Már Jónsson}}</ref> Sadat og Begin hlutu [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 1978 fyrir að skrifa undir Camp David-samkomulagið.<ref>{{Tímarit.is|3912812|Sadat og Begin hljóta friðarverðlaun Nóbels|útgáfudagsetning=28. október 1978|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=2}}</ref> ===Morðið á Sadat=== Árið 1981 hóf Sadat pólitískar hreinsanir gegn andstæðingum sínum sem skyggðu nokkuð á þá jákvæðu ímynd sem hann hafði áunnið sér í vestrænum fjölmiðlum. Á meðal þeirra tæplega 1.600 manns sem voru handteknir voru íslamistar, koptískir prestar, sósíalistar, frjálslyndir stjórnmálamenn og blaðamenn.<ref>{{Tímarit.is|1546295|Sadat: Raunsær maður rekinn áfram af ótta|útgáfudagsetning=10. október 1981|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=16-17}}</ref> Þann 6. október 1981 var Sadat skotinn til bana af [[Khaled Islambouli]], liðsmanni úr [[Bræðralag múslima|Bræðralagi múslima]]. Þegar Islambouli skaut Sadat öskraði hann: „Niður með [[faraó]]!“.<ref name=magnús>{{Cite book|title=Mið-Austurlönd: Fortíð, nútíð og framtíð|year=2018|author=Magnús Þorkell Bernharðsson|p=147|place=Reykjavík|publisher=Mál og menning|isbn=978-9979-3-3683-9}}</ref> Dauði Sadats var víða harmaður á Vesturlöndum en margir gagnrýnendur hans, sér í lagi liðsmenn [[Frelsissamtök Palestínumanna|Frelsissamtaka Palestínumanna]] (PLO), tóku morðinu fagnandi vegna tilfinningar um að Sadat hefði svikið málstað þeirra með undanlátssemi sinni gagnvart Ísraelum.<ref>{{Tímarit.is|2878974|Morðið á Sadat|útgáfudagsetning=8. október 1981|blað=[[Þjóðviljinn]]|blaðsíða=5|höfundur=Árni Bergmann}}</ref> Stjórnvöld í Egyptalandi lýstu yfir þriggja daga þjóðarsorg eftir morðið á Sadat. Athygli vakti að fáir landsmenn voru viðstaddir þegar Sadat var borinn til grafar, ólíkt útför Nassers rúmum áratugi fyrr. Margir Egyptar reiddust því að útsendingu sjónvarpsþáttarins ''[[Dallas (sjónvarpsþáttur)|Dallas]]'' var frestað vegna sorgartímabilsins. Allt þetta þótti til marks um skert traust Egypta á stjórnendum sínum undanfarinn áratuginn.<ref name=magnús/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=[[Forseti Egyptalands]] |frá=[[1970]] |til=[[1981]] |fyrir=[[Gamal Abdel Nasser]] |eftir=[[Hosni Mubarak]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Egyptalands}} {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{fde|1918|1981|Sadat, Anwar}} {{DEFAULTSORT:Sadat, Anwar}} [[Flokkur:Forsetar Egyptalands|Sadat, Anwar]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Egyptalands]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] [[Flokkur:Varaforsetar Egyptalands]] 27d2wfnj3itc28k5f23xgv84xwtzky1 0 23862 1961870 1960111 2026-05-02T00:17:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961870 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Fyrri heimsstyrjöldin | image = WWImontage.jpg | image_size = 300px | caption = {{small|Réttsælis ofan frá: Sviðin jörð eftir sprengjuárásir í [[Orrustan við Somme|orrustunni við Somme]], skriðdrekar á leið yfir Hindenburg-línuna, skipið ''HMS Irresistible'' sekkur eftir að hafa rekist á sprengju í [[Dardanellasund]]i, breskir skotliðar með gasgrímur í orrustunni við Somme, þýskar herflugvélar.}} | date = [[28. júlí]] [[1914]] – [[11. nóvember]] [[1918]] (4 ár, 3 mánuðir og 14 dagar) | place = [[Evrópa]], [[Afríka]], [[Miðausturlönd]], [[Kína]], [[Eyjaálfa]], [[Kyrrahaf]], [[Atlantshaf]] | territory = | result = Sigur bandamanna með undirritun [[Versalasamningurinn|Versalasamningsins]] * Öll stórveldi á meginlandi Evrópu leyst upp; [[lýðveldi]] stofnuð í Þýskalandi, Rússlandi, Tyrklandi og Austurríki ** [[Rússneska keisaradæmið]] leyst upp og [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldið]] stofnað ** [[Þýska keisaradæmið]] leyst upp og [[Weimar-lýðveldið]] stofnað ** [[Tyrkjaveldi]] leyst upp og [[Tyrkland|lýðveldið Tyrkland]] stofnað ** [[Austurríki-Ungverjaland|Austurrísk-ungverska keisaradæmið]] leyst upp og skipt í smærri ríki * [[Þjóðabandalagið]] stofnað | combatant1 = [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|Bandamenn]] | combatant2 = [[Miðveldin]] | commander1 = {{small| * {{flagicon|Frakkland}} [[Raymond Poincaré]] * {{flagicon|Frakkland}} [[Georges Clemenceau]] * {{RUS}} [[Nikulás 2.]] * {{RUS}} [[Aleksandr Kerenskíj]] * {{BEL}} [[Albert 1. Belgíukonungur|Albert 1.]] * {{UK}} [[H. H. Asquith]] * {{UK}} [[David Lloyd George]] * {{flagicon|Bandaríkin|1912}} [[Woodrow Wilson]] * {{flagicon|Ítalía|1861}} [[Viktor Emmanúel 3.]] * {{flagicon|Ítalía|1861}} [[Vittorio Emanuele Orlando|Vittorio Orlando]] * {{flagicon|Japan|1870}} [[Taishō keisari|Yoshihito]] * [[File:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|20px]] [[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]] * {{ROU}} [[Ferdinand 1. Rúmeníukonungur|Ferdinand 1.]] * {{flagicon|Grikkland|royal}} [[Elevþeríos Venízelos]]}} | commander2 = {{small| * {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 2.]] * {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Paul von Hindenburg]] * {{flagicon|Þýskaland|1866}} [[Erich Ludendorff]] * [[File:Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg|20px]] [[Frans Jósef 1. Austurríkiskeisari|Frans Jósef 1.]] * [[File:Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg|20px]] [[Karl 1. Austurríkiskeisari|Karl 1.]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Enver Pasja]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Talaat Pasja]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Djemal Pasja]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Mehmed 5.]] * [[File:Flag of the Ottoman Empire.svg|20px]] [[Mehmed 6.]] * {{BGR}} [[Ferdinand 1. Búlgaríukeisari|Ferdinand 1.]]}} | casualties1 = {{small|'''Hermenn látnir:''' 5.525.000<br>'''Almennir borgarar látnir:''' 4.000.000}} | casualties2 = {{small|'''Hermenn látnir:''' 4.386.000<br>'''Almennir borgarar látnir:''' Rúmlega 3.700.000}} }} '''Fyrri heimsstyrjöldin''' (sem nefnt var '''heimsstríðið''' fyrir [[seinni heimsstyrjöldin]]a) var mannskætt stríð sem geisaði í [[Evrópa|Evrópu]] í fjögur ár. Stríðið hefur verið nefnt „stríðið mikla“ og „stríðið sem enda átti öll stríð“. Sá atburður sem miðað er við að marki upphaf stríðsins var morðið á [[Frans Ferdinand erkihertogi|Frans Ferdinand]] erkihertoga og ríkisarfa [[Austurríki]]s í [[Sarajevó]] þann [[28. júní]] [[1914]]. Átök hófust í [[ágúst]] 1914 og breiddust hratt út. Þegar upp var staðið lágu um tíu milljónir manna í valnum, um tuttugu milljónir höfðu særst og ótal manns misst heimili sín og lifibrauð. Stríðinu lauk með uppgjöf [[Þýskaland|Þjóðverja]] [[11. nóvember]] [[1918]]. Að stríðinu loknu funduðu fyrrum fjandmenn í [[Versalir|Versölum]] í [[Frakkland]]i þar sem [[Versalasamningurinn]] var gerður. Sigurvegarar í stríðinu voru [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamenn]] undir forystu [[Þriðja franska lýðveldið|Frakka]] en auk þeirra voru [[Bretland|Bretar]] og [[Rússneska keisaradæmið|Rússar]] (til [[1917]]) og síðar einnig [[Konungsríkið Ítalía|Ítalir]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]]. Miðveldin voru [[Austurríki-Ungverjaland]], [[Þýska keisaradæmið]], [[Búlgaría]] og [[Tyrkjaveldi|Ottómanveldið]]. Flestar orrustur í fyrri heimsstyrjöldinni voru háðar á [[Vesturvígstöðvar (fyrri heimsstyrjöldin)|vesturvígstöðvunum]], lengst af í formi [[Skotgrafahernaður|skotgrafahernaðar]] en á milli andstæðra skotgrafa var svokallað „einskis manns land“. Skotgrafirnar náðu allt frá [[Norðursjór|Norðursjó]] að landamærum [[Sviss]]. Á [[Austurvígstöðvar (fyrri heimsstyrjöldin)|austurvígstöðvunum]] komu víðáttur [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og takmarkaðar járnbrautir í veg fyrir langvarandi skotgrafahernað og ollu meiri hreyfanleika víglínanna. Einnig voru háðar orrustur á hafi og neðansjávar með [[Kafbátahernaður|kafbátahernaði]] og í fyrsta sinn í [[Lofthernaður|lofti]]. Meira en níu milljónir hermanna létu lífið í orrustum og milljónir óbreyttra borgara fórust. Stríðið olli því að tvö ríki liðuðust í sundur og tvö önnur keisaradæmi liðu undir lok: Austurríki-Ungverjaland og Ottómanveldið liðuðust í sundur og Þýska keisaradæmið og Rússneska keisaradæmið liðu undir lok. Þýskaland glataði öllu veldi sínu utan Evrópu og ný ríki urðu til, svo sem [[Tékkóslóvakía]], [[Eistland]], [[Lettland]], [[Litáen]], [[Finnland]], [[Pólland]] og [[Júgóslavía]]. [[Mynd:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|right|thumb|250px|[[Írland|Írskar]] riflaskyttur í skotgröfunum við Somme, [[1. júlí]] [[1916]].]] [[Mynd:USA_bryter_de_diplomatiska_förbindelserna_med_Tyskland_3_februari_1917.jpg|thumb|250px|[[Woodrow Wilson]] forseti tilkynnir Bandaríkjaþingi um riftun stjórnmálasambands við [[Þýskaland]] [[3. febrúar]] [[1917]].]] [[Mynd:Vickers machine gun crew with gas masks.jpg|thumb|right|250px|[[Bretland|Breskir]] hermenn með Vickers [[Vélbyssa|vélbyssu]].]] [[Mynd:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|right|thumb|250px|Bróðurpart styrjaldarinnar voru hermenn á vesturvígstöðvunum fastir í [[skotgröf]]um.]] [[Mynd:NYTimes-Page1-11-11-1918.jpg|right|thumb|250px|forsíða ''[[New York Times]]'' þann, [[11. nóvember]] [[1918]].]] == Orsakir stríðsins == Þann [[28. júní]] [[1914]] skaut [[Gavrilo Princip]] [[Frans Ferdinand erkihertogi|Franz Ferdinand]], erkihertoga Austurríkis-Ungverjalands og erfingja krúnunnar, og eiginkonu hans [[Sophie Chotek]] til bana í [[Sarajevo]]. Princip var meðlimur í þjóðernissinnuðu samtökunum [[Ung Bosnía]], sem höfðu það á stefnuskrá sinni að sameina alla Suður-Slava í einu ríki, sjálfstæðu og óháðu Austurríki-Ungverjalandi. Morðið í Sarajevo hratt af stað atburðarás sem stigmagnaðist og leiddi til stríðs. Morðið var tilefni stríðsins en raunverulegar [[Orsök|orsakir]] þess voru aftur á móti margvíslegar og flóknar. === Vopnakapphlaup === Spennan jókst í vopnakapphlaupi breska og þýska flotans árið [[1906]] þegar [[HMS Dreadnought (1906)|HMS ''Dreadnought'']] var hleypt af stokkunum. Dreadnought var byltingarkennt orrustuskip sem gerði eldri orrustuskip úrelt. (Breski flotinn hélt alltaf forystu sinni gagnvart þeim þýska.) Sagnfræðingurinn [[Paul Kennedy]] hefur bent á að báðar þjóðirnar hafi trúað á kenningu [[Alfreds Thayers Mahan|Alfred Thayer Mahan]] um að yfirráð á hafi væru sérhverju stórveldi ómissandi. Sagnfræðingurinn [[David Stevenson]] lýsti vopnakapphlaupinu sem „vítahring síaukinnar stríðsgetu“. {| class="wikitable" |- ! colspan=4 | Flotastyrkur veldanna árið 1914 |- ! Land ! Herafli ! Fjöldi stórra herskipa ! Tonn |- | Rússland | style="text-align: right" | 55.000 | style="text-align: center" | 4 | style="text-align: right" | 348.000 |- | Frakkland | style="text-align: right" | 67.000 | style="text-align: center" | 10 | style="text-align: right" | 731.000 |- | Bretland | style="text-align: right" | 209.000 | style="text-align: center" |29 | style="text-align: right" | 2.205.000 |- | style="text-align: right" | '''Alls''' | style="text-align: right" | '''331.000''' | style="text-align: center" | '''43''' | style="text-align: right" | '''3.264.000''' |- | Þýskaland | style="text-align: right" | 79.000 | style="text-align: center" | 17 | style="text-align: right" | 1.019.000 |- | Austurríki-Ungverjaland | style="text-align: right" | 16.000 | style="text-align: center" | 3 | style="text-align: right" | 249.000 |- | style="text-align: right" | '''Alls''' | style="text-align: right" | '''95.000''' | style="text-align: center" | '''20''' | style="text-align: right" | '''1.268.000''' |-hhhl | colspan=4 | Heimild: Ferguson (1999): 85 |} === Áætlanir, vantraust og herkvaðning === Margir stjórnmálafræðingar og sagnfræðingar telja að hernaðaráætlanir Þýskalands, Frakklands og Rússlands hafi magnað upp átökin. [[Fritz Fischer]] hefur auk annarra lagt áherslu á [[Schlieffen-áætlunin]], sem var megináætlun Þýskalands ef Þýskaland stæði frammi fyrir stríði gegn Frakklandi og Rússlandi samtímis, hafi í eðli sínu verið mjög ögrandi. Stríð á tveimur vígstöðvum þýddi að Þýskaland yrði að sigra annan andstæðinginn fljótt áður en ráðist yrði gegn hinum og að tíminn væri naumur til þess. Hún fól í sér öfluga sókn á hægri vængnum til þess að hertaka [[Belgía|Belgíu]] og lama franska herinn með því að koma honum í opna skjöldu. Að svo búnu myndi þýski herinn hraða sér til austurs með járnbrautarlestum og mala þar svifaseinni her Rússa. Áætlanir Frakka, [[áætlun XVII]], gerði ráð fyrir innrás í [[Ruhr]] dalinn, iðnaðarhérað Þýskalands, með það að augnamiði að svifta Þýskaland getunni til að heyja stríð. Endurskoðuð áætlun Rússa, [[áætlun XIX]], gerði ráð fyrir árásum bæði á Austurríki-Ungverjaland og Þýskaland. Áætlanir allra þriggja sköpuðu órólegt andrúmsloft taugaveiklunar þar sem herforingjar voru ákafir að ná frumkvæðinu og vinna afgerandi sigra. Nákvæmar áætlanir voru gerðar með nákvæmum tímatöflum. Herforingjar jafnt sem stjórnmálamenn skildu að um leið og boðin bærust væri lítill sem enginn möguleiki á að snúa aftur því þar með væri mikið forskot glatað. Enn fremur ætti ekki að vanmeta samskiptavandann árið 1914. Allar þjóðirnar notuðu enn símskeyti og sendiherra sem meginleið til samskipta. Boð gátu því tafist klukkustundum og jafnvel dögum saman. === Hernaðarhyggja og sjálfræði === [[Woodrow Wilson]] forseti [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] kenndi hernaðarhyggju um stríðið. Hugmyndin var sú að yfirstéttin og hernaðarelítan væri of valdamikil í Þýskalandi, Rússlandi og Austurríki-Ungverjalandi og að stríðið væri afleiðing af löngun þeirra eftir hernaðarmætti og fyrirlitningu þeirra á [[lýðræði]]. Þetta var meginstef í áróðrinum gegn Þýskalandi, sem varpaði afar neikvæðu ljósi á [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálm II]] keisara og [[Prússland|prússneska]] hernaðarhefð. Fylgjendur þessarar kenningar kröfðust því afsagnar slíkra þjóðhöfðingja, afnáms stéttakerfisins og endaloka hernaðarhyggjunnar — allt réttlætti þetta bandarísk afskipti af stríðinu um leið og Rússland dró sig í hlé úr stríðinu og yfirgaf bandamenn. Wilson vonaði að [[Þjóðabandalagið]] og almenn afvopnun myndi tryggja varanlegan frið. Hann viðurkenndi einnig að afbrigði hernaðarhyggjunnar lifðu góði lífi innan breska og franska stjórnkerfisins. === Hagfræðileg heimsvaldsstefna === [[Vladimír Lenín]] hélt því fram að [[heimsvaldsstefna]]n væri ástæða stríðsins. Í þessu studdust hann við [[hagfræði]] [[Karl Marx|Karls Marx]] og enska hagfræðingsins [[John A. Hobson|Johns A. Hobson]], sem hafði áður spáð því að útkoma hagfræðilegrar heimsvaldsstefnu eða ótakmarkaðrar eftirsóknar eftir nýjum mörkuðum myndi leiða til hnattrænna hernaðarátaka.<ref>J.A. Hobson, „Imperialism“ (1902) [http://www.fordham.edu/halsall/mod/1902hobson.html fordham.edu website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427105159/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1902hobson.html |date=2007-04-27 }}</ref> Rök hans fengu þónokkrar undirtektir í upphafi stríðsins og auðvelduðu útbeiðslu [[Marxismi|marxisma]] og [[Kommúnismi|kommúnisma]]. Lenín hélt því fram að hagsmunir fjármagnseigenda í hinum ýmsu [[Kapítalismi|kapítalísku]] heimsveldum hefðu ráðið ákvörðunum stjórnvalda og leitt til stríðs.<ref>[http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1916/imp-hsc/ „Imperialism: The Highest Stage of Capitalism“], 1917.</ref> == Stríðandi fylkingar == [[Mynd:Europe 1914.png|thumb|right|250px|Stríðandi fylkingar í fyrri heimsstyrjöldinni.]] === Miðveldin === [[Austurríki-Ungverjaland]] leit á morðið á ríkiserfingjanum, Franz Ferdinand sem ógnun. Þar að auki óttuðust Austurríkis-Ungverjar að Serbar væru að reyna að ýta undir byltingu innan Austurríkis-Ungverjalands og vildu því taka á Serbum áður en til þess kæmi. Þeir gáfu Serbum úrslitakosti sem þeir vissu að væru of kröfuharðir, til þess að egna þá til stríðs. Serbar höfnuðu úrslitakostunum og í kjölfarið lýsti Austurríki-Ungverjaland stríði á hendur Serbíu, þann 28. júlí 1914. [[Þýskaland]] hafði samið við Austurríki-Ungverjaland árið 1883, um samstöðu ef annað ríkið lenti í stríði. Þegar [[Frans Jósef 1. Austurríkiskeisari|Franz Jósef]], keisari Austurríkis-Ungverjalands, bað Þýskaland um stuðning í stríðinu við Serbíu, hét [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari]], þeim skilyrðislausum stuðningi, án þess að spyrjast fyrir um markmið eða áætlanir þeirra. Að stríðinu loknu litu bandamenn svo á að þessi skilyrðislausi stuðningur hafi haft úrslitaþýðingu varðandi allsherjarstríð og kenndu því Þjóðverjum um upphaf stríðsins. [[Tyrkjaveldi|Tyrkneska Ottomanveldið]] átti landamæri að Rússlandi í Kákasus og hafði misst landssvæði á þeim slóðum til Rússanna. Tyrkirnir gerðu því samning við Þjóðverja í ágúst 1914, um að berjast sameiginlega gegn Rússum, með það fyrir augum að vinna til baka af þeim landsvæði. [[Búlgaría|Búlgarar]] gengu til liðs við miðveldin í október 1915 þegar þeir lýstu stríði á hendur Serbíu. Búlgarar höfðu það að markmiði að vinna landsvæði af Serbum í stríðinu. Auk þessara ríkja börðust nýlendur Þýskalands í Afríku og Asíu með miðveldunum. === Bandamenn === Serbar voru á móti þeim ítökum sem Austurríki-Ungverjaland hafði á [[Balkanskagi|Balkanskaganum]], og litu í raun á þá sem helstu óvini sína, en Austurríkis-Ungverjar réðu yfir [[Króatía|Króatíu]], [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og fleiri svæðum. Serbar vildu sameina alla slava á Balkanskaganum í einu ríki, [[Júgóslavía|Júgóslavíu]], undir sinni forystu. Austurríkis-Ungverjar sökuðu serbnesk yfirvöld um að eiga þátt í morðinu á Franz Ferdinand, en því höfnuðu Serbar og einnig þeim úrslitakostum sem Austurríkis-Ungverjar gáfu þeim. Eftir stríðsyfirlýsingu Austurríkis-Ungverja reiddu Serbar sig á stuðning [[Rússland|Rússa]] sem höfðu lengi verið bandamenn þeirra. Serbar höfðu beðið Rússa um að standa með sér nokkrum dögum áður en stríðsyfirlýsing Austurríkis-Ungverjalands var birt. [[Nikulás 2.]] Rússakeisari gaf þegar fyrirmæli um herútboð og var þá í raun að staðfesta þátttöku Rússlands yfirvofandi stríði. Þjóðverjar litu á þetta sem stríðsyfirlýsingu og urðu á undan Rússum til að lýsa yfir stríði með formlegum hætti, sem þeir gerðu þann 1. ágúst. [[Frakkland|Frakkar]] voru í hernaðarbandalagi með Rússum og því var við því búist, í Þýskalandi, að Frakkland myndi taka þátt í stríðinu. Einnig voru Frakkar enn bitrir yfir ósigri í stríði þeirra við [[Prússland|Prússa]] árið 1871. Þýskir herforingjar töldu að þeir þyrftu að klára stríð við Frakkana áður en þeir gætu tekist á við Rússa, svo þeir myndu ekki þurfa að berjast á tveimur vígstöðvum. Þjóðverjar lýstu yfir stríði á hendur Frökkum þann 3. ágúst. [[Bretland]] lýsti yfir stríði á hendur Þjóðverjum 4. ágúst. Ein ástæða fyrir þátttöku Breta var sú að árið 1839 höfðu þeir lofað að verja hlutleysi [[Belgía|Belgíu]] ef til innrásar kæmi. Þjóðverjar höfðu nú krafið Belga um að leyfa sér að fara inn í landið til þess að ráðast þaðan inn í Frakkland, en Belgar höfnuðu og því réðust Þjóðverjar inn í Belgíu. Einnig var mikilvægt fyrir Breta að halda vináttu við Frakka og Rússa, bæði vegna viðskiptahagsmuna og vegna þess hve erfitt það gæti reynst að verja hin gríðarstóru landflæmi heimsveldisins ef til átaka kæmi við þessi lönd. [[Japan]]ir lýstu yfir stríði á hendur Þjóðverjum í ágúst 1914. Japanir litu á stríðið sem tækifæri til að auka áhrif og umsvif sín á meginlandi [[Asía|Asíu]] og á [[Kyrrahaf]]inu á kostnað Þjóðverja. [[Ítalía]] var fyrir stríðið í hernaðarbandalagi með Þýskalandi og Austurríki-Ungverjalandi, en kaus engu að síður að vera hlutlaus þegar stríðið braust út. Árið 1915 sömdu Ítalir svo við bandamenn um að berjast með þeim í stríðinu. Ítalía réðst gegn Austurríki-Ungverjalandi með það fyrir augum að leggja undir sig ítölsku-mælandi héruð landsins. [[Bandaríkin]] voru hlutlaus fram til 1917 en gengu til liðs við bandamenn 6. apríl það ár, m.a. vegna þess að Þjóðverjar höfðu þá sökkt sjö bandarískum kaupskipum. [[Rúmenía]], [[Portúgal]], [[Svartfjallaland]], [[Grikkland]], [[Armenía]], [[Kína]] og [[Brasilía]] börðust einnig með bandamönnum auk nýlendna Breta og Frakka víðsvegar um heiminn. Fjölmörg önnur ríki lýstu yfir stríði á hendur Miðveldunum eða slitu stjórmálasambandi við þau. == Frekari fróðleikur == * Coffman, Edward M., ''The War to End All Wars: The American Military Experience in World War I'' (1998). * Cruttwell, C.R.M.F., ''A History of the Great War, 1914-1918'' (1934). * Ellis, John og Cox, Mike, ''The World War I Databook: The Essential Facts and Figures for All the Combatants'' (2002). * Falls, Cyril, ''The Great War'' (1960). * Fussell, Paul, ''The Great War and Modern Memory'' (1975). * Gray, Edwyn A., ''The U-Boat War, 1914-1918'' (1994). * Haber, L.F., ''The Poisonous Cloud: Chemical Warfare in the First World War'' (1986). * Halpern, Paul G., ''A Naval History of World War I'' (1995). * Hardach, Gerd, ''The First World War 1914-1918'' (1977). * Henig, Ruth, ''The Origins of the First World War'' (2002). * Herwig, Holger H., ''The First World War: Germany and Austria-Hungary 1914-1918'' (1996). * Higham, Robin og Dennis E. Showalter (ritstj.), ''Researching World War I: A Handbook'' (2003). * Howard, Michael, ''The First World War'' (2002). * Hubatsch, Walther, ''Germany and the Central Powers in the World War, 1914-1918'' (1963). * Joll, James, ''The Origins of the First World War'' (1984). * Keegan, John, ''The First World War'' (1999). * Kennedy, David M., ''Over Here: The First World War and American Society'' (1982). * Kennett, Lee B., ''The First Air War, 1914-1918'' (1992). * Lee, Dwight E. (ritstj.), ''The Outbreak of the First World War: Who Was Responsible?'' (1958). * Lyons, Michael J., ''World War I: A Short History'' 2. útg. (1999). * Morton, Desmond og Granatstein, J.L., ''Marching to Armageddon: Canadians and the Great War 1914-1919'' (1989). * Pope, Stephen og Wheal, Elizabeth-Anne (ritstj.), ''The Macmillan Dictionary of the First World War'' (1995). * Robbins, Keith, ''The First World War'' (1993). * Silkin, Jon. (ritstj.), ''The Penguin Book of First World War Poetry'' 2. útg. (1997). * Stevenson, David, ''Cataclysm: The First World War As Political Tragedy'' (2004). * Stevenson, David, ''The First World War and International Politics'' (2005). * Stokesbury, James, ''A Short History of World War I'' (1981). * Strachan, Hew, ''The First World War: Volume I: To Arms'' (2004). * Taylor, A.J.P., ''The First World War: An Illustrated History'' (1963). * Tuchman, Barbara, ''[[The Guns of August]]'' * Tucker, Spencer (ritstj.), ''The Encyclopedia of World War I: A Political, Social, and Military History'' (2005). * Tucker, Spencer (ritstj.), ''European Powers in the First World War: An Encyclopedia'' (1999). * Venzon, Anne (ritstj.), ''The United States in the First World War: An Encyclopedia'' (1995). * Winter, J.M., ''The Experience of World War I'' 2. útg. (2005). * van der Vat, Dan, ''The Atlantic Campaign.'' (1988). == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.firstworldwar.com/ First World War.com : The War to End All Wars] * [http://www.1914-1918.net/index.htm 1914-1918.net : The British Army in the Great War]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Fyrri heimsstyrjöldin| ]] [[Flokkur:Hernaðarsaga]] lcp8diofjau002rpgdeoi30nm3gn5bf 0 25936 1961889 1841114 2026-05-02T02:21:14Z Fyxi 84003 1961889 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Alsace map.png|thumb|right|Kort sem sýnir héraðið Elsass í Frakklandi]] '''Alsace''' ([[þýska]]/[[alsatíska]] ''Elsass''; [[franska]] ''Alsace'') er fyrrum hérað í austurhluta [[Frakkland]]s og liggja landamæri þess að [[Þýskaland]]i og [[Sviss]]. Héraðið var hluti af hinu [[heilaga rómverska ríkið|heilaga rómverska keisaradæmi]] þegar það varð innlimað með valdi af Frakklandi á [[17. öld]]. Eins og [[Lothringen]] hefur Elsass skipst á að vera hluti af Frakklandi og Þýskalandi. Tungumál Elsass er [[alsatíska]], allemannísk mállýska af þýskum stofni. Árið 2016 var það sameinað [[Champagne-Ardenne]] og [[Lorraine]] til að mynda [[Grand Est]]. {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Fyrrum héruð Frakklands]] [[Flokkur:Elsass]] [[Flokkur:Vínhéruð]] 1utc54s8cw61nmkogwmjaq2pa1druhy 0 26591 1961926 1956294 2026-05-02T07:47:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961926 wikitext text/x-wiki [[Mynd:HC Andersen2.jpg|thumb|right|Stytta af H. C. Andersen í [[Rósenborgargarður|Rósenborgargarði]] í [[Kaupmannahöfn]]. ]] '''Hans Christian Andersen''', betur þekktur sem [[H.C. Andersen]], ([[2. apríl]] [[1805]] – [[4. ágúst]] [[1875]]), var danskt skáld og rithöfundur sem þekktastur er fyrir [[ævintýri]] sín, þá sérstaklega „[[Prinsessan á bauninni|Prinsessuna á bauninni]]“ og „[[Litla hafmeyjan|Litlu hafmeyjuna]]“. Ævintýri hans hafa verið þýdd á mörg tungumál. == Ævisaga == Hans Christian Andersen fæddist árið 1805 í [[Óðinsvé]]um í [[Danmörk]]u. Flest allar enskar uppsprettur nota nafnið „Hans Christian Andersen“ en í Danmörku og í öðrum löndum í Skandinavíu er notað eingöngu „H.C. Andersen.“ Nafnið hans er hefðbundið danskt [[nafn]] og er notað sem einfalt nafn, þó að það sé upphaflega samsetning tveggja einstakra nafna. Faðir Andersens hélt víst að hann tilheyrði aðlinum. Amma hans sagði honum að fjölskyldan hefði einhvern tíma verið af æðri [[þjóðfélagsstétt]]. == Ævintýri == Meðal þekktustu ævintýra hans eru ''[[Eldfærin]]'' og ''[[Prinsessan á bauninni]]'' ([[1835]]), ''[[Litla hafmeyjan]]'' og ''[[Nýju fötin keisarans]]'' ([[1837]]), ''[[Litli ljóti andarunginn]]'' ([[1843]]), ''[[Snædrottningin]]'' ([[1844]]), ''[[Litla stúlkan með eldspýturnar]]'' ([[1845]]) og ''[[Hans klaufi]]'' ([[1855]]). Ævintýrin hafa verið þýdd yfir á mörg tungumál. == Ævintýri Andersens == Árið 1835 kom fyrsta ævintýrið eftir hann út. Ævintýrin voru ekki mikils metin í fyrstu og seldust illa. Önnur verk eftir hann voru þó vinsæl, þ.e. skáldverkin [[O.T.]] ([[1836]]) og [[Kun en Spillemand]] ([[1837]]). == Tenglar == {{commons|Hans Christian Andersen|Hans Christian Andersen}} * [https://www.snerpa.is/net/thjod/hans.htm Ævintýri eftir Hans Christian Andersen] á íslensku í þýðingu Steingríms Thorsteinssonar. * [https://timarit.is/page/3282463?iabr=on#page/n0/mode/1up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 ''150 ára afmæli ævintýraskáldsins H.C. Andersen'', grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 27. mars 1955, bls. 173&ndash;177.] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3647002 „H. C. Andersen 200 ára“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 2005] * [http://www.timarit.is/?issueID=420041&pageSelected=1&lang=0 „Þar situr barnið í öndvegi“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1975]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419152&pageSelected=2&lang=0 „Hugsanir í stuttu máli“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1966]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419133&pageSelected=2&lang=0 „Skáld og skrítla“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1966]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419094&pageSelected=2&lang=0 „Misnotuð skáldfrægð“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1965]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419338&pageSelected=15&lang=0 „H.C. Andersen og jólin“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1968]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420172&pageSelected=5&lang=0 „Lífernisfræði í Ævintýrum H.C. Andersen“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1977]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435739&pageSelected=1&lang=0 „Þeim var ekki skapað nema að skilja“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1991]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} === Erlendir tenglar === * [http://www.hcandersen-homepage.dk Hans Christian Andersen Information Odense] * [https://www.hcandersen-homepage.dk/?page_id=14071 Hans Christian Andersen biography] * [https://www.gutenberg.org/browse/authors/a#a2298 Verk eftir Hans Christian Andersen] á [[Project Gutenberg]]. * [https://www.andersen.sdu.dk/index_e.html The Hans Christian Andersen Center] - Ævintýri Andersens á dönsku og ensku. * [http://www.museum.odense.dk/H_C_Andersen.aspx?lang=en The Hans Christian Andersen Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702125426/http://www.museum.odense.dk/H_C_Andersen.aspx/?lang=en |date=2007-07-02 }} Stafrænt safn Andersens. * [http://dr.dk/hcandersen Hans Christian Andersen Bicentenary Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208190433/http://dr.dk/hcandersen |date=2007-02-08 }} from [http://dr.dk Danish Broadcasting Corp. (DR)]- Greinar á dönsku og ensku. * [http://librivox.org/andersens-fairy-tales-by-hc-andersen/ ''Andersen's Fairy Tales''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514065446/http://librivox.org/andersens-fairy-tales-by-hc-andersen/ |date=2007-05-14 }} public domain audio book at [[LibriVox]] * [http://hca.gilead.org.il/ Hans Christian Andersen: Fairy Tales and Stories] * The [http://www.omsd.dk/themes/hc_andersen_uk/uk_hc_andersen_main_frame.htm Orders and Medals Society of Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051120004806/http://www.omsd.dk/themes/hc_andersen_uk/uk_hc_andersen_main_frame.htm |date=2005-11-20 }} hefur lýsingur af Hans Christian Andersen. * [http://andersen.com.ua/ Hans Christian Andersen Fairy Tales] á [http://andersen.com.ua/english.html ensku] og [http://andersen.com.ua/russian.html russnesku] * {{gutenberg author|id=Hans_Christian_Andersen|name=Hans Christian Andersen}} * [http://www.udgang99.dk/hca/index.html Hans Christian Andersen online portrait gallery by global contemporary artists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914114421/http://www.udgang99.dk/hca/index.html |date=2007-09-14 }} * [http://www.childrensnursery.org.uk/andersen-complete/index.html The Oxford Complete edition of Fairy Tales & other stories,]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Illustrated book 1914, his complete works 1835 to 1872 (á ensku) {{Stubbur|æviágrip|bókmenntir}} {{fde|1805|1875|Andersen, Hans Christian}} [[Flokkur:Dönsk skáld|Andersen, Hans Christian]] [[Flokkur:Danskir rithöfundar|Andersen, Hans Christian]] [[Flokkur:Dönsk leikskáld|Andersen, Hans Christian]] jppmip51bs6bazaors2d936hnvmniro 0 26926 1961848 1959191 2026-05-01T21:07:13Z TKSnaevarr 53243 1961848 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Francis Ford Coppola(CannesPhotoCall).jpg|thumb|Francis Ford Coppola á [[Cannes-hátíðin]]ni 2001]] '''Francis Ford Coppola''' (fæddur [[7. apríl]] [[1939]] í [[Detroit]] í [[Michigan]]) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[kvikmynd]]agerðarmaður. Hann ólst upp í [[New York-borg|New York]]. Faðir hans var [[tónlistarmaður]]inn [[Carmine Coppola]] og móðir hans var [[leikkona]]. Hans frægustu kvikmyndir eru ''[[Guðfaðirinn|Guðfaðirinn 1]]'', ''[[Guðfaðirinn 2|2]]'' og ''[[Guðfaðirinn 3|3]]''. == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable" |+ !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Leikstjóri !Handritshöfundur !Framleiðandi !Athugasemdir |- |1963 |''Dementia 13'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |1966 |''You're a Big Boy Now'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |1968 |''Finian's Rainbow'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} | |- |1969 |''The Rain People'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |1972 |''[[Guðfaðirinn|The Godfather]]'' |''[[Guðfaðirinn]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Handritshöfundur ásamt Mario Puzo |- | rowspan="2" |1974 |''The Conversation'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |''[[Guðfaðirinn II|The Godfather Part II]]'' |''[[Guðfaðirinn II]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |Handritshöfundur ásamt Mario Puzo |- |1979 |''[[Dómsdagur nú|Apocalypse Now]]'' |''[[Dómsdagur nú]]'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |Handritshöfundur ásamt John Milius og Michael Herr |- |1982 |''One from the Heart'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Handritshöfundur ásamt Armyan Bernstein |- | rowspan="2" |1983 |''The Outsiders'' |''Utangarðsdrengir'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Handritshöfundur ásamt S. E. Hinton |- |''Rumble Fish'' |''Götudrengir'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |Handritshöfundur ásamt S. E. Hinton |- |1984 |''The Cotton Club'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Handritshöfundur ásamt William Kennedy |- | rowspan="2" |1986 |''Captain EO'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Stuttmynd. Handritshöfundur ásamt [[George Lucas]] og Rusty Lemorande |- |''Peggy Sue Got Married'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} | |- |1987 |''Gardens of Stone'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Já}} | |- |1988 |''Tucker: The Man and His Dream'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Nei}} | |- |1989 |''New York Stories'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} |Hluti: "Life Without Zoë". Handritshöfundur ásamt Sofia Coppola |- |1990 |''The Godfather Part III'' |''Guðfaðirinn 3'' |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} |Handritshöfundur ásamt Mario Puzo |- |1992 |''Bram Stoker's Dracula'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Já}} | |- |1996 |''Jack'' | |{{Já}} |{{Nei}} |{{Já}} | |- |1997 |''The Rainmaker'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Nei}} | |- |2007 |''Youth Without Youth'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2009 |''Tetro'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2011 |''Twixt'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |- |2024 |''Megalopolis'' | |{{Já}} |{{Já}} |{{Já}} | |} {{Stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Coppola, Francis Ford}} [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Coppola-ættin]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1939]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta frumsamda handritsins]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta handritsins byggðs á öðru verki]] j2hboxt0kw93zdyynew5o524d3d4yql 0 32142 1961844 1951731 2026-05-01T20:37:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961844 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Flateyri | nafn_í_eignarfalli = Flateyrar | tegund_byggðar = [[Þorp]] | mynd = Flateyri 06.JPG | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=13|shape=none|stroke-width=0}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Flateyrar | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Vestfirðir]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Norðvesturkjördæmi|Norðvestur]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Ísafjarðarbær]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild|íbúar}} | mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}} | mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Flateyri}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_heiti_íbúa = Flateyringar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66432|title=Flateyringar|website=Málfarsbankinn}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 425 | vefsíða = {{URL|isafjordur.is}} }} '''Flateyri''' er þorp á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] sem stendur á samnefndri eyri við norðanverðan [[Önundarfjörður|Önundarfjörð]]. Þar bjuggu 189 manns árið 2024.<ref name="íbúar" /> Þorpið er hluti af sveitarfélaginu [[Ísafjarðarbær|Ísafjarðarbæ]]. Lögbýlið Eyri stóð í brekku rétt fyrir ofan og utan Flateyri. Verslun hófst á Flateyri í lok 18. aldar. Flateyri varð löggildur verslunarstaður þann 31. maí 1823. Íbúar voru um 100 árið 1890 en um það leyti hóf [[Hans Ellefsen]] hvalveiðar frá Flateyri og reisti íbúðarhús á Sólbakka. Í kjölfar þess fjölgaði íbúum hratt og voru þeir um 250 um aldamótin 1900. Flestir voru íbúar Flateyrar árið 1964 en þá voru þeir 550. Á Flateyri er elsta upprunalega verslun Íslands, Verslunin Bræðurnir Eyjólfsson sem er í daglegu tali kölluð Gamla Bókabúðin á Flateyri. Verslunin hefur verið í rekstri af sömu fjölskyldunni, í fjórar kynslóðir frá árinu 1914. Í maí árið [[2007]] tilkynntu eigendur [[Kambur hf.|Kambs]], stærsta atvinnufyrirtæki Flateyrar, að þeir myndu hætta útgerð og [[Fiskvinnsla|fiskvinnslu]] á Flateyri og selja allar eignir félagsins og þar með fiskveiðikvótann. Þar störfuðu 120 manns, 65 í landvinnslu og sjómenn á fimm bátum. ==Saga== ===Snjóflóð=== Þann [[26. október]], [[1995]] féll gríðarlegt [[snjóflóðið á Flateyri|snjóflóð á Flateyri]] með þeim afleiðingum að 20 manns fórust.<ref>[http://www.mbl.is/greinasafn/grein/229734/ Morgunblaðið, 27. október 1995]</ref>. Eftir það voru reistir miklir snjóflóðavarnargarðar ofan við bæinn og hafa þeir a.m.k. einu sinni bjargað byggðinni frá flóðinu 1995. Minnisvarði um þá sem fórust var reistur skammt frá enda flóðsins við Flateyrarkirkju. Fyrir ofan Flateyri er [[Eyrarfjall]] og nær brún þess í um 660 m. Í hlíðum Eyrarfjalls eru tvö gil, Innra-Bæjargil og Skollahvilft en úr þessum giljum hafa snjóflóðin sem falla í átt að Flateyri komið. Ofan byggðarinnar á Flateyri hafa verið byggðir tveir leiðigarðar til varnar snjóflóðum úr þessum giljum. Í janúar 2020 féllu tvö snjóflóð á varnargarðanna; bæði snjóflóðin fóru yfir varnargarðana. Annað snjóflóðið fór á eitt hús og hitt yfir smábátahöfnina. 15 ára stúlka grófst undir í flóðinu en var bjargað eftir 40 mínútur. Sex af sjö bátum í höfninni skemmdust og var það mikið atvinnutjón. <ref>[https://www.ruv.is/frett/yfirlit-um-snjoflodin-enn-er-haetta-a-fleiri-flodum Yfirlit um snjóflóðin: Enn er hætta á fleiri flóðum] Rúv, skoðað 16. jan. 2020.</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commonscat|Flateyri}} * [http://www.timarit.is/?issueID=435241&pageSelected=2&lang=0 ''Frá Kollabúðum til karfavinnslu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ismennt.is/not/jonasg/0landid/jg04/flateyri/flateyri02.html Myndir af Flateyri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310124948/http://www.ismennt.is/not/jonasg/0landid/jg04/flateyri/flateyri02.html |date=2009-03-10 }} {{Borgir og bæir á Íslandi}} {{Stubbur|Ísland|landafræði}} [[Flokkur:Önundarfjörður]] [[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]] [[Flokkur:Þéttbýlisstaðir á Vestfjörðum]] 7ki0n8f5xjfby20c400qx9lhwrzfd4c 0 32414 1961817 1957024 2026-05-01T14:46:37Z Berserkur 10188 1961817 wikitext text/x-wiki '''Bandalag háskólamanna''' eða '''BHM''' er bandalag [[Stéttarfélag|stéttarfélaga]], stofnað [[23. október]] [[1958]]. Aðild að bandalaginu eiga ýmis fagfélög þar sem [[háskóli|háskólamenntun]] veitir tiltekin [[starfsréttindi]]. [[Kolbrún Halldórsdóttir]] er núverandi formaður. ==Aðildarfélög BHM== * [https://dyr.is/ Dýralæknafélag Íslands] * Félag akademískra starfsmanna við Háskólann í Reykjavík * [https://felaggeislafraedinga.is/ Félag geislafræðinga] * [https://fh.hi.is/ Félag háskólakennara] * [https://www.fha.is/ Félag háskólakennara á Akureyri] * [https://www.fhss.is/ Félag háskólamenntaðra starfsmanna stjórnarráðsins] * [https://www.fih.is/ Félag íslenskra hljómlistarmanna] * [https://www.fil.is/ Félag íslenskra listamanna í sviðslistum og kvikmyndum] * [https://www.fin.is/ Félag íslenskra náttúrufræðinga] * [https://www.leikstjorar.com/ Félag leikstjóra á Íslandi] * [https://lifeindafraedingur.is/opnunartimi/ Félag lífeindafræðinga] * [https://professorar.hi.is/is Félag prófessora við ríkisháskóla] * [https://www.sjukrathjalfun.is/ Félag sjúkraþjálfara] * [https://felagsradgjof.is/ Félagsráðgjafafélag Íslands] * [https://www.ii.is/skrifstofa/ Iðjuþjálfafélag Íslands] * [https://www.kjarafelag.is/ Kjarafélag viðskiptafræðinga og hagfræðingar] * [https://www.ljosmaedrafelag.is/ Ljósmæðrafélag Íslands] * Prestafélag Íslands * [https://rsi.is/ Rithöfundasamband Íslands] * [https://sal.is/ Sálfræðingafélag Íslands] * [https://www.stettarfelaglogfraedinga.is/ Stéttarfélag lögfræðinga] * [https://tannsi.is/ Tannlæknafélag Íslands] * [https://www.viska.is/ Viska] * [https://www.throska.is/ Þroskaþjálfafélag Íslands] ==Tengill== * [https://www.bhm.is Heimasíða BHM] {{Aðildarfélög BHM}} {{stubbur}} [[Flokkur:Íslensk stéttarfélög]] {{S|1958}} qxv7hr1vw9oq12mxnfn5nfj8ltc6mua 0 34038 1961871 1961694 2026-05-02T00:38:18Z TKSnaevarr 53243 1961871 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn = Samtök olíuútflutningslanda |mynd = Flag of OPEC.svg |myndaheiti =Fáni Samtaka olíuútflutningslanda |kort = OPEC Nations.svg |kortastærð=200px |kortaheiti= Stofnríki (dökkblá), núverandi aðildarríki (blá), meðlimir í OPEC+ (ljósblá) og fyrrum aðildarríki OPEC (rauð). |skammstöfun=OPEC |stofnun={{start date and age|1960|9|14}} (yfirlýsing)<br>Janúar 2026 (gildistaka) |gerð=Milliríkjasamtök,<ref name=":3">{{Cite web |title=GLOSSARY |url=https://www.eia.gov/tools/glossary/index.php?id=O#opec |access-date=8 April 2024 |website=U.S. Energy Information Administration}}</ref><ref name=":7">{{Citation |last=Jelley |first=Nick |title=OPEC |date=2017-01-19 |work=A Dictionary of Energy Science |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780191826276.001.0001/acref-9780191826276-e-475 |access-date=2024-04-08 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780191826276.001.0001 |isbn=978-0-19-182627-6|url-access=subscription }}</ref><br/>[[einokunarhringur]]<ref>{{Cite web |last=español |first=JON GAMBRELL Leer en |date=2026-04-28 |title=United Arab Emirates says it will leave OPEC, a blow to the oil cartel |url=https://apnews.com/article/opec-united-arab-emirates-leaving-cartel-4966108c3fafacb67181152216deda14 |access-date=2026-04-28 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Domonoske |first=Camila |date=2026-04-28 |title=The United Arab Emirates is quitting OPEC oil cartel after nearly 60 years |url=https://www.npr.org/2026/04/28/nx-s1-5802735/uae-leaves-opec-oil |access-date=2026-04-28 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=The UAE’s departure from OPEC may not break the cartel |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/04/28/the-uaes-departure-from-opec-may-not-break-the-cartel |access-date=2026-04-28 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> |höfuðstöðvar=[[Vín (Austurríki)|Vín]], [[Austurríki]] |meðlimir={{Collapsible list|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:bold; |title = 11 aðildarríki |{{flag|Alsír|size=23px}} |{{flag|Lýðveldið Kongó|size=23px}} |{{flag|Miðbaugs-Gínea|size=23px}} |{{flag|Gabon|size=23px}} |{{flag|Íran|size=23px}} |{{flag|Írak|size=23px}} |{{flag|Kúveit|size=23px}} |{{flag|Líbía|size=23px}} |{{flag|Nígería|size=23px}} |{{flag|Sádi-Arabía|size=23px}} |{{flag|Venesúela|size=23px}} }}<br>{{Collapsible list|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:bold; |title = 11 aðildarríki OPEC+ |{{flag|Aserbaísjan|size=23px}} |{{flag|Barein|size=23px}} |{{flag|Brasilía|size=23px}} |{{flag|Brúnei|size=23px}} |{{flag|Kasakstan|size=23px}} |{{flag|Malasía|size=23px}} |{{flag|Mexíkó|size=23px}} |{{flag|Óman|size=23px}} |{{flag|Rússland|size=23px}} |{{flag|Suður-Súdan|size=23px}} |{{flag|Súdan|size=23px}} }} |tungumál=[[Enska]] |titill_leiðtoga = Aðalritari |nafn_leiðtoga = [[Haitham al-Ghais]] |vefsíða={{URL|opec.org}} }} '''Samtök olíuútflutningslanda''' ([[enska]]: ''Organisation of the Petroleum Exporting Countries'' eða ''OPEC'') eru alþjóðleg samtök sem í eru [[olíuframleiðsla|olíuframleiðsluríkin]] [[Alsír]], [[Gabon]], [[Íran]], [[Írak]], [[Katar]], [[Kúveit]], [[Líbía]], [[Lýðveldið Kongó]], [[Nígería]], [[Sádí-Arabía]] og [[Venesúela]]. Frá [[1965]] hafa höfuðstöðvar samtakanna verið í [[Vínarborg]] í [[Austurríki]]. Hafa þau oft á tíðum hagað sinni stefnu eins og einokunarhringur á markaði. Stofnun OPEC táknaði þáttaskil í opinberu yfiráði fullvalda ríkja á sínum náttúruauðlindum gagnvart yfirráðum einkafyrirtækja.<ref>Yergin, Daniel (1991), The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power</ref> == Markmið == Í upphafi var markmið samtakanna að losa sig undan einhliða ákvarðanatöku vestrænna olíufyrirtækja hvað varðar olíuverð. Aðildarríkin voru mörg hver mjög háð markaðsverði á olíu og því mikilvægt fyrir þau að sá markaður sé stöðugur. Því sóttu OPEC ríkin það hart að auka hlut hagnaðs á olíusölu frá þeirra ríkjum frá 50% upp í 80%. Því var náð fram í gegnum umbóta á stjórnsýslu- og skattalöggjöf landanna. Engar tilraunir voru þá gerðar til að hækka heimsmarkaðsverðið á olíu, eingöngu að ríkin fengu meira af hagnaðinum til sín. Í upphafi áttunda áratugarins þá ákváðu leiðtogar OPEC að finna leiðir til að snúa við langri þróun á stiglækkandi olíuverði. Voru þá gerðar tilraunir til að hækka það og viðhalda því verði sem ríkin töldu viðunandi. Þá voru OPEC ríkin að mestu búin að tryggja sín upphaflegu markmið um hlutdeild af hagnaði og breyttust þá markmið samtakana í að viðhalda ákveðnum stöðugleika og valdi á olíumarkaðinum. Þau markmið eiga enn við í þó að á ýmsu hefur gengið. Bæði innanhúsátök í samtökunum, þar sem aðilar greina á um framleiðslukvóta, og utanaðkomandi átök, þar sem bæði hernaðar- og pólitískar aðgerðir hafa reynt á samstöðu OPEC samtakanna. Ennfremur hafa ríkin reynt að finna nýjar lindir auk þess að nýta betur þær sem fyrir eru þar sem birgðastaða olíu hefur minnkað til muna undanfarin ár.<ref>Smith, James L. (2009), Organization of hte Petroleum Exporting Countries (OPEC). Princeton Uni Press.</ref> == Olíukrísan 1973 == {{aðalgrein|Olíukreppan 1973}} [[File:Opecrev.gif|alt=miklar olíuhækkanir á áttunda áratug og lækkanir á þeim níunda|thumb|Verðsveiflur á olíu frá árinu 1970]] Í október 1973 hófust stríðsátök á milli [[Ísrael]]s annarsvegar og [[Egyptaland]]s og [[Sýrland]]s hinsvegar. Átök þessi eru gjarnan nefnd, [[Jom kippúr-stríðið]], en því lauk með sigri Ísraels með dyggum stuðningi [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. OPEC-ríkin, sem höfðu stutt heri Araba í stríðinu, ákváðu að bregðast við inngripum Bandaríkjanna með því að stöðva alla verslun á olíu til þeirra. Þar sem Bandaríkin voru, á þeim tíma, langstærsti neytandi á olíu fjórfaldaðist verð á olíu á einungis fáeinum mánuðum.<ref>Responding to Crisis. Envhist.wisc.edu. (2010)</ref> Aðgerð þessi leiddi til ákveðins uppnáms um heim allan, þó einkum í Bandaríkjunum. Innanlandsframleiðsla á olíu í Bandaríkjunum hafði náð ákveðnu hámarki nokkrum árum áður og voru þau því í auknari mæli háðari innflutningi, sem að mestu kom frá ríkjum OPEC samtakanna. Var þetta í fyrsta skiptið sem olía var notuð í beinum tilgangi til að skaða aðila í pólitískum tilgangi. Varð þá til hugtakið „olíuvopnið“.<ref>Paust, Jordan J. & Blaustein, Albert P. (1974). "The Arab Oil Weapon - A Threat to International Peace". The American Journal of International Law</ref> Afleiðingar þessara aðgerða urðu víðtækar en þó ekki líkt og OPEC ríkin höfðu gert ráð fyrir. Bandaríkin og bandamenn þeirra sem mest fundu fyrir olíuhækkuninni, tóku ekki í mál að gefa eftir í þessu átökum. Fram að þessu þá voru áhyggjur manna litlar hvað varðar stöðu olíunnar sem orkugjafa, þar sem olían var ódýr og birgðir miklar á heimsmarkaði. Nú þegar iðnaðarríkin fundu skyndilega fyrir svo mikilli hækkun á olíunni, fóru af stað ýmsar aðgerðir til að stemma stigu við ítök OPEC-ríkjanna á heimsmarkaði. Fyrirtæki fóru af stað í rannsóknir og þróun á öðrum orkugjöfum. Sólar-, vind- og vatnsaflsorka byrjaði að skjóta rótum og þróaðist hratt. Ennfremur jókst eftirspurn eftir gasi og kolum sem og sum ríki ákváðu að setja kjarnorkuframleiðslu í forgang. Bílaframleiðendur fóru af stað að þróa hagkvæmari bíla sem náðu fljótt góðri markaðsstöðu á þeim markaði og byrjuðu bílaframleiðendur að verja meiri pening í rannsóknir á bifreiðar sem nota annan orkugjafa en bensín. Auk þessa þá sáu ýmiss lönd tækifæri í að nýta olíulindir í sinni lögsögu sem þangað til höfðu þóttar of dýrar í framleiðslu. Olíuvinnsla í Norðursjó hófst auk þess að ríki fóru að líta til olíulinda á griðarsvæðum, t.d. í Alaska og Kanada.<ref>Responding to Crisis. Envhist.wisc.edu. (2010)</ref> Olíuvopnið hafði einnig áhrif á hið alþjóðlega pólitíska landslag. Staða Bandaríkjanna í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] hafði versnað, þar sem Arabaríki urðu skyndilega óhliðholl þeim. Japan, var það ríki sem mest var háð olíu frá OPEC, breytti skyndilega stöðu sinni gagnvart Ísrael og studdi Arabaþjóðir í auknari mæli til að þau myndu slaka á viðskiptabanninu.<ref>Paust, Jordan J. & Blaustein, Albert P. (1974). "The Arab Oil Weapon - A Threat to International Peace". The American Journal of International Law</ref> Að lokum náðust samningar á milli OPEC og þeirra vestrænuríkja um afléttingu bannsins í mars 1974. Bandaríkjamenn drógu til baka einhliða stuðning sinn við Ísrael og urðu leiðandi í gerð friðarsamninga á milli deiluaðila. Aðgerðirnar höfðu varanlegar afleiðingar á heimsmarkaði þar sem valdahlutföll breyttust og talið að stöðugleiki væri ekki sá sem haldið hafði verið upphaflega. Efnahagskerfi fjölmargra landa staðnaði og skapaði kreppur sem stuðlaði að lakari lífsgæðum. Þegar í ljós kom hversu öflugt olíuvopnið var í raun sáu OPEC-ríkin sig í nýju og valdameira hlutverki í heiminum en önnur ríki áttuðu sig einnig á mikilvægi ríkjanna og byrjuðu með skipulögðum hætti að bæta áhrif sín og ítök innan þeirra. Sú samkeppni leiddi að einhverju leyti til pólitískrar deilu á milli aðila OPEC-samtakanna og samstaða þeirra minnkaði upp frá því. == Olíuofframboðið á níunda áratugnum == Í kjölfar olíukrísunnar, 1973, þá byrjuðu markaðir að jafna sig í kringum 1980. Efnahagskreppan hafði staðið í tæpan áratug, olíuverð hækkað stöðugt og mótvægisaðgerðir, bæði stjórnvalda og einkafyrirtækja, ekki farnar að segja til sín. Sköpuðust þá aðstæður þar sem eftirspurn eftir olíu minnkaði á meðan aukið framboð kom á markaðinn með tilkomu nýrra olíulinda, t.d. í Norðursjó. Árið 1986 hafði hlutfall olíuframleiðslu innan OPEC ríkjanna fallið úr 50% niður í 29%. Á sama tíma hafði olíuverð lækkað um 46%.<ref>Leonardo Maugeri (2006). The Age of Oil: The Mythology, History, and Future of the World's Most Controversial Resource</ref> Mikill ágreiningur var innan ríkjanna um hvernig ætti að bregðast við þessum breyttu aðstæðum. Í fyrstu reyndi [[Sádi-Arabía]] að koma á framleiðslukvóta til að minnka framleiðsluna og hækka verðið. Önnur ríki voru ósammála þeirri nálgun og ákvað þá Sádi-Arabía upp á sitt einsdæmi minnka framleiðslu sína um fjórðung. Sú aðgerð misheppnaðist og tók þá við tímabil þar sem þeir flæddu markaðinn af ódýrri olíu. Það leiddi til þess að ríki þar sem olíuframleiðslan var dýr, féllu á markaði auk þess að önnur OPEC-ríki þurftu að draga úr sinni framleiðslu. Þetta var í fyrsta skipti þar sem ákveðið var að einstök ríki gátu ákveðið olíuframleiðslu innan samtakanna þó með góðum og gildum rökum. Þarna byrjuðu því samtökin að funda mun oftar þar sem staða einstakra landa var tekin fyrir í stað OPEC ríkjanna sem einnar heildar. Má segja að þá hafi OPEC samtökin byrjað að hegða sér eins og einokunarhringur eða haftasamtök í þeim hefðbundna skilningi.<ref>Smith, James L. (2009), Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC). Princeton Uni Press.</ref> == Núverandi horfur == [[File:Flag of OPEC.svg|thumb|Fáni OPEC samtakanna]] Staða samtakanna er ennþá gífurlega sterk á markaðnum. Eftirspurn eftir olíu hefur aukist til muna á heimsmarkaði síðan á níunda áratugnum og þá að mestu vegna aukinnar þarfar Asíuríkja. Þrátt fyrir miklar tækniframfarir í átt að öðrum orkugjöfum, þá er olían enn langstærst á markaðinum. En olía er ekki endurnýjanleg auðlind og eru ríki innan OPEC farin að finna fyrir vandamálum í framleiðslu sinni. Þau vandamál varða ólíka stöðu ríkjanna hvað varða aðgengi að ódýrum olíulindum og ríkidæmi þegna þeirra. Ríki eins og [[Sádi-Arabía]] og [[Kúveit]] eru öll tiltölulega fámenn og hafa aðgang að ódýrum olíulindum í miklu magni. Hinsvegar eru ríki eins og Nígería, Indónesía og Venesúela fjölmenn og eru olíubirgðir þeirra minni auk þess að vinnsla þeirra dýrari. Þetta hefur skapað ákveðinn ágreining innan samtakanna þegar kemur að kvótasetningu á olíuframleiðslu þar sem ólík sjónarmið greinir á.<ref>Smith, James L. (2009), Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC). Princeton Uni Press.</ref> [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] sögðu sig úr Samtökum olíuútflutningslanda í apríl 2026 eftir að hafa verið aðili að þeim í nærri 60 ár. Furstadæmin höfðu lengi lýst yfir óánægju með framleiðslukvóta OPEC og ítök Sádi-Arabíu í samtökunum.<ref>{{Vefheimild|titill=Fursta­dæmin yfir­gefa OPEC|url=https://vb.is/frettir/sameinudu-arabisu-furstadaemin-yfirgefa-opec/|útgefandi=[[Viðskiptablaðið]]|dags= 28. apríl 2026|skoðað= 29. apríl 2026}}</ref> Með útgöngu Sameinuðu arabísku furstadæmanna misstu samtökin um 15 prósent af framleiðslugetu sinni.<ref>{{Vefheimild|titill= Upphafið að endalokum OPEC?|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-28-upphafid-ad-endalokum-opec-473861|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 28. apríl 2026 |skoðað= 29. apríl 2026|höfundur=Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.opec.org/home/ Vefur OPEC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060807002233/http://www.opec.org/home/ |date=2006-08-07 }} {{s|1960}} [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] [[Flokkur:Olíuiðnaður]] duc5qvycs4s8l6g1g91bputrwlx5ilu 1961872 1961871 2026-05-02T00:38:39Z TKSnaevarr 53243 1961872 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn = Samtök olíuútflutningslanda |mynd = Flag of OPEC.svg |myndaheiti =Fáni Samtaka olíuútflutningslanda |kort = OPEC Nations.svg |kortastærð=200px |kortaheiti= Stofnríki (dökkblá), núverandi aðildarríki (blá), meðlimir í OPEC+ (ljósblá) og fyrrum aðildarríki OPEC (rauð). |skammstöfun=OPEC |stofnun={{start date and age|1960|9|14}} (yfirlýsing)<br>Janúar 1961 (gildistaka) |gerð=Milliríkjasamtök,<ref name=":3">{{Cite web |title=GLOSSARY |url=https://www.eia.gov/tools/glossary/index.php?id=O#opec |access-date=8 April 2024 |website=U.S. Energy Information Administration}}</ref><ref name=":7">{{Citation |last=Jelley |first=Nick |title=OPEC |date=2017-01-19 |work=A Dictionary of Energy Science |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780191826276.001.0001/acref-9780191826276-e-475 |access-date=2024-04-08 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780191826276.001.0001 |isbn=978-0-19-182627-6|url-access=subscription }}</ref><br/>[[einokunarhringur]]<ref>{{Cite web |last=español |first=JON GAMBRELL Leer en |date=2026-04-28 |title=United Arab Emirates says it will leave OPEC, a blow to the oil cartel |url=https://apnews.com/article/opec-united-arab-emirates-leaving-cartel-4966108c3fafacb67181152216deda14 |access-date=2026-04-28 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Domonoske |first=Camila |date=2026-04-28 |title=The United Arab Emirates is quitting OPEC oil cartel after nearly 60 years |url=https://www.npr.org/2026/04/28/nx-s1-5802735/uae-leaves-opec-oil |access-date=2026-04-28 |work=NPR |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=The UAE’s departure from OPEC may not break the cartel |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/04/28/the-uaes-departure-from-opec-may-not-break-the-cartel |access-date=2026-04-28 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> |höfuðstöðvar=[[Vín (Austurríki)|Vín]], [[Austurríki]] |meðlimir={{Collapsible list|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:bold; |title = 11 aðildarríki |{{flag|Alsír|size=23px}} |{{flag|Lýðveldið Kongó|size=23px}} |{{flag|Miðbaugs-Gínea|size=23px}} |{{flag|Gabon|size=23px}} |{{flag|Íran|size=23px}} |{{flag|Írak|size=23px}} |{{flag|Kúveit|size=23px}} |{{flag|Líbía|size=23px}} |{{flag|Nígería|size=23px}} |{{flag|Sádi-Arabía|size=23px}} |{{flag|Venesúela|size=23px}} }}<br>{{Collapsible list|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:bold; |title = 11 aðildarríki OPEC+ |{{flag|Aserbaísjan|size=23px}} |{{flag|Barein|size=23px}} |{{flag|Brasilía|size=23px}} |{{flag|Brúnei|size=23px}} |{{flag|Kasakstan|size=23px}} |{{flag|Malasía|size=23px}} |{{flag|Mexíkó|size=23px}} |{{flag|Óman|size=23px}} |{{flag|Rússland|size=23px}} |{{flag|Suður-Súdan|size=23px}} |{{flag|Súdan|size=23px}} }} |tungumál=[[Enska]] |titill_leiðtoga = Aðalritari |nafn_leiðtoga = [[Haitham al-Ghais]] |vefsíða={{URL|opec.org}} }} '''Samtök olíuútflutningslanda''' ([[enska]]: ''Organisation of the Petroleum Exporting Countries'' eða ''OPEC'') eru alþjóðleg samtök sem í eru [[olíuframleiðsla|olíuframleiðsluríkin]] [[Alsír]], [[Gabon]], [[Íran]], [[Írak]], [[Katar]], [[Kúveit]], [[Líbía]], [[Lýðveldið Kongó]], [[Nígería]], [[Sádí-Arabía]] og [[Venesúela]]. Frá [[1965]] hafa höfuðstöðvar samtakanna verið í [[Vínarborg]] í [[Austurríki]]. Hafa þau oft á tíðum hagað sinni stefnu eins og einokunarhringur á markaði. Stofnun OPEC táknaði þáttaskil í opinberu yfiráði fullvalda ríkja á sínum náttúruauðlindum gagnvart yfirráðum einkafyrirtækja.<ref>Yergin, Daniel (1991), The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power</ref> == Markmið == Í upphafi var markmið samtakanna að losa sig undan einhliða ákvarðanatöku vestrænna olíufyrirtækja hvað varðar olíuverð. Aðildarríkin voru mörg hver mjög háð markaðsverði á olíu og því mikilvægt fyrir þau að sá markaður sé stöðugur. Því sóttu OPEC ríkin það hart að auka hlut hagnaðs á olíusölu frá þeirra ríkjum frá 50% upp í 80%. Því var náð fram í gegnum umbóta á stjórnsýslu- og skattalöggjöf landanna. Engar tilraunir voru þá gerðar til að hækka heimsmarkaðsverðið á olíu, eingöngu að ríkin fengu meira af hagnaðinum til sín. Í upphafi áttunda áratugarins þá ákváðu leiðtogar OPEC að finna leiðir til að snúa við langri þróun á stiglækkandi olíuverði. Voru þá gerðar tilraunir til að hækka það og viðhalda því verði sem ríkin töldu viðunandi. Þá voru OPEC ríkin að mestu búin að tryggja sín upphaflegu markmið um hlutdeild af hagnaði og breyttust þá markmið samtakana í að viðhalda ákveðnum stöðugleika og valdi á olíumarkaðinum. Þau markmið eiga enn við í þó að á ýmsu hefur gengið. Bæði innanhúsátök í samtökunum, þar sem aðilar greina á um framleiðslukvóta, og utanaðkomandi átök, þar sem bæði hernaðar- og pólitískar aðgerðir hafa reynt á samstöðu OPEC samtakanna. Ennfremur hafa ríkin reynt að finna nýjar lindir auk þess að nýta betur þær sem fyrir eru þar sem birgðastaða olíu hefur minnkað til muna undanfarin ár.<ref>Smith, James L. (2009), Organization of hte Petroleum Exporting Countries (OPEC). Princeton Uni Press.</ref> == Olíukrísan 1973 == {{aðalgrein|Olíukreppan 1973}} [[File:Opecrev.gif|alt=miklar olíuhækkanir á áttunda áratug og lækkanir á þeim níunda|thumb|Verðsveiflur á olíu frá árinu 1970]] Í október 1973 hófust stríðsátök á milli [[Ísrael]]s annarsvegar og [[Egyptaland]]s og [[Sýrland]]s hinsvegar. Átök þessi eru gjarnan nefnd, [[Jom kippúr-stríðið]], en því lauk með sigri Ísraels með dyggum stuðningi [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. OPEC-ríkin, sem höfðu stutt heri Araba í stríðinu, ákváðu að bregðast við inngripum Bandaríkjanna með því að stöðva alla verslun á olíu til þeirra. Þar sem Bandaríkin voru, á þeim tíma, langstærsti neytandi á olíu fjórfaldaðist verð á olíu á einungis fáeinum mánuðum.<ref>Responding to Crisis. Envhist.wisc.edu. (2010)</ref> Aðgerð þessi leiddi til ákveðins uppnáms um heim allan, þó einkum í Bandaríkjunum. Innanlandsframleiðsla á olíu í Bandaríkjunum hafði náð ákveðnu hámarki nokkrum árum áður og voru þau því í auknari mæli háðari innflutningi, sem að mestu kom frá ríkjum OPEC samtakanna. Var þetta í fyrsta skiptið sem olía var notuð í beinum tilgangi til að skaða aðila í pólitískum tilgangi. Varð þá til hugtakið „olíuvopnið“.<ref>Paust, Jordan J. & Blaustein, Albert P. (1974). "The Arab Oil Weapon - A Threat to International Peace". The American Journal of International Law</ref> Afleiðingar þessara aðgerða urðu víðtækar en þó ekki líkt og OPEC ríkin höfðu gert ráð fyrir. Bandaríkin og bandamenn þeirra sem mest fundu fyrir olíuhækkuninni, tóku ekki í mál að gefa eftir í þessu átökum. Fram að þessu þá voru áhyggjur manna litlar hvað varðar stöðu olíunnar sem orkugjafa, þar sem olían var ódýr og birgðir miklar á heimsmarkaði. Nú þegar iðnaðarríkin fundu skyndilega fyrir svo mikilli hækkun á olíunni, fóru af stað ýmsar aðgerðir til að stemma stigu við ítök OPEC-ríkjanna á heimsmarkaði. Fyrirtæki fóru af stað í rannsóknir og þróun á öðrum orkugjöfum. Sólar-, vind- og vatnsaflsorka byrjaði að skjóta rótum og þróaðist hratt. Ennfremur jókst eftirspurn eftir gasi og kolum sem og sum ríki ákváðu að setja kjarnorkuframleiðslu í forgang. Bílaframleiðendur fóru af stað að þróa hagkvæmari bíla sem náðu fljótt góðri markaðsstöðu á þeim markaði og byrjuðu bílaframleiðendur að verja meiri pening í rannsóknir á bifreiðar sem nota annan orkugjafa en bensín. Auk þessa þá sáu ýmiss lönd tækifæri í að nýta olíulindir í sinni lögsögu sem þangað til höfðu þóttar of dýrar í framleiðslu. Olíuvinnsla í Norðursjó hófst auk þess að ríki fóru að líta til olíulinda á griðarsvæðum, t.d. í Alaska og Kanada.<ref>Responding to Crisis. Envhist.wisc.edu. (2010)</ref> Olíuvopnið hafði einnig áhrif á hið alþjóðlega pólitíska landslag. Staða Bandaríkjanna í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] hafði versnað, þar sem Arabaríki urðu skyndilega óhliðholl þeim. Japan, var það ríki sem mest var háð olíu frá OPEC, breytti skyndilega stöðu sinni gagnvart Ísrael og studdi Arabaþjóðir í auknari mæli til að þau myndu slaka á viðskiptabanninu.<ref>Paust, Jordan J. & Blaustein, Albert P. (1974). "The Arab Oil Weapon - A Threat to International Peace". The American Journal of International Law</ref> Að lokum náðust samningar á milli OPEC og þeirra vestrænuríkja um afléttingu bannsins í mars 1974. Bandaríkjamenn drógu til baka einhliða stuðning sinn við Ísrael og urðu leiðandi í gerð friðarsamninga á milli deiluaðila. Aðgerðirnar höfðu varanlegar afleiðingar á heimsmarkaði þar sem valdahlutföll breyttust og talið að stöðugleiki væri ekki sá sem haldið hafði verið upphaflega. Efnahagskerfi fjölmargra landa staðnaði og skapaði kreppur sem stuðlaði að lakari lífsgæðum. Þegar í ljós kom hversu öflugt olíuvopnið var í raun sáu OPEC-ríkin sig í nýju og valdameira hlutverki í heiminum en önnur ríki áttuðu sig einnig á mikilvægi ríkjanna og byrjuðu með skipulögðum hætti að bæta áhrif sín og ítök innan þeirra. Sú samkeppni leiddi að einhverju leyti til pólitískrar deilu á milli aðila OPEC-samtakanna og samstaða þeirra minnkaði upp frá því. == Olíuofframboðið á níunda áratugnum == Í kjölfar olíukrísunnar, 1973, þá byrjuðu markaðir að jafna sig í kringum 1980. Efnahagskreppan hafði staðið í tæpan áratug, olíuverð hækkað stöðugt og mótvægisaðgerðir, bæði stjórnvalda og einkafyrirtækja, ekki farnar að segja til sín. Sköpuðust þá aðstæður þar sem eftirspurn eftir olíu minnkaði á meðan aukið framboð kom á markaðinn með tilkomu nýrra olíulinda, t.d. í Norðursjó. Árið 1986 hafði hlutfall olíuframleiðslu innan OPEC ríkjanna fallið úr 50% niður í 29%. Á sama tíma hafði olíuverð lækkað um 46%.<ref>Leonardo Maugeri (2006). The Age of Oil: The Mythology, History, and Future of the World's Most Controversial Resource</ref> Mikill ágreiningur var innan ríkjanna um hvernig ætti að bregðast við þessum breyttu aðstæðum. Í fyrstu reyndi [[Sádi-Arabía]] að koma á framleiðslukvóta til að minnka framleiðsluna og hækka verðið. Önnur ríki voru ósammála þeirri nálgun og ákvað þá Sádi-Arabía upp á sitt einsdæmi minnka framleiðslu sína um fjórðung. Sú aðgerð misheppnaðist og tók þá við tímabil þar sem þeir flæddu markaðinn af ódýrri olíu. Það leiddi til þess að ríki þar sem olíuframleiðslan var dýr, féllu á markaði auk þess að önnur OPEC-ríki þurftu að draga úr sinni framleiðslu. Þetta var í fyrsta skipti þar sem ákveðið var að einstök ríki gátu ákveðið olíuframleiðslu innan samtakanna þó með góðum og gildum rökum. Þarna byrjuðu því samtökin að funda mun oftar þar sem staða einstakra landa var tekin fyrir í stað OPEC ríkjanna sem einnar heildar. Má segja að þá hafi OPEC samtökin byrjað að hegða sér eins og einokunarhringur eða haftasamtök í þeim hefðbundna skilningi.<ref>Smith, James L. (2009), Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC). Princeton Uni Press.</ref> == Núverandi horfur == [[File:Flag of OPEC.svg|thumb|Fáni OPEC samtakanna]] Staða samtakanna er ennþá gífurlega sterk á markaðnum. Eftirspurn eftir olíu hefur aukist til muna á heimsmarkaði síðan á níunda áratugnum og þá að mestu vegna aukinnar þarfar Asíuríkja. Þrátt fyrir miklar tækniframfarir í átt að öðrum orkugjöfum, þá er olían enn langstærst á markaðinum. En olía er ekki endurnýjanleg auðlind og eru ríki innan OPEC farin að finna fyrir vandamálum í framleiðslu sinni. Þau vandamál varða ólíka stöðu ríkjanna hvað varða aðgengi að ódýrum olíulindum og ríkidæmi þegna þeirra. Ríki eins og [[Sádi-Arabía]] og [[Kúveit]] eru öll tiltölulega fámenn og hafa aðgang að ódýrum olíulindum í miklu magni. Hinsvegar eru ríki eins og Nígería, Indónesía og Venesúela fjölmenn og eru olíubirgðir þeirra minni auk þess að vinnsla þeirra dýrari. Þetta hefur skapað ákveðinn ágreining innan samtakanna þegar kemur að kvótasetningu á olíuframleiðslu þar sem ólík sjónarmið greinir á.<ref>Smith, James L. (2009), Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC). Princeton Uni Press.</ref> [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] sögðu sig úr Samtökum olíuútflutningslanda í apríl 2026 eftir að hafa verið aðili að þeim í nærri 60 ár. Furstadæmin höfðu lengi lýst yfir óánægju með framleiðslukvóta OPEC og ítök Sádi-Arabíu í samtökunum.<ref>{{Vefheimild|titill=Fursta­dæmin yfir­gefa OPEC|url=https://vb.is/frettir/sameinudu-arabisu-furstadaemin-yfirgefa-opec/|útgefandi=[[Viðskiptablaðið]]|dags= 28. apríl 2026|skoðað= 29. apríl 2026}}</ref> Með útgöngu Sameinuðu arabísku furstadæmanna misstu samtökin um 15 prósent af framleiðslugetu sinni.<ref>{{Vefheimild|titill= Upphafið að endalokum OPEC?|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-04-28-upphafid-ad-endalokum-opec-473861|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 28. apríl 2026 |skoðað= 29. apríl 2026|höfundur=Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.opec.org/home/ Vefur OPEC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060807002233/http://www.opec.org/home/ |date=2006-08-07 }} {{s|1960}} [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] [[Flokkur:Olíuiðnaður]] k8bqhsl0h134kaakxog4wrfybz7kk6b 0 34480 1961936 1905494 2026-05-02T10:48:37Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1961936 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1383]]|[[1384]]|[[1385]]|[[1386]]|[[1387]]|[[1388]]|[[1389]]| [[1371–1380]]|[[1381–1390]]|[[1391–1400]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Coat of Arms of John of Gaunt, First Duke of Lancaster (as Crown of Castile Pretender).svg|thumb|right|Skjaldarmerkið sem [[John af Gaunt]] bar eftir að hann fór að gera kröfu til ríkis í Kastilíu og Leon (kastalar og ljón).]] Árið '''1386''' ('''MCCCLXXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * Aðsúgur gerður að [[Guðmundur Ormsson|Guðmundi Ormssyni]] og [[Ormur Snorrason|Ormi Snorrasyni]] á [[Alþingi]] vegna drápsins á [[Þórður Jónsson helgi|Þórði Jónssyni]] góðamanni. * [[Annáll|Annálar]] segja frá því að menn [[Guðmundur Ormsson|Guðmundar Ormssonar]] hafi rænt og ruplað í Sunnlendinga- og Vestfirðingafjórðungi. ===Fædd=== ===Dáin=== == Erlendis == * [[John af Gaunt]] fór frá [[England]]i til að fylgja eftir tilkalli sínu til kórónu [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíu]] vegna seinni konu sinnar, [[Konstansa af Kastilíu|Konstönsu af Kastilíu]]. * [[Hundrað ára stríðið]]: [[England|Englendingar]] unnu sigur á innrásarflota [[Frakkland|Frakka]] og [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíumanna]] í sjóorrustu við [[Margate]]. * Bygging hófst á [[Dómkirkjan í Mílanó|dómkirkjunni í Mílanó]]. ===Fædd=== * [[16. september]] - [[Hinrik 5. Englandskonungur]] (d. [[1422]]). * [[Donatello]], ítalskur listamaður (d. [[1466]]). ===Dáin=== * [[9. júlí]] - [[Leópold 3. Austurríkishertogi|Leópold 3.]], hertogi af Austurríki (f. [[1351]]). * [[20. ágúst]] - [[Bo Jonsson Grip]], konunglegur marskálkur Svíþjóðar. * [[31. desember]] - [[Jóhanna af Bæjaralandi]], drottning Bæheims (f. um [[1362]]). * [[Euphemia de Ross]], seinni kona [[Róbert 2. Skotakonungur|Róberts 2.]] Skotakonungs. * [[Karl 3. Napólíkonungur|Karl 3.]], konungur Napólí (f. [[1345]]). [[Flokkur:1386]] [[Flokkur:1381-1390]] rug5am49ne3hxh7sark2im0aet68v63 0 38075 1961868 1961369 2026-05-01T23:58:34Z Fyxi 84003 1961868 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Bæjaraland | nafn_í_eignarfalli = Bæjaralands | nafn_á_frummáli = ''Bayern'' ([[þýska]]) | tegund_byggðar = [[Þýskaland#Stjórnsýslueiningar|Sambandsland]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = [[Mynd:Flag of Bavaria (lozengy).svg|100px|border]]<br /><br />[[Mynd:Flag_of_Bavaria_(striped).svg|100px|border]] | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Bavaria.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Locator map Bavaria in Germany.svg | kort_texti = Staðsetning í Þýskalandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Þýskaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[München]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 70541,58 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Fläche und Bevölkerung nach Ländern |url=https://www.statistikportal.de/de/bevoelkerung/flaeche-und-bevoelkerung |website=Statistikportal |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |access-date=2026-04-27}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 13.369.393 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Bæjaraland''' ([[þýska]]: ''Freistaat Bayern'', [[enska]] og [[latneska]]: ''Bavaria'') er syðsta sambandsland [[Þýskaland]]s. Það er næstfjölmennasta sambandslandið með 13,4 milljónir ([[2022]]) (á eftir [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]]).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin er [[München]]. Bæjaraland liggur að sambandslöndunum [[Baden-Württemberg]] í vestri, [[Hessen]] í norðvestri, [[Þýringaland]]i (''Thüringen'') og [[Saxland]]i (''Sachsen'') í norðri. Auk þess á Bæjaraland landamæri að [[Tékkland]]i í norðaustri og [[Austurríki]] í suðri. Allra syðst eru [[Alpafjöll]]. Meðal annarra náttúru- og menningarperlna má nefna kastalann [[Neuschwanstein]], skíðabæinn [[Garmisch-Partenkirchen]], meginhluta [[Dóná]]r innan Þýskalands, [[Zugspitze]] (hæsta fjall Þýskalands), miðaldabæinn [[Rothenburg ob der Tauber]], o.m.fl. == Orðsifjar == Orðið ''Bayern'' er dregið af heiti hins germanska þjóðflokks [[Bæjarar|bæjara]] (''Bajuwaren'') sem réðst inn í héraðið frá [[Bæheimur|Bæheimi]] eftir fall [[Rómaveldi]]s. Fljótlega eftir það var héraðið kallað Baiern, en Lúðvík I., konungur Bæjara, lét breyta rithættinum í ''Bayern'' um 1833 er hann innleiddi bókstafinn y úr gríska stafrófinu (sonur hans var þá konungur [[Grikkland]]s). == Fánar og skjaldarmerki == Bæjaraland á sér tvö flögg, blá-hvítu tíglana og blá-hvítu rendurnar. Það var Lúðvík I., konungur Bæjaralands, sem innleiddi þau bæði á [[19. öldin|19. öld]]. Næstelsti sonur hans varð konungur Grikklands [[1833]] og þar eru þjóðarlitirnir blár og hvítur. Því ákvað hann að þetta skyldu einnig vera litir Bæjaralands. Í [[Skjaldarmerki|skjaldarmerkinu]] eru 6 tákn. Gullna [[ljón]]ið er tákn Wittelsbach-ættarinnar. Tindarnir þrír standa fyrir héröðin í Frankalandi. Bláa dýrið er einkennistákn fyrir hjarta landsins, Altbayern. Svörtu ljónin þrjú standa fyrir [[Sváfaland]] (''Schwaben''). Blá-hvítu tíglarnir tákna Bæjaraland sem sambandsland. Loks er kórónan efst, en hún er nú tákn um frelsi fólksins eftir að konungdómurinn lagðist niður í Bæjaralandi [[1918]]. == Saga Bæjaralands == Suðurhluti landsins var hluti Rómaveldis til forna. Eftir fall Rómverja réðust germanskir bæjarar inn í héraðið og blönduðust leifum Rómverja og öðrum germönum. Héraðið var nefnt Bayern (Bæjaraland) eftir þeim. Bæjaraland var hluti af stórríki [[Karlamagnús]]ar og fylgdi austasta hlutasta þess (''Austrien'') er því var skipt og varð Bæjaraland þá hertogadæmi. Upp úr því hófu Bæverjar öfluga sókn eftir löndum til austurs, inn í núverandi Austurríki, og var það landnám nefnt Ostmark (''Ostarichi'') og síðar Austurríki. Bayern var hertogadæmi til 1806 er [[Napoleon Bonaparte|Napóleon]] breytti því í konungsríki. Lúðvík I. konungur gerði München að lista- og háskólaborg. Konungsvaldið var lagt niður árið [[1918]] eftir ósigurinn í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]] og Bæjaraland varð að fríríki innan [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]]. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|seinni heimstyrjöldina]] hertóku [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] landið og héldu því til [[1949]], er Bæjaraland varð hluti af nýstofnuðu sambandslýðveldi Þýskalands. == Borgir == {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[München]] || 1,3 milljónir || Höfuðborg Bæjaralands og 3. stærsta borg Þýskalands |- | 2 || [[Nürnberg]] || 503 þús || |- | 3 || [[Ágsborg]] || 263 þús || Á þýsku: Augsburg |- | 4 || [[Würzburg]] || 133 þús || |- | 5 || [[Regensburg]] || 133 þús || |- | 6 || [[Ingolstadt]] || 123 þús || |- | 7 || [[Fürth]] || 114 þús || |- | 8 || [[Erlangen]] || 104 þús || |- | 9 || [[Bayreuth]] || 72 þús || |- | 10 || [[Bamberg]] || 69 þús || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Bayern|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2010}} {{Sambandslönd Þýskalands}} [[Flokkur:Bæjaraland| ]] [[Flokkur:Sambandslönd Þýskalands]] 7ucuwy7cgijyexucl7gnldxkdbop1kl 0 43873 1961904 1663896 2026-05-02T03:00:42Z Fyxi 84003 snið 1961904 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Korsíka | nafn_í_eignarfalli = Korsíku | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Collectivité de Corse'' ([[franska]]) * {{small|''Cullettività di Corsica'' ([[korsíska]])}} * {{small|''Collettività della Corsica'' ([[ítalska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Corsica.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Arms of Corsica.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Corsica in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Ajaccio]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 8.680 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 355.486 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} [[Mynd:Bonifacio.jpg|thumb|right|Höfnin í bænum [[Bonifacio]] á suðurodda Korsíku.]] '''Korsíka''' ([[franska]]: ''Corse''; [[ítalska]]: ''Corsica''; korsíska: ''Còrsica'') er [[eyja]] undan suðurströnd [[Frakkland]]s sem hún tilheyrir, rétt norðan við [[ítalía|ítölsku]] eyjuna [[Sardinía|Sardiníu]]. Hún er fjórða stærsta eyja [[Miðjarðarhaf]]s, á eftir [[Sikiley]], Sardiníu og [[Kýpur]]. Að flatarmáli er hún um 8.600 ferkílómetrar og er mannfjöldi um 355.000 (2026).<ref name="mannfjöldi" /> [[Ajaccio]] er höfuðborgin með um 70.000 íbúa. Korsíka er sögulega fræg sem fæðingarstaður [[Napoléon Bonaparte|Napóleons Bonaparte]]. Tveir þriðju Korsíku eru fjallgarður og er hæsti tindurinn Monte Cinto, 2706 m. i. Sundið milli Korsíku og Sardiníu er 11 kílómetrar. Stjórnsýslulega er Korsíku skipt upp í 2 sýslur; Haute-Corse and Corse-du-Sud, 52 kantónur og 360 bæjarfélög. Korsíska er minnihlutatungumál á eyjunni sem um 10% hafa að móðurmáli. Það er skyldara ítölsku en frönsku. == Myndir == <gallery> Corse-photosat.jpg|Loftmynd Corsica-geographic map-en.svg|Kort </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commons|Corse - Corsica|Korsíku}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Korsíka| ]] [[Flokkur:Eyjar í Miðjarðarhafi]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] rh39zmbu40la29zh6b6bnxr9qhlqkvk 1961906 1961904 2026-05-02T03:02:37Z Fyxi 84003 1961906 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Korsíka | nafn_í_eignarfalli = Korsíku | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Collectivité de Corse'' ([[franska]]) * {{small|''Cullettività di Corsica'' ([[korsíska]])}} * {{small|''Collettività della Corsica'' ([[ítalska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Corsica.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Arms of Corsica.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Corsica in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Ajaccio]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 8.680 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 355.486 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} [[Mynd:Bonifacio.jpg|thumb|right|Höfnin í bænum [[Bonifacio]] á suðurodda Korsíku.]] '''Korsíka''' ([[franska]]: ''Corse''; [[ítalska]]: ''Corsica''; korsíska: ''Còrsica'') er [[eyja]] undan suðurströnd [[Frakkland]]s sem hún tilheyrir, rétt norðan við [[ítalía|ítölsku]] eyjuna [[Sardinía|Sardiníu]]. Hún er fjórða stærsta eyja [[Miðjarðarhaf]]s, á eftir [[Sikiley]], Sardiníu og [[Kýpur]]. Að flatarmáli er hún um 8.600 ferkílómetrar og er mannfjöldi um 355.000 (2026).<ref name="mannfjöldi" /> [[Ajaccio]] er höfuðborgin með um 70.000 íbúa. Korsíka er sögulega fræg sem fæðingarstaður [[Napoléon Bonaparte|Napóleons Bonaparte]]. Tveir þriðju Korsíku eru fjallgarður og er hæsti tindurinn Monte Cinto, 2706 m. i. Sundið milli Korsíku og Sardiníu er 11 kílómetrar. Stjórnsýslulega er Korsíku skipt upp í 2 sýslur; Haute-Corse and Corse-du-Sud, 52 kantónur og 360 bæjarfélög. Korsíska er minnihlutatungumál á eyjunni sem um 10% hafa að móðurmáli. Það er skyldara ítölsku en frönsku. == Myndir == <gallery> Corse-photosat.jpg|Gervihnattarmynd Corsica-geographic map-en.svg|Kort </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commons|Corse - Corsica|Korsíku}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Korsíka| ]] [[Flokkur:Eyjar í Miðjarðarhafi]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] fn4f6dkacemcer3sa780z1so7sxtqm1 0 44752 1961911 1952743 2026-05-02T03:18:41Z Fyxi 84003 1961911 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|stjórnsýsluhéraðið|Normandí (hérað)}} [[Mynd:Flag_of_Normandie.svg|alt=|thumb|Fáni Normandí.]] '''Normandí''' eða '''Norðmandí''' <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2780925 Íslenzk tunga; grein í Þjóðviljanum 1958]</ref> ([[normanska|normannska]]: ''Normaundie;'' [[franska]]: ''Normandie; enska Normandy'') skiptist í dag í héraðið [[Normandí (hérað)|Normandí]] sem tilheyrir Frakklandi og Ermarsundseyjar (Þær skiptast í tvö umdæmi: [[Guernsey]] og [[Jersey]]. Bæði umdæmin eru breskar krúnunýlendur þótt hvorugt þeirra sé hluti af [[Bretland|Bretlandi]]). Íbúar Normandí heita ''Norðmandingar'' eða ''[[Normannar]].'' Í [[Gerpla|Gerplu]] eftir [[Halldór Laxness]] segir svo í upphafi 28. kafla: ''Normandíbúar, þeir er vér köllum rúðubændur''. == Saga == Áður var Normandí sjálfstætt [[hertogadæmið Normandí|hertogadæmi]] sem náði yfir ósa [[Signa (á)|Signu]] frá [[Pays de Caux]] að [[Cotentin]]-skaganum. [[Ermarsundseyjar]] voru hluti af hertogadæminu og fylgdu titlinum (sem [[Bretadrottning]] ber nú sem hertoginn af Normandí) þótt normannska meginlandið væri innlimað í Frakkland. Upphaflega stofnaði [[Karl einfaldi]] Frankakonungur lénið sem lausnargjald handa [[víkingar|víkingnum]] [[Göngu-Hrólfur|Göngu-Hrólfi]] og mönnum hans sem herjuðu á Franka árið [[911]]. Nafnið Normandí er dregið af því að þar settist að norrænt fólk. [[Mynd:Tapestry by unknown weaver - The Bayeux Tapestry (detail) - WGA24163.jpg|thumb|Bayeux-refillinn, gerður í lok 11. aldar segir frá því þegar Normannar lögðu undir sig England árið 1066.]] [[Vilhjálmur sigursæli]] réðst inn í [[England]] frá Normandí árið [[1066]], lagði það undir sig eftir [[orrustan við Hastings|orrustuna við Hastings]] og gerðist þar konungur. Áhrif Normanna á England urðu mikil. Þeir reistu kirkjur og kastala (sá frægasti er án efa Lundúnaturn) og tungumál þeirra blandaðist tungu heimamanna. Englendingar tóku upp normönnsk mannanöfn eins og Williame sem varð að William. Á svipuðum tíma lögðu Normannar undir sig Suður-Ítalíu og önnur landsvæði. Þann [[6. júní]] [[1944]] hófu [[bandamenn (síðari heimsstyrjöldinni)|bandamenn]] allsherjarinnrás sína á meginland [[Evrópa|Evrópu]] á strönd Normandí. [[Orrustan um Normandí]] er enn stærsta innrás sögunnar af hafi þar sem nær þrjár milljónir hermanna fóru yfir [[Ermarsund]]. == Menning == Norræn áhrif eru víða í Normandí. Þar er að finna hundruðir örnefna af norrænum uppruna og margir Normannar bera ættarnöfn sem eiga uppruna sinn að rekja til norrænna nafna. Tungumál Normanna, normannska, er rómanskt mál með norrænum tökuorðum. Roman de Rou (Saga Hrólfs) er eitt höfuðrita normannskar bókmenntaarfleiðar. Hana skrifaði sagnaritarinn Wace í byrjun 12. aldar. Frægustu frönskumælandi rithöfundar Normandí eru Barbey D'Aurevilly, Gustave Flaubert og Guy de Maupassant. Þjóðaríþrótt Normanna er Choule Crosse sem er ekki ósvipuð knattleik þeim er Íslendingar léku til forna. [[Mynd:Équipe des expatriés (Exo Nourmaundie Choule).jpg|thumb|Choule Crosse er þjóðaríþrótt Normanna.]] [[Mynd:Camembert de Normandie (AOP) 10.jpg|thumb|Camembert er frægasti ostur Normandí]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270772 ''Normandí''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933] * [http://www.timarit.is/?issueID=424831&pageSelected=44&lang=0 ''Afkomendur víkinganna í Normandí leita tengsla við Íslendinga''; grein í Morgunblaðinu 1982]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Normandí]] sypofz6ddg5vt7nasfqqfujg1psal6p 1961912 1961911 2026-05-02T03:18:56Z Fyxi 84003 1961912 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|stjórnsýsluhéraðið|Normandí (hérað)}} [[Mynd:Flag_of_Normandie.svg|alt=|thumb|Fáni Normandí.]] '''Normandí''' eða '''Norðmandí''' <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2780925 Íslenzk tunga; grein í Þjóðviljanum 1958]</ref> ([[normanska|normannska]]: ''Normaundie;'' [[franska]]: ''Normandie; enska Normandy'') skiptist í dag í héraðið [[Normandí (hérað)|Normandí]] sem tilheyrir Frakklandi og Ermarsundseyjar (Þær skiptast í tvö umdæmi: [[Guernsey]] og [[Jersey]]. Bæði umdæmin eru breskar krúnunýlendur þótt hvorugt þeirra sé hluti af [[Bretland|Bretlandi]]). Íbúar Normandí heita ''Norðmandingar'' eða ''[[Normannar]].'' Í [[Gerpla|Gerplu]] eftir [[Halldór Laxness]] segir svo í upphafi 28. kafla: ''Normandíbúar, þeir er vér köllum rúðubændur''. == Saga == Áður var Normandí sjálfstætt [[hertogadæmið Normandí|hertogadæmi]] sem náði yfir ósa [[Signa (á)|Signu]] frá [[Pays de Caux]] að [[Cotentin]]-skaganum. [[Ermarsundseyjar]] voru hluti af hertogadæminu og fylgdu titlinum (sem [[Bretadrottning]] ber nú sem hertoginn af Normandí) þótt normannska meginlandið væri innlimað í Frakkland. Upphaflega stofnaði [[Karl einfaldi]] Frankakonungur lénið sem lausnargjald handa [[víkingar|víkingnum]] [[Göngu-Hrólfur|Göngu-Hrólfi]] og mönnum hans sem herjuðu á Franka árið [[911]]. Nafnið Normandí er dregið af því að þar settist að norrænt fólk. [[Mynd:Tapestry by unknown weaver - The Bayeux Tapestry (detail) - WGA24163.jpg|thumb|Bayeux-refillinn, gerður í lok 11. aldar segir frá því þegar Normannar lögðu undir sig England árið 1066.]] [[Vilhjálmur sigursæli]] réðst inn í [[England]] frá Normandí árið [[1066]], lagði það undir sig eftir [[orrustan við Hastings|orrustuna við Hastings]] og gerðist þar konungur. Áhrif Normanna á England urðu mikil. Þeir reistu kirkjur og kastala (sá frægasti er án efa Lundúnaturn) og tungumál þeirra blandaðist tungu heimamanna. Englendingar tóku upp normönnsk mannanöfn eins og Williame sem varð að William. Á svipuðum tíma lögðu Normannar undir sig Suður-Ítalíu og önnur landsvæði. Þann [[6. júní]] [[1944]] hófu [[bandamenn (síðari heimsstyrjöldinni)|bandamenn]] allsherjarinnrás sína á meginland [[Evrópa|Evrópu]] á strönd Normandí. [[Orrustan um Normandí]] er enn stærsta innrás sögunnar af hafi þar sem nær þrjár milljónir hermanna fóru yfir [[Ermarsund]]. == Menning == Norræn áhrif eru víða í Normandí. Þar er að finna hundruðir örnefna af norrænum uppruna og margir Normannar bera ættarnöfn sem eiga uppruna sinn að rekja til norrænna nafna. Tungumál Normanna, normannska, er rómanskt mál með norrænum tökuorðum. Roman de Rou (Saga Hrólfs) er eitt höfuðrita normannskar bókmenntaarfleiðar. Hana skrifaði sagnaritarinn Wace í byrjun 12. aldar. Frægustu frönskumælandi rithöfundar Normandí eru Barbey D'Aurevilly, Gustave Flaubert og Guy de Maupassant. Þjóðaríþrótt Normanna er Choule Crosse sem er ekki ósvipuð knattleik þeim er Íslendingar léku til forna. [[Mynd:Équipe des expatriés (Exo Nourmaundie Choule).jpg|thumb|Choule Crosse er þjóðaríþrótt Normanna.]] [[Mynd:Camembert de Normandie (AOP) 10.jpg|thumb|Camembert er frægasti ostur Normandí]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270772 ''Normandí''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933] * [http://www.timarit.is/?issueID=424831&pageSelected=44&lang=0 ''Afkomendur víkinganna í Normandí leita tengsla við Íslendinga''; grein í Morgunblaðinu 1982]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Normandí| ]] 55lvu64k5gmhveo3bbv6nll6igpmmor 1961915 1961912 2026-05-02T03:23:26Z Fyxi 84003 1961915 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|stjórnsýsluhéraðið|Normandí (hérað)}} [[Mynd:Flag_of_Normandie.svg|alt=|thumb|Fáni Normandí.]] '''Normandí''' eða '''Norðmandí''' <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2780925 Íslenzk tunga; grein í Þjóðviljanum 1958]</ref> ([[normanska|normannska]]: ''Normaundie;'' [[franska]]: ''Normandie; enska Normandy'') skiptist í dag í héraðið [[Normandí (hérað)|Normandí]] sem tilheyrir [[Frakkland]]i og [[Ermarsundseyjar]] (Þær skiptast í tvö umdæmi: [[Guernsey]] og [[Jersey]]. Bæði umdæmin eru breskar krúnunýlendur þótt hvorugt þeirra sé hluti af [[Bretland|Bretlandi]]). Íbúar Normandí heita ''Norðmandingar'' eða ''[[Normannar]].'' Í [[Gerpla (skáldsaga)|Gerplu]] eftir [[Halldór Laxness]] segir svo í upphafi 28. kafla: ''Normandíbúar, þeir er vér köllum rúðubændur''. == Saga == Áður var Normandí sjálfstætt [[hertogadæmið Normandí|hertogadæmi]] sem náði yfir ósa [[Signa (á)|Signu]] frá [[Pays de Caux]] að [[Cotentin]]-skaganum. [[Ermarsundseyjar]] voru hluti af hertogadæminu og fylgdu titlinum (sem [[Bretadrottning]] ber nú sem hertoginn af Normandí) þótt normannska meginlandið væri innlimað í Frakkland. Upphaflega stofnaði [[Karl einfaldi]] Frankakonungur lénið sem lausnargjald handa [[víkingar|víkingnum]] [[Göngu-Hrólfur|Göngu-Hrólfi]] og mönnum hans sem herjuðu á Franka árið [[911]]. Nafnið Normandí er dregið af því að þar settist að norrænt fólk. [[Mynd:Tapestry by unknown weaver - The Bayeux Tapestry (detail) - WGA24163.jpg|thumb|Bayeux-refillinn, gerður í lok 11. aldar segir frá því þegar Normannar lögðu undir sig England árið 1066.]] [[Vilhjálmur sigursæli]] réðst inn í [[England]] frá Normandí árið [[1066]], lagði það undir sig eftir [[orrustan við Hastings|orrustuna við Hastings]] og gerðist þar konungur. Áhrif Normanna á England urðu mikil. Þeir reistu kirkjur og kastala (sá frægasti er án efa Lundúnaturn) og tungumál þeirra blandaðist tungu heimamanna. Englendingar tóku upp normönnsk mannanöfn eins og Williame sem varð að William. Á svipuðum tíma lögðu Normannar undir sig Suður-Ítalíu og önnur landsvæði. Þann [[6. júní]] [[1944]] hófu [[bandamenn (síðari heimsstyrjöldinni)|bandamenn]] allsherjarinnrás sína á meginland [[Evrópa|Evrópu]] á strönd Normandí. [[Orrustan um Normandí]] er enn stærsta innrás sögunnar af hafi þar sem nær þrjár milljónir hermanna fóru yfir [[Ermarsund]]. == Menning == Norræn áhrif eru víða í Normandí. Þar er að finna hundruðir örnefna af norrænum uppruna og margir Normannar bera ættarnöfn sem eiga uppruna sinn að rekja til norrænna nafna. Tungumál Normanna, normannska, er rómanskt mál með norrænum tökuorðum. Roman de Rou (Saga Hrólfs) er eitt höfuðrita normannskar bókmenntaarfleiðar. Hana skrifaði sagnaritarinn Wace í byrjun 12. aldar. Frægustu frönskumælandi rithöfundar Normandí eru Barbey D'Aurevilly, Gustave Flaubert og Guy de Maupassant. Þjóðaríþrótt Normanna er Choule Crosse sem er ekki ósvipuð knattleik þeim er Íslendingar léku til forna. [[Mynd:Équipe des expatriés (Exo Nourmaundie Choule).jpg|thumb|Choule Crosse er þjóðaríþrótt Normanna.]] [[Mynd:Camembert de Normandie (AOP) 10.jpg|thumb|Camembert er frægasti ostur Normandí]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270772 ''Normandí''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933] * [http://www.timarit.is/?issueID=424831&pageSelected=44&lang=0 ''Afkomendur víkinganna í Normandí leita tengsla við Íslendinga''; grein í Morgunblaðinu 1982]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Normandí| ]] qolkf7h6qqx011aofzpw9d2tsat7uc0 1961931 1961915 2026-05-02T10:02:08Z Akigka 183 1961931 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|stjórnsýsluhéraðið|Normandí (hérað)}} [[Mynd:Flag_of_Normandie.svg|alt=|thumb|Fáni Normandí.]] '''Normandí''' eða '''Norðmandí''' <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2780925 Íslenzk tunga; grein í Þjóðviljanum 1958]</ref> ([[normanska]]: ''Normaundie;'' [[franska]]: ''Normandie; enska Normandy'') skiptist í dag í héraðið [[Normandí (hérað)|Normandí]] sem tilheyrir [[Frakkland]]i og [[Ermarsundseyjar]] (Þær skiptast í tvö umdæmi: [[Guernsey]] og [[Jersey]]. Bæði umdæmin eru breskar krúnunýlendur þótt hvorugt þeirra sé hluti af [[Bretland|Bretlandi]]). Íbúar Normandí heita Normandíbúar, en [[Normannar]] er heiti á þeim frönskumælandi málaliðum sem lögðu undir sig stóra hluta Bretlandseyja og fleiri svæði í Evrópu á miðöldum.<ref>{{cite book|title=The Normans in Europe|author=Elizabeth Van Houts|publisher=Manchester University Press|year=2000|page=1|isbn=9780719047510|url=https://books.google.com/books?id=IarkHmOdjnsC&q=%22The+Normans+were+the+people+of+Normandy%22|access-date=4 May 2021|archive-date=2 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502073629/https://books.google.com/books?id=IarkHmOdjnsC&q=%22The+Normans+were+the+people+of+Normandy%22|url-status=live}}</ref> Í [[Gerpla (skáldsaga)|Gerplu]] eftir [[Halldór Laxness]] segir svo í upphafi 28. kafla: „Normandíbúar, þeir er vér köllum rúðubændur“. == Saga == Áður var Normandí sjálfstætt [[hertogadæmið Normandí|hertogadæmi]] sem náði yfir ósa [[Signa (á)|Signu]] frá [[Pays de Caux]] að [[Cotentin]]-skaganum. [[Ermarsundseyjar]] voru hluti af hertogadæminu og fylgdu titlinum (sem [[Bretadrottning]] ber nú sem hertoginn af Normandí) þótt normannska meginlandið væri innlimað í Frakkland. Upphaflega stofnaði [[Karl einfaldi]] Frankakonungur lénið sem lausnargjald handa [[víkingar|víkingnum]] [[Göngu-Hrólfur|Göngu-Hrólfi]] og mönnum hans sem herjuðu á Franka árið [[911]]. Nafnið Normandí er dregið af því að þar settist að norrænt fólk. [[Mynd:Tapestry by unknown weaver - The Bayeux Tapestry (detail) - WGA24163.jpg|thumb|Bayeux-refillinn, gerður í lok 11. aldar segir frá því þegar Normannar lögðu undir sig England árið 1066.]] [[Vilhjálmur sigursæli]] réðst inn í [[England]] frá Normandí árið [[1066]], lagði það undir sig eftir [[orrustan við Hastings|orrustuna við Hastings]] og gerðist þar konungur. Áhrif Normanna á England urðu mikil. Þeir reistu kirkjur og kastala (sá frægasti er án efa Lundúnaturn) og tungumál þeirra blandaðist tungu heimamanna. Englendingar tóku upp normönnsk mannanöfn eins og Williame sem varð að William. Á svipuðum tíma lögðu Normannar undir sig Suður-Ítalíu og önnur landsvæði. Þann [[6. júní]] [[1944]] hófu [[bandamenn (síðari heimsstyrjöldinni)|bandamenn]] allsherjarinnrás sína á meginland [[Evrópa|Evrópu]] á strönd Normandí. [[Orrustan um Normandí]] er enn stærsta innrás sögunnar af hafi þar sem nær þrjár milljónir hermanna fóru yfir [[Ermarsund]]. == Menning == Norræn áhrif eru víða í Normandí. Þar er að finna hundruðir örnefna af norrænum uppruna og margir Normannar bera ættarnöfn sem eiga uppruna sinn að rekja til norrænna nafna. Tungumál Normanna, normannska, er rómanskt mál með norrænum tökuorðum. Roman de Rou (Saga Hrólfs) er eitt höfuðrita normannskar bókmenntaarfleiðar. Hana skrifaði sagnaritarinn Wace í byrjun 12. aldar. Frægustu frönskumælandi rithöfundar Normandí eru Barbey D'Aurevilly, Gustave Flaubert og Guy de Maupassant. Þjóðaríþrótt Normanna er Choule Crosse sem er ekki ósvipuð knattleik þeim er Íslendingar léku til forna. [[Mynd:Équipe des expatriés (Exo Nourmaundie Choule).jpg|thumb|Choule Crosse er þjóðaríþrótt Normanna.]] [[Mynd:Camembert de Normandie (AOP) 10.jpg|thumb|Camembert er frægasti ostur Normandí]] == Frægir Normandíbúar == * [[Jean de Béthencourt]], landkönnuður * [[Gustave Flaubert]], rithöfundur * [[Guy de Maupassant]], rithöfundur * [[Jacques Anquetil]], hjólreiðarmaður * [[Christian Dior]], tískukóngur * [[Erik Satie]], tónskáld == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270772 ''Normandí''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933] * [http://www.timarit.is/?issueID=424831&pageSelected=44&lang=0 ''Afkomendur víkinganna í Normandí leita tengsla við Íslendinga''; grein í Morgunblaðinu 1982]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Normandí| ]] 519shy74ecn9j4iarytlqlz4gw812e0 4 51831 1961826 1958632 2026-05-01T17:47:31Z Akigka 183 1961826 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Lönd heimsins}}<!--Til að hlaða inn stílsniði, þarf að vera efst.--> <div style="margin:10px 0px 10px 0px;-moz-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);-webkit-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);background:#FFFFFF;padding:10px;" class="hp-header"> {|style="width:100%;" |style="vertical-align:middle;text-align:center;padding:15px;" class="hp-welkom"| <span style="color:#333333;font-size:2.4em;font-family:'Linux Libertine',Georgia, serif;font-variant:small-caps;line-height:100%;" class="hp-welkom-1">Lönd heimsins</span><br /> <span style="color:#333333;font-size:1.3em;font-family:'Linux Libertine','Times New Roman', serif;line-height:100%;" class="hp-welkom-2">þar með talin heimastjórnarsvæði og umdeild svæði eða svæði með óvissa stöðu</span> | style="width:30%;vertical-align:middle;text-align:center;border-left:1px solid #cccccc;padding:15px;" class="hp-statistieken"| <span style="display:inline-block;text-align:left;"> Fjöldi greina: '''252''' </span> |} </div> Þetta er yfirlit yfir greinar um lönd, heimastjórnarsvæði, hjálendur og umdeild svæði eða svæði með óvissa stöðu þar sem þær eru flokkaðar eftir því hver staða greinarinnar er. Markmiðið er að gera þessar greinar aðeins ítarlegri og gæta þess að upplýsingar í þeim séu uppfærðar. {|style="width:100%;" | style="padding:10px;vertical-align:top;background:#fdfbb8;" | [[File:Suva,_Fiji_52.jpg|350px|right|Fídjí]] <span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Bæta í maí</span><br /> '''[[Fídjí]]''' Vantar að bæta við heiti, sögu, stjórnmál, efnahagslíf, íbúa, menningu ... [[Fáni Fídjí]] - [[Skjaldarmerki Fídjí]] - ''[[God bless Fidji]]'' - [[Forseti Fídjí]] - [[Forsætisráðherra Fídjí]] - [[Naiqama Lalabalavu]] - [[Sitiveni Rabuka]] - [[fídjískur dalur]] - [[Kermadec]] - [[Ono-i-Lau]] - [[Vanua Levu]] - [[Nadi]] - [[Lautoka]] - [[tongverska]] - [[Taveuni]] - [[Ástrónesar]] - [[Melanesar]] - [[Valdaránin á Fídjí 1987]] - [[Valdaránið á Fídjí 2006]] - [[Frank Bainimarama]] - [[Hæstiréttur Fídjí]] - [[Josefa Iloilo]] - [[Epeli Nailatikau]] - [[FijiFirst]] ... {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px dotted #555555;background:#FAFAFA;" | style="padding:10px;vertical-align:top;" colspan="2" |<span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Lönd eftir stöðu greinar</span> | style="padding:10px;vertical-align:top;" colspan="2" | |} <div style="display:flex;flex-wrap:wrap;width:100%;"> <div style="background-color:#FFFFF8;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F9F9F0;border-top:5px solid;border-color:#999933;padding:3px 0.25em;">[[Mynd:Progress-0875.svg|20px|]] Nokkuð ítarlegar (48)</div> [[Austurríki]] - ''[[Álandseyjar]]'' - '''[[Ástralía]]''' - [[Bahamaeyjar]] - [[Bandaríkin]] - [[Belgía]] - ''[[Bermúda]]'' - [[Bretland]] - [[Danmörk]] - [[Eistland]] - ''[[England]]'' - [[Filippseyjar]] - '''[[Finnland]]''' - '''[[Frakkland]]''' - '''''[[Færeyjar]]''''' - ''[[Grænland]]'' - ''[[Guernsey]]'' - [[Holland]] - [[Írska lýðveldið]] - [[Ísland]] - '''[[Ítalía]]''' - ''[[Jersey]]'' - [[Kambódía]] - [[Kanada]] - [[Kasakstan]] - [[Lettland]] - [[Liechtenstein]] - [[Lúxemborg]] - '''[[Malaví]]''' - [[Mexíkó]] - [[Mónakó]] - ''[[Mön (Írlandshafi)]]'' - ''[[Norður-Írland]]'' - '''[[Portúgal]]''' - [[Pólland]] - ''[[Sankti Pierre og Miquelon]]'' - ''[[Skotland]]'' - [[Slóvakía]] - [[Slóvenía]] - [[Spánn]] - ''[[Svalbarði]]'' - [[Sviss]] - [[Svíþjóð]] - [[Tékkland]] - ''[[Turks- og Caicoseyjar]]'' - '''[[Ungverjaland]]''' - ''[[Wales]]'' - [[Þýskaland]] </div> <div style="background-color:#F8F8FA;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F0F0F9;border-top:5px solid;border-color:#333399;padding:3px 0.25em; ">[[Mynd:Progress-0625.svg|20px|]] Með 4+ kafla (84)</div> [[Afganistan]] - [[Alsír]] - [[Alþýðulýðveldið Kína]] - [[Andorra]] - ''[[Bandarísku Jómfrúaeyjar]]'' - [[Benín]] - [[Bólivía]] - [[Brasilía]] - ''[[Bresku Jómfrúaeyjar]]'' - [[Búlgaría]] - [[Búrkína Fasó]] - [[Búrúndí]] - [[Esvatíní]] - ''[[Falklandseyjar]]'' - [[Gabon]] - [[Georgía]] - ''[[Gíbraltar]]'' - [[Gínea-Bissá]] - [[Grenada]] - [[Gvatemala]] - [[Gvæjana]] - [[Haítí]] - [[Hondúras]] - ''[[Hong Kong]]'' - [[Indland]] - [[Indónesía]] - [[Írak]] - [[Íran]] - [[Ísrael]] - [[Japan]] - [[Katar]] - [[Kenía]] - [[Kosta Ríka]] - ''[[Kókoseyjar]]'' - [[Kólumbía]] - [[Króatía]] - [[Kúba]] - [[Kúveit]] - [[Kýpur]] - [[Laos]] - [[Litáen]] - [[Líbanon]] - ''[[Makaó]]'' - [[Malí]] - [[Malta]] - [[Marokkó]] - [[Marshalleyjar]] - ''[[Martinique]]'' - ''[[Mayotte]]'' - [[Máritanía]] - [[Máritíus]] - [[Mjanmar]] - [[Moldóva]] - [[Mongólía]] - [[Mósambík]] - [[Naúrú]] - [[Nepal]] - [[Nígería]] - [[Níkaragva]] - [[Norður-Makedónía]] - [[Noregur]] - [[Papúa Nýja-Gínea]] - [[Paragvæ]] - ''[[Réunion]]'' - [[Rúanda]] - [[San Marínó]] - [[Sankti Lúsía]] - [[Sankti Vinsent og Grenadínur]] - [[Saó Tóme og Prinsípe]] - [[Sádi-Arabía]] - [[Serbía]] - [[Singapúr]] - [[Síerra Leóne]] - [[Síle]] - [[Suður-Kórea]] - [[Svartfjallaland]] - [[Tansanía]] - [[Tjad]] - [[Tyrkland]] - [[Vanúatú]] - [[Vatíkanið]] - [[Venesúela]] - [[Víetnam]] - ''[[Wallis- og Fútúnaeyjar]]'' </div> <div style="background-color:#F8FFF8;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F0F9F0;border-top:5px solid;border-color:#339933;padding:3px 0.25em; ">[[Mynd:Progress-0375.svg|20px|]] Með 3 kafla (89)</div> [[Albanía]] - ''[[Angvilla]]'' - [[Antígva og Barbúda]] - [[Argentína]] - ''[[Arúba]]'' - [[Austur-Tímor]] - ''[[Bandaríska Samóa]]'' - [[Barbados]] - [[Belís]] - [[Botsvana]] - [[Djibútí]] - [[Dóminíska lýðveldið]] - [[Egyptaland]] - [[Ekvador]] - [[El Salvador]] - [[Fílabeinsströndin]] - ''[[Franska Gvæjana]]'' - ''[[Franska Pólýnesía]]'' - [[Gana]] - [[Gínea]] - [[Grikkland]] - [[Grænhöfðaeyjar]] - ''[[Gvadelúpeyjar]]'' - ''[[Gvam]]'' - [[Hvíta-Rússland]] - [[Jamaíka]] - [[Jemen]] - ''[[Jólaeyja]]'' - [[Jórdanía]] - [[Kamerún]] - [[Kirgistan]] - ''[[Kosóvó]]'' - [[Kómoreyjar]] - [[Lesótó]] - [[Líbería]] - [[Líbía]] - [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] - [[Lýðveldið Kína]] - [[Lýðveldið Kongó]] - [[Madagaskar]] - [[Malasía]] - [[Maldívur]] - [[Mið-Afríkulýðveldið]] - [[Miðbaugs-Gínea]] - [[Míkrónesía (ríki)]] - ''[[Montserrat]]'' - [[Namibía]] - [[Níger]] - ''[[Norður-Kýpur]]'' - ''[[Norður-Maríanaeyjar]]'' - ''[[Norfolkeyja]]'' - [[Nýja-Sjáland]] - [[Óman]] - [[Pakistan]] - ''[[Palestínuríki]]'' - [[Panama]] - [[Perú]] - ''[[Pitcairn]]'' - ''[[Púertó Ríkó]]'' - [[Rúmenía]] - [[Rússland]] - ''[[Saint-Barthélemy]]'' - ''[[Saint-Martin]]'' - [[Salómonseyjar]] - [[Sambía]] - [[Samóa]] - [[Sankti Kristófer og Nevis]] - [[Senegal]] - [[Seychelles-eyjar]] - [[Simbabve]] - ''[[Sint Maarten]]'' - ''[[Sómalíland]]'' - [[Srí Lanka]] - [[Suður-Afríka]] - [[Suður-Súdan]] - [[Súdan]] - [[Súrínam]] - [[Tadsíkistan]] - [[Taíland]] - [[Tonga]] - ''[[Tókelá]]'' - ''[[Transnistría]]'' - [[Túnis]] - [[Túrkmenistan]] - [[Túvalú]] - [[Úganda]] - [[Úkraína]] - [[Úrúgvæ]] - [[Úsbekistan]] </div> <div style="background-color:#FFF8FA;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F9F0F4;border-top:5px solid;border-color:#993366;padding:3px 0.25em; ">[[Mynd:Progress-0125.svg|20px|]] Með 2- kafla (31)</div> ''[[Abkasía]]'' - [[Angóla]] - [[Armenía]] - [[Aserbaísjan]] - [[Bangladess]] - [[Barein]] - [[Bosnía og Hersegóvína]] - ''[[Bougainville]]'' - [[Brúnei]] - [[Bútan]] - ''[[Cayman-eyjar]]'' - ''[[Cooks-eyjar]]'' - ''[[Curaçao]]'' - [[Dóminíka]] - [[Eritrea]] - [[Eþíópía]] - [[Fídjí]] - [[Gambía]] - [[Kíribatí]] - [[Niue]] - [[Norður-Kórea]] - ''[[Nýja-Kaledónía]]'' - [[Palaú]] - ''[[Sahrawi-lýðveldið]]'' - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] - ''[[Sankti Helena]]'' - [[Sómalía]] - ''[[Suður-Ossetía]]'' - [[Sýrland]] - [[Tógó]] - [[Trínidad og Tóbagó]] </div> </div> {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px solid #555555;background:#FAFAFA;" | style="padding:10px;vertical-align:top;" |<span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Landalistar</span> |} {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;background:#F9F4E9;" | style="padding:1em;" | [[ISO-3166-1]] - [[Listi yfir fullvalda ríki]] - [[Lönd eftir stærð]] - [[Lönd eftir mannfjölda]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)]] - [[Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða]] - [[Listi yfir lönd eftir tíðni sjálfsmorða]] - [[Listi yfir landsnúmer]] - [[Listi fjölmennustu eyja heims]] - [[Ungbarnadauði]] - ... |} == Matrixa == {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px solid #555555;background:#FAFAFA;" | style="padding:10px;vertical-align:top;" |<span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Uppsetning</span> |} {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;background:#F9F4E9;" | style="padding:1em;" | {{div col|width="12em"}} * ''Ig'' : Inngangur * '''Ht''' : Heiti * '''Sg''' : Saga * '''Lf''' : Landfræði (Náttúra, Veðurfar) * '''St''' : Stjórnmál (Stjórnsýslueiningar) * '''Eh''' : Efnahagslíf (Innviðir, Samgöngur) * '''Íb''' : Íbúar (Tungumál, Trúarbrögð, Menntun) * '''Mg''' : Menning (Íþróttir) * '''Tv''' : Tilvísanir * '''Tg''' : Tenglar {{div col end}} |- | style="padding:1em;" | {| class="wikitable" | style="background:lightblue;" | Óskoðað || style="background:yellow;" | Bæta við || style="background:orange;" | Lagfæra || style="background:lightgreen;" | Fullnægjandi |} |} {| class="wikitable" style="width:100%" | ! Nafn !! Ig !! Ht !! Sg !! Lf !! St !! Eh !! Íb !! Mg !! Tv !! Tg |- | [[Álandseyjar]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Danmörk]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Eistland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Finnland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Færeyjar]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Grænland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Ísland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:yellow" | + || style="background:orange" | + |- | [[Lettland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Litáen]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:white" | - || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Noregur]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:white" | - || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Svalbarði]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Svíþjóð]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |} </div> [[Flokkur:Wikipedia:Samvinnuverkefni]] gxli3cibyl0fo0srw7vsji3hywk76ip 0 53464 1961883 1662392 2026-05-02T01:51:37Z Fyxi 84003 snið 1961883 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Bretanía | nafn_í_eignarfalli = Bretaníu | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Bretagne'' ([[franska]]) * {{small|''Breizh'' ([[bretónska]])}} * {{small|''Bertaèyn'' (galló)}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Brittany (Gwenn ha du).svg | innsigli = | skjaldarmerki = BlasonBretagne.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Brittany in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Rennes]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 27.208 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 3.449.370 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Bretanía''' ([[franska]]: ''Bretagne'', [[bretónska]]: ''Breizh'', galló: ''Bertaèyn'') er eitt af 18 [[hérað|héruðum]] [[Frakkland]]s og er skagi sem teygir sig út í [[Atlantshafið]] í vestanverðu landinu. Héraðið skiptist í fjórar sýslur og íbúafjöldi þess er 3,4 milljónir (2026).<ref name="mannfjöldi" /> Þar er töluð, ásamt frönsku, [[bretónska]], en það er keltneskt tungumál skylt [[Velska|velsku]]. Um tvö hundruð þúsund manna tala bretónsku á þessum slóðum. Einnig er talað [[galló]] sem er rómanskt tungumál, en hún á rætur að rekja til hernáms Rómverja. Íbúar Bretagne nefnast ''Bretónar''. Strandlengja Bretaníu er 1.200 km löng. Bretónar kalla strandlengjuna ''Armor'' og innskagann ''Argoat''. Þar eru um 200 sumarleyfisstaðir og munur flóðs og fjöru allt að 18 m. Ströndin austur og vestur af [[St. Maló]] er kölluð [[Smaragðsströndin]] (''Côte d'Emeraude''). Á Bretaníuskaga tíðkast byggingarstíll sem er einkennandi fyrir svæðið og heimamenn halda fast í gamla siði og hefðir. Héraðið skiptist í fjórar sýslur: * [[Côtes-d'Armor]], höfuðstaður: [[Saint-Brieuc]] * [[Finistère]], höfuðstaður: [[Quimper]] * [[Ille-et-Vilaine]], höfuðstaður: [[Rennes]] * [[Morbihan]], höfuðstaður: [[Vannes]] == Heiti == Héraðið hefur hlotið fjölda ólíkra nafna á íslensku í gegnum tímann. ''Bretanía'' er algengasta íslensk heitið í dag, en nöfnin ''Bertangaland'', ''Bretland'', ''Syðra-Bretland'' eða ''Bretland hið syðra'' hafa öll verið notuð.{{efn|Í upphafi Tristrams sögu segir: Á Bretlandi var eitt ungmenni... Bretland merkir hér Bretland hið syðra, það er Bretagne.}} == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} [[Flokkur:Bretanía| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] 84rgeubfklwiyyuh4arn8zuunbls3qk 0 56192 1961933 1765320 2026-05-02T10:14:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961933 wikitext text/x-wiki '''Heims um ból''' er frumortur jólasálmur eftir [[Sveinbjörn Egilsson]]. ''Heims um ból'' er þó oftast sunginn við sama lag og hið fræga jólakvæði ''Stille Nacht! Heilige Nacht!'' og því hefur sá misskilningur komið upp að ''Heims um ból'' sé [[þýðing]], en svo er ekki. Hinn upprunalegi ''Stille Nacht'' er eftir séra [[Joseph Mohr]] og lagið eftir organistann [[Franz Gruber]] og var hvortveggja samið árið [[1818]]. [[Matthías Jochumsson]] þýddi sálminn á [[Íslenska|íslensku]] og heitir þýðing hans: ''Hljóða nótt, heilaga nótt''. En kvæði Sveinbjörns er þó lang oftast sungið við lag Franz Gruber eins og áður sagði. == Heims um ból == :Heims um ból, helg eru jól, :signuð mær son Guðs ól, :frelsun mannanna, frelsisins lind, :frumglæði ljóssins, en gjörvöll mannkind :<nowiki>:/: meinvill í myrkrunum lá. :/:</nowiki> :Heimi í hátíð er ný, :himneskt ljós lýsir ský, :liggur í jötunni lávarður heims, :lifandi brunnur hins andlega seims, :<nowiki>:/: konungur lífs vors og ljóss. :/:</nowiki> :Heyra má himnum í frá :englasöng: Allelújá. :Friður á jörðu því faðirinn er :fús þeim að líkna, sem tilreiðir sér :<nowiki>:/: samastað syninum hjá. :/:</nowiki> == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=417405&pageSelected=6&lang=0 „Hvernig jólasálmurinn „Heims um ból“ varð til“, ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1943]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419015&pageSelected=4&lang=0 „Um uppruna nokkurra sígildra jólasálma“, ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1964]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{Vísindavefurinn|4676|Hvað merkja orðin 'Heims um ból'?}} * {{Vísindavefurinn|5706|Hvað þýðir 'meinvill' í sálminum Heims um ból?}} * {{Vísindavefurinn|6423|Hvað þýðir 'tilreiðir sér' í sálminum Heims um ból?}} {{Stubbur|Bókmenntir}} [[Flokkur:Ljóð]] pxgqxu27bg1ls7528a5ikqcpqpwhxnk 0 56244 1961843 1914849 2026-05-01T20:33:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961843 wikitext text/x-wiki '''Flatatunga''' er bær á [[Kjálki (Skagafirði)|Kjálka]] í [[Sveitarfélagið Skagafjörður|Skagafirði]]. Tungan sem bærinn er kenndur við myndast milli [[Héraðsvötn|Héraðsvatna]] og [[Norðurá í Skagafirði|Norðurár]].<ref>{{Cite web|url=https://nafnid.arnastofnun.is/ornefnaskra/18811/pdf|title=Nafnið.is|website=nafnid.arnastofnun.is|language=|access-date=2025-05-08}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Flatatunga er landnámsjörð [[Tungu-Kári|Tungu-Kára]] og gamalt stórbýli.<ref>{{Cite web|url=https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|title=Landnámabók (Sturlubók)|website=www.snerpa.is|access-date=2025-05-08}}</ref> Í [[Þórðar saga hreðu|Þórðar sögu hreðu]] er sagt frá skála sem Þórður smíðaði í Flatatungu og var löngum talið að Flatatungufjalirnar,<ref>{{Cite web|url=https://www.snerpa.is/net/isl/hredu.htm|title=Þórðar saga hreðu|website=www.snerpa.is|access-date=2025-05-08}}</ref> útskornar fjalir frá 12. öld sem varðveittar eru á [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafni Íslands]], væru úr þeim skála. Aðrir hafa þó talið líklegra að þær séu úr kirkju, sennilega [[Hóladómkirkja|Hóladómkirkju]]. Aðeins örfáar fjalir hafa varðveist en þær eru hluti af stóru verki í [[Býsans|býsönskum]] stíl sem sýndi [[dómsdagur|dómsdag]]. Allmargar fjalir til viðbótar glötuðust er búrið í Flatatungu brann 1898.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.glaumbaer.is/static/files/pdf/Rannsoknarskyrslur/bsk-2011-116-fornleifaskraning-i-akrahreppi.-flatatunga-og-solheimar.pdf|titill=Fornleifaskráning í Akrahreppi: Flatatunga og Sólheimar|höfundur=Bryndís Zoëga|höfundur2=Guðmundur St. Sigurðarson|útgefandi=Byggðasafn Skagfirðinga|ár=2011|bls=7–8}}</ref> Flatatungufjalirnar þykja mjög merkar, enda eru þær líklega elstu myndir sinnar tegundar á Norðurlöndum, og hefur mikið verið skrifað um þær. [[Selma Jónsdóttir]] skrifaði doktorsritgerð sína, ''Dómsdagurinn í Flatatungu'' (1959), um fjalirnar,<ref>{{Cite web|url=https://www.listasafn.is/en/art/exhibitions/selma-jonsdottir/|title=Dr. Selma Jónsdóttir – Centennial {{!}} National Gallery of Iceland|website=www.listasafn.is|language=en|access-date=2025-05-08}}</ref> [[Kristján Eldjárn]] skrifaði um þær og [[Hörður Ágústsson]] skrifaði bókina ''Dómsdagur og helgir menn á Hólum'' (1989) um fjalirnar.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3568813?iabr=on#page/n3/mode/2up|title=Lesbók Morgunblaðsins - 09. ágúst (09.08.2003) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-05-08}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}}{{Stubbur|ísland|landafræði}} [[Flokkur:Akrahreppur]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] gppx0g4qhmvk6dzqfyb6vung3px1gtu 0 59602 1961886 1856386 2026-05-02T02:15:17Z Fyxi 84003 1961886 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bourgogne_map.png|thumb|right|Frakklandskort sem sýnir Bourgogne.]] '''Búrgund''' eða '''Búrgúndí''' ([[franska]]: ''{{lang|fr|Bourgogne}}'') er fyrrum hérað [[Frakkland]]s. Það dregur nafn sitt af [[Búrgundar|Búrgundum]], fornum germönskum þjóðflokki, en hluti þess er hið gamla [[Hertoginn af Búrgund|hertogadæmi Búrgunda]]. Hið gamla [[greifinn af Búrgund|greifadæmi Búrgunda]] er nú hluti af héraðinu [[Franche-Comté]]. Búrgund nútíðar er þannig stærra en hertogadæmið en þó minna en það svæði sem hertogarnir af Búrgund réðu yfir. Árið 2016 sameinaðist það [[Franche-Comté]] og varð [[Bourgogne-Franche-Comté]]. {{Héruð Frakklands}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Fyrrum héruð Frakklands]] j7d4v433s2dh5j95gjgr1e8q250ytib 1961888 1961886 2026-05-02T02:17:43Z Fyxi 84003 1961888 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bourgogne_map.png|thumb|right|Frakklandskort sem sýnir Bourgogne.]] '''Búrgund''' eða '''Búrgúndí''' ([[franska]]: ''{{lang|fr|Bourgogne}}'') er fyrrum hérað [[Frakkland]]s. Það dregur nafn sitt af [[Búrgundar|Búrgundum]], fornum germönskum þjóðflokki, en hluti þess er hið gamla [[Hertoginn af Búrgund|hertogadæmi Búrgunda]]. Hið gamla [[greifinn af Búrgund|greifadæmi Búrgunda]] er nú hluti af héraðinu [[Franche-Comté]]. Búrgund nútíðar er þannig stærra en hertogadæmið en þó minna en það svæði sem hertogarnir af Búrgund réðu yfir. Árið 2016 sameinaðist það [[Franche-Comté]] og varð [[Búrgund-Franche-Comté]] (''Bourgogne-Franche-Comté''). {{Héruð Frakklands}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Fyrrum héruð Frakklands]] 3f56tng09k64kl6wz7ojc48m0wcnl9n 0 66812 1961930 1799412 2026-05-02T09:57:36Z Akigka 183 1961930 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Norman Conquests copy (1).jpg|thumb|Yfirráðasvæði Normanna um 1130.]] '''Normannar''' voru þjóðflokkur sem varð til í norðvesturhluta [[Frakkland]]s á [[miðaldir|miðöldum]]. Norrænir menn, einkum frá [[Noregur|Noregi]] og [[Danmörk]]u, tóku sér þar bólfestu á 9. og 10. öld þar sem [[hertogadæmið Normandí]] var stofnað. Þeir tóku að miklu leyti upp tungu fyrri íbúa, en samt voru talsverð áhrif norrænnar tungu í máli þeirra og örnefnum. == Frægir Normannar == * [[Vilhjálmur 1. sigursæli|Vilhjálmur sigursæli]], lagði undir sig England árið 1066 eftir Orrustuna við Hastings. * [[Roger de Hauteville]], lagði undir sig Síkiley og lagði grunninn að ríki Normanna á Suður-Ítalíu. {{stubbur}} [[Flokkur:Fornir þjóðflokkar]] [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:Saga Englands]] b0inwb3m9i6uit0nztplli5r8839e80 1961943 1961930 2026-05-02T11:34:23Z Akigka 183 1961943 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Norman Conquests copy (1).jpg|thumb|Yfirráðasvæði Normanna um 1130.]] '''Normannar''' voru þjóðflokkur sem varð til í norðvesturhluta [[Frakkland]]s á [[miðaldir|miðöldum]]. Norrænir menn, einkum frá [[Noregur|Noregi]] og [[Danmörk]]u, tóku sér bólfestu á 9. og 10. öld þar sem [[hertogadæmið Normandí]] var stofnað. Þeir tóku að miklu leyti upp tungu fyrri íbúa, en samt voru talsverð áhrif norrænnar tungu í máli þeirra og örnefnum. Normannar gátu sér gott orð sem [[málaliði|málaliðar]] víða um Evrópu og börðust í [[krossferðirnar|krossferðunum]] á 11. og 12. öld. Þeir lögðu stærstan hluta [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]] undir sig og stofnuðu ríki á [[Sikiley]], [[Suður-Ítalía|Suður-Ítalíu]] og [[Malta|Möltu]]. Arfleifð þeirra má einkum sjá í [[rómanskur arkitektúr|rómönskum arkitektúr]] (sem sum staðar er kallaður „normanskur arkitektúr“) allt frá [[Landið helga|Landinu helga]] að [[Skotland]]i, í lögum og stjórnkerfi þar sem þeir réðu ríkjum, og í [[tungumál]]i, [[mállýska|mállýskum]] og [[tökuorð]]um.<ref>{{cite journal|author=Sartore, M.|year=2013|title=Eleventh-and Twelfth-Century Similarities in the Norman Influence, Contact and “Conquests” of Sicily, Southern Italy and England|journal=Al-Masaq|volume=25|number=2|pages=184-203|doi=10.1080/09503110.2013.799951}}</ref> == Frægir Normannar == * [[Vilhjálmur 1. sigursæli|Vilhjálmur sigursæli]], lagði undir sig England árið 1066 eftir Orrustuna við Hastings. * [[Roger de Hauteville]], lagði undir sig Síkiley og lagði grunninn að ríki Normanna á Suður-Ítalíu. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Fornir þjóðflokkar]] [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:Saga Englands]] jhpf4gn1i523w56hlguxk4e9o8nupsx 0 68787 1961799 1676474 2026-05-01T12:29:20Z Berserkur 10188 1961799 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Willwrightatsxsw.jpg|thumb|Will Wright]] '''William Wright''' (fæddur [[20. janúar]] [[1960]] í borginni [[Atlanta]]) er [[Bandaríki Norður-Ameríku|bandarískur]] [[tölvuleikjahönnuður]] og einn af stofnendum tölvuleikjafyrirtækisins [[Maxis]] sem nú er hluti af [[Electronic Arts]]. Hann er þekktastur fyrir að hafa hannað [[SimCity]] og [[The Sims]]. Nýjasta verk hans er [[Spore (tölvuleikur)|Spore]]. Wright var sem barn í [[Montessori-aðferðin|Montessori]]-skóla þar sem lögð var áhersla á sköpun, lausnaleit og frumkvæði. Hann hefur sagt að einmitt þessi tegund af námi hafi verið innblástur í sum atriði í SimCity. {{stubbur|æviágrip|tölvuleikur}} [[flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] {{fe|1960|Wright, Will}} 5z3jzjcjmcyx12qpfu5bmttam79x31w 0 71150 1961827 1894043 2026-05-01T17:53:15Z Akigka 183 1961827 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Fídjí | nafn_á_frummáli = Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti | nafn_í_eignarfalli = Fídjís | fáni = Flag of Fiji.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Fiji.png | kjörorð = Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui | staðsetningarkort = Fiji_on_the_globe_(small_islands_magnified)_(Polynesia_centered).svg | tungumál = [[enska]], [[fídjíska]], [[fídji-hindí]], [[hindí]], [[rotuma]] | höfuðborg = [[Suva]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Fídjís|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Naiqama Lalabalavu]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Fídjís|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Sitiveni Rabuka]] | stærðarsæti = 151 | flatarmál = 18.274 | hlutfall_vatns = ~0 | mannfjöldaár = 2018 | mannfjöldasæti = 161 | fólksfjöldi = 926.276 | íbúar_á_ferkílómetra = 46,4 | VLF_ár = 2023 | VLF_sæti = 158 | VLF = 15,152 | VLF_á_mann = 16.563 | VLF_á_mann_sæti = 102 | VÞL = {{hækkun}} 0.731 | VÞL_ár = 2023 | VÞL_sæti = 111 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = 10. október 1970 | atburður2 = Stofnun lýðveldis | dagsetning2 = 7. október 1987 | gjaldmiðill = [[fídjískur dalur]] | tímabelti = [[UTC+12]] | þjóðsöngur = [[God Bless Fiji]] | tld = fj | símakóði = 679 }} '''Fídjí''' ([[fídjíska]]: ''Viti'' [ˈβitʃi]; [[fídjí hindí]]: फ़िजी, ''Fijī'') er [[eyríki]] í Suður-[[Kyrrahaf]]i, hluti af [[Melanesía|Melanesíu]]. Eyjarnar eru um 2.000 km norðaustan við [[Nýja Sjáland]]. Næstu eyjar eru [[Vanúatú]] í vestri, franska eyjan [[Nýja-Kaledónía]] í suðvestri, nýsjálenska eyjan [[Kermadec]] í suðaustri, [[Tonga]] í austri, [[Samóaeyjar]] og [[Wallis- og Fútúnaeyjar]] í norðaustri og [[Túvalú]] í norðri. Ríkið er á [[eyjaklasi|eyjaklasa]] sem í eru meira en 330 eyjar og yfir 500 smáeyjar. Heildarlandsvæði eyjanna er 18.300 ferkílómetrar. Ysti eyjaklasinn er [[Ono-i-Lau]]. Um 87% íbúanna búa á tveimur stærstu eyjunum, [[Viti Levu]] og [[Vanua Levu]]. Þar af búa um 3/4 við strönd Viti Levu, annað hvort í höfuðborginni, [[Suva]], eða nærliggjandi byggðum, eins og [[Nadi]], þar sem ferðaþjónusta er helsti atvinnuvegurinn, eða [[Lautoka]], þar sem [[sykur]]framleiðsla er fyrirferðamest. Viti Levu er strjálbýl inn til landsins þar sem landslag einkennist af skógi vöxnum fjöllum.<ref name="Fiji: People">{{cite web|url= https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1834.htm#profile|title= Fiji: People|publisher=United States of America State department|date= 28. júní 2010|access-date= 15. september 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20170122194413/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1834.htm#profile|archive-date= 22. janúar 2017|url-status=live}}</ref> Nafnið kemur úr [[tongverska]] nafninu yfir eyjarnar, sem er dregið af [[fídjíska]] orðinu ''Viti''. Flestar eyjarnar mynduðust við [[eldgos]] fyrir 150 milljón árum. Í dag er [[jarðhiti|jarðhita]] að finna á eyjunum Vanua Levu og [[Taveuni]].<ref name="Fiji: Geography">{{cite web|url= http://www.fijidiscovery.com/geography.php |title= Fiji Geography |publisher=fijidiscovery.com |year= 2005 |access-date= 15. september 2010 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20110223155922/http://www.fijidiscovery.com/geography.php |archive-date= 23. febrúar 2011 }}</ref> Jarðhitakerfi á Viti Levu eru utan gosbeltisins og hafa lægri hita við yfirborðið (milli 35 og 60 gráður á celsíus). Eyjarnar hafa verið byggðar mönnum frá því á öðru árþúsundinu f.Kr., fyrst af [[Ástrónesar|Ástrónesum]] og síðar [[Melanesar|Melanesum]]. [[Holland|Hollenskir]] og [[Bretland|breskir]] landkönnuðir komu til eyjanna á [[17. öldin|17.]] og [[18. öldin|18. öld]].<ref name="Fiji: History">{{cite web|url= http://www.infoplease.com/ipa/A0107509.html|title= Fiji: History|publisher=infoplease.com|year= 2005|access-date= 15. september 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100831173516/http://www.infoplease.com/ipa/A0107509.html|archive-date= 31. ágúst 2010|url-status=live}}</ref> Bretar gerðu eyjarnar að [[nýlenda|nýlendu]] árið [[1874]] og fluttu þangað verkamenn frá [[Indland]]i til að vinna á sykurplantekrum. Landið fékk sjálfstæði árið [[1970]]. Eftir [[valdaránin á Fídjí 1987|röð valdarána]] árið 1987 lýsti herforingjastjórnin yfir stofnun [[lýðveldi]]s. Eftir [[valdaránið á Fídjí 2006|valdarán 2006]] tók yfirflotaforinginn [[Frank Bainimarama]] völdin, en [[hæstiréttur Fídjí]] dæmdi stjórn hans ólöglega árið 2009. Þá nam forseti Fídjí, [[Josefa Iloilo]], stjórnarskrána úr gildi og skipaði Bainimarama tímabundinn forsætisráðherra. Síðar árið 2009 tók [[Epeli Nailatikau]] við forsetaembætti.<ref>{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7993295.stm |archive-url= https://web.archive.org/web/20090413063643/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7993295.stm |archive-date= 13. apríl 2009 |title= Fiji's president takes over power |publisher=BBC |date= 10. apríl 2009 |access-date= 15. september 2010}}</ref> Eftir áralangar tafir voru loks haldnar lýðræðislegar kosningar á Fídjí árið 2014. Flokkur Bainimarama, [[FijiFirst]], hlaut 59,2% atkvæða, og alþjóðlegir eftirlitsaðilar sögðu kosningarnar hafa verið trúverðugar.<ref name="bigstory.ap.org">{{cite news|last1= Perry |first1= Nick |last2= Pita |first2= Ligaiula |title= Int'l monitors endorse Fiji election as credible |url= http://bigstory.ap.org/article/6e44f8f77b6e4c0e867b9d8750689e5b/international-monitors-endorse-fiji-election |access-date= 25. september 2014 |agency= Associated Press |date= 29. september 2014 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20140921010517/http://bigstory.ap.org/article/6e44f8f77b6e4c0e867b9d8750689e5b/international-monitors-endorse-fiji-election |archive-date= 21. september 2014 |df= dmy }}</ref> Fídjí er með eitt þróaðasta hagkerfi Kyrrahafsríkja,<ref>{{Cite web|url=http://www.fiji.org.nz/about-fiji/|title=Fiji High Commission :: About Fiji|website=www.fiji.org.nz|access-date=2020-01-13|archive-date=2023-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014075547/http://www.fiji.org.nz/about-fiji/|url-status=dead}}</ref> aðallega vegna ríkulegra náttúruauðlinda: skóga, fiskimiða og jarðefna. Gjaldmiðill landsins er [[fídjískur dalur]] og helsta uppspretta gjaldeyris er [[ferðaþjónusta]], peningasendingar Fídjía erlendis, útflutningur á vatni og sykri. ==Landfræði== Fídjí er staðsett miðsvæðis í Suðvestur-Kyrrahafi, á milli [[Vanúatú]] og [[Tonga]]. Eyjarnar liggja milli 176°56' austur og 178°12' vestur. Þær ná yfir um 1.300.000 ferkílómetra svæði, en aðeins 1,5% þess er á þurru landi. 180. lengdarbaugur liggur um [[Taveuni]] en [[daglínan]] sveigist um eyjarnar til að sami tími (UTC+12) sé á þeim öllum. Ef [[Rotuma]] er undanskilin liggur eyjaklasinn milli 15°42′ og 20°02′ suðlægrar breiddar. Land Fídjí er um 18.272 ferkílómetrar á 332 (þar af 106 byggðum) og 522 smáeyjum. Flestir íbúanna búa á tveimur eyjum, [[Viti Levu]] og [[Vanua Levu]], sem samanlagt eru 2/3 af þurrlendi eyjaklasans. Eyjarnar eru fjalllendar og þaktar þéttum hitabeltisfrumskógi. Hæsti tindur eyjanna er [[Tomanivi-fjall]] á Viti Levu, 1.324 metrar á hæð. Höfuðborgin, [[Suva]], er á Viti levu, og þar eru líka önnur stærsta borgin, [[Lautoka]], og sú þriðja stærsta, [[Nadi]], þar sem alþjóðaflugvöllurinn er. Helstu bæir á Vanua Levu eru [[Labasa]] og [[Savusavu]]. Þriðju og fjórðu stærstu eyjarnar eru [[Taveuni]] og [[Kadavu]], en aðrir stórir eyjaklasar eru [[Mamanuca-eyjar]] (við Nadi) og [[Yasawa-eyjar]], sem eru vinsælir ferðamannastaðir, [[Lomaviti-eyjar]] (við Suva) og hinar afskekktu [[Lau-eyjar]]. Fjarlægasta eyjan [[Rotuma]] er sérstjórnarhérað en fjarlægasti staðurinn sem tilheyrir Fídjí er rifið [[Ceva-i-Ra]], 290 km suðvestan við aðaleyjarnar. ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fídjí skiptist í fjóra meginhluta sem aftur skiptast í 14 sýslur sem aftur skiptast í umdæmi, en innan þeirra eru þorp. Eyjan [[Rotuma]] hefur eigin stjórnsýslu og þing. {| class="wikitable" | ! Hluti !! Sýslur !! Kort |- | [[Miðhluti Fídjí]] || [[ Naitasiri-sýsla]], [[Namosi-sýsla]], [[Rewa-sýsla]], [[Serua-sýsla]], [[Tailevu-sýsla]] | rowspan="4" | [[File:Fiji_divisions_named.png|250px|]] |- | [[Austurhluti Fídjí]] || [[Kadavu-sýsla]], [[Lau-sýsla]], [[Lomaiviti-sýsla]] |- | [[Norðurhluti Fídjí]] || [[Bua-sýsla]], [[Cakaudrove-sýsla]], [[Macuata-sýsla]] |- | [[Vesturhluti Fídjí]] || [[Ba-sýsla]], [[Nadroga-Navosa-sýsla]], [[Ra-sýsla]] |} Í valdatíð [[Seru Epenisa Cakobau]] á 19. öld skiptist Fídjí í þrjú sambönd, [[Kubuna]], [[Burebasaga]] og [[Tovata]], sem enn eru talin mikilvæg þótt þau hafi ekki lengur formlega þýðingu. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Breska samveldið}} {{Eyjaálfa}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Fídjí| ]] b541h02vm8lkpz0ykuiwfo89pe8285x 0 73926 1961853 1746195 2026-05-01T21:33:44Z Berserkur 10188 1961853 wikitext text/x-wiki '''Leoncie''' (réttu nafni '''Leoncia María Martin''', fædd 19. mars 1953) er [[listamannsnafn]] [[Indland|indversk]]-[[Ísland|íslenskrar]] [[söngkona|söngkonu]] sem hefur stundum kallað sig „indversku prinsessuna“ (e. ''Indian Princess Leoncie'') eða „Ískryddið“ (e. ''Icy Spicy Leoncie'').<ref>[http://www.mbl.is/mm/folk/frettir/2003/11/01/icy_spicy_leoncie_gefur_ut_sina_fimmtu_plotu/ „Icy Spicy Leoncie gefur út sína fimmtu plötu“], Mbl.is 1. nóvember 2003.</ref> Hún er þekkt fyrir óvenjulega tónlist sína og tónlistarmyndbönd, og umdeildar yfirlýsingar í fjölmiðlum. Tónlistarstíll Leonciar, „austurlenskt diskópopp leikið á skemmtara“<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20181126180911/https://glatkistan.com/2015/01/19/leoncie/ ''Leoncie.''] Glatkistan, 2015.</ref>, þykir óvenjulegur. Lög hennar eru ýmist á [[enska|ensku]] eða [[íslenska|íslensku]] og textinn er oft af kynferðislegum toga. Meðal þekktustu laga hennar eru ''Ást á pöbbnum'', ''Enginn þríkantur hér, Gay World,'' og ''Wrestler''. Hún á sér dyggan aðdáendahóp og tónlist hennar hefur náð ákveðinni ''költ''-stöðu. Leoncie er þekkt fyrir að fara mikinn í viðtölum við [[Fjölmiðill|fjölmiðla]], á [[Facebook|Fésbókarsíðu]] sinni, og í athugasemdakerfum dagblaða. Hún hefur farið hörðum orðum um ýmsa listamenn, ríkisstofnanir og stjórnmálamenn, og endurtekið sakað landa sína um [[frændhygli]], [[einelti]], og [[kynþáttahatur]]. == Æviágrip == Leoncie er fædd í [[Góa (fylki)|Góa-héraðinu]] á miðvesturströnd [[Indland|Indlands]]. Hún er af [[Indland|indverskum]] og [[Portúgal|portúgölskum]] ættum, en Góa var portúgölsk [[nýlenda]] fram til 1961.<ref name=":1">[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=201213&pageId=3036571&lang=is&q=Leoncie ''Prinsessan opnar sig'']. DV, 28. september 2002.</ref> Móðurmál hennar er [[Konkaní|''konkaní'']]. Að eigin sögn stundaði hún nám við ''Trinity College of Music'' í [[London|Lundúnum]] og er með [[Baccalaureus Artium|BA-gráðu]] í [[England|enskum]] bókmenntum. Leoncie kom til Íslands árið 1982 eftir að hafa búið í [[Danmörk|Danmörku]] í 2 ár,<ref>[https://drgunni.wordpress.com/2013/06/12/leoncie-1982/ ''Myndarlegustu karlmenn sem ég hef hitt.''] [[Tíminn]], 15 október 1982</ref> og starfaði hér sem skemmtikraftur í allnokkur ár. Hún kynntist fljótt eiginmanni sínum, Viktori Albertssyni, sem hefur verið umboðsmaður hennar og oft leikið í myndböndum hennar. Árið 1997 fluttist hún aftur til Danmerkur.<ref name=":1" /> Hún sneri aftur árið 2000 en flutti svo aftur út 2004 og ætlaði sér að öðlast frægð á [[England|Englandi]].<ref>[http://www.mbl.is/mm/folk/frettir/2004/03/30/leoncie_farin/ „Leoncie farin“], Mbl.is 30. mars 2004.</ref> Hún tók hún þátt í áheyrnarprufum fyrir X-factor í Bretlandi 2006. Árið 2012 sneri Leoncie aftur til Íslands og hélt tvenna tónleika fyrir fullu húsi. Leoncie er [[kaþólska|kaþólsk]].<ref>[http://www.mbl.is/mm/folk/frettir/2003/07/09/enginn_raenir_leoncie_thrumunni/ „Enginn rænir Leoncie þrumunni“], Mbl.is 9. júní 2003.</ref> Hún býr í [[Keflavík]] en hefur áður búið í [[Kópavogur|Kópavogi]] og [[Sandgerði]]. == Plötur == * ''My Icelandic Man'' (1985). Á plötuumslaginu er mynd af Leoncie og [[Kraftlyftingar|kraftlyftingamanninum]] [[Jón Páll Sigmarsson|Jóni Páli]]. * ''Story from Brooklyn'' (1992) * ''Love Message from Overseas'' (2001 eða 2003). Á plötunni er [[dúett]] með [[Páll Óskar|Páli Óskari]]. *''Sexy Loverboy'' (2002) * ''Invisible Girl'' (2005) * ''Radio Rapist-Wrestler'' (2005) * ''Pukki Bollywood Baby'' (2008) * ''Wild American Sherrif'' (2009) * ''Dansaðu við Leoncie'' (2011) * ''Gay World'' (2012) *''Mr. Lusty'' (2017) == Tilvísanir == <references/> {{F|1953}} [[Flokkur:Íslenskar söngkonur]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] 2yttsel1gtlw0nvrl4y5391euhx492r 0 87917 1961801 1388698 2026-05-01T12:30:02Z Berserkur 10188 1961801 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Yu Suzuki - Game Developers Conference 2011 - Day 3.jpg|thumb|Yu Suzuki]] '''Yu Suzuki''' er [[Japan|japanskur]] [[tölvuleikjahönnuður]] sem starfar fyrir japanska [[Tölvuleikjaframleiðandi|tölvuleikjaframleiðandann]] [[Sega]]. Suzuki er þekktur fyrir [[Spilakassaleikur|spilakassaleiki]] sem einkennast af miklum hraða og byltingarkenndu [[myndefni]] eins og ''[[Hang-On]]'', ''[[Virtua Figter]]'' og ''[[Virtua Cop]]''. Hann er einnig þekktur fyrir [[Shenmue (tölvuleikir)|Shenmue-leikina]] en þeir voru upprunalega hannaðir fyrir [[Dreamcast]]-[[Leikjatölva|leikjatölvuna]]. ==Tenglar== * {{imdb nafn|0962779}} {{stubbur|æviágrip|tölvuleikur}} [[Flokkur:Japanskir tölvuleikjahönnuðir]] ltoaxxn1a8gmlg2tag1v2ydw8n6zvpo 0 88590 1961927 1954952 2026-05-02T08:41:39Z ~2026-26580-10 116082 /* Tilvísanir */ https://www.althingi.is/altext/cv/is/cv/?nfaerslunr=7 1961927 wikitext text/x-wiki Fyrstu formlegu '''bæjarstjórnarkosningarnar í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]''' fóru fram [[1. júní]] [[1908]]. Fram til ársins [[1930]] fóru bæjarstjórnarkosningar yfirleitt fram á tveggja ára fresti og var kosið um tvo til fjóra bæjarfulltrúa í hvert skipti. Tveir til fjórir bæjarfulltrúar þurftu þá að víkja sæti fyrir hverjar kosningar, en máttu bjóða sig fram aftur. Frá og með 1930 hafa bæjarstjórnarkosningar farið fram á fjögurra ára fresti og hefur þá verið kosið um alla bæjarfulltrúa til fjögurra ára í senn. Í upphafi voru bæjarfulltrúar kosnir úr hópi kaupmanna og atvinnurekenda í Hafnarfirði og stuðningsmanna þeirra. Árið 1914 bauð [[Verkamannafélagið Hlíf]] fram lista fyrir bæjarstjórnarkosningar og myndaðist þá fyrsti vísir af [[Stjórnmálaflokkur|flokkaskiptingu]] í bænum. == 1908 == {| class="wikitable" align=right |- ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | Böðvar Böðvarsson |- | Guðmundur Helgason |- | Jón Gunnarsson |- | Kristinn Vigfússon |- | Sigfús Bergmann |- | Sigurgeir Gíslason |- | Þórður Edílonsson |} Í lok febrúar 1908 fór fram prófkjör til að ákveða hverjir skyldu veljast til setu í bæjarstjórn. Prófkjörið fór þannig fram að fjölmennustu félög bæjarins kusu sér fulltrúa til að setja saman framboðslista. Þessir fulltrúar, sem samtals voru 11, létu prenta atkvæðaseðla með nöfnum nokkurra manna sem þóttu líklegir til að ná kjöri. Kjósendur í félögunum völdu síðan sjö manns af listunum, jafnmarga og fjölda bæjarfulltrúa, en einnig var heimilt að bæta nýjum nöfnum á atkvæðaseðilinn. Þegar úrslit prófkjörsins urðu ljós, komust fulltrúarnir ellefu að þeirri niðurstöðu að eftirtaldir skyldu veljast í bæjarstjórn: * [[Páll Einarsson]], sýslumaður * Guðmundur Helgason, skrifari * Böðvar Böðvarsson, bakari * Sigurgeir Gíslason, verkstjóri * Jón Gunnarsson, verslunarstjóri * Kristinn Vigfússon, trésmiður * Sigfús Bergmann, verslunarstjóri Sem varabæjarfulltrúar voru valdir * Þórður Edílonsson, héraðslæknir * Jón Mathiesen, verslunarmaður, * August Flygenring, kaupmaður * Jóhannes J. Reykdal, verksmiðjueigandi Í kosningunum 1. júní var aðeins þessi eini listi í boði, með þeirri breytingu að Þórður Edílonsson kom inn í stað Páls Einarssonar, sem skömmu áður hafði verið skipaður [[Borgarstjóri Reykjavíkur|borgarstjóri Reykjavíkur]]. Af rúmlega 400 manns sem voru á kjörskrá mættu aðeins 25 á kjörstað og greiddu allir þessum lista atkvæði. Félög í Hafnarfirði urðu öll ásátt um sameiginlegan framboðslista og því má segja að hinar raunverulegu bæjarstjórnarkosningar hafi verið prófkjörið sem fór fram í lok febrúar, kosningarnar 1. júní hafi aðeins verið formsatriði.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 56-60</ref><br /> Fyrsti bæjarstjóri Hafnarfjarðar telst vera [[Páll Einarsson]], þó að hann hafi aðeins gegnt embættinu í nokkra daga, en hann var skipaður bæjarfógeti í Hafnarfirði 28. mars 1908. Þá var venja að bæjarfógetar í kaupstöðum (annars staðar en í Reykjavík) væru jafnframt bæjarstjórar þar. Eftir að Páll Einarsson lét af störfum bæjarstjóra og fram til 1930 voru eftirtaldir bæjarstjórar starfandi:<br /> * Magnús Sigurðsson (10. júní - 31. október 1908) * Jón Hermannsson (1. nóvember 1908 - 31. mars 1909) * Magnús Jónsson (1. apríl 1909 - 31. janúar 1930)<br /> Árið 1930 var horfið frá því fyrirkomulagi að bæjarfógeti væri jafnframt bæjarstjóri.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 72</ref> == 1909 == {| class="wikitable" align=right |- ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | August Flygenring |- | Böðvar Böðvarsson |- | Guðmundur Helgason |- | Kristinn Vigfússon |- | Sigfús Bergmann |- | Sigurgeir Gíslason |- | Þórður Edílonsson |} [[23. nóvember]] [[1909]] sagði Jón Gunnarsson sig úr bæjarstjórn Hafnarfjarðar vegna flutnings úr bænum. Annar fulltrúi var kosinn í hans stað [[3. desember]] sama ár og urðu úrslit kosninganna þessi: {| class="wikitable" |- ! Listi !! Fulltrúi !! Atkvæði |- | A || August Flygenring || 129 |- | B || Jón Hinriksson || 45 |- | C || Jón Jónasson || 7 |} Ógild atkvæði voru 19. Á kjörskrá voru rúmlega 480 manns.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 61</ref> <br clear="all"> == 1910 == {| class="wikitable" align=right |- ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | August Flygenring |- | Böðvar Böðvarsson |- | Einar Þorgilsson |- | Guðmundur Helgason |- | Kristinn Vigfússon |- | Sigfús Bergmann |- | Þórður Edílonsson |} Á fundi bæjarstjórnar í desember 1909 var varpað hlutkesti um það hverjir skyldu ganga úr bæjarstjórn samkvæmt lögum um Bæjarstjórn Hafnarfjarðar. Það kom í hlut þeirra Sigfúsar Bergmanns og Sigurgeirs Gíslasonar að víkja. 3. janúar 1910 var kosið um tvo nýja bæjarfulltrúa og féllu atkvæði þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi !! Fulltrúar !! Fjöldi atkvæða |- | A || Einar Þorgilsson og Sigfús Bergmann || 152 |- | B || Sigurður Bjarnason og Sigfús Bergmann || 20 |- | C || Sigfús Bergmann og Einar Þorgilsson || 28 |- | D || Sigurgeir Gíslason og Sigurður Bjarnason || 20 |} Ógild atkvæði voru 23, greidd atkvæði voru 239.<br /> Kristinn Vigfússon sagði sig úr bæjarstjórn [[10. september]] [[1910]] vegna heilsubrests. Í stað hans var kosið um nýjan fulltrúa [[11. október]] sama ár. Eini frambjóðandinn var Sigurgeir Gíslason og var hann kosinn með öllum atkvæðum.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 63</ref> == 1912 == {| class="wikitable" align=right |- ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | August Flygenring |- | Böðvar Böðvarsson |- | Einar Þorgilsson |- | Guðmundur Helgason |- | Sigfús Bergmann |- | Sigurgeir Gíslason |- | Þórður Edílonsson |- | |- | '''Frá 9. febrúar:''' |- | Elías Halldórsson |- | Sigurður Bjarnason |} Í árslok 1911 var ákveðið að Sigurgeir Gíslason og Einar Þorgilsson skyldu ganga úr bæjarstjórninni. Við bæjarstjórnarkosningar [[8. janúar]] [[1912]] voru 3 listar í framboði og féllu atkvæði þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi !! Fulltrúar !! Atkvæði |- | A || Þórður Edílonsson og Sigurður Bjarnason || 47 |- | B || Sigurður Bjarnason og Sigurgeir Gíslason || 16 |- | C || Sigurgeir Gíslason og Sigurður Kristjánsson || 54 |} Ógild atkvæði voru 28. Kosningu hlutu Þórður Edílonsson og Sigurgeir Gíslason<br /> [[21. janúar]] [[1912]] var samþykkt að fjölga bæjarfulltrúum um tvo, þannig að þeir yrðu níu í stað sjö. Þann [[9. febrúar]] sama ár var kosið um tvo bæjarfulltrúa í viðbót við þá sem fyrir sátu og urðu úrslit kosninganna þessi: {| class="wikitable" |- ! Listi !! Fulltrúar !! Atkvæði |- | A || Elías Halldórsson og Ísak Bjarnason || 45 |- | B || Eyjólfur Illugason og Magnús Jóhannesson || 30 |- | C || Magnús Jónsson og Ísak Bjarnason || 15 |- | D || Sigurður Bjarnason og Steingrímur Torfason || 67 |} Kosningu hlutu Elías Halldórsson og Sigurður Bjarnason<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 63</ref> == 1914 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jóhannesson |- | | August Flygenring |- | | Einar Þorgilsson |- | | Elías Halldórsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Sigfús Bergmann |- | | Sigurður Bjarnason |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Þórður Edílonsson |} Í lok ársins [[1913]] gengu August Flygenring, Böðvar Böðvarsson og Guðmundur Helgason úr bæjarstjórninni. Kosningar fóru fram [[20. janúar]] [[1914]]. [[Verkamannafélagið Hlíf]] bauð fram lista við bæjarstjórnarkosningar í fyrsta skipti. Reglur um framboð á þessum árum voru mjög frjálslegar og því var hægt að setja menn á framboðslista án samþykkis þeirra. Þess vegna var Guðmundur Helgason á báðum listunum sem í framboði voru. Atkvæði í kosningunum féllu þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúar ! Atkvæði |- | A - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Guðmundur Helgason, Sigurður Kristjánsson og Magnús Jóhannesson | 49 |- | B | | August Flygenring, Guðmundur Helgason og Ólafur V. Davíðsson | 79 |} Kosningu hlutu August Flygenring, Guðmundur Helgason og Magnús Jóhannesson.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 63-64</ref> <br clear="all"> == 1916 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jóhannesson |- | bgcolor=#FF0000 | | Pétur V. Snæland |- | bgcolor=#FF0000 | | Sveinn Auðunsson |- | | August Flygenring |- | | Elías Halldórsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Þórarinn Böðvarsson |- | | Þórður Edílonsson |} Í janúar [[1916]] voru kosnir þrír bæjarfulltrúar. Einn í stað Sigurðar Bjarnasonar, sem lést 26. maí 1915 og tveir í stað Einars Þorgilssonar og Sigfúsar Bergman. [[4. janúar]] var kosið um bæjarfulltrúa til tveggja ára í stað Sigurðar Bjarnasonar og féllu atkvæðin þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúi ! Atkvæði |- | A | | Sigurður Kristjánsson | 36 |- | B | | Þórarinn Böðvarsson | 81 |- | C - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Guðmundur Jónasson | 57 |} Atkvæði greiddu 179, ógild atkvæði voru 5.<br /> [[7. janúar]] var kosið um tvo bæjarfulltrúa til sex ára í stað Einars Þorgilssonar og Sigfúsar Bergman. þrír listar voru í framboði. Atkvæði féllu svo: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúar ! Atkvæði |- | A - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Sveinn Auðunsson og Pétur V. Snæland | 204 |- | B | Example | | Ólafur V. Davíðsson og Þórarinn Egilsson | 46 |- | C | Example | | Þórarinn Egilsson og Steingrímur Torfason | 41 |} Ógild atkvæði voru 16.<br /> Kosningu hlutu Sveinn Auðunsson og Pétur V. Snæland.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 64-65</ref> <br clear="all"> == 1918 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Krisjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gísli Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jóhannesson |- | bgcolor=#FF0000 | | Pétur V. Snæland |- | bgcolor=#FF0000 | | Sveinn Auðunsson |- | | August Flygenring |- | | Einar Þorgilsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Þórður Edílonsson |} Í byrjun ársins [[1918]] gengu Elías Halldórsson, Sigurgeir Gíslason, Þórarinn Böðvarsson og Þórður Edílonsson úr bæjarstjórn. [[12. janúar]] var kosið um eftirmenn þeirra og féllu atkvæði þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúi ! Atkvæði |- | A | | Sigfús Bergmann | 36 |- | B | | Einar Þorgilsson | 135 |- | C - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson og Gísli Kristjánsson | 142 |- | D | | Þórður Edílonsson | 93 |- | E | | Sigurgeir Gíslason | 21 |} Alls voru greidd 439 atkvæði. Ógild atkvæði voru 12<br /> Kosningu hlutu Einar Þorgilsson, Davíð Kristjánsson, Gísli Kristjánsson og Þórður Edílonsson.<br /> Þó að fulltrúar Hlífar hafi verið fimm að loknum þessum kosningum þýðir það ekki að Hlíf hafi haft meirihluta í bæjarstjórninni. Flokkaskipting var ekki orðin eins skýr og hún varð síðar. Auk þess hafði Pétur V. Snæland aldrei verið í félaginu.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 65</ref> <br clear="all"> == 1920 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gísli Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Pétur V. Snæland |- | bgcolor=#FF0000 | | Sveinn Auðunsson |- | | Einar Þorgilsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Steingrímur Torfason |- | | Þórður Edílonsson |} August Flygenring, Guðmundur Helgason og Magnús Jóhannesson gengu úr bæjarstjórn fyrir kosningar [[12. janúar]] [[1920]]. Tveir listar voru í framboði og urðu úrslitin sem hér segir: <ref>[http://www.timarit.is/files/11820524.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 13. janúar 1920. Bls. 2: Bæjarstjórnarkosning]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Atkvæði ! Fjöldi fulltrúa |- | A | | | 202 | 3 |- | B - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | 68 | 0 |} Atkvæði greiddu 289, þar af voru 19 ógild.<br /> Kosningu hlutu Guðmundur Helgason, Sigurgeir Gíslason og Steingrímur Torfason.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 65</ref> <br clear="all"> == 1922 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gísli Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | | Einar Þorgilsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Ólafur Böðvarsson |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Steingrímur Torfason |- | | Þórður Edílonsson |} Í byrjun ársins [[1922]] gengu Pétur V. Snæland og Sveinn Auðunsson úr bæjarstjórninni. Kosningar um fulltrúa í þeirra stað fóru þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Fulltrúar ! Atkvæði |- | A | | | Ólafur Böðvarsson | 122 |- | B - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Gunnlaugur Kristmundsson og Guðmundur Jónasson | 243 |- | C | | | Ólafur Þórðarson | 84 |- | D | | | Pétur V. Snæland | 56 |- | E | | | Sveinn Auðunsson | 31 |} Greidd voru 555 atkvæði, þar af voru 19 ógild.<br /> Kosningu hlutu Pétur V. Snæland og Sveinn Auðunsson. <br /> Þessar kosningar voru dæmdar ógildar, vegna þess að kjósanda sem var á kjörskrá var meinað að greiða atkvæði. Því var kosið á ný [[15. febrúar]]. Þá voru tveir listar í boði, A-listi og B-listi Hlífar og urðu úrslit kosninganna þessi: {| class="wikitable" |- ! Listi ! ! Atkvæði ! Fulltrúar |- | A | | 344 | 1 |- | B - Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | 357 | 1 |} Greidd voru 711 atkvæði, 11 voru ógild.<br /> Kosningu hlutu Ólafur Böðvarsson (A) og Gunnlaugur Kristmundsson (B)<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 66-67</ref> <br clear="all"> == 1923 == {| class="wikitable" align=right |- ! ! Kjörnir bæjarfulltrúar |- | bgcolor=#0000FF | | Bjarni Snæbjörnsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gísli Kristjánsson |- | bgcolor=#FF0000 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | | Einar Þorgilsson |- | | Guðmundur Helgason |- | | Ólafur Böðvarsson |- | | Sigurgeir Gíslason |- | | Þórður Edílonsson |} Steingrímur Torfason lét af störfum í bæjarstjórninni [[2. október]] [[1923]]. Kosningar um eftirmann hans voru haldnar [[15. október]]. Í þessum kosningum bauð [[Borgaraflokkurinn (eldri)|Borgaraflokkurinn]] fram mann, en flokkurinn tók þátt í [[Alþingiskosningar 1923|alþingiskosningum]] þetta sama haust. Í bæjarstjórnarkosningunum féllu atkvæðin þannig: {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Fulltrúi ! Atkvæði |- | A | Borgaraflokkurinn | bgcolor=#0000FF | | Bjarni Snæbjörnsson | 397 |- | B | Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Guðmundur Jónasson | 390 |} Atkvæði greiddu 792, ógild atkvæði voru 5.<br /> Á kjörskrá voru 1030 manns.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 67</ref> <br clear="all"> == 1924 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | Borgarafl. | bgcolor=#0000FF | | August Flygenring |- | Borgarafl. | bgcolor=#0000FF | | Jón Einarsson |- | VMF Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Davíð Kristjánsson |- | VMF Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Guðmundur Jónasson |- | VMF Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Bjarni Snæbjörnsson |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Guðmundur Helgason |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Sigurgeir Gíslason |- | | | Ólafur Böðvarsson |} Í byrjun ársins [[1924]] gengu Davíð Kristjánsson, Gísli Kristjánsson, Einar Þorgilsson og Þórður Edílonsson úr bæjarstjórninni. Í þeirra stað voru kosnir fulltrúar þann [[12. janúar]]. Í framboði voru tveir listar: Verkamannafélagið Hlíf og Borgaraflokkurinn. Úrslit kosninganna urðu eftirfarandi: {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! Fulltrúar |- | A | Verkamannafélagið Hlíf | bgcolor=#FF0000 | | 324 | 2 |- | B | Borgaraflokkurinn | bgcolor=#0000FF | | 427 | 2 |} Bæjarfulltrúar urðu þeir Davíð Kristjánsson (A), Guðmundur Jónasson (A), August Flygenring (B) og Jón Einarsson (B).<br /> Þetta voru síðustu kosningarnar þar sem Verkamannafélagið Hlíf bauð fram lista. Við Verkamannafélaginu í þessum málefnum tók fulltrúaráð verkalýðsfélaganna og Alþýðuflokksins, sem þá hafði nýlega verið stofnað í Hafnarfirði. Þessar kosningar voru einnig sögulegar að því leyti að lengi vel upp frá þessu tókust tvö öfl á um völdin í bænum: [[Alþýðuflokkurinn]] og [[Borgaraflokkurinn (eldri)|Borgaraflokkurinn]] (sem síðar varð að [[Íhaldsflokkurinn|Íhaldsflokknum]], og enn síðar að [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokknum]]).<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 67</ref> <br clear="all"> == 1926 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Davíð Kristjánsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Jónasson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Þorvaldur Árnason |- | Borgarafl. | bgcolor=#0000FF | | Jón Einarsson |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Ásgrímur M. Sigfússon |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Ólafur Böðvarsson |} August Flygenring fékk lausn frá störfum í bæjarstjórn [[8. desember]] [[1925]], vegna heilsubrests. Ákveðið var að kosning bæjarfulltrúa í hans stað færi fram samhliða bæjarstjórnarkosningum í janúar [[1926]]. Þá gengu Bjarni Snæbjörnsson, Guðmundur Helgason og Sigurgeir Gíslason úr bæjarstjórninni, alllir úr Íhaldsflokknum. Kosningarnar fóru fram [[16. janúar]].<br /> Í stað Augusts Flygenrings var kosinn bæjarfulltrúi til fjögurra ára. Þar voru í framboði tveir listar og urðu úrslitin eftirfarandi: {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Fulltrúi ! Atkvæði |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson | 527 |- | B | [[Íhaldsflokkurinn]] | bgcolor=#00BFFF | | Bjarni Snæbjörnsson | 388 |} Þrjá fulltrúa átti að kjósa til sex ára. Þar voru einnig A-listi Alþýðuflokksins og B-listi Íhaldsflokksins í framboði.<br /> A-listinn var afturkallaður á síðustu stundu, tveimur dögum fyrir kosningar, en var svo endurnýjaður skömmu síðar. Úrslit kosninganna urðu þessi: {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 547 | 2 |- | B | [[Íhaldsflokkurinn]] | bgcolor=#00BFFF | | 359 | 1 |} Bæjarfulltrúar urðu Björn Jóhannesson (A), Þorvaldur Árnason (A) og Ásgrímur M. Sigfússon (B).<br /> Þessar kosningar urðu upphafið að 28 ára samfelldum meirihluta Alþýðuflokksins í bæjarstjórn Hafnarfjarðar.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 67-69</ref> <br clear="all"> == 1928 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Davíð Kristjánsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Jónasson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Gunnlaugur Kristmundsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | Alþ. | bgcolor=#FF8C00 | | Þorvaldur Árnason |- | Borgarafl. | bgcolor=#0000FF | | Jón Einarsson |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Ásgrímur M. Sigfússon |- | Íhaldsfl. | bgcolor=#00BFFF | | Helgi Guðmundsson |} Í ársbyrjun [[1928]] gengu Gunnlaugur Kristmundsson og Ólafur Böðvarsson úr bæjarstjórninni.<br /> Bæjarstjórnarkosningar áttu að fara fram [[21. janúar]]. [[Alþýðuflokkurinn]] og [[Íhaldsflokkurinn]] ákváðu hins vegar að bjóða fram sameiginlegan lista, sem á voru Gunnlaugur Kristmundsson (Alþýðuflokki) og Helgi Guðmundsson (Íhaldsflokki). Þar sem sýnt þótti að flokkarnir fengju hvor sinn fulltrúa var ákveðið að aflýsa kosningunum. Enginn annar listi bauð fram og voru Gunnlaugur og Helgi því sjálfkjörnir, án þess að kosningar færu fram.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 69</ref> <br clear="all"> == 1930 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Davíð Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Þorvaldur Árnason |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Gísli Kristjánsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Ásgrímur M. Sigfússon |- | B | bgcolor=#0000FF | | Helgi Guðmundsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Björn Þorsteinsson |} Árið [[1930]] var kosið í fyrsta skipti samkvæmt nýjum lögum um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða, sem höfðu verið samþykkt á alþingi 1929. Nú voru bæjarfulltrúar kosnir til fjögurra ára, allir í einu, en ekki tveir til fjórir í hvert skipti. Einnig komu til sögunnar varabæjarfulltrúar, sem tóku sæti í bæjarstjórn í forföllum aðalbæjarfulltrúa. Einnig var horfið frá því fyrirkomulagi að bæjarfógeti væri jafnframt bæjarstjóri. Enn eitt nýmælið var að nú skyldi bæjarstjórn kjósa sér forseta, sem stjórnaði umræðum á bæjarstjórnarfundum.<br /> Kosningarnar fóru fram [[18. janúar]] 1930 og urðu úrslitin eftirfarandi: <ref>[http://www.timarit.is/files/11884831.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 19. janúar 1930. Bls. 5: Bæjarstjórnarkosningarnar í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 772 | 54,8 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 636 | 45,2 | 4 |} Greidd atkvæði voru 1432, þar af voru 24 atkvæði ógild.<br /> Á fyrsta fundi nýkjörinnar bæjarstjórnar, [[28. janúar]], var Björn Jóhannesson kosinn forseti bæjarstjórnar. [[Emil Jónsson]] var kosinn bæjarstjóri og Davíð Kristjánsson varabæjarstjóri.<br /> Þorvaldur Árnason óskaði eftir lausn frá bæjarfulltrúastarfinu [[22. febrúar]] 1930. Emil Jónsson tók sæti hans, en hann hafði verið fyrsti varabæjarfulltrúi Alþýðuflokksins.<br /> Helgi Guðmundsson sagði sig úr bæjarstjórn vegna flutnings úr bænum í upphafi ársins [[1931]]. Sæti hans tók Bjarni Snæbjörnsson.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 75</ref> <br clear="all"> == 1934 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Davíð Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Jónasson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Bjarni Snæbjörnsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Loftur Bjarnason |- | B | bgcolor=#0000FF | | Ólafur Þórðarson |} Kosningar fóru fram [[12. janúar]] [[1934]]. <ref>[http://www.timarit.is/files/11943519.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 13. janúar 1934. Bls. 4: Kosningin í Hafnarfirði í gær]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 990 | 53,5 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 823 | 44,4 | 4 |- | C | [[Kommúnistaflokkur Íslands]] | bgcolor=#FF0000 | | 39 | 2,1 | 0 |} 2009 manns voru á kjörskrá. Atkvæði greiddu 1871, þar af voru 19 ógild.<br /> Bæjarstjóri varð [[Emil Jónsson]] og forseti bæjarstjórnar var Björn Jóhannesson. Guðmundur Jónasson varð varabæjarstjóri.<br /> Davíð Kristjánsson tók við sem forseti bæjarstjórnar í janúar 1936, en Björn Jóhannesson gat ekki sinnt störfum vegna veikinda. Við sæti hans í bæjarstjórn tók Magnús Kjartansson.<br /> Emil Jónsson lét af embætti bæjarstjóra 1. maí 1937, en sat þó áfram í bæjarstjórninni. Á sama tíma fékk Guðmundur Jónasson lausn frá starfi varabæjarstjóra. Sem varabæjarstjóri í hans stað var kosinn Guðmundur Gissurarson og sinnti hann störfum bæjarstjóra út kjörtímabilið.<br /> Ólafur Þórðarson sagði sig úr bæjarstjórninni 15. desember 1937 og tók Sigurgeir Gíslason sæti hans.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 75-77</ref> <br clear="all"> == 1938 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ólafur Þ. Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Loftur Bjarnason |- | B | bgcolor=#0000FF | | Guðmundur Einarsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |} Kosið var [[30. janúar]] [[1938]].<ref>[http://www.timarit.is/files/12069052.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 1. febrúar 1938. Bls. 5: Kosningarnar utan Reykjavíkur]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] og [[Kommúnistaflokkur Íslands|Kommúnistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 983 | 50,4 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 969 | 49,6 | 4 |} Greidd atkvæði voru 1998, auðir og ógildir seðlar voru 36.<br /> Björn Jóhannesson var kosinn forseti bæjarstjórnar. Bæjarstjóri var kosinn Friðjón Skarphéðinsson. Hann tók þó ekki við embættinu fyrr en í júní 1938 og var Guðmundur Gissurarson bæjarstjóri þangað til.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 77</ref> <br clear="all"> == 1942 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ásgeir G. Stefánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Loftur Bjarnason |- | B | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Hermann Guðmundsson |} Kosningarnar fóru fram [[25. janúar]] [[1942]]. <ref>[http://www.timarit.is/files/12732877.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 28. janúar 1943. Bls. 2: Úrslitin í kaupstöðunum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 987 | 51,9 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 785 | 41,3 | 4 |- | C | Óháðir verkamenn/[[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF0000 | | 129 | 6,8 | 0 |} Greidd atkvæði voru 1941, af þeim voru 40 seðlar auðir og ógildir.<br /> Bæjarstjóri var Friðjón Skarphéðinsson. Hann lét af störfum í lok febrúar 1945 og var Eiríkur Pálsson ráðinn bæjarstjóri í stað hans, 1. mars 1945.<br /> Hermann Guðmundsson sagði sig úr bæjarstjórn 20. október 1942 og sæti hans tók Bjarni Snæbjörnsson.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 77-78</ref> <br clear="all"> == 1946 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Ólafsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Björn Jóhannesson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ásgeir G. Stefánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Bjarni Snæbjörnsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Loftur Bjarnason |- | B | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | C | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1946|Sveitarstjórnarkosningar 1946]] fóru fram [[27. janúar]].<ref>[http://www.timarit.is/files/13017909.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 29. janúar 1946. Bls. 2: Kosningaúrslit úti á landi]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1187 | 53,0 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 773 | 34,5 | 3 |- | C | [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF0000 | | 278 | 12,4 | 1 |} Atkvæði greiddu 2286. 48 atkvæði voru ógild.<br /> Björn Jóhannesson varð forseti bæjarstjórnar og Eiríkur Pálsson var bæjarstjóri. Eiríkur lét af starfi bæjarstjóra 1. nóvember 1948. Guðmundur Gissurarson varð bæjarstjóri til ársloka 1948, en 1. janúar 1949 tók Helgi Hannesson við embættinu.<br /> Bjarni Snæbjörnsson sagði sig úr bæjarstjórn 6. maí 1947 og tók Þorleifur Jónsson við sæti hans.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 78</ref> <br clear="all"> == 1950 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Óskar Jónsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ólafur Þ. Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Stefán Gunnlaugsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Emil Jónsson]] |- | B | bgcolor=#0000FF | | Þorleifur Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | B | bgcolor=#0000FF | | Helgi S. Guðmundsson |- | C | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1950|Sveitarstjórnarkosningarnar 1950]] fóru fram [[29. janúar]].<ref>[http://www.timarit.is/files/15620451.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 31. janúar 1950. Bls. 2: Úrslit bæjar- og sveitarstjórnarkosninganna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1331 | 51,4 | 5 |- | B | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 973 | 37,5 | 3 |- | C | [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF0000 | | 285 | 11,0 | 1 |} Alls voru greidd 2642 atkvæði. 53 seðlar voru auðir og ógildir.<br /> Helgi Hannesson var endurkjörinn bæjarstjóri og Guðmundur Gissurarson varð forseti bæjarstjórnar.<br /> Þorleifur Jónsson sagði sig úr bæjarstjórn 6. janúar 1951 og tók Ingólfur Flygenring sæti hans.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 80</ref> <br clear="all"> == 1954 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Óskar Jónsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ólafur Þ. Kristjánsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Stefán Gunnlaugsson |- | C | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Helgi S. Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Jón Gíslason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1954|Sveitarstjórnarkosningarnar 1954]] voru haldnar [[31. janúar]].<ref>[http://www.timarit.is/files/15681947.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 2. febrúar 1954. Bls. 2: Úrslit bæjarstjórnarkosninganna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1306 | 44,1 | 4 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 143 | 4,8 | 0 |- | C | [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] | bgcolor=#FF0000 | | 266 | 9,0 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1247 | 42,1 | 4 |} Greidd atkvæði voru 3013, auðir og ógildir seðlar voru 51.<br /> Framsóknarflokkurinn bauð fram lista í fyrsta sinn í Hafnarfirði, en hingað til hafði flokkurinn stutt Alþýðuflokkinn í bæjarmálunum. Meirihluti Alþýðuflokksins féll í þessum kosningum, en hann hafði verið óslitinn frá árinu 1926. Alþýðuflokkurinn myndaði þess vegna meirihluta með Sósíalistaflokknum. Stefán Gunnlaugsson var kjörinn bæjarstjóri og Geir Gunnarsson varabæjarstjóri. Forseti bæjarstjórnar var endurkjörinn Guðmundur Gissurarson.<br /> Emil Jónsson tók bæjarfulltrúasæti Stefáns Gunnlaugssonar 2. mars 1954. Stefáni fannst ekki fara vel á því að vera bæði bæjarfulltrúi og bæjarstjóri.<br /> Um tíma slitnaði upp úr meirihlutasamstarfinu vegna deilna Alþýðuflokksins og Sósíalistaflokksins um rekstur Bæjarútgerðarinnar seint á árinu 1956. Þá hófust tilraunir um meirihlutamyndun - annars vegar milli Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks og hins vegar milli Sjálfstæðisflokks og Sósíalistaflokks. Alþýðuflokkurinn og Sósíalistaflokkurinn náðu hins vegar samkomulagi um Bæjarútgerðina og hófst meirihlutasamstarf þeirra að nýju.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 80-81</ref> <br clear="all"> == 1958 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Gissurarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Þórunn Helgadóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kristinn Gunnarsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Árni Gunnlaugsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Páll V. Daníelsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Elín Jósefsdóttir |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1958|Sveitarstjórnarkosningarnar 1958]] voru haldnar [[26. janúar]].<ref>[http://www.timarit.is/files/15844607.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 28. janúar 1958. Bls. 2]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1320 | 40.7 | 4 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 203 | 6,3 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1360 | 41,9 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 362 | 11,2 | 1 |} Alls greiddu 3317 atkvæði. Auð og ógild atkvæði voru 72.<br /><br /> Þessar kosningar urðu sögulegar að því leyti að konur settust í fyrsta sinn í bæjarstjórn Hafnarfjarðar.<br /> Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið mynduðu meirihluta. Stefán Gunnlaugsson var áfram bæjarstjóri, Geir Gunnarsson varabæjarstjóri og Guðmundur Gissurarson var forseti bæjarstjórnar.<br /> Guðmundur Gissurarson lést 6. júní 1958 og tók [[Emil Jónsson]] sæti hans í bæjarstjórn. Forseti bæjarstjórnar varð Kristinn Gunnarsson.<br /> Frá 1959-1962 sat Þórður Þórðarson í bæjarstjórn í stað Emils Jónssonar, sem tók sér frí frá bæjarstjórnarstörfum vegna anna í ríkisstjórn og á Alþingi.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 81-82</ref> <br clear="all"> == 1962 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kristinn Gunnarsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Þórður Þórðarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Vigfús Sigurðsson |- | B | bgcolor=#009900 | | Jón Pálmason |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Páll V. Daníelsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Elín Jósefsdóttir |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Kristján Andrésson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1962|Sveitarstjórnarkosningarnar 1962]] voru haldnar [[27. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/15967104.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 29. maí 1962. Bls. 15: Kosningaúrslit]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1160 | 33,1 | 3 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 407 | 11,6 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1557 | 44,5 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 378 | 10,8 | 1 |} Alls voru greidd 3576 atkvæði. Auðir og ógildir seðlar voru 74.<br /> Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn mynduðu meirihluta að loknum kosningunum.<br /> Hafsteinn Baldvinsson var ráðinn bæjarstjóri og Stefán Jónsson var kosinn forseti bæjarstjórnar. Embætti varabæjarstjóra var lagt niður.<br /> Í janúar 1963 slitnaði upp úr meirihlutasamstarfi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Næstu mánuði var enginn ákveðinn meirihluti í bæjarstjórninni, en í júní 1963 mynduðu Sjálfstæðisflokkur og Alþýðuflokkur meirihluta, sem stóð út kjörtímabilið.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 82</ref> <br clear="all"> == 1966 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kristinn Gunnarsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Hörður Zóphaníasson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Hjörleifur Gunnarsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Brynjólfur Þorbjarnarson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Árni Gunnlaugsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Vilhjálmur G. Skúlason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1966|Sveitarstjórnarkosningarnar 1966]] fóru fram [[22. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/16188701.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 24. maí 1966. Bls. 12: Kosningaúrslitin]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 900 | 23,5 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 326 | 8,5 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1286 | 33,5 | 3 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 336 | 8,8 | 1 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 988 | 25,8 | 3 |} Alls voru greidd 3899 atkvæði. Auðir og ógildir seðlar voru 63.<br /> Í þessum kosningum kom fram nýtt stjórnmálaafl: Félag óháðra borgara, sem samanstóð af fólki úr öllum stjórnmálaflokkum og óflokksbundnu fólki. Helsti hvatinn að stofnun þess var óánægja með meirihlutasamstarf Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins.<br /> Árni Gunnlaugsson var kosinn forseti bæjarstjórnar og Kristinn Ó. Guðmundsson var ráðinn bæjarstjóri fyrst um sinn. Meirihlutamyndun gekk erfiðlega, en í september 1966 náðu Sjálfstæðisflokkurinn og Félag óháðra borgara samkomulagi um meirihlutasamstarf. Kristinn Ó. Guðmundsson var ráðinn bæjarstjóri út kjörtímabilið.<br /> Kristinn Gunnarsson sagði sig úr bæjarstjórninni [[27. júlí]] [[1967]] og settist Vigfús Sigurðsson í sæti hans.<br /> Hörður Zóphaníasson var erlendis veturinn 1968-1969 og var Yngvi Rafn Baldvinsson í bæjarstjórninni þann vetur.<br /> Stefán Jónsson var kosinn forseti bæjarstjórnar árið [[1968]].<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 82-83</ref> <br clear="all"> == 1970 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Hörður Zóphaníasson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Stefán Gunnlaugsson |- | B | bgcolor=#009900 | | Ragnheiður Sveinbjörnsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Eggert Ísaksson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Guðmundur Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Árni Gunnlaugsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Vilhjálmur G. Skúlason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1970|Sveitarstjórnarkosningarnar 1970]] voru haldnar [[31. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/16437191.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 2. júní 1970. Bls. 10: Heildarúrslit bæjar- og sveitastjórnarkosninganna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1051 | 22,3 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 558 | 11,8 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 1697 | 36,0 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 391 | 8,3 | 0 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 1019 | 21,6 | 2 |} Á kjörskrá voru 5285<br /> Greidd atkvæði voru 4776, þar af voru 60 seðlar auðir og ógildir.<br /> Alþýðuflokkurinn, Félag óháðra borgara og Framsóknarflokkurinn mynduðu meirihluta að loknum kosningunum.<br /> Kristinn Ó. Guðmundsson var endurráðinn bæjarstjóri og Stefán Gunnlaugsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 83</ref> <br clear="all"> == 1974 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Kjartan Jóhannsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Haukur Helgason |- | B | bgcolor=#009900 | | Ragnheiður Sveinbjörnsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Guðmundur Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Einar Þ. Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Oliver Steinn Jóhannesson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Ægir Sigurgeirsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Vilhjálmur G. Skúlason |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Árni Gunnlaugsson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1974|Sveitarstjórnarkosningarnar 1974]] voru haldnar [[26. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3006685.djvu Morgunblaðið 28. maí 1974. Bls. 12: Sjálfstæðisflokkurinn hlaut 50,5% atkvæða á landinu]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 908 | 16,4 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 699 | 12,6 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2264 | 41,0 | 5 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 533 | 9,6 | 1 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 1122 | 20,3 | 2 |} Á kjörskrá voru 6430.<br /> Greidd atkvæði voru 5584. Auðir og ógildir seðlar voru 58.<br /> Við þessar kosningar var bæjarfulltrúum fjölgað um tvo og urðu þeir nú ellefu í stað níu.<br /> Sjálfstæðisflokkurinn og Félag óháðra borgara mynduðu meirihluta eftir kosningarnar.<br /> Kristinn Ó. Guðmundsson var endurráðinn bæjarstjóri út kjörtímabilið. Stefán Jónsson varð forseti bæjarstjórnar.<br /> Haukur Helgason sagði sig úr bæjarstjórninni [[21. júní]] [[1977]] vegna flutnings úr bænum. Við sæti hans tók Guðríður Elíasdóttir.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 83-85</ref> <br clear="all"> == 1978 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Hörður Zóphaníasson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Jón Bergsson |- | B | bgcolor=#009900 | | Markús Á. Einarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Guðmundur Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Einar Þ. Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Stefán Jónsson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Ægir Sigurgeirsson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Rannveig Traustadóttir |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Árni Gunnlaugsson |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Andrea Þórðardóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1978|Sveitarstjórnarkosningarnar 1978]] voru haldnar [[28. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3187257.djvu Morgunblaðið 30. maí 1978. Bls. 16: Heildarúrslit í bæjar- og sveitarstjórnarkosningunum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1274 | 21,3 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 491 | 8,2 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2153 | 36,1 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 888 | 14,9 | 2 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 1165 | 19,5 | 2 |} Á kjörskrá voru 7106.<br /> Samtals voru greidd 6107 atkvæði. Auðir seðlar og ógildir voru 136.<br /> Sjálfstæðisflokkur og Félag óháðra borgara héldu meirihlutasamstarfi sínu áfram.<br /> Kristinn Ó. Guðmundsson var endurráðinn bæjarstjóri og Stefán Jónsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<br /> Kristinn Ó. Guðmundsson lét af starfi bæjarstjóra í júlí 1979 og var Einar Ingi Halldórsson ráðinn í hans stað. Hann tók við starfinu [[15. júlí]] 1979.<br /> Rannveig Traustadóttir var erlendis 1979-1981 og sat Þorbjörg Samúelsdóttir í bæjarstjórn í forföllum hennar.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 85</ref> <br clear="all"> == 1982 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Hörður Zóphaníasson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Guðmundur Árni Stefánsson]] |- | B | bgcolor=#009900 | | Markús Á. Einarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Sólveig Ágústsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Einar Þ. Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | [[Ellert Borgar Þorvaldsson]] |- | D | bgcolor=#0000FF | | Haraldur Sigurðsson |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Rannveig Traustadóttir |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Vilhjálmur G. Skúlason |- | H | bgcolor=#C0C0C0 | | Andrea Þórðardóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1982|Sveitarstjórnarkosningarnar 1982]] voru haldnar [[22. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3407661.djvu Morgunblaðið 25. maí 1982. Bls. 14: Heildarúrslit í kaupstöðum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 1336 | 20,9 | 2 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 621 | 9,7 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2391 | 37,5 | 5 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 796 | 12,5 | 1 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 1239 | 19,4 | 2 |} Á kjörskrá voru 7676.<br /> Atkvæði greiddu 6571, þar af voru 188 seðlar auðir og ógildir.<br /> Sjálfstæðisflokkurinn og Félag óháðra borgara héldu meirihlutasamstarfinu áfram.<br /> Árni Grétar Finnsson var kosinn forseti bæjarstjórnar og Einar Ingi Halldórsson var ráðinn bæjarstjóri út kjörtímabilið.<ref>Ásgeir Guðmundsson. Bls. 85</ref> <br clear="all"> == 1986 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Guðmundur Árni Stefánsson]] |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Jóna Ósk Guðjónsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ingvar Viktorsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Tryggvi Harðarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Valgerður Guðmundsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Árni Grétar Finnsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Sólveig Ágústsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Hjördís Guðbjörnsdóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Jóhann Bergþórsson |- | F | bgcolor=#00BFFF | | Einar Th. Mathiesen |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jón Árnason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1986|Sveitarstjórnarkosningarnar 1986]] voru haldnar [[31. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3703085.djvu Morgunblaðið 3. júní 1986. Bls. 24: Úrslit í kaupstöðum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 2583 | 35,3 | 5 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 363 | 5,0 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2355 | 32,1 | 4 |- | F | Frjálst framboð | bgcolor=#00BFFF | | 519 | 7,1 | 1 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 783 | 10,7 | 1 |- | H | Félag óháðra borgara | bgcolor=#C0C0C0 | | 281 | 3,8 | 0 |- | M | [[Flokkur mannsins]] | bgcolor=#408080 | | 112 | 1,5 | 0 |- | V | [[Kvennalistinn]] | bgcolor=#FF00FF | | 331 | 4,5 | 0 |} Á kjörskrá voru 8792.<br /> Samtals voru greidd 7469 atkvæði. Auðir og ógildir seðlar voru 142.<br /> Að þessum kosningum loknum hófu Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið meirihlutasamstarf.<br /> Á fyrsta fundi nýkjörinnar bæjarstjórnar þann [[16. júní]] var Guðmundur Árni Stefánsson ráðinn bæjarstjóri. Jóna Ósk Guðjónsdóttir var kosin forseti bæjarstjórnar og varð hún þar með fyrsta konan til að gegna því embætti.<ref>[http://www.timarit.is/files/8473431.pdf#navpanes=1 Alþýðublaðið 11. júlí 1986. Bls. 3: Félagsleg sjónarmið einkenna meirihlutasamninginn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br clear="all"> == 1990 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | [[Guðmundur Árni Stefánsson]] |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Jóna Ósk Guðjónsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ingvar Viktorsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Valgerður Guðmundsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Tryggvi Harðarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Árni Hjörleifsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Jóhann Bergþórsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Ellert Borgar Þorvaldsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Þorgils Óttar Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Hjördís Guðbjörnsdóttir |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jón Árnason |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1990|Sveitarstjórnarkosningarnar 1990]] voru haldnar [[26. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/3968817.djvu Morgunblaðið 29. maí 1990. C - Bæjar- og sveitarstjórnakosningar - Úrslit, bls. 2.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 4042 | 48,0 | 6 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 453 | 5,4 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 2950 | 35,0 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 978 | 11,6 | 1 |} Á kjörskrá voru 9963.<br /> Greidd atkvæði voru 8530. Auðir og ógildir seðlar voru 107.<br /> Alþýðuflokkurinn fékk hreinan meirihluta í þessum kosningum, í fyrsta sinn síðan árið 1950. Að kosningum loknum áttu Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið í óformlegum viðræðum um áframhaldandi meirihlutasamstarf, en enginn samstarfsflötur fannst í þessum viðræðum. Alþýðuflokkurinn sat því einn í meirihluta á þessu kjörtímabili.<br /> Guðmundur Árni Stefánsson var endurráðinn bæjarstjóri og Jóna Ósk Guðjónsdóttir var kosin forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/8579554.pdf#navpanes=1 Alþýðublaðið 20. júní 1990. Bls. 2: „Að gera góðan bæ enn betri“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Guðmundur Árni var skipaður heilbrigðis- og tryggingaráðherra [[14. júní]] [[1993]].<ref>[http://www.timarit.is/files/4104409.djvu Morgunblaðið 15. júní 1993. Bls. 27: Guðmundur Árni og Össur boða breytingar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hann lét því af starfi bæjarstjóra en sat áfram sem bæjarfulltrúi til loka kjörtímabilsins.<ref>[http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=7 Æviágrip á vef Alþingis. Skoðað 5. júlí 2010.]</ref><br /> Við embætti bæjarstjóra tók Ingvar Viktorsson<ref>[http://www.timarit.is/files/4106441.djvu Morgunblaðið 3. júlí 1993. Bls. 4: 14. bæjarstjórinn í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> og gegndi hann starfinu út kjörtímabilið.<ref>[http://www.timarit.is/files/4148089.djvu Morgunblaðið 28. maí 1994. C: Kosningahandbók, bls. 2]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br clear="all"> == 1994 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ingvar Viktorsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Valgerður Guðmundsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Tryggvi Harðarson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Árni Hjörleifsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ómar Smári Ármannsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Magnús Gunnarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Jóhann G. Bergþórsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Ellert Borgar Þorvaldsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Valgerður Sigurðardóttir |- | G | bgcolor=#FF0000 | | Magnús Jón Árnason |- | G | bgcolor=#FF0000 | | [[Lúðvík Geirsson]] |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1994|Sveitarstjórnarkosningarnar 1994]] voru haldnar [[28. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/4148413.djvu Morgunblaðið 31. maí 1994. B: Úrslit kosninga, bls. 1]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 3724 | 37,9 | 5 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 653 | 6,6 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 3413 | 34,7 | 4 |- | G | [[Alþýðubandalagið]] | bgcolor=#FF0000 | | 1489 | 15,2 | 2 |- | V | [[Kvennalistinn]] | bgcolor=#FF00FF | | 547 | 5,6 | 0 |} Á kjörskrá voru 11.444.<br /> Atkvæði greiddu 9984, þar af voru auðir og ógildir seðlar 158.<br /> Þetta voru síðustu bæjarstjórnarkosningar í Hafnarfirði þar sem Alþýðubandalagið bauð fram lista<br /> Alþýðuflokkurinn missti hreinan meirihluta sinn í þessum kosningum. Eftir meirihlutaviðræður, bæði við Alþýðuflokk og Sjálfstæðisflokk<ref>[http://www.timarit.is/files/4148721.djvu Morgunblaðið 2. júní 1994. Bls. 60: G-listi og D-listi ræða samstarf]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> myndaði Alþýðubandalagið meirihluta með Sjálfstæðisflokknum. Magnús Jón Árnason var ráðinn bæjarstjóri og Ellert Borgar Þorvaldsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/4149549.djvu Morgunblaðið 9. júní 1994. Bls. 6: Valdaskipti í næstu viku]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Í júní 1995 slitnaði upp úr meirihlutasamstarfi Alþýðubandalagsins og Sjálfstæðisflokksins<ref>[http://www.timarit.is/files/4201071.djvu Morgunblaðið 14. júní 1995. Bls. 4: Alþýðuflokkurinn réð ráðningu bæjarverkfræðings]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.timarit.is/files/4201159.djvu Morgunblaðið 14. júní 1995. Bls. 48: Segja meirihlutann fallinn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Alþýðuflokkurinn myndaði þá nýjan meirihluta ásamt tveimur af fjórum bæjarfulltrúum Sjálfstæðisflokksins: Jóhanni G. Bergþórssyni og Ellerti Borgari Þorvaldssyni.<br /> Ingvar Viktorsson var ráðinn bæjarstjóri og Ellert Borgar Þorvaldsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/4203783.djvu Morgunblaðið 4. júlí 1995. Bls. 2: Nýr meirihluti tekur við í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Þessi meirihluti hélst til loka kjörtímabilsins.<ref>[http://www.timarit.is/files/12704095.pdf#navpanes=1 DV 19. maí 1998. Bls. 32: Pólitísk háspenna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br clear="all"> == 1998 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Ingvar Viktorsson |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Jóna Dóra Karlsdóttir |- | A | bgcolor=#FF8C00 | | Tryggvi Harðarson |- | B | bgcolor=#009900 | | Þorsteinn Njálsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Magnús Gunnarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Valgerður Sigurðardóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Þorgils Óttar Mathiesen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Gissur Guðmundsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Steinunn Guðnadóttir |- | F | bgcolor=#FF0000 | | [[Lúðvík Geirsson]] |- | F | bgcolor=#FF0000 | | Valgerður Halldórsdóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1998|Sveitarstjórnarkosningarnar 1998]] voru haldnar [[23. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/4362299.djvu Morgunblaðið 26. maí 1998. B: Úrslit, bls. 5]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | A | [[Alþýðuflokkurinn]] | bgcolor=#FF8C00 | | 2088 | 21,8 | 3 |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 1101 | 11,5 | 1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 3580 | 37,4 | 5 |- | F | Fjarðarlistinn | bgcolor=#FF0000 | | 1721 | 18,0 | 2 |- | H | Hafnarfjarðarlistinn | bgcolor=#00BFFF | | 604 | 6,3 | 0 |- | I | Tónlistinn | bgcolor=#FFFF00 | | 473 | 4,9 | 0 |} Á kjörskrá voru 12.521.<br /> Atkvæði greiddu 9930, 363 seðlar voru auðir og ógildir.<br /><br /> Bæði Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn gengu klofnir til þessara kosninga. Hluti Sjálfstæðismanna bauð fram Hafnarfjarðarlistann, sem samanstóð af stuðningsmönnum Jóhanns G. Bergþórssonar.<br /> Fjarðarlistinn var skipaður fólki úr Alþýðuflokknum, Alþýðubandalaginu, kvennalistanum og óflokksbundnum jafnaðar- og félagshyggjumönnum. Þetta voru síðustu bæjarstjórnarkosningar í Hafnarfirði þar sem Alþýðuflokkurinn bauð fram. Hafnarfjörður var jafnframt eina sveitarfélagið á landinu þar sem Alþýðuflokkurinn bauð fram sérstakan lista.<ref>[http://www.timarit.is/files/12704095.pdf#navpanes=1 DV 19. maí 1998. Bls. 32: Pólitísk háspenna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Eftir kosningarnar mynduðu Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn meirihluta. Magnús Gunnarsson var ráðinn bæjarstjóri og Valgerður Sigurðardóttir var kosin forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/4362287.djvu Morgunblaðið 26. maí 1998. Bls. 72: Magnús Gunnarsson bæjarstjóri í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br /><br /> Í lok október 1999 sameinuðust Alþýðuflokkurinn og Fjarðarlistinn, ásamt fleiri félögum, undir merkjum [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]]. Samfylkingin átti þar með fimm bæjarfulltrúa það sem eftir var af kjörtímabilinu.<ref>[http://www.timarit.is/files/4456971.djvu Morgunblaðið 4. nóvember 1999. Bls. 43: Níu félög stofna Samfylkinguna í Hafnarfirði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> <br clear="all"> == 2002 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | D | bgcolor=#0000FF | | Magnús Gunnarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Valgerður Sigurðardóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Haraldur Þór Ólafsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Steinunn Guðnadóttir |- | D | bgcolor=#0000FF | | Gissur Guðmundsson |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Lúðvík Geirsson]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Gunnar Svavarsson]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Ellý Erlingsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Jóna Dóra Karlsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Guðmundur Rúnar Árnason]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Hafrún Dóra Júlíusdóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2002|Sveitarstjórnarkosningarnar 2002]] voru haldnar [[25. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/7827469.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 28. maí 2002. B: Úrslit 2002, bls. 7]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 695 | 6,3 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 4481 | 40,6 | 5 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor=#FF8C00 | | 5550 | 50,2 | 6 |- | U | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor=#FF0000 | | 320 | 2,9 | 0 |} Á kjörskrá voru 13.991.<br /> Greidd atkvæði voru 11. 393, þar af voru 347 seðlar auðir og ógildir.<br /> <br /> Samfylkingin vann hreinan meirihluta í þessum kosningum og var [[Lúðvík Geirsson]] ráðinn bæjarstjóri að þeim loknum. Jóna Dóra Karlsdóttir var kosin forseti bæjarstjórnar.<ref>[http://www.timarit.is/files/7829923.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 13. júní 2002. Bls. 14: Nýr bæjarstjóri tekinn við]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Í lok júní 2004 lét Jóna Dóra af embætti forseta bæjarstjórnar og við henni tók Gunnar Svavarsson.<ref>[http://www.timarit.is/files/8096712.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 2. júlí 2004. Bls. 22: Hafnarfjörður]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Gunnar gegndi starfi forseta út kjörtímabilið.<ref>[http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=685 Æviágrip á vef Alþingis. Skoðað 8. júlí 2010.]</ref> <br clear="all"> == 2006 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | D | bgcolor=#0000FF | | Haraldur Þór Ólafsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor=#0000FF | | Almar Grímsson |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Lúðvík Geirsson]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Ellý Erlingsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Rúnar Árnason |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Margrét Gauja Magnúsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Guðfinna Guðmundsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | [[Gunnar Svavarsson]] |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Gísli Ó. Valdimarsson |- | V | bgcolor=#FF0000 | | Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|Sveitarstjórnarkosningarnar 2006]] voru haldnar [[27. maí]].<ref>[http://www.timarit.is/files/10927532.pdf#navpanes=1 Morgunblaðið 29. maí 2006. B: Úrslit 2006, bls. 7]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 356 | 3,0 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 3196 | 27,3 | 3 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor=#FF8C00 | | 6418 | 54,8 | 7 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor=#FF0000 | | 1415 | 12,1 | 1 |} Á kjörskrá voru 15.973.<br /> Greidd atkvæði voru 11.723, auðir og ógildir seðlar voru 338.<br /> <br /> Lúðvík Geirsson varð áfram bæjarstjóri að loknum kosningunum. Gunnar Svavarsson var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref>[https://www.fjardarposturinn.is/images/FP-pdf/FP-2006-24-skjar.pdf Fjarðarpósturinn 15. júní 2006]. Bls. 8: ''Ný bæjarstjórn tekin við''</ref><br /> Gunnar Svavarsson náði sæti á Alþingi í [[Alþingiskosningar 2007|alþingiskosningum í maí 2007]]. Í júní sama ár lét hann af starfi forseta bæjarstjórnar. Við honum tók Ellý Erlingsdóttir.<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2007/06/27/elly_erlingsdottir_kjorin_forseti_baejarstjornar_ha/ Mbl.is 27. júní 2007: Ellý Erlingsdóttir kjörin forseti bæjarstjórnar Hafnarfjarðar]. (Skoðað 9. júlí 2010).</ref><br /> Í febrúar 2010 sagði Ellý Erlingsdóttir sig úr bæjarstjórninni vegna flutninga. Eyjólfur Sæmundsson tók sæti hennar í bæjarstjórn.<ref>[https://www.visir.is/article/2010731877663 Visir.is 15. febrúar 2010: Fórnar pólitískum frama fyrir fótboltastrákinn sinn]. (Skoðað 9. júlí 2010)</ref> Forseti bæjarstjórnar í stað Ellýjar var kosinn Guðmundur Rúnar Árnason.<ref>[http://www.fjardarposturinn.is/images/FP-pdf/FP-2010-09-skjar.pdf Fjarðarpósturinn 4. mars 2010]. Bls. 8: Eyjólfur, nýr bæjarfulltrúi, formaður fræðsluráðs</ref> <br clear="all"> == 2010 == {| class="wikitable" align=right |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | D | bgcolor=#0000FF | | Valdimar Svavarsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor=#0000FF | | Kristinn Andersen |- | D | bgcolor=#0000FF | | Geir Jónsson |- | D | bgcolor=#0000FF | | Helga Ingólfsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Guðmundur Rúnar Árnason |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Margrét Gauja Magnúsdóttir |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Gunnar Axel Axelsson |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Eyjólfur Sæmundsson |- | S | bgcolor=#FF8C00 | | Sigríður Björk Jónsdóttir |- | V | bgcolor=#FF0000 | | Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|Sveitarstjórnarkosningarnar 2010]] voru haldnar [[29. maí]].<ref name=":0">[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050303131514/www.hafnarfjordur.is/hafnarfjordur/stjornsysla/nefndir_og_rad/?cat_id=15&ew_0_a_id=4860 Upplýsingar af heimasíðu Hafnarfjarðarbæjar]. (Skoðað 9. júlí 2010)</ref> {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor=#009900 | | 722 | 7,3 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor=#0000FF | | 3682 | 37,2 | 5 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor=#FF8C00 | | 4053 | 40,9 | 5 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor=#FF0000 | | 1448 | 14,6 | 1 |} Á kjörskrá voru 17.826.<br /> Greidd atkvæði voru 11.589. Auðir seðlar voru 1578 og ógildir seðlar voru 106.<br /> <br /> Meirihluti Samfylkingarinnar féll í þessum kosningum. Samfylkingin myndaði þess vegna meirihluta með Vinstrihreyfingunni-Grænu framboði. Lúðvík Geirsson varð áfram bæjarstjóri og Guðmundur Rúnar Árnason var kosinn forseti bæjarstjórnar.<ref name=":1">[http://www.fjardarposturinn.is/images/FP-pdf/FP-2010-24-skjar.pdf Fjarðarpósturinn 16. júní 2010]. Bls. 1: ''Leiðast varlega af stað''</ref> Samkvæmt samkomulagi sem flokkarnir tveir gerðu með sér var ákveðið að Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir tæki við embætti bæjarstjóra í júní 2012.<ref name=":2">[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/06/07/ludvik_afram_baejarstjori/ Mbl.is 7. júní 2010: Lúðvík verður áfram bæjarstjóri] (Skoðað 9. júlí 2010)</ref><br /> Ráðning Lúðvíks sem bæjarstjóra mætti nokkurri andstöðu meðal bæjarbúa. Meðal annars var litið svo á að hann hafi sett bæjarstjórastólinn að veði í kosningunum, en hann komst ekki að sem bæjarfulltrúi.<ref name=":3">[http://www.mbl.is/mm/frettir/kosningar/2010/06/14/motmaela_nyjum_meirihluta_i_hafnarfirdi/ Mbl.is 14. júní 2010: Mótmæla nýjum meirihluta í Hafnarfirði]. (Skoðað 9. júlí 2010)</ref> Þann [[8. júlí]] [[2010]] fór því svo að Lúðvík ákvað að láta af störfum sem bæjarstjóri. Við bæjarstjórastarfinu tók [[Guðmundur Rúnar Árnason]].<ref name=":4">[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/07/08/ludvik_haettir_i_hafnarfirdi/ Mbl.is 8. júlí 2010: Lúðvík hættir í Hafnarfirði]. (Skoðað 9. júlí 2010)</ref> Hann gegndi embættinu til [[27. júní]] [[2012]], en þann dag tók Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir við starfinu og varð þar með fyrsta konan til að gegna embætti bæjarstjóra í Hafnarfirði.<ref name=":5">[https://visir.is/gudrun-ordin-fyrsti-kvenkyns-baejarstjori-hafnafjardar/article/2012120628987 Vísir.is 27. júní 2012: Guðrún orðin fyrsti kvenkyns bæjarstjóri Hafnafjarðar]. (Skoðað 28. júní 2012).</ref><br /> Guðmundur Rúnar lét af embætti forseta bæjarstjórnar í september 2010 og í stað hans var Sigríður Björk Jónsdóttir kosin forseti.<ref name=":6">[https://ibuagatt.hafnarfjordur.is/meetingsearch/DisplayMeeting.aspx?id=1008024F Fundargerð bæjarstjórnar 1. september 2010]</ref> Í október 2011 lét Sigríður Björk af starfi forseta og tók Margrét Gauja Magnúsdóttir við af henni.<ref name=":7">[http://www.visir.is/margret-gauja-verdur-forseti-baejarstjornar/article/2011111009489?fb_ref=under&fb_source=profile_oneline Vísir.is 5. október 2011: Margrét Gauja verður forseti bæjarstjórnar]. (Skoðað 7. október 2011)</ref> Guðmundur Rúnar Árnason var svo kosinn forseti bæjarstjórnar 27. júní 2012, eftir að hann lét af embætti bæjarstjóra.<ref name=":8">[https://www.hafnarfjordur.is/stjornkerfi/fundargerdir/DisplayMeeting.aspx?id=1206010F Fundargerð bæjarstjórnar 27. júní 2012]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Guðmundur Rúnar lét af störfum sem bæjarfulltrúi í september 2012. Við sæti hans í bæjarstjórn tók Lúðvík Geirsson. Forseti bæjarstjórnar í stað Guðmundar var kosin Margrét Gauja Magnúsdóttir.<ref name=":9">[https://www.hafnarfjordur.is/stjornkerfi/fundargerdir/DisplayMeeting.aspx?id=1209003F Fundargerð bæjarstjórnar 12. september 2012]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><br /> Margrét Gauja Magnúsdóttir fór í fæðingarorlof frá ágúst 2010 til febrúar 2011 og tók Lúðvík Geirsson sæti hennar í bæjarstjórn á meðan.<ref name=":10">[https://ibuagatt.hafnarfjordur.is/meetingsearch/DisplayMeeting.aspx?id=1008024F Fundargerð bæjarstjórnar 1. september 2010]</ref> == 2014 == {| class="wikitable" align="right" |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | D | bgcolor="#0000FF" | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristinn Andersen |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Unnur Lára Bride |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Ólafur Ingi Tómasson |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Helga Ingólfsdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Gunnar Axel Axelsson |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Margrét Gauja Magnúsdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Adda María Jóhannsdóttir |- | V | bgcolor="#FF0000" | | Guðrún Ágústa Guðmundsdóttir |- | Æ | bgcolor="#7105ed" | | Guðlaug Kristjánsdóttir |- | Æ | bgcolor="#7105ed" | | Einar Birkir Einarsson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014]] voru haldnar 31. maí. {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor="#009900" | | 735 | 6,5 | 0 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor="#0000FF" | | 4029 | 35,8 | 5 |- |P | [[Píratar]] | bgcolor="#080708" | |754 |6,7 |0 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor="#FF8C00" | | 2278 | 20,2 | 3 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor="#FF0000" | | 1316 | 11,7 | 1 |- |Æ | [[Björt framtíð]] | bgcolor="#7105ed" | |2143 |19,0 |2 |} Á kjörskrá voru 19.694.<br /> Greidd atkvæði voru 11.926. Auðir 594 og ógildir seðlar voru 77.<br /> <br /> Meirihluti Samfylkingarinnar féll aftur í þessum kosningum. Sjálfstæðisflokkur myndaði meirihluta með Bjartri framtíð sem bauð fram í fyrsta skiptið. Björt framtíð var stjórnmálaflokkur sem varð til úr Besta flokknum sem settist í borgarstjórn Reykjavíkur árið 2010 og var [[Haraldur L. Haraldsson]] ráðinn bæjarstjóri. Rósa Guðbjartsdóttir var kosinn formaður bæjarráðs og Guðlaug Kristjánsdóttir kosinn forseti bæjarstjórnar. == 2018 == {| class="wikitable" align="right" |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | B | bgcolor="#009900" | | Ágúst Bjarni Garðarsson |- | C | bgcolor="#f76e05" | | Jón Ingi Hákonarson |- | D | bgcolor="#0000FF" | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristinn Andersen |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Ólafur Ingi Tómasson |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Helga Ingólfsdóttir |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristín Thoroddsen |- | M | bgcolor="#06349e" | | Sigurður Þ. Ragnarsson |- | L | bgcolor="#0f94a3" | | Guðlaug Svala Steinunar Kristjánsdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Adda María Jóhannsdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Friðþjófur Helgi Karlsson |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018]] voru haldnar 26. maí. {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor="#009900" | | 926 | 8,0 | 1 |- |C | [[Viðreisn]] | bgcolor="#f76e05" | |1098 |9,5 |1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor="#0000FF" | | 3900 | 33,7 | 5 |- |L | Bæjarlistinn | bgcolor="#0f94a3" | |906 |7,8 |1 |- |M | [[Miðflokkur]] | bgcolor="#06349e" | |878 |7,6 |1 |- |P | [[Píratar]] | bgcolor="#080708" | |754 |6,5 |0 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor="#FF8C00" | | 2331 | 20,1 | 2 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor="#FF0000" | | 776 | 6,7 | 0 |} Á kjörskrá voru 20.786.<br /> Greidd atkvæði voru 12.058. Auðir seðlar voru 444 og ógildir seðlar voru 45.<br /> <br /> Eftir kosningarnar myndaði Sjálfstæðisflokkurinn meirihluta með Framsóknarflokknum sem hafði ekki komið inn manni í bæjarstjórn í 20 ár. Var Rósa Guðbjartsdóttir kosinn Bæjarstjóri, Kristinn Andersen kosinn formaður bæjarráðs, og Ágúst Bjarni Garðarsson kosinn forseti bæjarstjórnar. Árið 2021 hlaut Ágúst Bjarni Garðarson, oddviti Framsóknarflokksins kosningu á Alþingi fyrir framsóknarflokkinn og sinnti hann því samtímis störfum forseta bæjarstjórnar. == 2022 == {| class="wikitable" align="right" |- ! Flokkur ! !Kjörnir bæjarfulltrúar |- | B | bgcolor="#009900" | | Valdimar Víðisson |- | B | bgcolor="#009900" | | Margrét Vala Marteinsdóttir |- | C | bgcolor="#f76e05" | | Jón Ingi Hákonarson |- | D | bgcolor="#0000FF" | | [[Rósa Guðbjartsdóttir]] |- | D | bgcolor="#0000FF" | | [[Orri Björnsson]] |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristinn Andersen |- | D | bgcolor="#0000FF" | | Kristín Thoroddsen |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | [[Guðmundur Árni Stefánsson]] |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Sigrún Sverrisdóttir |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Árni Rúnar Þorvaldsson |- | S | bgcolor="#FF8C00" | | Hildur Rós Guðbjargardóttir |} [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022]] voru haldnar 14. maí. {| class="wikitable" |- ! Listi ! Flokkur ! ! Atkvæði ! % ! Fulltrúar |- | B | [[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] | bgcolor="#009900" | | 1750 | 13,7 | 2 |- |C | [[Viðreisn]] | bgcolor="#f76e05" | |1170 |9,1 |1 |- | D | [[Sjálfstæðisflokkurinn]] | bgcolor="#0000FF" | | 3924 | 30,7 | 4 |- |L | Bæjarlistinn | bgcolor="#0f94a3" | |546 |4,3 |0 |- |M | [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] | bgcolor="#06349e" | |363 |2,8 |0 |- |P | [[Píratar]] | bgcolor="#080708" | |748 |6,1 |0 |- | S | [[Samfylkingin|Samfylking]] | bgcolor="#FF8C00" | | 3710 | 29,0 | 4 |- | V | [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] | bgcolor="#FF0000" | | 552 | 4,3 | 0 |} Á kjörskrá voru 21.744.<br /> Greidd atkvæði voru 13.133. Auðir seðlar voru 295 og ógildir seðlar voru 39.<br /> <br />Eftir kosningar komust Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur að samkomulagi um myndun meirihluta. Framsóknarflokkur náði tveimur mönnum í bæjarstjórn í fyrsta sinn í sögu flokksins í bænum. Rósa Guðbjartsdóttir varð einnig fyrsta konan til þess að sitja heilt kjörtímabil sem bæjarstjóri Hafnarfjarðar. Rósa Guðbjartsdóttir, oddviti Sjálfstæðisflokksins var kosinn bæjarstjóri og Valdimar Víðisson, oddviti Framsóknar kosinn formaður bæjarráðs. Samið var um að Valdimar Víðisson skyldi taka við embætti bæjarstjóra að tveimur árum liðnum og Rósa yrði þá formaður bæjarráðs. Kristinn Andersen var kosinn forseti bæjarstjórnar. Guðmundur Árni Stefánsson varð aftur bæjarfulltrúi, í þetta sinn fyrir hönd Samfylkingarinnar, eftir að hafa horfið úr bæjarstjórn árið 1994. Þann 1. janúar 2025 tók [[Valdimar Víðisson]] við sem bæjarstjóri af Rósu Guðbjartsdóttur sem varð jafnframt að þingmanni í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]]. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * Ásgeir Guðmundsson. ''Saga Hafnarfjarðar 1908-1983 - Fyrsta bindi''. Skuggsjá - Bókabúð Olivers Steins SF, 1983. [[Category:Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|Hafnarfjörður B]] [[Category:Hafnarfjörður]] gv7y0ddyo0di3v23w77ozel26vwdaoz 0 88798 1961860 1960717 2026-05-01T22:24:31Z ~2026-26666-09 116075 1961860 wikitext text/x-wiki Þetta er '''listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum,''' ([[Flokki þjóðernissinna]] eða [[Þjóðernishreyfing Íslendinga|Þjóðernishreyfingu Íslendinga]]). Listinn er ekki tæmandi, og hafa verður í huga að menn tengdust flokki nasista eða íslensku þjóðernisflokkunum vissulega mismikið: * [[Agnar Kofoed-Hansen]] - síðar [[lögreglustjóri]] í [[Reykjavík]]. * [[Ágúst Bjarnason]] * [[Birgir Kjaran]] * [[Bjarni Jónsson]] - læknir. * [[Björn Sv. Björnsson]] - sonur [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]], fyrsta forseta Íslands. * [[Björn Halldórsson (fánaliðsstjóri)|Björn Halldórsson]] * [[Egill Holmboe]] - öðru nafni Egill Fálkason. * [[Eiður S. Kvaran]] * [[Finnbogi Guðmundsson]] * [[Gísli Sigurbjörnsson]] - frímerkjasali. * [[Gunnar Árnason]] * [[Guttormur Erlendsson]] * [[Helgi S. Jónsson]] * [[Jóhann Ólafsson]] * [[Jens Benediktsson]] * [[Jón Aðils (yngri)|Jón Aðils]] - sonur [[Jón Aðils (eldri)|Jóns Aðils]]. * [[Jón H. Þorbergsson]] - óðalsbóndi á Laxamýri. * [[Jón Þ. Árnason]] * [[Ólafur Pétursson]] - sonur [[Pétur Ingimundarson|Péturs Ingimundarsonar]], slökkviliðsstjóra í [[Reykjavík]]. Kallaður ''Íslenski böðullinn'' í Noregi. * [[Sigurður Halldórsson]] * [[Sigurjón Pétursson á Álafossi]] * [[Sigurjón Sigurðsson]] * [[Teitur Finnbogason]] * [[Þorbjörn Jóhannesson]] * Atlas örn Gíslasson == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Listar yfir Íslendinga]] [[Flokkur:Nasismi]] ldxu7i1h9hw7m3e6d6aytjv5pyp0ih1 1961861 1961860 2026-05-01T22:25:54Z ~2026-26541-09 116076 1961861 wikitext text/x-wiki Þetta er '''listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum,''' ([[Flokki þjóðernissinna]] eða [[Þjóðernishreyfing Íslendinga|Þjóðernishreyfingu Íslendinga]]). Listinn er ekki tæmandi, og hafa verður í huga að menn tengdust flokki nasista eða íslensku þjóðernisflokkunum vissulega mismikið: * [[Agnar Kofoed-Hansen]] - síðar [[lögreglustjóri]] í [[Reykjavík]]. * [[Ágúst Bjarnason]] * [[Birgir Kjaran]] * [[Bjarni Jónsson]] - læknir. * [[Björn Sv. Björnsson]] - sonur [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]], fyrsta forseta Íslands. * [[Björn Halldórsson (fánaliðsstjóri)|Björn Halldórsson]] * [[Egill Holmboe]] - öðru nafni Egill Fálkason. * [[Eiður S. Kvaran]] * [[Finnbogi Guðmundsson]] * [[Gísli Sigurbjörnsson]] - frímerkjasali. * [[Gunnar Árnason]] * [[Guttormur Erlendsson]] * [[Helgi S. Jónsson]] * [[Jóhann Ólafsson]] * [[Jens Benediktsson]] * Ragnar Fannberg Magnússon * [[Jón Aðils (yngri)|Jón Aðils]] - sonur [[Jón Aðils (eldri)|Jóns Aðils]]. * [[Jón H. Þorbergsson]] - óðalsbóndi á Laxamýri. * [[Jón Þ. Árnason]] * [[Ólafur Pétursson]] - sonur [[Pétur Ingimundarson|Péturs Ingimundarsonar]], slökkviliðsstjóra í [[Reykjavík]]. Kallaður ''Íslenski böðullinn'' í Noregi. * [[Sigurður Halldórsson]] * [[Sigurjón Pétursson á Álafossi]] * [[Sigurjón Sigurðsson]] * [[Teitur Finnbogason]] * [[Þorbjörn Jóhannesson]] * Atlas örn Gíslasson == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Listar yfir Íslendinga]] [[Flokkur:Nasismi]] lc2dykjx48mlvbvxko0z0hgm39ix24e 1961863 1961861 2026-05-01T22:29:23Z ~2026-26666-09 116075 1961863 wikitext text/x-wiki Þetta er '''listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum,''' ([[Flokki þjóðernissinna]] eða [[Þjóðernishreyfing Íslendinga|Þjóðernishreyfingu Íslendinga]]). Listinn er ekki tæmandi, og hafa verður í huga að menn tengdust flokki nasista eða íslensku þjóðernisflokkunum vissulega mismikið: * [[Agnar Kofoed-Hansen]] - síðar [[lögreglustjóri]] í [[Reykjavík]]. * [[Ágúst Bjarnason]] * [[Birgir Kjaran]] * [[Bjarni Jónsson]] - læknir. * [[Björn Sv. Björnsson]] - sonur [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]], fyrsta forseta Íslands. * [[Björn Halldórsson (fánaliðsstjóri)|Björn Halldórsson]] * [[Egill Holmboe]] - öðru nafni Egill Fálkason. * [[Eiður S. Kvaran]] * [[Finnbogi Guðmundsson]] * [[Gísli Sigurbjörnsson]] - frímerkjasali. * [[Gunnar Árnason]] * [[Guttormur Erlendsson]] * [[Helgi S. Jónsson]] * [[Jóhann Ólafsson]] * [[Jens Benediktsson]] * [[Mikael Geir Gunnarsson]] - Meintur barnaníðingur * [[Jón Aðils (yngri)|Jón Aðils]] - sonur [[Jón Aðils (eldri)|Jóns Aðils]]. * [[Jón H. Þorbergsson]] - óðalsbóndi á Laxamýri. * [[Jón Þ. Árnason]] * [[Ólafur Pétursson]] - sonur [[Pétur Ingimundarson|Péturs Ingimundarsonar]], slökkviliðsstjóra í [[Reykjavík]]. Kallaður ''Íslenski böðullinn'' í Noregi. * [[Sigurður Halldórsson]] * [[Sigurjón Pétursson á Álafossi]] * [[Sigurjón Sigurðsson]] * [[Teitur Finnbogason]] * [[Þorbjörn Jóhannesson]] * Atlas örn Gíslasson == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Listar yfir Íslendinga]] [[Flokkur:Nasismi]] i45bwg2pe163102z5ew8y4zauw4swo0 1961864 1961863 2026-05-01T22:32:06Z ~2026-26666-09 116075 1961864 wikitext text/x-wiki Þetta er '''listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum,''' ([[Flokki þjóðernissinna]] eða [[Þjóðernishreyfing Íslendinga|Þjóðernishreyfingu Íslendinga]]). Listinn er ekki tæmandi, og hafa verður í huga að menn tengdust flokki nasista eða íslensku þjóðernisflokkunum vissulega mismikið: * [[Agnar Kofoed-Hansen]] - síðar [[lögreglustjóri]] í [[Reykjavík]]. * [[Ágúst Bjarnason]] * [[Birgir Kjaran]] * [[Bjarni Jónsson]] - læknir. * [[Björn Sv. Björnsson]] - sonur [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]], fyrsta forseta Íslands. * [[Björn Halldórsson (fánaliðsstjóri)|Björn Halldórsson]] * [[Egill Holmboe]] - öðru nafni Egill Fálkason. * [[Eiður S. Kvaran]] * [[Finnbogi Guðmundsson]] * [[Gísli Sigurbjörnsson]] - frímerkjasali. * [[Gunnar Árnason]] * [[Guttormur Erlendsson]] * [[Helgi S. Jónsson]] * [[Jóhann Ólafsson]] * [[Jens Benediktsson]] * [[Mikael Geir Gunnarsson]] - Meintur barnaníðingur * [[Jón Aðils (yngri)|Jón Aðils]] - sonur [[Jón Aðils (eldri)|Jóns Aðils]]. * [[Jón H. Þorbergsson]] - óðalsbóndi á Laxamýri. * [[Jón Þ. Árnason]] * [[Ólafur Pétursson]] - sonur [[Pétur Ingimundarson|Péturs Ingimundarsonar]], slökkviliðsstjóra í [[Reykjavík]]. Kallaður ''Íslenski böðullinn'' í Noregi. * [[Sigurður Halldórsson]] * [[Sigurjón Pétursson á Álafossi]] * [[Sigurjón Sigurðsson]] * [[Teitur Finnbogason]] * [[Þorbjörn Jóhannesson]] * [[Atlas örn Gíslasson]] == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Listar yfir Íslendinga]] [[Flokkur:Nasismi]] b1iai2hnuaatjnteafahox8gnrw50o4 1961865 1961864 2026-05-01T22:39:48Z ~2026-26541-09 116076 1961865 wikitext text/x-wiki Þetta er '''listi yfir Íslendinga sem voru tengdir Nasistaflokknum,''' ([[Flokki þjóðernissinna]] eða [[Þjóðernishreyfing Íslendinga|Þjóðernishreyfingu Íslendinga]]). Listinn er ekki tæmandi, og hafa verður í huga að menn tengdust flokki nasista eða íslensku þjóðernisflokkunum vissulega mismikið: * [[Agnar Kofoed-Hansen]] - síðar [[lögreglustjóri]] í [[Reykjavík]]. * [[Ágúst Bjarnason]] * [[Birgir Kjaran]] * [[Bjarni Jónsson]] - læknir. * [[Björn Sv. Björnsson]] - sonur [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]], fyrsta forseta Íslands. * [[Björn Halldórsson (fánaliðsstjóri)|Björn Halldórsson]] * [[Egill Holmboe]] - öðru nafni Egill Fálkason. * [[Eiður S. Kvaran]] * [[Finnbogi Guðmundsson]] * [[Gísli Sigurbjörnsson]] - frímerkjasali. * [[Gunnar Árnason]] * [[Guttormur Erlendsson]] * [[Helgi S. Jónsson]] * [[Jóhann Ólafsson]] * [[Jens Benediktsson]] * [[Jón Aðils (yngri)|Jón Aðils]] - sonur [[Jón Aðils (eldri)|Jóns Aðils]]. * [[Jón H. Þorbergsson]] - óðalsbóndi á Laxamýri. * [[Jón Þ. Árnason]] * [[Ólafur Pétursson]] - sonur [[Pétur Ingimundarson|Péturs Ingimundarsonar]], slökkviliðsstjóra í [[Reykjavík]]. Kallaður ''Íslenski böðullinn'' í Noregi. * [[Sigurður Halldórsson]] * [[Sigurjón Pétursson á Álafossi]] * [[Sigurjón Sigurðsson]] * [[Teitur Finnbogason]] * [[Þorbjörn Jóhannesson]] == Frekari fróðleikur == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Guðmundsson|titill=Berlínarblús: íslenskir meðreiðarsveinar og fórnarlömb þýskra nasista (2. útgáfa)|útgefandi=Reykjavík: Skrudda|ár=2009}} * {{bókaheimild|höfundur=Þór Whitehead|titill=Íslandsævintýri Himmlers 1935-1937 (2. útgáfa)|útgefandi= Reykjavík: Vaka-Helgafell|ár=1998}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Listar yfir Íslendinga]] [[Flokkur:Nasismi]] r93quzuypmoeb05mnn1j7a3e7bwok7n 0 88961 1961790 1673771 2026-05-01T12:25:27Z Berserkur 10188 1961790 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Shigeru Miyamoto cropped.jpg|thumb|200px|Shigeru Miyamoto ]] '''Shigeru Miyamoto''' fæddur 16. nóvember í bænum Sonobe árið 1952 er [[Japan|japanskur]] [[tölvuleikjahönnuður]] sem starfar fyrir japanska [[Tölvuleikjaframleiðandi|tölvuleikjaframleiðandann]] [[Nintendo]]. Á meðal þeirra leikja sem hann hefur hannað eru [[The Legend of Zelda (tölvuleikir)|The Legend of Zelda]]-leikirnir og [[Mario (tölvuleikir)|Mario]]-leikirnir en báðar leikjaraðirnar eru í hópi mest seldu leikjaraða allra tíma. == Heimildir == *[https://www.imdb.com/name/nm0594427/ Shigeru Miyamoto IMDB] *[https://rawg.io/creators/shigeru-miyamoto Shigeru Miyamoto RAWG] {{DEFAULTSORT:Miyamoto, Shigeru}} {{stubbur|æviágrip|tölvuleikur}} {{f|1952}} [[Flokkur:Japanskir tölvuleikjahönnuðir]] 05mto85yu529h8uwovxxo2xhq695gbs 0 88963 1961795 1388600 2026-05-01T12:27:25Z Berserkur 10188 1961795 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ron Gilbert PAX 2009.jpg|thumb|200px|Ron Gilbert á Penny Arcade Expo árið 2009.]] '''Ron Gilbert''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[tölvuleikjahönnuður]] sem er þekktastur fyrir [[Ævintýraleikur|ævintýraleiki]] sem hann hannaði fyrir bandaríska [[Tölvuleikjaframleiðandi|tölvuleikjaframleiðandann]] [[LucasArts]] (sem þá hét Lucasfilm Games). Á meðal þeirra leikja sem Gilbert er þekktur fyrir eru ''[[Maniac Mansion]]'' og [[Monkey Island (tölvuleikir)|Monkey Island]]-leikirnir. Gilbert er einnig þekktur fyrir fyrir [[SCUMM]] [[forritunarmál]]ið en það var notað í fjölda leikja sem hannaðir voru hjá LucasArts, þar á meðal ''[[Day of the Tentacle]]'', ''[[Sam & Max Hit the Road]]'' og ''[[Indiana Jones and the Fate of Atlantis]]''. == Tenglar == * [http://www.grumpygamer.com/ Grumpy Gamer] Blogg Ron Gilberts {{stubbur|æviágrip|tölvuleikur}} [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] mhvcme2t27dp69p3lzidki6lddfilxf 0 92850 1961816 1961420 2026-05-01T14:00:37Z TKSnaevarr 53243 1961816 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Xi, eiginnafnið er Jinping.'' {{Forsætisráðherra | nafn = Xi Jinping | nafn_á_frummáli = {{Nobold|习近平}} | mynd = Xi Jinping meets Keir Starmer Jan 2026.jpg | myndatexti1 = Xi Jinping árið 2026 | titill = Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | stjórnartíð_start = [[15. nóvember]] [[2012]] | stjórnartíð_end = | forveri = [[Hu Jintao]] | titill2 = Forseti Alþýðulýðveldisins Kína | stjórnartíð_start2 = [[14. mars]] [[2013]] | stjórnartíð_end2 = | forveri2 = Hu Jintao | vara_forseti2 = [[Li Yuanchao]]<br>[[Wang Qishan]]<br>[[Han Zheng]] | forsætisráðherra2 = [[Li Keqiang]]<br>[[Li Qiang]] | fæðingarnafn = Xi Jinping | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1953|6|15}} | fæðingarstaður = [[Peking]], [[Kína]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | starf = Stjórnmálamaður | háskóli = [[Tsinghua-háskóli]] (BS, LLD) | maki = {{gifting|Ke Lingling|1979|1982|orsök=skildu}}<br>{{gifting|[[Peng Liyuan]]|1987}} | börn = Xi Mingze | foreldrar = [[Xi Zhongxun]] og [[Qi Xin]] | undirskrift = Xi Jinping signature (2023).svg }} '''Xi Jinping''' (einfölduð kínverska: 习近平; f. [[15. júní]] [[1953]]) er [[Æðsti leiðtogi Kína|leiðtogi]] [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]] sem aðalritari [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokks Kína]]. Hann er forseti landsins og formaður hinnar valdamiklu hernaðarnefndar Kommúnistaflokks landsins. Hann er jafnframt leiðtogi [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|fimmtu valdakynslóðar Kína]]. Sem sonur kommúnistans [[Xi Zhongxun]] þjónaði Xi Jinping að mestu leyti í [[Fujian]]-héraði í upphafi ferils síns, og var síðar skipaður flokksleiðtogi yfir [[Zhejiang]]-héraðinu, og síðar sem flokksleiðtogi [[Sjanghaí]] í kjölfar brottvikningar [[Chen Liangyu]]. Hann varð þekktur fyrir frjálslynda stefnu, en sterka andstöðu við spillingu. Hann var talsmaður umbóta í stjórnmálum og í átt til markaðshagkerfis. Xi er talinn einn voldugasti leiðtogi Kínverja í marga áratugi; jafnvel frá dögum [[Maó Zedong]].<ref>{{Vefheimild|titill=Í Kína ræður foringinn, aftur|url=https://kjarninn.is/folk/2017-10-17-i-kina-raedur-foringinn-aftur/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|höfundur=Hafliði Sævarsson|ár=2017|mánuður=18. október|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=24. október}}</ref> Árið 2017 voru yfirburðir hans lögfestir í stefnuskrá kínverska kommúnistaflokksins þegar nafni hans og hugmyndafræði, „Xi Jinping-hugsun“, var bætt þar inn.<ref>[http://www.ruv.is/frett/enginn-augljos-arftaki-xi-jinping Enginn augljós arftaki Xi Jinping], ''RÚV'', 25. október 2017.</ref> == Æskuár == Xi Jinping er fæddur í höfuðborginni Beijing 15. júní 1953. Rætur forfeðra hans liggja þó samkvæmt kínverskri venju í Fuping-sýslu í Shaanxi-héraði. Hann er yngsti sonur [[Xi Zhongxun]] (1913-2002), eins af stofnendum skæruliðahreyfingar kommúnista í Shaanxi-héraði í norðurhluta Kína, fyrrum varaforsætisráðherra og taldist til fyrstu [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|valdakynslóðar]] Kína með Maó. Xi Zhongxun starfaði sem yfirmaður áróðursdeildar kommúnistaflokksins og síðar varaformaður þings Kommúnistaflokksins. Þegar Xi var tíu ára lenti faðir hans í „hreinsunum“ [[Menningarbyltingin|menningarbyltingar]] [[Maó Zedong|Maós Zedong]] og var sendur til starfa í verksmiðju í Luoyang og síðan í fangelsi árið 1968. Hann kom aftur inn í stjórnmálin, nú sem einn lærifeðra verðandi leiðtoga Kína á borð við [[Hu Jintao]], sem síðar varð forseti, og [[Wen Jiabao]], sem síðar varð forsætisráðherra. Að auki var það Xi Zhongxun sem lagði til og kom í framkvæmd uppbyggingu [[Shenzhen]] sem fyrsta „fríverslunarsvæðinu“ í Alþýðulýðveldinu Kína. Það varð síðan öðrum svæðum fyrirmynd. Á meðan Xi Zhongxun var „hreinsaður“ í menningarbyltingunni naut sonurinn ekki verndar föður síns og var sendur í vinnu í Yanchuan-sýslu í Shanxi-héraði, árið 1969. Hann varð þar síðar flokksritari í framleiðsluteymi sem hann gegndi til 22 ára aldurs. Á árunum 1975 til 1979 nam Xi Jinping [[efnaverkfræði]] við hinn virta Tsinghua-háskóla í [[Beijing]]. Það hefur vakið spurningar um fyrrum menntun hans þar sem hann hafi hvorki lokið menntaskóla. Hann lauk síðan doktorsnámi við sama háskóla árið 2002 þrátt fyrir að hafa ekki lokið meistaraprófi. Á árunum 1979 til 1982 starfaði Xi Jinping sem ritari hans fyrir [[Geng Biao]] fyrrum undirmann föður síns. Geng Biao gegndi þá stöðu varaforsætisráðherra og framkvæmdastjóra og framkvæmdastjóra herráðsins. == Flokksframi == Xi gekk til liðs við Æskulýðshreyfingu Kommúnistaflokksins árið 1971 og í Kommúnistaflokk Kína árið 1974. Árið 1982 var hann sendur til Zhengding-sýslu í Hebei sem flokksritari. Xi starfaði síðan í fjórum héruðum á pólitískum ferli sínum: [[Shaanxi]], [[Hebei]], [[Fujian]] og [[Zhejiang]]. Xi gegndi stöðu flokksleiðtoga flokksnefndar Fuzhou sveitarfélagsins og varð síðan forseti flokkskólans í Fuzhou árið 1990. Árið 1999 var hann gerður að aðstoðarríkisstjóra Fujian héraðs og ríkisstjóra þar ári síðar. Þar beitti hann sér meðal annars fyrir því að fjárfesta að frá [[Taívan]] og efla frjálsara markaðshagkerfi. Í febrúar árið 2000 sem hann og flokksritari héraðsins, [[Chen Mingyi]], kallaðir fyrir fjóra æðstu menn í framkvæmdanefnd miðstjórnar Kommúnistaflokks Kína; þá [[Jiang Zemin]] forseta, [[Zhu Rongji]] forsætisráðherra, [[Hu Jintao]] varaforseta og [[Wei Jianxing]] yfirmann aganefndar Kommúnistaflokksins til að meta Yuanhua-hneykslið, sem fjallaði um smygl, mútur og spillingu innan Xiamen-fríverslunarsvæðisins undir forystu athafnamannsins [[Lai Changxing]]. Árið 2002 tók Xi við háttsettum stöðum á vegum ríkisins og Kommúnistaflokksins í Zhejiang héraði. Að lokum tók hann forystuhlutverk í héraðinu sem flokksleiðtogi. Hann varð síðan varamaður á 15. þingi Kommúnistaflokksins og sem aðalmaður á því sextánda. Það opnaði leið hann inn í landsmálin. Undir stjórn Xi var Zhejiang áfram eitt af auðugustu héruðum Kína og að meðaltali með 14% efnahagslegan vöxt á ári. Ferill hans í Zhejiang byggði á mjög eindreginni andstöðu gegn spilltum embættismönnum, nokkuð sem kom honum að í innlendum fjölmiðlum og vakti athygli æðstu leiðtoga Kína. Eftir brottrekstur [[Chen Liangyu]] sem flokkleiðtoga Sjanghaí í september 2006 vegna hneykslis sem upp kom vegna lífeyrissjóðs, var Xi fluttur til Sjanghaí í mars 2007 til að taka við sem flokksleiðtogi Sjanghaí. Þessi skipun sýndi að Xi naut stuðnings flokksforystunnar. Í Sjanghaí sýndi hann varkárni í að tengjast umdeildum málum og fylgdi flokkslínum hvívetna. Hann tengdist þar engum alvarlegum hneykslismálum eða naut alvarlegar pólitískar stjórnarandstöðu. Xi var á þessum tíma álitinn efni í leiðtoga [[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|„næstu valdakynslóð“]] þessa fjölmennasta ríkis veraldar. ==Forseti og flokksformaður== [[File:BRICS heads of state and government hold hands ahead of the 2014 G-20 summit in Brisbane, Australia (Agencia Brasil).jpg|thumb|left|Xi (annar frá hægri) ásamt leiðtogum [[BRICS]]-þjóðanna ([[Vladímír Pútín]], [[Narendra Modi]], [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] og [[Jacob Zuma]]) á ráðstefnu [[G-20]] í Ástralíu árið 2014.]] ===Valdsöfnun innan Kommúnistaflokksins=== Xi Jinping var kjörinn aðalritari kínverska kommúnistaflokksins þann 15. nóvember 2012. Hann var síðan kjörinn forseti Alþýðulýðveldisins Kína í mars 2013. Xi er talinn voldugasti leiðtogi Kínverja frá dögum [[Deng Xiaoping]] og jafnvel frá dögum [[Maó Zedong|Maós]].<ref>{{Vefheimild|titill=Reform in China: Every move you make|url=https://www.economist.com/news/leaders/21589882-xi-jinping-has-made-himself-most-powerful-leader-deng-xiaoping-probably-good|útgefandi=''The Economist''|mánuður=16. nóvember|ár=2013|tungumál= enska}}</ref> Ólíkt Hu Jintao hefur Xi ekki stjórnað Kína í sameiningu með öðrum valdsmönnum. Hu var gjarnan talinn „fyrstur meðal jafningja“ sem forseti og flokksformaður og framkvæmdi jafnan aðeins vilja meirihlutans. Xi hefur hins vegar gerst miðpunktur allra valda í ríkisstjórn sinni. Hann var endurkjörinn leiðtogi flokksins á flokksþingi árið 2017 en enginn arftaki var valinn til að taka við völdum eftir fimm ár líkt og venjan hefur verið. Á þinginu var hugmyndafræði forsetans, „Xi Jinping-hugsun“, bætt inn í stefnuskrá flokksins og þar með stjórnarskrá lýðveldisins. Með því að festa Xi Jinping-hugsun í stefnuskrána er Xi talinn hafa gert mögulegum keppinautum ómögulegt að gagnrýna hugmyndafræði hans án þess að vera taldir andsnúnir Kommúnistaflokknum sjálfum.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.ruv.is/frett/xi-jinping-hugsun-fest-i-stjornarskra-kina|titill=„Xi Jinping-hugsun“ fest í stjórnarskrá Kína|mánuður=24. október|ár=2017|útgefandi=[[RÚV]]|mánuðurskoðað=10. janúar|árskoðað=2018}}</ref> Hugmyndafræðin sem Xi fékk ritaða í stefnuskrá Kommúnistaflokksins felst í hugmynd hans um nýtt tímabil í sögu Alþýðulýðveldisins Kína. Samkvæmt henni voru fyrri tvö tímabilin sameiningartímabil á stjórnartíð Maós og hagsældartímabil á stjórnartíð Dengs. Nýja tímabilið, á stórnartíð Xis, á samkvæmt hugmyndafræðinni að einkennast af auknum styrk Kína á alþjóðavísu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2017533222d|titill=Nýtt politburo bendir til langrar valdatíðar|dags=26. október 2017 |útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuðurskoðað=14. mars 2023|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson}}</ref> Árið 2018 lagði kínverski kommúnistaflokkurinn fram tillögu að stjórnarskrárbreytingum þess efnis að forsetanum skyldi ekki lengur meinað að sitja lengur en tvö fimm ára kjörtímabil í embætti.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.visir.is/g/2018180229261/kommunistaflokkurinn-leggur-linurnar-fyrir-lengri-valdatid-xi-jinping|titill=Kommúnistaflokkurinn leggur línurnar fyrir lengri valdatíð Xi Jinping|mánuður=25. febrúar|ár=2018|útgefandi=RÚV|mánuðurskoðað=6. mars|árskoðað=2018}}</ref> Samkvæmt þessum breytingum mun Xi geta setið lengur í embætti en þau tíu ár sem forverar hans, Hu Jintao og Jiang Zemin, settu fordæmi fyrir. Eftir að fréttir af tillögunni bárust gantaðist [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti um að Xi væri í reynd orðinn „forseti til lífstíðar“ og hrósaði honum fyrir áfangann.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.visir.is/g/2018180309545/trump-hrosadi-xi-jinping-fyrir-otakmarkada-setu-i-embaetti-kannski-getum-vid-latid-reyna-a-thetta-einhvern-timann-|titill=Trump hrósaði Xi Jinping fyrir ótakmarkaða setu í embætti: „Kannski getum við látið reyna á þetta einhvern tímann“ |mánuður=4. mars|ár=2018|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuðurskoðað=6. mars|árskoðað=2018}}</ref> Í nóvember 2021 samþykkti þing kommúnistaflokksins sögulega ályktun þar sem farið var yfir afrek flokksins á þeim hundrað árum sem liðin voru frá stofnun hans. Í ályktuninni, sem var einungis sú þriðja sinnar tegundar, var Xi festur í sessi sem einn af áhrifamestu leiðtogum Kína ásamt Maó og Deng.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/11/11/arfleifd-xi-fest-i-sessi|titill=Arfleifð Xi fest í sessi|mánuður=11. nóvember|ár=2021|útgefandi=[[RÚV]]|mánuðurskoðað=9. desember|árskoðað=2021|höfundur=Alexander Kristjánsson}}</ref> Litið var á ályktunina sem vísbendingu um viðleitni Xi til að draga úr þeirri valddreifingu sem þróast hafði í Kína á stjórnartíðum forvera hans.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212181886d/xi-festir-sig-i-sessi-og-setur-sig-a-stall-med-mao-og-deng|titill=Xi festir sig í sessi og setur sig á stall með Mao og Deng|mánuður=11. nóvember|ár=2021|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuðurskoðað=9. desember|árskoðað=2021|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Xi var formlega kjörinn til þriðja kjörtímabils sem aðalritari og forseti á flokksþingi Kommúnistaflokksins í október 2022. Hann treysti völd sín jafnframt með því að koma fleiri bandamönnum sínum í ábyrgðarstöður í forystu flokksins.<ref>{{Vefheimild|titill=Þriðja kjörtímabilið tryggt – algjör yfirráð|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/10/23/thridja_kjortimabilid_tryggt_algjor_yfirrad/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=23. október 2022|skoðað=29. október 2022}}</ref> Þriðja kjörtímabil Xi hófst þann 10. mars 2023.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-03-10-thridja-kjortimabil-xis-formlega-hafid|titill=Þriðja kjörtímabil Xis formlega hafið|dags=10. mars 2023|útgefandi=[[RÚV]]|skoðað=11. mars 2023|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> ===Bælingar á andófi=== [[Mynd:IMGP1850 (49151831526).jpg|thumb|right|[[Bangsímon]] hefur verið notaður sem mótmælatákn gegn Xi. Hér sést Bangsímondúkka með andliti Xi í [[Mótmælin í Hong Kong 2019-2020|mótmælunum í Hong Kong]] árið 2019.]] Sem forseti hefur Xi jafnan ekki brugðist vel við því að lítið sé gert úr persónu hans. Meðal því sem stjórn hans hefur gert í ritskoðunarmálum er að ritskoða barnabóka- og teiknimyndapersónuna [[Bangsímon]] í Kína. Ástæðan er sú að Kínverjar höfðu birt myndir á samfélagsmiðlum þar sem Xi var líkt við Bangsímon.<ref>{{Vefheimild|url=http://eyjan.dv.is/eyjan/2018/08/06/xi-jinping-vill-ekki-likjast-bangsimoni/|titill=Xi Jinping vill ekki líkjast Bangsímoni|mánuður=6. ágúst|ár=2018|útgefandi=''[[DV]]''|mánuðurskoðað=13. desember|árskoðað=2018|höfundur=[[Egill Helgason]]}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Valdamesti maður heims lætur ritskoða Bangsímon|url=https://stundin.is/grein/8032/valdamesti-madur-heims-laetur-ritskoda-bangsimon|útgefandi=''[[Stundin]]''|höfundur=[[Gunnar Hrafn Jónsson]]|mánuður=16. desember|ár=2018|mánuðurskoðað=16. desember|árskoðað=2018}}</ref> Bannið við Bangsímon er hluti af stærri ritskoðunaraðgerðum sem eiga að koma í veg fyrir að illa sé talað um forsetann.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.vb.is/frettir/kinverjar-ritskoda-bangsimon/139742/|titill=Kínverjar ritskoða Bangsímon|mánuður=17. júlí|ár=2017|útgefandi=''[[Viðskiptablaðið]]''|mánuðurskoðað=13. desember|árskoðað=2018|höfundur=Pétur Gunnarsson}}</ref> Á stjórnartíð Xi hafa kínversk stjórnvöld sætt ásökunum um kerfisbundnar ofsóknir gegn [[Úígúrar|Úígúrum]] í [[Xinjiang]]-héraði. Gögn sem lekið hefur verið til alþjóðasamtaka blaðamanna hafa leitt í ljós að í Xinjiang sé hundruðum þúsunda Úígúra haldið föngnum í svokölluðum „þjálfunarbúðum“ og þeir látnir sæta pólitískri innrætingu.<ref>{{Vefheimild|titill=Heilaþvegin og haldið föngnum|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/11/24/heilathvegin_og_haldid_fongnum/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=24. nóvember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=20. júní}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=„Menningarlegt þjóðarmorð“|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/07/04/menningarlegt_thjodarmord/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=4. júlí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=20. júní}}</ref> Rannsókn sem [[Amnesty International]] birti í mars 2020 benti til þess að Úígúrar í Xinjiang sæti pólitískum ofsóknum og að kínversk stjórnvöld reyni markvisst að fá erlend stjórnvöld til að framselja sér Úígúra sem hafa flutt frá Kína.<ref>{{Vefheimild|titill=Kína: Úígúrar búsettir erlendis ofsóttir|url=https://amnesty.is/frettir/kina-uigurar-busettir-erlendis-ofsottir|útgefandi=[[Amnesty International]]|ár=2020|mánuður=19. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=20. júní}}</ref> Samkvæmt gögnum sem lekið var til ''[[The New York Times]]'' lagði Xi grunninn að þessum aðgerðum eftir að hann heimsótti Xinjiang árið 2014 og komst svo að orði að sýna mætti „alfarið enga miskunn“ í aðgerðum til að fyrirbyggja mögulega hryðjuverkastarfsemi eða aðskilnaðarstefnu Úígúra.<ref>{{Vefheimild|titill=Ofsóknir gegn Úígúrum: Áttu að vera þakklát fyrir að fjölskyldumeðlimir voru færðir í fangabúðir|url=https://www.visir.is/g/20191723991d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2019|mánuður=16. nóvember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=20. október|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Þann 1. september 2022 gaf Mannréttindaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna út skýrslu þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að mannréttindabrot Kína gegn Úígúrum kunni að teljast alþjóðlegir glæpir, nánar tiltekið [[glæpir gegn mannúð]].<ref>{{Vefheimild|titill=Glæpir gegn mannkyninu hugsanlegir í Xinjiang|url=https://unric.org/is/glaepir-gegn-mannkyninu-hugsanlegir-i-xinjiang/|útgefandi=Upplýsingaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna fyrir Vestur-Evrópu|ár=2022|mánuður=1. september|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=15. september}}</ref> Xi hefur jafnframt hert tök Alþýðulýðveldisins á sérstjórnarhéraðinu [[Hong Kong]]. Mikil spenna hefur ríkt í sambandi Hong Kong við meginlandið síðustu ár sem lýsti sér meðal annars í [[Mótmælin í Hong Kong 2019–20|fjöldamótmælum árin 2019 og 2020]]. Í maí árið 2020 var frumvarp lagt fram á kínverska Alþýðuþinginu um öryggislög sem banna uppreisnaráróður, landráð og sjálfstæðisumleitanir sérstjórnarhéraðsins.<ref>{{Vefheimild|titill=Vilja innleiða ný öryggislög í Hong Kong|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/05/21/vilja_innleida_ny_oryggislog_i_hong_kong/|útgefandi=mbl.is|ár=2020|mánuður=21. maí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=1. júlí}}</ref> Öryggislögin voru samþykkt á kínverska þinginu þann 22. maí og er meðal annars ætlað að koma í veg fyrir mótmæli af sömu stærðargráðu og áður í Hong Kong.<ref>{{Vefheimild|titill=Umdeild öryggislög um Hong Kong samþykkt|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/05/22/umdeild_oryggislog_um_hong_kong_samthykkt/|útgefandi=mbl.is|ár=2020|mánuður=22. maí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=1. júlí}}</ref> ===Kórónuveirufaraldurinn=== Í [[Kórónaveirufaraldurinn 2019–|alþjóðlega kórónuveirufaraldrinum]] sem hófst í lok ársins 2019 í borginni [[Wuhan]] viðhélt stjórn Xi svokallaðri „núllstefnu“ sem fól í sér harðar aðgerðir á borð við útgöngubönn í hvert skipti sem ný smitbylgja af [[COVID-19]] gerði vart við sig.<ref name=núllstefna>{{Vefheimild|titill=Núllstefna kínverskra yfirvalda gegn COVID-19 virðist óhagganleg|url=https://kjarninn.is/frettir/nullstefna-kinverskra-yfirvalda-gegn-covid-19-virdist-ohagganleg/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|höfundur=Erla María Markúsdóttir|dags=23. mars 2022|skoðað=29. nóvember 2022}}</ref> [[Ómíkron-afbrigði kórónuveirunnar]], sem birtist fyrst árið 2021, erfiðaði núllstefnu kínverskra stjórnvalda og leiddi til mikillar útbreiðslu COVID-19 þrátt fyrir aðgerðir stjórnarinnar.<ref name=núllstefna/> Í nóvember 2022 upphófust mótmæli gegn kínversku stjórninni sem voru talin þau stærstu í marga áratugi. Mótmælin hófust eftir að eldsvoði í íbúðablokk í borginni [[Urumqi]] varð tíu manns að bana, en samkvæmt almannarómi komu sóttvarnareglur í veg fyrir að fólkið kæmist út úr brennandi byggingunni.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20222344731d/ut-breiddustu-mot-maeli-i-kina-i-rum-lega-thrja-tiu-ar|titill=Útbreiddustu mótmæli í Kína í rúmlega þrjátíu ár|dags=28. nóvember 2022|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|skoðað=29. nóvember 2022|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref> Mótmælin leiddu til þess að kínversk stjórnvöld slökuðu á núllstefnu sinni í sóttvarnamálum undir lok ársins 2022.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2022-12-06-blinken-segir-brynt-ad-tilslokun-kinverja-takist-vel|titill=Blinken segir brýnt að tilslökun Kínverja takist vel|dags=6. desember 2022|útgefandi=[[RÚV]]|skoðað=11. mars 2023|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> == Fjölskylduhagir == Xi kvæntist árið 1987 Peng Liyuan, frægri söngkonu kínverskrar þjóðlagatónlistar. Það var annað hjónaband hans. Peng Liyuan er afar vel þekkt í Kína og var í raun þekktari en eiginmaður hennar áður en hann komst til valda. Vegna starfa sinna búa hjónin ekki mikið saman. Saman eiga þau dótturina Xi Mingze sem er gjarnan kölluð Xiao Muzi. == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Xi Jinping|mánuðurskoðað=18. október|árskoðað = 2010}} ==Tenglar== * {{Vefheimild|url=http://www.ruv.is/frett/bjo-i-helli-og-giftist-fraegri-songkonu|titill=Bjó í helli og giftist frægri söngkonu|útgefandi=''[[RÚV]]''|höfundur=[[Vera Illugadóttir]]|mánuður=21. október|ár=2017|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=5. janúar}} ==Tilvísanir== {{reflist|2}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hu Jintao]]| titill=Aðalritari kínverska kommúnistaflokksins | frá=[[15. nóvember]] [[2012]] | til= | eftir=Enn í embætti}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hu Jintao]]| titill=Forseti Alþýðulýðveldisins Kína| frá=[[14. mars]] [[2013]] | til=| eftir=Enn í embætti}} {{Töfluendir}} {{Æðstu leiðtogar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{Leiðtogar kínverska kommúnistaflokksins}} {{Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{f|1953}} [[Flokkur:Forsetar Alþýðulýðveldisins Kína]] [[Flokkur:Leiðtogar Kommúnistaflokks Kína]] s5ae1v8mxjf036861fo0ihg54isbb79 0 93852 1961798 1697262 2026-05-01T12:28:57Z Berserkur 10188 1961798 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tim Schafer 2011.jpg|thumb|180px|Tim Schafer]] '''Tim Schafer''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[tölvuleikjahönnuður]]. Schafer er þekktur fyrir þá leiki sem hann hefur unnið að hjá fyrirtækjunum [[LucasArts]] og [[Double Fine Productions]] en síðarnefnda fyrirtækið stofnaði hann sjálfur árið [[2000]]<ref> {{vefheimild | url= http://www.doublefine.com/about/ | titill = Double Fine Productions |mánuðurskoðað = 22. nóvember | árskoðað= 2010 }} </ref>. Á meðal þeirra leikja sem hann hefur hannað eru ''[[Day of the Tentacle]]'' (ásamt [[Dave Grossman]]), ''[[Full Throttle]]'', ''[[Grim Fandango]]'' og ''[[Psychonauts]]''. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> == Tenglar == * [http://www.doublefine.com/ Double Fine Productions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322091202/http://www.doublefine.com/ |date=2012-03-22 }} {{Stubbur|Æviágrip|tölvuleikur}} [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] 9hmunscwzkect03w80nyqunmiessbkv 0 93886 1961787 1389911 2026-05-01T12:23:52Z Berserkur 10188 1961787 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Michel Ancel.jpg|thumb|220px|Michel Ancel]] '''Michel Ancel''' er [[Frakkland|franskur]] [[tölvuleikjahönnuður]] sem starfar fyrir franska [[Tölvuleikjaframleiðandi|tölvuleikjaframleiðandann]] [[Ubisoft]]. Á meðal þeirra leikja sem Ancel er þekktur fyrir eru [[Rayman]]-leikirnir og ''[[Beyond Good & Evil]]''. {{Stubbur|Æviágrip|Frakkland|tölvuleikur}} [[Flokkur:Franskir tölvuleikjahönnuðir]] 7e7gq9n4855w7wiwrb09t08s4ed4lod 0 93920 1961784 1954241 2026-05-01T12:22:43Z Berserkur 10188 1961784 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Jordan Mechner at WonderCon 2010 3.JPG|thumb|220px|Jordan Mechner]] '''Jordan Mechner''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[tölvuleikjahönnuður]]. Mechner er þekktur fyrir það að hafa hannað [[Prince of Persia]]-leikina en hann hannaði einnig [[Bardagaleikur|bardagaleikinn]] ''[[Karateka (tölvuleikur)|Karateka]]'' og [[Ævintýraleikur|ævintýraleikinn]] ''[[The Last Express]]''. == Tenglar == [https://jordanmechner.com/ Heimasíða] {{stubbur|Æviágrip|tölvuleikur}} [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] iswhkj9yz78exjvcmortk5lcg05vo3h 0 93924 1961776 1955609 2026-05-01T12:17:23Z Berserkur 10188 1961776 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Charles cecil.jpg|thumb|200px|Charles Cecil]] '''Charles Cecil''' er [[Bretland|breskur]] [[tölvuleikjahönnuður]]. Cecil er þekktur fyrir þá leiki sem hann hefur unnið að hjá fyrirtækinu [[Revolution Software]] en á meðal þeirra eru [[Broken Sword]]-leikirnir og ''[[Beneath a Steel Sky]]''. == Tenglar == *[https://www.revolution.co.uk/ Revolution Software] {{stubbur|Æviágrip|tölvuleikur}} [[[[Flokkur:Breskir tölvuleikjahönnuðir]] bl2gyleu6f6qgf1lqfpw5u8abk1036u 1961777 1961776 2026-05-01T12:17:43Z Berserkur 10188 1961777 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Charles cecil.jpg|thumb|200px|Charles Cecil]] '''Charles Cecil''' er [[Bretland|breskur]] [[tölvuleikjahönnuður]]. Cecil er þekktur fyrir þá leiki sem hann hefur unnið að hjá fyrirtækinu [[Revolution Software]] en á meðal þeirra eru [[Broken Sword]]-leikirnir og ''[[Beneath a Steel Sky]]''. == Tenglar == *[https://www.revolution.co.uk/ Revolution Software] {{stubbur|Æviágrip|tölvuleikur}} [[Flokkur:Breskir tölvuleikjahönnuðir]] mgi1sw3988p7clfztctajkhquxdwoyv 10 93982 1961869 1790850 2026-05-02T00:12:58Z Fyxi 84003 1961869 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Héruð Frakklands | title = Héruð [[Frakkland]]s | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = Núverandi (síðan 2016) | list1 = * [[Auvergne-Rhône-Alpes]] * [[Búrgund-Franche-Comté]] (''Bourgogne-Franche-Comté'') * [[Bretanía]] (''Bretagne'') * [[Centre-Val de Loire]] * [[Grand Est]] * [[Hauts-de-France]] * [[Île-de-France]] * [[Korsíka]] (''Corse'') * [[Normandí]] (''Normandie'') * [[Nýja-Akvitanía]] (''Nouvelle-Aquitaine'') * [[Occitanie]] * [[Pays de la Loire]] * [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | group2 = Fyrrverandi (1982–2015) | list2 = * [[Alsace]] * [[Aquitaine]] * [[Auvergne]] * [[Basse-Normandie]] * [[Búrgund]] (''Bourgogne'') * [[Champagne-Ardenne]] * [[Franche-Comté]] * [[Haute-Normandie]] * [[Languedoc-Roussillon]] * [[Limousinhérað|Limousin]] * [[Lorraine]] * [[Midi-Pyrénées]] * [[Nord-Pas-de-Calais]] * [[Picardie]] * [[Poitou-Charentes]] * [[Rhône-Alpes]] | group3 = Héruð handan hafsins | list3 = * [[Franska Gvæjana]] * [[Gvadelúpeyjar]] * [[Martinique]] * [[Mayotte]] * [[Réunion]] }}<noinclude> [[Flokkur:Landafræðisnið]] </noinclude> k483x8cwj88knrzqysx6zag1znc73gs 1961876 1961869 2026-05-02T01:13:09Z Fyxi 84003 1961876 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Héruð Frakklands | title = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Héruð Frakklands]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = Núverandi (síðan 2016) | list1 = * [[Auvergne-Rhône-Alpes]] * [[Búrgund-Franche-Comté]] (''Bourgogne-Franche-Comté'') * [[Bretanía]] (''Bretagne'') * [[Centre-Val de Loire]] * [[Grand Est]] * [[Hauts-de-France]] * [[Île-de-France]] * [[Korsíka]] (''Corse'') * [[Normandí]] (''Normandie'') * [[Nýja-Akvitanía]] (''Nouvelle-Aquitaine'') * [[Occitanie]] * [[Pays de la Loire]] * [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | group2 = Fyrrverandi (1982–2015) | list2 = * [[Alsace]] * [[Aquitaine]] * [[Auvergne]] * [[Basse-Normandie]] * [[Búrgund]] (''Bourgogne'') * [[Champagne-Ardenne]] * [[Franche-Comté]] * [[Haute-Normandie]] * [[Languedoc-Roussillon]] * [[Limousinhérað|Limousin]] * [[Lorraine]] * [[Midi-Pyrénées]] * [[Nord-Pas-de-Calais]] * [[Picardie]] * [[Poitou-Charentes]] * [[Rhône-Alpes]] | group3 = Héruð handan hafsins | list3 = * [[Franska Gvæjana]] * [[Gvadelúpeyjar]] * [[Martinique]] * [[Mayotte]] * [[Réunion]] }}<noinclude> [[Flokkur:Landafræðisnið]] </noinclude> bdij21qv05vppzdsg0ivxi2lao1y9ew 1961879 1961876 2026-05-02T01:36:41Z Fyxi 84003 1961879 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Héruð Frakklands | title = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Héruð Frakklands]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = Núverandi (síðan 2016) | list1 = * [[Auvergne-Rhône-Alpes]] * [[Bretanía]] (''Bretagne'') * [[Búrgund-Franche-Comté]] (''Bourgogne-Franche-Comté'') * [[Centre-Val de Loire]] * [[Grand Est]] * [[Hauts-de-France]] * [[Île-de-France]] * [[Korsíka]] (''Corse'') * [[Normandí]] (''Normandie'') * [[Nýja-Akvitanía]] (''Nouvelle-Aquitaine'') * [[Occitanie]] * [[Pays de la Loire]] * [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | group2 = Fyrrverandi (1982–2015) | list2 = * [[Alsace]] * [[Aquitaine]] * [[Auvergne]] * [[Basse-Normandie]] * [[Búrgund]] (''Bourgogne'') * [[Champagne-Ardenne]] * [[Franche-Comté]] * [[Haute-Normandie]] * [[Languedoc-Roussillon]] * [[Limousinhérað|Limousin]] * [[Lorraine]] * [[Midi-Pyrénées]] * [[Nord-Pas-de-Calais]] * [[Picardie]] * [[Poitou-Charentes]] * [[Rhône-Alpes]] | group3 = Héruð handan hafsins | list3 = * [[Franska Gvæjana]] * [[Gvadelúpeyjar]] * [[Martinique]] * [[Mayotte]] * [[Réunion]] }}<noinclude> [[Flokkur:Landafræðisnið]] </noinclude> 3rv26y0snfg1c33v93u1kyzl5inxtkl 1961910 1961879 2026-05-02T03:16:38Z Fyxi 84003 1961910 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Héruð Frakklands | title = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Héruð Frakklands]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = Núverandi (síðan 2016) | list1 = * [[Auvergne-Rhône-Alpes]] * [[Bretanía]] (''Bretagne'') * [[Búrgund-Franche-Comté]] (''Bourgogne-Franche-Comté'') * [[Centre-Val de Loire]] * [[Grand Est]] * [[Hauts-de-France]] * [[Île-de-France]] * [[Korsíka]] (''Corse'') * [[Normandí (hérað)|Normandí]] (''Normandie'') * [[Nýja-Akvitanía]] (''Nouvelle-Aquitaine'') * [[Occitanie]] * [[Pays de la Loire]] * [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | group2 = Fyrrverandi (1982–2015) | list2 = * [[Alsace]] * [[Aquitaine]] * [[Auvergne]] * [[Basse-Normandie]] * [[Búrgund]] (''Bourgogne'') * [[Champagne-Ardenne]] * [[Franche-Comté]] * [[Haute-Normandie]] * [[Languedoc-Roussillon]] * [[Limousinhérað|Limousin]] * [[Lorraine]] * [[Midi-Pyrénées]] * [[Nord-Pas-de-Calais]] * [[Picardie]] * [[Poitou-Charentes]] * [[Rhône-Alpes]] | group3 = Héruð handan hafsins | list3 = * [[Franska Gvæjana]] * [[Gvadelúpeyjar]] * [[Martinique]] * [[Mayotte]] * [[Réunion]] }}<noinclude> [[Flokkur:Landafræðisnið]] </noinclude> js2q0lwbdfif4jybts3g2zehi2r3jqc 0 97066 1961800 1894618 2026-05-01T12:29:43Z Berserkur 10188 1961800 wikitext text/x-wiki '''Gunpei Yokoi''' ([[1941]] – [[1997]]) var [[japan]]skur [[tölvuleikjahönnuður]] sem starfaði fyrir [[Tölvuleikjaframleiðandi|tölvuleikjaframleiðandann]] [[Nintendo]]. Yokoi kom bæði að hönnun [[Vélbúnaður|vélbúnaðar]] og [[Hugbúnaður|hugbúnaðar]] hjá Nintendo en hann hannaði vélbúnaðinn fyrir [[Game & Watch]]-leikina ásamt því að hanna [[Game Boy]]- og [[Virtual Boy]]-[[Leikjatölva|leikjatölvurnar]]. Yokoi vann einnig sem framleiðandi við gerð fjölda tölvuleikja en á meðal þeirra voru ''[[Metroid (tölvuleikur)|Metroid]]'', ''[[Kid Icarus]]'' og ''[[Super Mario Land]]''. == Tenglar == * {{imdb nafn|0948386}} {{stubbur|æviágrip}} {{fd|1941|1997}} {{DEFAULTSORT:Yokoi, Gunpei}} [[Flokkur:Japanskir tölvuleikjahönnuðir]] ee1xnrbyqsoevbt563iofg8dfeoz8nn 0 97249 1961793 1390709 2026-05-01T12:26:56Z Berserkur 10188 1961793 wikitext text/x-wiki '''Roberta Williams''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[tölvuleikjahönnuður]] og annar stofnandi fyrirtækisins [[Sierra Entertainment]] en hún stofnaði fyrirtækið ásamt eiginmanni sínum [[Ken Williams|Ken]] undir heitinu On-Line Systems. Á meðal þeirra leikja sem hún hefur hannað eru [[King's Quest]]-leikirnir og hryllingsleikurinn ''[[Phantasmagoria]]''. == Tenglar == * {{imdb nafn|0931557}} {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Bandarískrir tölvuleikjahönnuðir]] 55tek4ugspa6y9oq5w3y1pvrspm53k0 1961794 1961793 2026-05-01T12:27:07Z Berserkur 10188 1961794 wikitext text/x-wiki '''Roberta Williams''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[tölvuleikjahönnuður]] og annar stofnandi fyrirtækisins [[Sierra Entertainment]] en hún stofnaði fyrirtækið ásamt eiginmanni sínum [[Ken Williams|Ken]] undir heitinu On-Line Systems. Á meðal þeirra leikja sem hún hefur hannað eru [[King's Quest]]-leikirnir og hryllingsleikurinn ''[[Phantasmagoria]]''. == Tenglar == * {{imdb nafn|0931557}} {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] 9glsffsxcmy8uzqy81ekk3n782xgh6t 0 97251 1961783 1390713 2026-05-01T12:22:18Z Berserkur 10188 1961783 wikitext text/x-wiki '''Jane Jensen''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[tölvuleikjahönnuður]] og [[rithöfundur]]. Jensen er þekkt fyrir það að hafa hannað [[Gabriel Knight]]-leikina en hún hefur einnig skrifað tvær skáldsögur; ''[[Millennium Rising]]'' og ''[[Dante's Equation]]''. {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] mork2lvyvhgrnbvp4m87quz8ya0kd6u 0 97254 1961779 1390716 2026-05-01T12:18:44Z Berserkur 10188 1961779 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Dave Grossman - 920448657 - barret.jpg|thumb|220px|Dave Grossman]] '''Dave Grossman''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[tölvuleikjahönnuður]]. Grossman hóf feril sinn hjá [[LucasArts]] (þá Lucasfilm Games) og kom þar að gerð margra leikja en hann vann meðal annars við fyrstu tvo [[Monkey Island]]-leikina ásamt því að hanna tölvuleikinn ''[[Day of the Tentacle]]'' ásamt [[Tim Schafer]]. Grossman vinnur nú hjá [[Telltale Games]] þar sem hann hefur unnið við við leiki eins og ''[[Sam & Max Save the World]]'' og ''[[Strong Bad's Cool Game for Attractive People]]'' ásamt því að leikstýra tölvuleiknum ''[[Tales of Monkey Island]]''. {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] gtofej8grnbugyu4rkqz06m2rsqb8xx 0 101697 1961939 1933204 2026-05-02T11:04:27Z Berserkur 10188 /* Tenglar */ 1961939 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Of Monsters and Men | mynd = Of Monsters and Men Firenze.jpeg | mynd_langsnið = yes | mynd_texti = Of Monsters and Men árið 2015 | uppruni = [[Garðabær]] og [[Keflavík]], [[Ísland]] | stefna = [[Þjóðlagatónlist|Þjóðlagapopp]] | ár = 2010–í dag | útgefandi = {{flatlist| * [[Record Records|Record]] * [[Republic Records|Republic]]<ref>{{cite web |url=http://www.republicrecords.com/artists/of-monsters-and-men/ |title=Republic Records |publisher=Republic Records |access-date=24 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221163629/http://www.republicrecords.com/artists/of-monsters-and-men/ |archive-date=21 December 2012 }}</ref> }} | vefsíða = {{URL|ofmonstersandmen.com}} | meðlimir = {{plainlist| * Nanna Bryndís Hilmarsdóttir * Ragnar Þórhallsson * Brynjar Leifsson * Kristján Páll Kristjánsson * Arnar Rósenkranz Hilmarsson }} | fyrri_meðlimir = {{plainlist| * Árni Guðjónsson }}}} '''Of Monsters and Men''' er [[Ísland|íslensk]] [[hljómsveit]] sem spilar þjóðlagapopp. Árið 2010 vann hún [[Músíktilraunir]] sem er árleg keppni hljómsveita á Íslandi. Meðlimir hljómsveitarinnar, sem koma úr [[Keflavík]] og [[Garðabær|Garðabæ]], eru Nanna Bryndís Hilmarsdóttir ([[söngur]]/[[gítar]]), Ragnar „Raggi“ Þórhallsson (söngur/gítar), Brynjar Leifsson (gítar), Arnar Rósenkranz Hilmarsson ([[trommur]]), Páll Kristjánsson ([[Rafbassi|bassi]]). == Saga hljómsveitarinnar == {{Uppfæra|hluti}} Hljómsveitin var byggð upp úr mismunandi sólóverkefnum. Upphafið var þegar Nanna Bryndís ákvað að bæta við sitt sólóverkefni Songbird. Hljómsveitin spilaði á Músíktilraunum með fjóra meðlimi, Nönnu Bryndísi, Ragga, Brynjari og Arnari. Eftir [[Músíktilraunir]] bættu þau við Árna og Kristjáni og byrjuðu að spila á tónleikum og vinna að nýjum lögum. Tónleikar á [[Iceland Airwaves]] var hluti af verðlaunum frá Músíktilraunum og það var þar sem bandaríska útvarpsstöðin frá Seattle [[KEXP]] tók upp lagið „Little Talks“ frá stofutónleikum Of Monsters and Men. Hljómsveitin fór á í Norður-Ameríku túr fyrst árið 2012 og var uppselt á alla 20 tónleika þeirra þar. === 2011–2013: ''My Head Is an Animal'' og ''Into the Woods'' === [[Mynd:Of Monsters And Men.jpg|thumb|right|Of Monsters and Men að spila í [[New York-borg|New York]] 5. apríl 2012]] ''[[My Head Is an Animal]]'' er fyrsta plata bandsins og kom út í september 2011 á Íslandi undir plötufyrirtækinu [[Record Records]] og í apríl 2012 í Bandaríkjunum undir [[Republic Records|Universal Republic]]. Platan hefur farið í gullsölu á Íslandi og fékk hljómsveitin gullplöturnar afhentar um jólin 2011 frá Record Records.<ref>{{cite web |url=https://www.visir.is/g/2011111219267/of-monsters-and-men-fekk-gullplotu |title=Of Monsters and Men fékk gullplötu |publisher=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]] |date=2011-12-16 |author= |url-status=live }}</ref> Platan fór beint í sjötta sæti bandaríska [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]-listans og seldi hljómsveitin 55 þúsund eintök í fyrstu viku í sölu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web |url=https://www.visir.is/g/2012704119923/of-monsters-and-men-selur-55-thusund-plotur-a-viku |title=Of Monsters and Men selur 55 þúsund plötur á viku |publisher=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]] |date=2012-04-11 |author= |url-status=live }}</ref> Engin íslensk hljómsveit hafði náð svona hátt áður en sala á [[iTunes]] taldi mikið.<ref>{{cite web |url=https://www.visir.is/g/2012704129947/of-monsters-and-men-i-sjotta-saeti-a-billboard |title=Of Monsters and Men í sjötta sæti á Billboard |publisher=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]] |date=2012-04-12 |author= |url-status=live }}</ref> Þann 20. desember 2011 gaf bandið út stuttskífuna ''Into The Woods'' sem innihélt fjögur ný lög með sveitinni.<ref>{{cite web|last=Poladian|first=Charles|url=https://popstache.com/news/of-monsters-and-men-go-into-the-woods-with-a-new-ep/ |title=Of Monsters and Men Go Into The Woods With a New EP|website=popstasche.com|date=2011-12-09|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012159/http://popstache.com/news/of-monsters-and-men-go-into-the-woods-with-a-new-ep/ |archive-date=2016-03-05| url-status=}}</ref> Þessi lög enduðuð svo á bandarísku útgáfu ''My Head Is an Animal''. Tímaritið ''[[Rolling Stone]]'' hafði orð á því eftir útgáfu plötunnar að Of Monsters and Men væri hið nýja Arcade Fire og [[Mumford & Sons]] Íslands.<ref>{{cite web|last=|first=|url=https://exystence.net/blog/2012/01/16/of-monsters-and-men-into-the-woods-2011/ |title=Of Monsters and Men – Into the Woods (2011)|website=exystence.net|date=2012-01-16|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502081138/http://exystence.net/blog/2012/01/16/of-monsters-and-men-into-the-woods-2011/ |archive-date=2012-05-02| url-status=}}</ref> ==Útgefið efni== {{Col-begin}} {{Col-2}} ===Breiðskífur=== * ''[[My Head Is an Animal]]'' (2011) * ''Beneath the Skin'' (2015) * ''Fever Dream'' (2019) * ''All is Love and Pain in the Mouse Parade'' (2025) ===Stuttskífur=== * ''Into the Woods'' (2011) * ''Tíu'' (2022) {{Col-2}} ===Tónleikaplötur=== * ''Live from Vatnagarðar'' (2013) * ''My Head Is an Animal (The Cabin Sessions)'' (2022) ===Safnplötur=== * ''Ófreskja'' (2022) * ''Manneskja'' (2022) {{Col-end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons}} * {{Opinber vefsíða}} * [https://www.allmusic.com/artist/of-monsters-and-men-mn0002849374#biography OMAM á [[Allmusic]]. ] {{s|2010}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] rwvt13eqcg0hfkve0oh4e0hectvx3ys 0 103298 1961792 1391936 2026-05-01T12:26:32Z Berserkur 10188 1961792 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Peter-molyneux-at-university-of-southampton.jpg|thumb|200px|Peter Molyneux]] '''Peter Molyneux''' er [[Bretland|breskur]] [[tölvuleikjahönnuður]]. Molyneux var annar stofnanda tölvuleikjafyrirtækisins [[Bullfrog Productions]] þegar það var stofnað árið [[1987]] en hjá Bullfrog vann hann að leikjum eins og ''[[Populous]]'', ''[[Syndicate]]'', ''[[Theme Park]]'' og ''[[Dungeon Keeper]]''.<ref name="Molyneux"> {{vefheimild | url= http://www.developconference.com/page.cfm/action=ConfSpeaker/SpeakerID=20/t=m | titill = Biography for Peter Molyneux |mánuðurskoðað = 14. nóvember | árskoðað= 2011 }} </ref> Molyneux hætti síðan störfum hjá Bullfrog árið [[1997]] til þess að stofna annað fyrirtæki, [[Lionhead Studios]] en á meðal þeirra leikja sem hann hefur unnið að þar eru ''[[Black & White]]'' og [[Fable (tölvuleikir)|Fable-leikirnir]].<ref name="Molyneux"/> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> {{stubbur|æviágrip|tölvuleikur}} [[Flokkur:Breskir tölvuleikjahönnuðir|Molyneux, Peter]] mzgnodmuctavnpr9xy7wkotr2fxyyj2 0 103875 1961900 1904500 2026-05-02T02:49:11Z Fyxi 84003 snið 1961900 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Île-de-France | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = IDF flag.svg | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Île-de-France in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[París]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 12.011 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 12.463.067 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Île-de-France''' (framburður: / il də fʁɑ̃s /) er er eitt af 18 [[hérað|héruðum]] [[Frakkland]]s. Það er fjölmennasta hérað landsins með 12,4 milljónir íbúa árið 2026 og það þéttbýlasta (1.038 íbúar á ferkílómetra).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin [[París]] er þar. == Heimildir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Île-de-France| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] lg4tp3vigwqtmiu6kvxh19znq8x7clp 1961902 1961900 2026-05-02T02:50:42Z Fyxi 84003 1961902 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Île-de-France | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = IDF flag.svg | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Île-de-France in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[París]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 12.011 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 12.463.067 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Île-de-France''' (framburður: / il də fʁɑ̃s /) er er eitt af 18 [[hérað|héruðum]] [[Frakkland]]s. Það er fjölmennasta hérað landsins með 12,4 milljónir íbúa árið 2026 og það þéttbýlasta (1.038 íbúar á ferkílómetra).<ref name="mannfjöldi" /> Höfuðborgin [[París]] er þar. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Île-de-France| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] n4l8hjsevajicclwk7cybsq39jh7t6p 0 104135 1961782 1458118 2026-05-01T12:21:48Z Berserkur 10188 1961782 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Robinhunicke_at_thatgamecompany_photoshoot,_August_2009.jpg|thumb|250px|Robin Hunicke]] '''Robin Hunicke''' (f. [[1973]]) er bandarískur [[tölvuleikjahönnuður]] og framleiðandi sem starfar hjá tölvuleikjafyrirtækinu [[thatgamecompany]]. Hunicke starfaði áður hjá [[Electronic Arts]] þar sem hún vann meðal annars við leikina ''[[MySims]]'' og ''[[Boom Blox]]''. {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir|Hunicke, Robin]] {{fe|1973|Hunicke, Robin}} 89p4awxnl851248dx4577vtt9f1kie9 0 105924 1961924 1955386 2026-05-02T04:37:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961924 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Seattle Music Scene Exhibit 3, EMP Museum.jpg|thumb|Gruggsýning á tónlistarsafni í Seattle.]] '''Grugg''' eða '''grunge''' er [[tónlistarstefna]] sem varð til um miðjan 9. áratuginn og sækir uppruna sinn til norðvesturhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og þá aðallega til [[Seattle]]. Stefnan varð ekki vinsæl fyrr en á 10. áratugnum og hélt vinsældum fram undir miðjan áratuginn. Stefnan er undirstefna [[jaðarrokk]]s og er nokkurs konar blanda af [[pönk]]i, [[þungarokk]]i og [[indie-rokk]]i. Söngvari [[Green River]] og seinna [[Mudhoney]], [[Mark Arm]], er almennt talinn vera sá fyrsti sem kom með hugtakið „grunge“ yfir svona tónlist þegar hann lýsti hljómsveitinni sinni sem „pure shit, pure noise, pure grunge!“, eða ''tómum skít, hávaða og óhroða''. Þetta ku vera fyrsta skiptið sem orðið var notað yfir sveit frá Seattle en síðan varð þetta almennt hugtak yfir þessa gerð af tónlist sem kom undantekningarlítið frá Seattle. Reyndar var þetta hugtak notað í [[Ástralía|Ástralíu]] á níunda áratugnum yfir pönk- og [[jaðarrokk|jaðarsveitir]] svo sem [[King Snake Boost]] og [[The Scientists]]. == Einkenni og áhrif == Eins og áður kom fram er grugg samblöndun af þungarokki, pönki og jafnvel sjálfstæðu rokki, þó að hlutföllin séu misjöfn eftir hljómsveitum. Hinir myrku tónar gruggsins áttu rætur sínar til hljómsveita á borð við [[Black Sabbath]] og [[The Stooges]] en textarnir áttu margt skylt með pönkinu.<ref>[https://www.allmusic.com/explore/style/grunge-d2679 Grunge]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Allmusic</ref> Samfélagsleg firring, frelsisþrá, sljóleiki, angist og fleira í þeim dúr einkenndu textana en þó var stundum húmor og háð í þeim, til dæmis í laginu „Big, Dumb Sex“ með [[Soundgarden]], þar sem sveitin gerir grín að [[glysrokk]]i. Gruggtónleikar voru þekktir fyrir að vera blátt áfram, öfugt við glysið sem snerist mikið um öfluga sviðsframkomu og tilþrifamikil ljósa-„show“. Gruggsveitum fannst að meginatriðið væri tónlistin sjálf en ekki áðurnefnir hlutir og litu ekki á sjálfa sig sem skemmtikrafta heldur tónlistarmenn. Grugg byrjaði að þróast upp úr pönkmenningu norðvesturhluta Bandaríkjanna með áhrifum frá hljómsveitum þaðan á borð við [[The Fastbacks]], [[The U-Men]], [[The Accused]] og [[10 Minute Warning]]. [[Melvins]] eru frá Seattle og þeir höfðu einnig mikil áhrif á grugg. Sveitir annars staðar frá höfðu einnig áhrif á þróun stefnunnar, til dæmis jaðarhljómsveitirnar [[Sonic Youth]], [[Dinosaur Jr.]] og [[Pixies]]. Pixies spiluðu mikið „slow verse, hard chorus“ og [[Kurt Cobain]] sem var mjög hrifinn af þeim gerði þetta vinsælt í [[jaðarrokk]]i og grugg með hljómsveitinni sinni, [[Nirvana]]. Gruggsveitir sóttu einnig innblástur í þungarokk [[1971-1980|áttunda áratugarins]], platan ''[[My War]]'' (1984) eftir pönksveitina [[Black Flag]] var mikill áhrifavaldur og svo sveitirnar [[Killdozer]], [[Flipper]], [[Bauhaus]] og fleiri. Tónlistarmaðurinn [[Neil Young]] hefur verið kallaður guðfaðir gruggsins og hafa Kurt Cobain úr Nirvana og [[Eddie Vedder]] úr [[Pearl Jam]] sagt hann hafa verið mikinn áhrifavald. [[Mynd:Cantrell07.jpg|thumb|Jerry Cantrell úr Alice in Chains]] == Saga == Í upphafi þróaðist grugg upp frá hljómsveitum sem voru að spila tónlist og fengu áhrif frá hverri annarri ásamt annarri rokk og pönktónlist. Fólk hittist gjarnan inni á litlum stöðum og fylgdist með hljómsveitum spila og hljómsveitir fengu jafn vel plötusamning hjá litlum sjálfstæðum plötufyrirtækjum. Sub Pop Records er plötufyrirtæki sem var stofnað árið 1986 og varð frægt fyrir að ráða Mudhoney, Nirvana, Soundgarden og fleiri sveitir frá Seattle á samning. Það átti sinn þátt í að gera grugg vinsælt, eitt fyrsta ætlunarverk þess var að koma Soundgarden á kortið. Útgáfan stofnaði líka „Sub Pop smáskífuklúbbinn“ (''e: Sub Pop Singles Club'') árið 1988 þar sem smáskífur komu út í takmörkuðu magni. Árið 1989 kom blaðamaðurinn Andy Catlin til Seattle og fóru Jonathan Poleman og Bruce Pavitof frá Sub Pop með honum á Mudhoney-tónleika og sýndu honum borgina. Eftir þetta skrifaði Catlin stór grein um tónlistarmenninguna í Seattle sem birtist í breska blaðinu ''Melody Maker''. Þetta átti eftir að draga athygli fólks utan Seattle að gruggi og fleira fólk mætti á litlu tónleikana, sem áður voru oft mjög fámennir.<ref name="dragon">{{cite web |url=http://www.silver-dragon-records.com/grunge.htm |title=Geymd eintak |access-date=2012-03-12 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052352/http://www.silver-dragon-records.com/grunge.htm |url-status=dead }}</ref> === Velgengni === Hægt og bítandi voru gruggtónlistarmenn að festa sig í sessi í tónlistarheiminum. Soundgarden var fyrsta gruggsveitin sem fékk samning hjá stóru útgáfufyrirtæki, hjá [[A&M Records]] árið 1989. [[Nirvana]], sem áður höfðu gefið út plötuna ''[[Bleach (hljómplata)|Bleach]]'' hjá [[Sub Pop Records]], fengu plötusamning hjá [[Geffen Records]] árið 1990. ''[[Nevermind]]'' var fyrsta plata þeirra hjá Geffen og var aldrei búist við því að hún myndi seljast jafn vel og raun ber vitni. Í fyrstu var haldið að hún myndi í besta lagi ná ágætri sölu eins og platan „Goo“ með [[Sonic Youth]] sem kom út árinu áður, enda var Nirvana á þeim tíma lítil hljómsveit frá smábænum [[Aberdeen (Washington)|Aberdeen]] í [[Washington D.C.|Washington]]. [[MTV]] spilaði hins vegar lagið „[[Smells Like Teen Spirit]]“ mjög mikið þannig að sveitin varð heimsfræg á nánast einni nóttu. Um jólaleitið 1991 seldust 400.000 eintök af plötunni á viku og Kurt Cobain var allt í einu orðinn talsmaður heillar kynslóðar. Í janúar 1992 ruddu Nirvana plötu [[Michael Jackon]]s, „[[Dangerous (Michael Jackson lag)|Dangerous]]“, af fyrsta sæti ''[[Billboard]]'' listans og má segja að platan hafi komið gruggi á kortið. Velgengni ''Nevermind'' kom tónlistarheiminum mjög á óvart, ekki aðeins höfðu Nirvana með útgáfu plötunnar gert gruggstefnuna þekkta um allan heim heldur einnig jaðarrokk yfir höfuð. Vinsældir glysrokks hrakaði stórlega og dóu eiginlega og gruggið tók við sem vinsælasta rokktónlistin. [[Pearl Jam]] höfðu gefið út plötuna ''[[Ten (hljómplata)|Ten]]'' í ágúst 1991 en hún fór ekki að seljast neitt af viti fyrr en ári seinna og náði þá öðru sæti á ''Billboard'' listanum. ''[[Badmotorfinger]]'' með [[Soundgarden]], ''[[Dirt (hljómplata)|Dirt]]'' með [[Alice in Chains]] og ''[[Temple of the Dog (hljómplata)|Temple of the Dog]]'' með [[Temple of the Dog|samnefndri hljómsveit]] (með meðlimum úr Soundgarden og Pearl Jam) voru allt gruggplötur sem voru einar af 100 mest seldu plötunum í Bandaríkjunum 1992. Sveitunum frá Seattle gekk svo vel að borgin var stundum kölluð „nýja [[Liverpool]]“. Árið 1994 komst platan ''[[Superunknown]]'' með Soundgarden á topp bandaríska [[Billboard 200]] listans. Allar mest áberandi gruggsveitirnar (Pearl Jam, AIC, Nirvana og fleiri) fengu plötusamning hjá stórum útgáfufyrirtækjum en þær sem voru lítið þekktar fluttu til Seattle í von um að slá í gegn. Gruggfatnaður var markaðsettur og seldust skíðahúfur, flannel-skyrtur o.s.frv. dýrum dómum og var stefnan og allt sem henni við kom blóðmjólkað af fjölmiðlum, líkt og [[hippar|hippatískan]] á sjöunda áratugnum. Í desember 1992 hringdi blaðamaður frá ''[[New York Times]]'' í Sub Pop Records og vildu fá að vita hvort það væri eitthvað sérstakt slangur sem væri notað meðal gruggrokkara. Megan Jasper, starfsmaður hjá Sub Pop, bjó til heilan lista af bullorðum sem voru prentuð í blaðinu. Þegar upp komst að þetta var allt tóm vitleysa sást greinilega hversu ofurmarkaðsett stefnan var.<ref name="dragon" /> Árið 1992 kom út kvikmyndin ''Singles'' þar sem grugghljómsveitir og meðlimir þeirra áttu innkomu og í lagalista myndarinnar var tónlist innan stefnunnar. Sveitin [[Screaming Trees]] átti þar smellinn ''You Nearly Lost Me''. Frægðin var mörgum gruggtónlistarmönnum til ama, til dæmis Pearl Jam, en frægðin lenti mikið á söngvaranum [[Eddie Vedder]]. Kurt Cobain var með allra frægustu tónlistarmönnum samtímans en fyrirleit frægðina og sagði eitt sinn í viðtali að það hafi verið það seinasta sem hann vildi verða. Næsta plata Nirvana var harðari en sú fyrri og þar af leiðandi tormeltari fjöldanum. En það breytti engu, ''[[In Utero]]'' toppaði [[Billboard]]-listann í sama mánuði og hún kom út, í september 1993. Önnur plata Pearl Jam, ''[[Vs.]]'', kom út sama ár og naut gríðarlegrar velgengni. Hún náði metsölu, tæp milljón eintök seldust fyrstu vikunna sem hún kom út sem var meira en allar aðrar plötur á topp 10 lista vikunnar samtals og flaug upp í fyrsta sæti Billboard-listans. === Dvínandi vinsældir === Það voru nokkrir þættir sem gerðu það að verkum að vinsældir stefnunnar fóru minnkandi. [[Síð-grugg]] ([[Creed]] o.fl.) var á mikilli uppleið, en innan þeirrar stefnu voru sveitir sem voru ekki frá Seattle og höfðu ekki ræturnar sem gruggsveitirnar höfðu. Tónlistin var svipuð og hljómsveitirnar gengu í eins fötum en tónlistin var léttari og útvarpsvænni. [[Britpop]] var á uppleið í Bretlandi, og voru tónlistarmenn innar þeirrar stefnu ekki að fela álit sitt á gruggi. Einn meðlimur [[Blur]] sagði til dæmis að sveitin spilaði andgrugg og [[Liam Gallagher]] úr [[Oasis]] sagðist ekkert vilja með svona þunglyndislega tónlist að hafa. Gruggsveitir fóru smátt og smátt að hætta eða urðu eftirtektarminni. [[Kurt Cobain]] fannst frægðin mjög erfið og var djúpt sokkinn í eiturlyf. Hann varð þunglyndari með degi hverjum og fór svo að hann fannst látinn á heimili sínu í Seattle, 8. apríl 1994, eftir að hafa skotið sig þrem dögum áður. Sama ár og Nirvana sungu sitt síðasta fóru Pearl Jam að sniðganga alla tónleika sem miðasölufyrirtækið [[Ticketmaster]] sá um vegna þess að fyrirtækið var ósanngjarnt í viðskiptum. Þeir hættu við tónleikaferðalagið sem átti að vera um sumarið og vegna þess að þeir vildu ekki spila á tónleikum ef Ticketmaster kæmu að hlut spiluðu þeir nánast ekkert opinberlega næstu þrjú árin. Alice In Chains héldu sína seinustu tónleika með söngvaranum [[Layne Staley]] árið 1996 en hættu ekki formlega fyrr en árið 2002, þegar Staley dó úr ofskammti af [[heróín]]i. Alice in Chains komu saman aftur árið 2005 með nýjan söngvara, William Duvall og hafa starfað síðan. Soundgarden hættu árið 1997 en komu saman aftur 2010 og gáfu nýja plötu út. == Heimildir == {{reflist|2}} [[Flokkur:Seattle]] [[Flokkur:Rokk]] [[Flokkur:Tónlistarstefnur]] nr542e1w5bkdo86l21ebyj8l1qe8ilr 0 106315 1961903 1794649 2026-05-02T02:55:55Z CommonsDelinker 1159 Skráin Paris-Opera.Bastille-Column-01.jpg var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] vegna þess að per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Opéra Bastille|]] 1961903 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hubert - La Bastille.jpg|thumb|right|Bastillan í París 1789.]] [[Mynd:Bastille, 1790 retouched.jpg|thumb|right|Bastillan séð úr austri.]] '''Bastillan''' ([[franska]]: ''La Bastille'') er sögufrægt [[virki]] í [[París]], sem reist var [[1357]] og var þá nefnd ''Bastille Saint-Antoiene''. Bastillan var notuð sem [[fangelsi]] frá [[1417]] og varð smám saman tákn kúgunar og [[einveldi]]s. Bastillan var oft kölluð ''fangakastalinn'' og hún var seinna einnig notuð sem ''vopnabúr'' en var rifin í [[franska byltingin|frönsku byltingunni]]. == Saga Bastillunnar == Bastillan var byggð sem [[virki]] í París í [[Hundrað ára stríðið|Hundrað ára stríðinu]] milli [[England]]s og [[Frakkland]]s. Vinnan við virkið hófst árið [[1357]] og stóð fram yfir [[1370]]. Virkið hafði átta [[Turn|turna]] og varði borgarhliðið [[Porte Saint-Antoine]] í austurhluta Parísarborgar. Virkið var gert að ríkisfangelsi árið [[1417]]. [[Loðvík 14.]] notaði fangakastalann fyrst og fremst fyrir menn úr hástéttum sem höfðu verið andstæðingar hans eða vakið gremju hans. Frá [[1659]] til [[1789]] var Bastillan aðallega notuð sem ríkisfangelsi þar sem samtals 5.279 fangar sátu inni. Í valdatíð [[Loðvík 15.|Loðvíks 15.]] og [[Loðvík 16.|Loðvíks 16.]] var fangelsinu breytt þannig að ekki aðeins fangar af [[Stétt (aðgreining)|efri stéttum]] sátu þar, heldur fleiri fangar með ýmsan bakgrunn. Þó svo að fangarnir væru í tiltölulega góðu ástandi fór gagnrýni á fangakastalann, Bastilluna, í vöxt á [[18. öld]]. Endurbætur á kastalanum hófust þá og föngum fækkaði töluvert. Árið [[1789]] hafði [[Pólitík|pólítísk]] spenna aukist mjög í Frakklandi og [[14. júlí]] varð bylting þar sem fjölda manna tókst að brjótast inn í Bastilluna og komast yfir dýrmæta [[byssupúður|byssupúðrið]] sem var geymt þar. == 14. júlí 1789 == Þann 14. júlí árið [[1789]] þrömmuðu Parísarbúar um götur með hrópum og háreysti. Þetta voru smákaupmenn, handiðnaðarmenn, verkamenn og [[Atvinnuleysi|atvinnuleysingjar]] í leit að [[Vopn|vopnum]] á leið til Bastillunar. Almúginn var þrúgaður af [[Verðbólga|verðbólgu]] og atvinnuleysi og knúði það fólk til aðgerða. Margir höfðu setið inni í fangelsi Bastillunnar fyrir það eitt að sætta sig ekki við einveldisstjórn Frakkakonungs. Bastillan var tákn um algjöra [[harðstjórn]], kúgun og [[einveldi]] konungs, [[Loðvík 16.|Loðvíks 16.]] Fólkið braust inn fyrir varnarveggina, barðist í marga klukkutíma þar til fangelsisstjórnin gafst upp og streymdi svo inn í Bastilluna. Með þessari árás var [[franska byltingin|stjórnarbyltingin mikla]] hafin. Konungur var neyddur til að láta af áformum sínum um að beita hervaldi og varð hann að fallast á að sett yrði ný borgarstjórn í [[París]]. Frá [[1880]] hefur [[14. júlí]] verið haldinn hátíðlegur sem [[þjóðhátíðardagur]] Frakka (Bastilludagurinn) vegna þess að mörgum fannst sigur Parísarbúa á Bastillunni vera tákn fyrir sigur fólksins á einveldinu og harðstjórninni. == Bastillutorgið == Á árunum 1789-1790 var [[Kastali|kastalinn]] rifinn til grunna og í stað hans var gert torg sem kallast [[Bastillutorg]] eða Place de la Bastille. Torgið varð seinna vettvangur margra hinna [[Stjórnmál|stjórnmálalegu]] byltingahátíða. Árið [[1989]] þegar 200 ár voru liðin frá falli fangakastallans var þar byggt [[Ópera|óperuhús]] sem ber nafnið [[Opéra Bastille]]. Svæðið í kring hefur verið endurhannað að miklu leyti, meðal annars verið gerð þar smábátahöfn. Á miðju torginu stendur minnismerkið [[Júlísúlan]], sem var reist 1833 og er tákn fyrir byltinguna í júlí [[1830]] þegar [[Karl 10. Frakkakonungur]] var hrakinn frá völdum og [[Loðvík Filippus]] tók við. Nöfn þeirra Parísarbúa sem féllu í [[júlíbyltingin|júlíbyltingunni]] eru grafin með [[Gull|gulli]] í turninn. Efst á turninum stendur [[engill]] sem er tákn fyrir [[frelsi]]. == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Bastille|mánuðurskoðað=28. mars|árskoðað=2012}} * [http://french.about.com/od/culture/a/bastille-day.htm Bastille day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419035800/http://french.about.com/od/culture/a/bastille-day.htm |date=2012-04-19 }} * John T. Lauridsen, Nils A. Sorensen og Thorsten Borring Olesen, ''Mannkynssaga-Ný öld-upphaf nútíma'' (Reykjavík: Iðnú, 1994) * A. Sveen og S.A. Aastad, ''Mannkynssaga fram til 1850'' (Reykjavík: Mál og menning, 1987) {{stubbur|sagnfræði}} [[Flokkur:Frönsk fangelsi]] [[Flokkur:Saga Parísar]] oug9jqufdm8nsr4o45fuj974ekiwzqn 0 106902 1961867 1956663 2026-05-01T23:40:39Z Stillbusy 42433 1961867 wikitext text/x-wiki [[File:Charleroi - Parc (station de métro) - Lucky Luke - l'homme qui tire plus vite que son ombre - céramique - 01.jpg|thumb|right|Veggmynd af Lukku-Láka í neðanjarðarlestastöðinni Parc í Charleroi í Belgíu.]] '''Lukku-Láki''' (franska: Lucky Luke) er heiti á vinsælum belgískum teiknimyndasögum sem segja frá ævintýrum Lukku-Láka, kúreka sem er fljótari en skugginn að skjóta, í Villta Vestrinu. Persónan er sköpunarverk belgíska teiknarans [[Morris]] (Maurice de Bevere) og birtist fyrsta ævintýrið í [[Teiknimyndablaðið Svalur|teiknimyndablaðinu Sval]] (franska: Spirou) í október 1946. Frá og með árinu 1955 voru handrit að sögunum um Lukku-Láka samin af franska myndasöguhöfundinum [[René Goscinny]] og í samstarfi þeirra Morris og Goscinny náðu bækurnar miklum vinsældum. Eru þær nú meðal mest seldu teiknimyndasagna Evrópu og hafa verið þýddar á hartnær 30 tungumál, þar á meðal [[enska|ensku]], [[arabíska|arabísku]], [[þýska|þýsku]], [[danska|dönsku]], [[gríska|grísku]], [[hebreska|hebresku]], [[tyrkneska|tyrknesku]] og [[ítalska|ítölsku]]. Á árunum 1977 til 1983 komu fjölmargar Lukku-Láka bækur út á íslensku á vegum [[Fjölvi|Fjölvaútgáfunnar]]. Íslensk útgáfa Lukku-Láka hófst á ný árið 2016 á vegum [[Froskur útgáfa|Frosks útgáfu]] og komu út fimm bækur á árunum 2016–2020. Ekki er að finna neinar vísbendingar í sköpunarsögu Lukku-Láka, sem til dæmis má lesa um í [[Allt um Lukku Láka|Allt um Lukku-Láka]], um að hann hafi verið til eða eigi sér ákveðna fyrirmynd. Hins vegar eiga fjölmargar aðrar persónur í bókunum um Lukku-Láka sér beinar fyrirmyndir, annað hvort teknar beint úr sögu villta vestursins eða þekktar ímyndir úr samtímasögu vesturlanda þegar bækurnar voru gerðar. == Útgáfusaga == [[Mynd:Morris_y_Goscinny_1_-_Amsterdam_-_27051971.jpg|thumb|right|Félagarnir Morris og Goscinny á góðri stundu árið 1971]] Morris teiknaði Lukku-Láka frá árinu [[1946]] og þar til hann lést árið [[2001]]. Fyrsta ævintýrið um hann, ''Arizona 1880'', hóf göngu sína í ''[[Teiknimyndablaðið Svalur|teiknimyndablaðinu Sval]]'' í október 1946 sem varð vettvangur sagnanna næstu tvo áratugi. Morris samdi fyrstu ævintýrin um Lukku-Láka einn síns liðs og var yfirleitt um að ræða styttri sögur sem síðan komu út í bókarformi nokkrar í senn. Tók útlit Lukku-Láka talsverðum breytingum á þessum sokkabandsárum seríunnar þótt sum einkenni persónunnar, t.d. hárlokkurinn langi og kúrekafötin í belgísku fánalitunum, hafi verið til staðar frá öndverðu, að ógleymdum Léttfeta sem fylgt hefur Láka frá upphafi. Árið 1948 hélt Morris til Bandaríkjanna og ílengdist þar um nokkurra ára skeið. Í Bandaríkjunum kynntist hann höfundinum [[René Goscinny]] og fékk hann til að semja eina sögu um Lukku-Láka, [[Þverálfujárnbrautin|Þverálfujárnbrautina]], sem birtist í Sval á árunum 1955-1956. Eftir þetta samdi Goscinny Lukku-Láka sögurnar og stóð samstarf þeirra félaga við bókaflokkinn í um 20 ár. Héldu sögurnar áfram að birtast í Sval allt þar til Morris og Goscinny sögðu skilið við belgíska útgáfufélagið [[Dupuis]] árið 1967 og héldu til liðs við franska útgefandann [[Dargaud]] sem gaf út teiknimyndablaðið [[Pilote]]. Dargaud var frjálslyndara útgáfufélag en Dupuis á þessum tíma og Pilote þótti höfða til eldri lesenda myndasagna en Svalur. Er yfirleitt talið að vistaskiptin hafi gert bókaflokknum gott, en fyrsta sagan sem birtist í Pilote var [[Daldónaborg]]. Lukku-Láka sögurnar náðu miklum vinsældum í Evrópu á meðan á samstarfi þeirra Morris og Goscinny stóð og er tímabilið frá 1957-1977 yfirleitt talið vera gullöld seríunnar. Á þessu tímabili komu m.a. ýmsar eftirminnilegar persónur seríunnar til sögunnar, svo sem Daldónarnir, yngri frændur hinna raunverulega Daltonbræðra sem birst höfðu í einni af eldri sögum Morris, og hundurinn Rattati sem fyrst kom fram á sjónarsviðið í bókinni [[Í fótspor Daldóna]] og síðan í fjölmörgum seinni bókum. Eftir sviplegt andlát Goscinny árið 1977 hélt Morris áfram að teikna sögurnar, en fékk aðra til að sjá um handritsgerð. Komu ýmsir höfundar að ritun sagnanna eftir það, m.a. þeir [[Vicq]], [[Bob de Groot]], [[Jean Léturgie]], [[Xavier Fauche]], [[Lo Hartog Van Banda]], [[Guy Vidal]] og [[Patrick Nordmann]]. Aðdáendur bókaflokksins eru yfirleitt á einu máli um að bækurnar, sem komu út eftir lát Goscinny, standi gullaldarsögunum talsvert að baki. Morris lést árið 2001 og tók þá lærisveinn hans, franski teiknarinn [[Achde]], við keflinu. Achde hafði þá teiknað eina sögu um Lukku-Láka, [[Le Cuisinier francais]], sem kom út árið 2003, en er sjaldnast talin með í opinberu ritröðinni. Nafni bókaflokksins var þá breytt lítillega og í kjölfarið kom út bókin [[La Belle Province]] sem teiknuð er af Achde og skrifuð af [[Laurent Gerra]]. Síðan hafa nokkrir fleiri höfundar komið að ritun sagnanna, þ.e. þeir [[Daniel Pennac]], [[Tonino Benacquista]], [[Jacques Pessis]] og [[Jul]], en sá síðastnefndi semur nú handrit að nýjum sögum. Nú hafa komið út samtals 83 bækur á frummálinu og hafa bækurnar verið þýddar á hartnær 30 tungumál. == Sögurnar == Lukku-Láki er sérstaklega þekktur fyrir ótrúlega skothæfni sína og einstaka útsjónarsemi. Hann ríður um á hesti sínum [[Léttfeti|Léttfeta]], dyggum fáki sem hann kallar „gáfaðasta hest í heimi“ og [[Rattati]], „heimskasti hundur í heimi“ er einnig oft með þeim félögum í för. Lukku-Láki lendir ítrekað í útistöðum við óheppnu glæpamennina, [[Dalton bræður|Dalton bræður]] og jafnvel móður þeirra líka. Ártöl koma yfirleitt ekki fram í sögunum og Lukku-Láki er ætíð jafn gamall. Sögusviðið er þó yfirleitt raunsætt og persónur sagnanna sóttar í bandaríska sögu. Margar raunverulegar hetjur og skúrkar villta vestursins hafa orðið á vegi Lukku-Láka, til dæmis [[Billy the kid]], [[Jesse James]] og [[Roy Bean]]. Einnig hafa aðrar persónur úr mannkynssögunni komið við sögu, eins og [[Abraham Lincoln]] og [[Sigmund Freud]]. Goscinny sagði eitt sinn að hann og Morris reyndu, hvenær sem mögulegt var, að byggja ævintýri Lukku-Láka á raunverulegum atburðum en sagði jafnframt að þeir myndu ekki láta staðreyndir eyðileggja góða sögu. == Titlar == [[Listi yfir Lukku Láka bækur]] Lukku-Láka bækurnar eru nú yfir 80 talsins. Listinn sýnir nöfn og útgáfuár bókanna á frönsku og íslenskt heiti, númer og útgáfuár þar sem við á. Stuðst er við íslensk heiti þeirra bóka, sem komið hafa út á íslensku, og íslensk heiti sem öðrum bókum í bókaflokknum voru gefin í bókinni [[Allt um Lukku Láka|Allt um Lukku-Láka]] sem kom út árið 1978. Í öðrum tilvikum er stuðst við heiti bókanna á frummálinu. Á listanum er nokkrum bókum sleppt sem yfirleitt eru ekki taldar með í númeruðu seríunni. Ein þeirra er [[Þjóðráð Lukku-Láka]] (f. La Ballade des Dalton) sem kom út á frönsku árið 1978 og í íslenskri þýðingu sama ár. Þar er á ferðinni myndskreytt saga sem kom út í tengslum við samnefnda kvikmynd um Lukku-Láka frá árinu 1978. Samnefnd teiknimyndasaga birtist síðar í bókinni [[La Ballade des Dalton et autres histoires|La Ballade des Dalton et autres histories]] sem kom út árið 1986 og telst 55. bókin í bókaflokknum. Þá er bókin [[Á léttum fótum. Spes tilboð]], sem kom út í íslenskri þýðingu árið 1982, ekki hluti af opinberu ritröðinni. # [[Gullnáman]] (La Mine d'or de Dick Digger, 1949) [Ísl. útg. 1979, bók 22, að hluta] # [[Hroðreið]] (Rodéo, 1949) # [[Arísóna (bók)|Arísóna]] (Arizona, 1951) [Ísl. útg. 1979, bók 22, að hluta] # [[Undir Vesturhimni]] (Sous le ciel de l'Ouest, 1952) # [[Spilafanturinn]] (Lucky Luke contre Pat Poker, 1953) [Ísl. útg. 1981, bók 28] # [[Eldri Daldónar]] (Hors la loi, 1954) [Ísl. útg. 1982, bók 30] # [[Kynjalyfið]] (L'Elixir du Docteur Doxey, 1955) # [[Lukku-Láki og Langi Láki]] (Lucky Luke et Phil Defer, 1956) [Ísl. útg. 1980, bók 24] # [[Þverálfujárnbrautin]] (Des rails sur la Prairie, 1957) [Ísl. útg. 1981, bók 27] # [[Bardaginn við Bláfótunga]] (Alerte aux Pieds Bleus, 1958) [Ísl. útg. 1983, bók 33] # [[Óaldarflokkur Jússa Júmm]] (Lucky Luke contre Joss Jamon, 1958) # [[Daldónar, ógn og skelfing Vestursins]] (Les Cousins Dalton, 1958) [Ísl. útg. 1978, bók 6] # [[Rangláti dómarinn]] (Le Juge, 1959) [Ísl. útg. 1979, bók 18] # [[Allt í sóma í Oklahóma]] (Ruée sur l'Oklahoma, 1960) [Ísl. útg. 1977, bók 3] # [[Flótti Daldóna]] (L'évasion des Dalton, 1960) # [[Fúlspýt á Fúlalæk]] (En remontant le Mississippi, 1961) # [[Í fótspor Daldóna]] (Sur la piste des Dalton, 1961) # [[Í skugga borturnsins]] (A l'ombre des Derricks, 1962) # [[Karlarígur í Kveinabæli]] (Les Rivaux de de Painful Gulch, 1962) [Ísl. útg. 1978, bók 5] # [[Billi Barnungi]] (Billy the kid, 1962) [Ísl. útg. 1978, bók 12] # [[Undir Svörtufjöllum]] (Les Collines noires, 1963) # [[Kuldaboli bítur Daldóna]] (Les Dalton dans le blizzard, 1963) [Ísl. útg. 2020, bók 38] # [[Daldónar á ferð og flugi]] (Les Dalton courent toujours, 1964) [Ísl. útg. 1978, bók 11] # [[Vagnalestin]] (La Caravane, 1964) [Ísl. útg. 1980, bók 23] # [[Draugabærinn]] (La Ville fantôme, 1964) [Ísl. útg. 2016, bók 34] # [[Batnandi englar]] (Les Dalton se rachètent, 1965) [Ísl. útg. 1978, bók 13] # [[20. riddarasveitin]] (Le 20e cavalerie, 1965) [Ísl. útg. 1977, bók 2] # [[Heiðursvörður Billa Barnunga]] (L'Escorte, 1966) [Ísl. útg. 1979, bók 19] # [[Gaddavír á gresjunni]] (Des barbelés sur la prairie, 1967) [Ísl. útg. 1979, bók 20] # [[Svala sjana]] (Calamity Jane, 1967) [Ísl. útg. 1978, bók 8] # [[Rex og pex í Mexíkó]] (Tortillas pour les Dalton, 1967) [Ísl. útg. 1978, bók 7] # [[Póstvagninn]] (La Diligence, 1968) # [[Grænjaxlinn]] (Le Pied-Tendre, 1968) [Ísl. útg. 1980, bók 26] # [[Daldónaborg]] (Dalton City, 1969) # [[Jessi Jamm og Jæja]] (Jesse James, 1969) # [[Leikför um landið]] (Western Circus, 1970) [Ísl. útg. 1979, bók 17] # [[Apasagjáin]] (Canyon Apache, 1971) [Ísl. útg. 1978, bók 9] # [[Mamma Dagga]] (Ma Dalton, 1971) [Ísl. útg. 1978, bók 10] # [[Sjakalinn]] (Chasseur de primes, 1972) [Ísl. útg. 2019, bók 37] # [[Stórfurstinn]] (Le Grand Duc, 1973) [Ísl. útg. 2018, bók 36] # [[Ríkisbubbinn Rattati]] (L'héritage de Rantanplan, 1973) [Ísl. útg. 1978, bók 14] # [[Allt um Lukku Láka|Allt um Lukku-Láka]] (7 Histoires de Lucky Luke, 1974) [Ísl. útg. 1978, bók 16] # [[Hvíti kúrekinn]] (Le Cavalier blanc, 1975) # [[Sálarháski Dalton bræðra]] (La Guérison des Dalton, 1975) [Ísl. útg. 1977, bók 4] # [[Kalli keisari]] (L'Empereur Smith, 1976) [Ísl. útg. 1977, bók 1] # [[Söngvírinn]] (Le fil qui chante, 1977) [Ísl. útg. 1979, bók 21] # [[Fjársjóður Daldóna]] (Le Magot des Dalton, 1980) [Ísl. útg. 1980, bók 25] # [[Einhenti bandíttinn]] (Le Bandit manchot, 1981) [Ísl. útg. 1981, bók 29] # [[La Corde du pendu et autres histoires]] (1982) [Ísl. útg. 1982, að hluta] # [[Sara Beinharða]] (Sarah Bernhardt, 1982) [Ísl. útg. 1982, bók 32] # [[Daisy Town]] (1983) # [[Fingers]] (1983) # [[Le Daily Star]] (1984) # [[La Fiancée de Lucky Luke|Makaval í Meyjatúni]] (La Fiancée de Lucky Luke, 1985) [Ísl. útg. 2017, bók 35] # [[La Ballade des Dalton et autres histoires]] (1986) [Ísl. útg. 1982, að hluta] # [[Le Ranch maudit]] (1986) # [[Nitroglycérine]] (1987) # [[L'Alibi]] (1987) # [[Le Pony Express]] (1988) # [[L'Amnésie des Dalton]] (1991) # [[Chasse aux fantômes]] (1992) # [[Les Dalton à la noce]] (1993) # [[Le Pont sur le Mississipi]] (1994) # [[Kid Lucky]] (1995) # [[Belle Star]] (1995) # [[Le Klondike]] (1996) # [[O.K. Corral]] (1997) # [[Oklahoma Jim]] (1997) # [[Marcel Dalton]] (1998) # [[Le Prophète]] (2000) # [[L'Artiste peintre]] (2001) # [[La Légende de l'Ouest]] (2002) # [[La Belle Province]] (2004) # [[La Corde au cou]] (2006) # [[L'Homme de Washington]] (2008) # [[Lucky Luke contre Pinkerton]] (2010) # [[Cavalier seul]] (2012) # [[Les tontons Dalton]] (2014) # [[La Terre promise]] (2016) # [[Un cow-boy à Paris]] (2018) # [[Un cow-boy dans le Coton]] (2020) # [[L'Arche de Rantanplan]] (2022) # [[Un cow-boy sous pression]] (2024) == Tengdar bókaseríur == Árið 1987 hóf Morris að teikna sjálfstæð ævintýri um fangelsishundinn Rattata (f. Rantanplan). Komu alls út 19 bækur í þessari seríu og komu ýmsir höfundar að ritun þeirra, m.a. [[Jean Léturgie]], [[Xavier Fauche]], [[Bob deGroot]] og [[Vittorio Leonardo]], en eftir lát Morris árið 2001 teiknaði [[Michel Janvier]] sögurnar. Árið 1995 leit síðan dagsins ljós fyrsta bókin um æskuár Lukku-Láka. Hafa nú komið út alls sex bækur af þessum toga, en fyrstu tvær – [[Kid Lucky]] sem kom út árið 1995 og [[Oklahoma Jim]] sem kom út árið 1997 – eru yfirleitt taldar með hinum reglulegu Lukku-Láka bókum, en báðar voru teiknaðar af [[Didier Conrad]] undir pennaheitinu Pearce. Síðar hafa bæst við fjórar bækur sem [[Achde]] teiknaði og samdi um litla Lukku-Láka. == Sérstök ævintýri um Lukku-Láka == Í gegnum tíðina hafa litið dagsins ljós nokkur ævintýri um Lukku-Láka sem ekki teljast til aðalbókaflokksins. Dæmi um þetta eru bækurnar [[Þjóðráð Lukku-Láka]] og [[Á léttum fótum. Spes tilboð]]. Einnig má nefna bókina [[Rocky Luke – Banlieue West]] sem kom út árið 1985 þar sem ýmsir myndasöguteiknarar og -höfundar skopstæla Lukku-Láka í stuttum sögum. Þá er bókin [[Le Cuisinier francais]] (ísl. Franski kokkurinn) eftir Achde, sem kom út árið 2003, sjaldnast talin með í opinberu ritröðinni. Í tilefni af sjötugsafmæli Lukku-Láka árið 2016 kom út bókin [[Maðurinn sem drap Lukku-Láka]] (L'Homme qui tua Lucky Luke) eftir franska teiknarann [[Matthieu Bonhomme]], teiknimyndasaga í raunsæisstíl sem er talsvert frábrugðin bókunum í aðalbókaflokknum. Bókin fékk prýðisgóðar viðtökur og vann til sérstakra verðlauna á teiknimyndasöguhátíðinni í [[Angouléme]] í Frakklandi í ársbyrjun 2017. Um sama leyti og af sama tilefni kom út bókin [[Jolly Jumper ne répond plus]] (ísl. Léttfeti svarar ekki) eftir franska teiknarann [[Guillaume Bouzard]]. Er hún sömuleiðis í teiknistíl sem er mjög ólíkur stíl reglulegu bókanna. Fleiri bækur hafa fylgt í kjölfarið, m.a. tvær á þýsku, og sér ekki fyrir endann á þessari hliðarútgáfu. Eru sumir útgefendur farnir að gefa bókunum númer og telur serían nú átta bækur: # [[Maðurinn sem drap Lukku-Láka]] (L'Homme qui tua Lucky Luke) eftir Matthieu Bonhomme, 2016 [ísl .útg. 2021]. # [[Jolly Jumper ne répond plus]] eftir Guillaume Bouzard, 2017. # [[Lucky Luke sattelt um]] eftir Mawil, 2019. # [[Wanted Lucky Luke]] eftir Matthieu Bonhomme, 2021. # [[Zarter Schmelz]] eftir Ralf König, 2021. # [[Les Indomptés]] eftir Blutch, 2023. # [[Dakota 1880]] eftir Appollo og Brüno, 2025. # [[La longue marche de Lucky Luke]] eftir Matthieu Bonhomme, 2026 (væntanleg). == Bækur á íslensku == Útgáfa Lukku-Láka á íslensku hófst árið 1977 með útgáfu [[Fjölvi|Fjölva]] á [[Kalli keisari|Kalla keisara]]. Varð útgáfa bókanna hér á landi mjög ör þar sem Fjölvi gaf bækurnar út í samstarfi við stærri útgefendur á Norðurlöndunum og komu fyrstu 20 bækurnar allar út á þremur árum. Síðasta bókin frá Fjölva, [[Bardaginn við Bláfótunga]], kom út árið 1983, en eftir það lagðist útgáfa bókanna af. Fyrir jólin árið 2016 hófst útgáfa Lukku-Láka bókanna á íslensku á nýjan leik á vegum [[Froskur útgáfa|Frosks útgáfu]] sem er með öllu ótengd fyrri útgefanda. Kom þá út bókin [[Draugabærinn]]. Lukku-Láka bækurnar eru eftirfarandi, raðað í röð eftir því hvenær þær voru gefnar út á íslensku (innan sviga eru nöfnin á frummáli og upprunalegt útgáfuár, innan hornklofa er útgáfuár á Íslandi): # ''[[Kalli keisari]]'' - (''L'Empereur Smith'') ([[1976]]) [1977] # ''[[20. riddarasveitin]]'' - (''Le 20éme de cavalerie'') ([[1965]]) [1977] # ''[[Allt í sóma í Oklahóma]]'' - (''Ruée sur l'Oklahoma'') ([[1960]]) [1977] # ''[[Sálarháski Dalton bræðra]]'' - (''La guérison des Dalton'') ([[1975]]) [1977] # ''[[Karlarígur í Kveinabæli]]'' - (''Les Rivaux de Painful Gulch'') ([[1962]]) [1978] # ''[[Daldónar, ógn og skelfing Vestursins]]'' - (''Les cousins Dalton '') ([[1958]]) [1978] # ''[[Rex og pex í Mexíkó]]'' - (''Tortillas pour les Dalton'') ([[1967]]) [1978] # ''[[Svala sjana]]'' - (''Calamity Jane'') ([[1967]]) [1978] # ''[[Apasagjáin]]'' - (''Canyon Apache'') ([[1971]]) [1978] # ''[[Mamma Dagga]]'' - (''Ma Dalton'') ([[1971]]) [1978] # ''[[Daldónar á ferð og flugi]]'' - (''Les Dalton courent toujours'') ([[1964]]) [1978] # ''[[Billi Barnungi]]'' - (''Billy the Kid'') ([[1962]]) [1978] # ''[[Batnandi englar]]'' - (''Les Dalton se rachétent'') ([[1965]]) [1978] # ''[[Ríkisbubbinn Rattati]]'' - (''L'Héritage de Rantanplan'') ([[1973]]) [1978] # ''[[Þjóðráð Lukku-Láka]]'' - (''La Ballade des Dalton'') ([[1978]]) [1978] # ''[[Allt um Lukku Láka|Allt um Lukku-Láka]]'' - (''7 histoires complètes – série 1'') ([[1974]]) [1978] # ''[[Leikför um landið]]'' - (''Western Circus'') ([[1970]]) [1979] # ''[[Rangláti dómarinn]]'' - (''Le juge'') ([[1959]]) [1979] # ''[[Heiðursvörður Billa Barnunga]]'' - (''L'Escorte'') ([[1966]]) [1979] # ''[[Gaddavír á gresjunni]]'' - (''Des barbelés sur la prairie'') ([[1967]]) [1979] # ''[[Söngvírinn]]'' - (''Le fil qui chante'') ([[1977]]) [1979] # ''[[Meðal róna og dóna í Arisóna og Gullnáman]]'' - (''Arizona / La mine d´or de Dick Digger'') ([[1951]] / [[1949]]) [1980] # ''[[Vagnalestin]]'' - (''La caravane'') ([[1964]]) [1980] # ''[[Lukku-Láki og Langi Láki]]'' - (''Lucky Luke contre Phil Defer'') ([[1956]]) [1980] # ''[[Fjársjóður Daldóna]]'' - (''Le magot des Dalton'') ([[1980]]) [1980] # ''[[Grænjaxlinn]]'' - (''Le Pied-tendre'') ([[1968]]) [1980] # ''[[Þverálfujárnbrautin]]'' - (''Des rails sur la prairie'') ([[1957]]) [1981] # ''[[Spilafanturinn]]'' - (''Lucky Luke contre Pat Poker'') ([[1953]]) [1981] # ''[[Einhenti bandíttinn]]'' - (''Le bandit manchot'') ([[1981]]) [1981] # ''[[Á léttum fótum. Spes tilboð]]'' - ([[1972]]) [1982] # ''[[Eldri Daldónar]]'' - (''Hors-la-loi'') ([[1954]]) [1982] # ''[[Sara Beinharða]]'' - (''Sarah Bernhardt'') ([[1982]]) [1982] # ''[[Bardaginn við Bláfótunga]]'' - (''Alerte aux Pieds Bleus'') ([[1958]]) [1983] # ''[[Draugabærinn]]'' - (''La Ville fantôme'') ([[1964]]) [2016] # ''[[La Fiancée de Lucky Luke|Makaval í Meyjatúni]]'' - (''La Fiancée de Lucky Luke'') ([[1985]]) [2017] # ''[[Stórfurstinn]]'' - (''Le Grand Duc'') ([[1973]]) [2018] # ''[[Sjakalinn]]'' - (''Chasseur de primes'') ([[1972]]) [2019] # ''[[Kuldaboli bítur Daldóna]]'' - (''Les Dalton dans le blizzard'') ([[1963]]) [2020] # ''[[Maðurinn sem drap Lukku-Láka]]'' - (''L'Homme qui tua Lucky Luke'') ([[2016]]) [2021] * ''Þjóðráð Lukku-Láka'' er gerð eftir teiknimynd og ekki eftir Morris, en þó um Lukku-Láka. * ''Á léttum fótum. Spes tilboð'' er lítið hefti / smásaga í minna broti en aðrar Lukku-Láka bækur. == Reykingarnar == Fljótlega eftir að Lukku-Láki kom fyrst fram á sjónarsviðið í teiknimyndablaðinu Sval fór hann að reykja sígarettur í sögunum. Eftir því sem tíminn leið ágerðist þessi ávani Láka. Morris var stundum gagnrýndur fyrir sígarettuna sem Lukku-Láki hafði alltaf uppi í sér. Gagnrýninni svaraði hann iðulega á þann veg að sígarettan tilheyrði karakternum, svona líkt og pípan hans [[Stjáni blái|Stjána bláa]]. Í viðtali við Verdens Gang í Noregsheimsókn árið 1981 sagði Morris að franska heilbrigðisráðuneytið hefði gert athugasemdir við reykingarnar. Morris varð á endanum að láta undan, aðallega til að eiga greiðari aðgang að bandarískum markaði. Þegar bókin [[Fingers]] kom út árið 1983 hafði grasstrá leyst sígarettuna af hólmi. Þar með var ímyndin um „harða“ Lukku-Láka farin fyrir bí. Morris hlaut sérstaka viðurkenningu frá [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni]] árið 1988 fyrir að fjarlægja tóbakið og Lukku-Láki hefur ekki byrjað að reykja aftur. Þegar útgáfa Lukku-Láka bókanna á ensku hófst að nýju árið 2006 á vegum útgefandans Cinebook var forsíðukápu allra bókanna breytt þannig að sígarettunni var skipt út fyrir strá. == Kvikmyndir og sjónvarp == Fjórar teiknimyndir voru gerðar um Lukku-Láka. Þríleikurinn, „[[Daisy Town]]“, „[[La Ballede des Dalton]]“ og „[[Les Dalton en cavale]]“ kom út á árunum 1971-1983 og fjórða myndin, „[[Tous à l'Ouest: Une aventure de Lucky Luke]]“ kom út árið 2007. *Árið [[1983]] framleiddi [[Hanna-Barbera]] myndverið teiknimyndaseríu um Lukku-Láka, alls 52 þætti. *Árið [[2001]] framleiddi franska framleiðslufyrirtækið, [[Xilam]] 52 þætti undir nafninu ''[[Les Nouvelles aventures de Lucky Luke]]'' eða „Nýjustu ævintýri Lukku-Láka“. *Árið [[1991]] komu tvær leiknar kvikmyndir út um Lukku-Láka og árið [[1992]] var gefin út leikin þáttaröð sem [[Terence Hill]] leikstýrði og fór jafnframt með hlutverk Lukku-Láka. Þættirnir urðu alls 8. Til stóð að þættirnir yrðu fleiri, en Terence Hill glímdi við þunglyndi í kjölfar sonarmissis á árinu 1991 þannig að ekkert varð úr frekari framleiðslu. *Árið [[2004]] kom út myndin [[Les Dalton]] og lék þá [[Til Schweiger]] Lukku-Láka. *Árið [[2009]] kom út myndin Lucky Luke og fór þá franski leikarinn [[Jean Dujardin]] með hlutverk skyttunnar knáu. == Tölvuleikirnir == Í gegnum árin hafa nokkrir [[tölvuleikir]] komið út um Lukku-Láka, mest þó í [[Evrópa|Evrópu]]. Einnig var gerður leikur um hann sem hægt er að spila í símum. Helstu tölvurnar sem leikirnir höfðuðu til voru [[Nintendo DS]] [[Nintendo WII]] og [[PC]]. == Heimildir == * Unnar Árnason: „Var Lukku-Láki til? Er einhver ljósmynd til af honum?“. Vísindavefurinn 28.1.2003. https://visindavefur.is/?id=3074. (Skoðað 21.4.2012). * Freddy Milton og Henning Kure: "Ævintýrið um Morris, Goscinny og Lukku-Láka". Birtist í [[Allt um Lukku Láka|Allt um Lukku-Láka]], 1978. * Yvan Delporte: Lucky Luke - Den illustrerede Morris-bog. Egmont Serieforlaget A/S. 2004. * Lucky Luke - The Complete Collection 1. Cinebook. 2019. * Lucky Luke - The Complete Collection 2. Cinebook. 2019. * Lucky Luke - The Complete Collection 3. Cinebook. 2019. * Lucky Luke - Nouvelle Intégrale Tome 4. Dupuis. 2022. * Lucky Luke - Nouvelle Intégrale Tome 5. Dupuis. 2023. * Lucky Luke. 1957-1958. Egmont Serieforlaget A/S. 2003. * Lucky Luke. 1983-1984. Egmont Serieforlaget A/S. 2006. * Lucky Luke. 1999-2002. Egmont Serieforlaget A/S. 2007. * [http://www.transformationsjournal.org/wp-content/uploads/2016/12/Pellegrin_Transformations24.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421143447/http://www.transformationsjournal.org/wp-content/uploads/2016/12/Pellegrin_Transformations24.pdf |date=2018-04-21 }} Grein eftir Annick Pellegrin. Sótt 27.2.2017. * [https://kjarninn.is/skyring/2016-01-30-lukku-laki-sjotugur/] Grein eftir Frey Eyjólfsson á Kjarnanum. Sótt 4.12.2020. == Tenglar == *[http://www.lucky-luke.com/ Opinber síða Lukku-Láka (frönsk)] *[https://www.icetones.se/textar/l/lukku_laki.htm Lagið um Lukku-Láka á íslensku] *[http://www.oocities.org/fckef/ Vefsetur Lukku-Láka] *[http://koti.mbnet.fi/~z14/euro-comics/lucky_luke.html Bækurnar um Lukku-Láka á ensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090719074147/http://koti.mbnet.fi/~z14/euro-comics/lucky_luke.html |date=2009-07-19 }} [[Flokkur:Lukku-Láki]] [[Flokkur:Myndasögupersónur]] aa9v3tf5oeeb32trg4n16epsw5kiwov 0 108336 1961822 1853497 2026-05-01T16:32:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961822 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk |heiti = Ensími |mynd = |stærð = 250px |myndatexti = |nefni = |uppruni = [[Hafnarfjörður]], [[Ísland|Íslandi]] |stefna = [[Rokk]] |ár = 1996–í dag | útgefandi = Dennis/Skífan<br />HITT/ Edda | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = Hrafn Thoroddsen<br />Jón Örn Arnarson<br />Franz Gunnarsson<br />Guðni Finnsson<br />Þorbjörn Sigurðsson<br />Arnar Þór Gíslason | fyrri_meðlimir = Jón Örn Arnarson<br />[[Oddný Sturludóttir]]<br />Kristinn Gunnar Blöndal }} '''Ensími''' er íslensk rokkhljómsveit úr [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] sem var stofnuð árið 1996. Upphafsmenn og stofnendur voru Hrafn Thoroddsen og Jón Örn Arnarson en þeir voru áður í hljómsveitinni [[Jet Black Joe]]. Ensími hlaut tvenn verðlaun á [[Íslensku tónlistarverðlaunin|Íslensku tónlistarverðlaununum]] árið 1999, annars vegar fyrir lag ársins í flokki popp/rokk (Atari af Kafbátamúsík) og hins vegar sem bjartasta vonin<ref>https://glatkistan.com/2015/01/19/islensku_tonlistarverdlaunin_tonlistarvidburdur/ </ref><ref>https://www.ismus.is/tonlist/hopar/92/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Árið 2003 stóð Ensími uppi sem sigurvegari í tónlistarspurningaþættinum [[Popppunktur|Popppunkti]]<ref>https://timarit.is/page/3711158#page/n29/mode/2up</ref>. Sveitin hefur gefið út plötur á íslensku og ensku. Ensími spilar melódískt rokk sem blandað er hljómborðum og rafrænum hljóðum. Árið 2024 kom út platan Fuel to Escape eftir 9 ára hlé frá síðustu útgáfu sveitarinnar. == Meðlimir == === Núverandi === * Hrafn Thoroddsen - [[söngur]], [[gítar]] og [[hljómborð]] * Franz Gunnarsson - [[gítar]] og [[söngur]] * Guðni Finnsson - [[bassi]] * Þorbjörn Sigurðsson - [[hljómborð]] * Arnar Þór Gíslason - [[trommur]] === Fyrrverandi === * Jón Örn Arnarson - [[trommur]] * Kjartan Róbertsson - [[bassi]] * [[Oddný Sturludóttir]] - [[hljómborð]] og [[söngur]] * Kristinn Gunnar Blöndal - [[hljómborð]] og [[söngur]] Árið 2002, haustið fyrir tónlistarhátiðina [[Iceland Airwaves]] bættist Kristinn Gunnar Blöndal hjómborðsleikari og söngvari við hljómsveitina. Kristinn hefur spilað með hljómsveitum eins og [[Botnleðja|Botnleðju]], Sisona, Ó. Jónsson & Grjóni, Emmet, Múldýrinu og ensku hljómsveitinni Starlover<ref>https://www.mbl.is/folk/frettir/2003/07/12/ensimi_komin_i_fluggir_nytt_blod_nyr_kafli/?sign=8</ref>. Eftir að hljómsveitin fór í farsæla ferð til [[Texas]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] árið 2003 að spila á virtu tónlistarhátiðinni ''South by Southwest'' (SXSW) sagði trymbillinn Jón Örn Arnarson skilið við sveitina. Í hans stað kom Arnar Gíslason sem hafði getið sér orðs með sveitum eins og [[Stolía|Stolíu]], Súrefni, [[Bang Gang]] og Dr. Spock <ref>https://www.mbl.is/folk/frettir/2003/07/12/ensimi_komin_i_fluggir_nytt_blod_nyr_kafli/?sign=8</ref>. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * Kafbátamúsík (1998) * BMX (1999) * Ensími (2002) * Gæludýr (2010) * Herðubreið (2015) * Fuel to Escape (2024) ===Smáskífur=== * Tvær verur (2019) * Hold hands (2022) ==Tenglar== * [https://www.visir.is/g/20151337200d Umfjöllun um Ensími á Vísi] * [https://www.ismus.is/tonlist/hopar/92 Ensími á Ísmús]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslenskar rokkhljómsveitir]] {{s|1996}} 8m7btwa7t7shw2ltzn1jzvxlcihpwpt 0 108619 1961890 1943751 2026-05-02T02:21:48Z Fyxi 84003 1961890 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Languedoc-Roussillon in France.svg|thumb|Kort sem sýnir héraðið Languedoc-Roussillon í Frakklandi.]] '''Languedoc-Roussillon''' er sögulegt [[hérað]] í [[Frakkland]]i. Höfuðborg héraðsins var [[Montpellier]]. Árið 2016 sameinaðist það héraðinu [[Midi-Pyrénées]] og mynduðu þau nýtt hérað, [[Occitanie]]. {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Fyrrum héruð Frakklands]] mm7rwa7olw3vjfutv76a9tukhoqu168 0 113449 1961891 1672698 2026-05-02T02:30:47Z Fyxi 84003 snið 1961891 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Centre-Val de Loire | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the Region of Centre-Val de Loire.svg | innsigli = | skjaldarmerki = BlasonCentre.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Centre-Val de Loire in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Orléans]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 39.151 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 2.587.031 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Centre-Val de Loire''' er er eitt af 18 [[hérað|héruðum]] [[Frakkland]]s sem umkringir [[Loire-dalurinn|Loire-dalinn]]. Höfuðborg héraðsins er [[Orléans]] en stærsta borgin er [[Tours]]. Íbúafjöldinn árið 2026 var 2.587.031.<ref name="mannfjöldi" /> Í héraðinu eru nokkrir kastalar, meðal annars [[kastalinn í Amboise]], [[kastalinn í Blois]], [[kastalinn í Chambord]] og [[kastalinn í Cheverny]]. Héraðið skiptist í sex [[Sýslur í Frakklandi|sýslur]]: * [[Cher (sýsla)|Cher]], höfuðstaður: [[Bourges]] * [[Eure-et-Loir (sýsla)|Eure-et-Loir]], höfuðstaður: [[Chartres]] * [[Indre (sýsla)|Indre]], höfuðstaður: [[Châteauroux]] * [[Indre-et-Loire (sýsla)|Indre-et-Loire]], höfuðstaður: [[Tours]] * [[Loir-et-Cher (sýsla)|Loir-et-Cher]], höfuðstaður: [[Blois]] * [[Loiret|Loiret]], höfuðstaður: [[Orléans]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{stubbur|landafræði|Frakkland}} [[Flokkur:Centre-Val de Loire| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] as5jbj855rej6qu2q3y34nxhcibcacn 0 115034 1961925 1954611 2026-05-02T07:38:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961925 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarstefna | nafn = Gó-gó tónlist | bakgrunns-litur = brown | litur = white | uppruni = Seinni hluti áttunda áratugarins í [[Washington (borg)|Washington, D.C.]] | hljóðfæri = [[Gítar]], Konga-trommur, [[Tromma|Trommur]], [[Hljómborð]], Kúabjalla, [[Trompet]], | vinsældir = Mest hjá blökkufólki í [[Bandaríkjunum]] | tengdar-stefnur = [[Fönk]] – [[Hipp hopp]] - [[Rapp]] }}'''Gó-gó tónlist''' ([[Enska|e.]] ''Go-go'') er [[Tónlistarstefna|tónlistarstefna]] sem að á uppruna sinn til seinni hluta áttunda áratugarins í [[Washington (borg)|Washington, D.C.]]. Upphafsmaður stefnunnar var [[Chuck Brown]], en fyrir það hann fékk viðurnefnið Guðfaðir gó-gó tónlistar. Gó-gó tónlist er afbrigði af [[fönk]] tónlist og er þetta ein af tónlistarstefnunum sem að gáfu af sér [[rapp]] tónlist. Tónlistarstefnan hefur hlotið mestar vinsældir sínar hjá blökkumönnum í Washington, D.C. == Saga == === Uppruni === Gó-gó tónlist á uppruna sinn til áttunda áratugarins. Tónlistarstefnan átti sínar bestu stundir í borgun innan [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] eins og Washington D.C. og [[Virginía (fylki)|Norður-Virginía]]. Upphafsmaður gó-gósins var tónlistarmaðurinn Chuck Brown. Árið [[1976|1976]] sá hann sig knúinn til þess að búa til þessa nýju tónlistarstefnu þar sem að plötusnúðar voru að taka yfir öllum þeim störfum sem að upphaflega höfðu alltaf farið til tónlistarmanna. Brown prufaði það að láta hljómsveitina sína, The Soul Searchers, spila endalaust á tóneikum, þeir fengu ekki að stoppa á milli laga. Stundum fór það svo langt að spilað var stanslaust í tvo tíma. Þessi stíll reynist síðan einkenna gó-gó tónlist. Sagan segir að heitið á tónlistarstefnunni kom þegar að Brown var að spila með hljómsveitinni sinni og þegar að lagið var að klárast byrjaði fólkið að fara. Brown snéri sér þá að hljómsveitinni og sagði ,,Go, go“, eða ,,Áfram, áfram“. Þeir héldu áfram að spila og fólkið snéri við og hélt áfram að hlusta.<ref>,Johnhenry22.tripod.com, ''Go Go History''</ref> George Clinton og Parliament-Funkadelic höfðu mikil áhrif á Brown, en þeir áttu það til að vera með tónleika sem að voru yfir fjóra tíma. Einnig hafði reggí-tónlist og danstónlist frá Karabíska hafinu áhrif á hann.<ref>Britannica. Academic Edition, , ''Go-go'', 2013</ref> === Níundi áratugurinn === Árið [[1982|1982]] varð gó-gó tónlist orðin vinsælasta tónlistin á dansklúbbum í blökkumannahverfunum í Washington. Grace Jones lagið ''Slave to the Rhythm'', hafði greinileg áhrif frá gó-gó tónlist á meðan Little Benny lagið ''Who comes to Boogie'' var greinilega aðeins gó-gó lag af hjarta og sál. Það lag var lagið sem að færði gó-gó yfir til [[Bretland|Bretlands]], en lagið lenti þar á topplagalista Breta þegar að það kom út. Vinsælasta gó-gó lag allra tíma er ef til vill E.U. lagið ''Da Butt''. Lagið lagið kom út árið [[1987|1987]] og varð fyrsta gó-gó lagið til þess að lenda á [[Billboard 200|Billboard]] Billboard lagalistanum, en lagið var númer 37.<ref>,Markham, Rachel og Negro, Joey, Dummymag.com ''The 10 best Go-go records, according to Joey Negro''</ref> === Tíundi áratugurinn og nýlegra === Nýr áratugurinn byrjaði og með honum komu nýir tónlistarmenn. Þessir tónlistarmenn féllu undir þann flokk sem að kallaðir voru ´nýja kynslóðin´. Þeirra tónlist hljómaði almennt meira eins og hip-hop heldur en fönk. Vinsældir gó-gó tónlistarinnar óx á þessum áratugi út af [[Plötusnúður|plötusnúðum]], sem að byrjuðu að spila tónlistina í meira magni. <ref>Oldschoolgogo.com ''The History of Go-go''</ref> Washington, D.C. var ein af fáu borgunum í Bandaríkjunum þar sem að svartir voru ekki í minnihlutahóp. Hinsvegar hefur dregist úr gó-gó tónlist á almannafæri eftir aldamótin og dauði gó-gósins hefur verið kenndur við dauða Chuck Browns árið [[2012|2012]].<ref>Ali, Abdul, Theatlantic.com, ''How Washington, D.C., Turned It's Back on Go-go, the Music it Inventid'', 2012</ref> Því náðu þeir að tjá sig mikið í gegnum gó-gó tónlistina á tíunda áratugnum. Útvarpstöðin GoGoRadio er útvarpstöð sem er tileinkum gó-gó tónlist og spilar hana allan daginn. Útvarpstöðin er staðsett í heimabæ gó-gó tónlistarinnar, Washington, D.C. <ref>Gogoradio.com</ref> [[Mynd:ChuckBrownOct012005b.jpg|thumb|right|Chuck Brown á tónleikum 1. október 2005.]] == Chuck Brown (1936-2012) == Chuck Brown, eða Guðfaðir gó-gó tónlistar, fæddist 22. ágúst [[1936|1936]]. Hann var söngvari og gítarleikari og byrjaði að spila með Jerry Butler and the Earls of Rhythm á sjöunda áratugnum. <ref>Biography.com, ''Chuck Brown Biography''</ref> Hann seinna byrjaði að spila með latneskum hljómsveitum eins og Los Latinos. Hann spilaði alla þá tónlist sem að hann ólst upp með og byrjaði að blanda þeim saman í sinn eigin stíl, sem að seinna fékk nafnið gó-gó. Í þessum nýja stíl sínum átti hann til að kalla áhorfendur og hvetja þá til þess að svara honum. Hann gaf út marga stórsmelli eins og ''We Need Some Money'' og ''The Other Side''.<ref>Windmeupchuck.com, ''Chuck Brown''</ref> == Einkenni == Þau hljóðfæri sem að einkenna gó-gó tólist eru [[Tromma|trommur]], konga-trommur, [[Gítar|gítarar]], [[Hljómborð|hljómborð]], kúbjöllur og ýmis [[Trompet|trompet]] og horn. Yfirleitt er þessi tónlist spiluð af svörtum mönnum.<ref>Hopkinson, Natalie, Washingtonpost.com, ''Go-go music is the sole of Washington, but it's slipping away'', 2010</ref> Fólk hefur átt það til að kalla aðal söngvarann „aðal talarann“, þar sem að það hefur oft tíðkast að söngvarinn tali beint til áhorfendanna á milli laga. Áhorendur svara svo í sama stíl.<ref>Nachman, Ron, , Dangerousminds.net, ''Go-go Swing: Fantastic late 80's Documentary About Washington D.C.'s Funk Scene'', 2010</ref> Gó-gó tónlist er í eðli sínu fönk tónlist en Brown skapaði gó-gó út frá þeirri tónlistarstefnu. Fönk tónlist einkennist af [[Bassagítar|bassagítar]] og hröðum takti, en fönkið átti að vera eins átakanlegt og það gæti verið í hraða sínum.<ref>Nero, Mark Edward , Rand.about.com, ''What is Funk music?''</ref> Gó-gó tónlist hefur verið gagnrýnd fyrir það að vera með frekar innihaldslausa texta en textinn er í raun aðeins aukaatriði, þar sem að aðalboðskapurinn er í raun takturinn.<ref>Allmusic.com, ''Go-go''</ref> === Konga-trommur === [[Mynd:2006-06-03_Congas1.JPG|thumb|left|Hefðbundnar konga-trommur.]] Konga-tromma er tromma sem að er oftast há, mjó og aðeins með einn flöt til að slá á. Það eru ekki notaði kjuðar heldur er slegið með höndunum.<ref>Thefreedictionary.com, ''Conga drum'', 2000</ref> Konga-tromman er upprunalega frá [[Afríka|Afríku]] og fær nafn sitt frá heimalandi sínu Congolaise (e. Conga-drumms). Þegar að tromman kom fyrst fram spiluðu tónlistarmennirnir aðeins á eina trommu og tók það á því voru þeir aðeins sérfræðingar í einum ákveðnum takti. Þeir þróuðu tæknina sína til þess að geta spilað á tvær eða þrjár trommur í einu og ná það blanda saman mismunandi töktum.<ref>Artdrum.com, ''History of Conga drums''</ref> Konga-trommuslátturinn í gó-gó tónlist er mismunandi, frá því að vera hægur og rólegur yfir í að vera einstaklega hraður. Oftast er spilað á fjórar trommur, tvær litlar og tvær stórar.<ref>Hammond, Kevin, Tmottgogo.com, ''Goombox - The Junior Congas''</ref> == Áhrif == Gó-gó tónlist hefur haft mikil áhrif á rapptónlist og hvernig hún er í dag. Það á þá sérstaklega við um hröðu textana í lögunum. Sumir telja að rapp eigi uppruna sinn til þeirra hluta á gó-gó plötum þegar að söngvarinn er að tala á milli laga.<ref>Moore, Marcus J., , Washingtoncitypaper.com, ''Chuck Brown - Rap Patriarch'' 2012</ref> Margir atvinnurapparar byrjuðu í gó-gó hljómsveitum, eins og rapparinn Wale. Einnig hefur tónlistarstefnan haft áhrif á R&B, eða [[Ryþmablús|ryþmablús]], bæði með lagatextum og töktum. <ref>Thewallmag.com, ''Go-go's influence on hip-hop''</ref> == Hljómsveitir og tónlistarmenn == === Vinsælar gó-gó hljómsveitir === Trouble Funk var stofnuð árið [[1978|1978]]. Þeir sungu mikið á klúbbum og á tónleikum og voru ómissandi fyrir alvöru gó-gó aðdáendur. Þeir gáfu út sína fyrstu plötu, ''Straight Up Funk Go-Go Stile'', árið [[1981|1981]]. Framleiðendur tónleika sem að þeir sungu á létu oft [[Harðkjarnapönk|harðkjarna pönkhljómsveitir]] hita upp fyrir þá, en aðdáendur gó-gó tónlistarinnar fannst það ekki ásættanlegt og því varð ekki meira af svoleiðis tónlistarblöndu. Þeirra hápunktur var á miðjum níunda áratugnum þó að þeir spiluðu áfram fram eftir tíunda áratugnum. <ref>Troublefunk.com, ''The history of Trouble Funk''</ref> Í byrjun níunda áratugarins byrjaði hljómsveitin Rare Essence. Þeir gáfu út sitt fyrsta lag, ''Body Moves'', árið 1981. Þeir fóru á mörg hljómsveitarferðalög en byrjuðu að fara hægt um sig um miðjan tíunda áratuginn. Þeir eru af mörgum taldir vera ein af klassískum gó-gó hljómsveitunum sem að komu frá Washongton D.C. <ref>Ankeny, Jason, Allmusic.com, ''Rare Essence''</ref> Experience Unlimited, eða E.U., hófu feril sinn snemma á áttunda áratuginum. Þeir eru frægasti fyrir lagið sitt ''Da Butt'' sem að kom út árið 1987. Þeir fóru í mörg tónleikaferðalög, t.d. til [[Japan|Japans]] og [[Þýskaland|Þýskalands]]. <ref>Gogobands.tripod.com, ''Experience Unlimited''</ref> [[Mynd:Amerie,_Red_Dress_Collection_2006.jpg|thumb|right|Amerie á góðgerðarkvöldi Red Dress Collection árið 2006.]] Aðrar vinsælar gó-gó hljómsveitir eru UCB Uncalled 4 Experience, Northwest Youngins og BYB, eða Backyard Band. <ref>Johnhenry22.tripod.com, ''The Major Bands''</ref> === Vinsælir gó-gó tónlistarmenn === Fæðingarstaður gó-gó tónlistarinnar, Washington, D.C., hefur haft mikil áhrif á suma tónlistarmenn. Olubowale Victor Akintimehin Folarin (21. september [[1984|1984]]), betur þekktur undir listamannanafninu sínu Whale, fæddist í Washington, D.C. Þar ólst hann upp við gó-gó tónlistina og hafði hún mikil áhrif á tónlistarferil hans. Það sem að einkennir hann er að hann blandar saman öllum helstu hip-hop tegundum, sem að hann ólst upp við, saman í lögunum sínum. <ref>Last.fm, ''Wale''</ref> John W. Bowman Jr. ([[1958|1958]]), betur þekktur undir listamannanafninu DJ Kool, fæddist í Washington, D.C. Hann er bandarískur rappari sem að semur lög sín undir áhrifum frá gó-gó tónlist. Hann byrjaði feril sinn á níunda áratugnum. Þá var hann upphitunaratriði fyrir aðra rappara en fékk plötusamning stuttu seinna. Hann gaf út nokkur lög í byrjun tíunda áratugarins og gaf út sitt vinsælasta lag, ''Let Me Clear My Throat'', árið [[1996|1996]]. <ref>Ranker.com, ''DJ Kool''</ref> Amerie Rogers (12. janúar [[1980|1980]] ) í Fitchburg [[Massachusetts|Massachusetts]]. Faðir hennar var af afrískum uppruna en móðir hennar var frá [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]]. Faðir hennar var í [[Bandaríkjaher|bandaríksa hernum]] og því þurfti hún að flytja mikið. Hún hefur þó sagt það opinberlega að hún telur Washington, D.C. vera heimabær sinn. Hún gaf út sitt fyrsta lag, ''Why Don‘t We Fall In Love'', árið [[2002|2022]]. Síðan þá hefur hún gefið út fjórar plötur.<ref>Nero, Mark Edward, Randb.about.com, ''All About Amerie''</ref> Aðrir vinsælir gó-gó söngvarar eru Sy Smith<ref>Ranker.com, ''Go Go Bands/Atists''</ref> og Belinda Carlisle. <ref>Malkin, Mark, Uk.eonline.com, ''Go Go Singer Belinda Carlisle: I Should Look Like S--t or I Should Be Dead'', 2010</ref> == Ofbeldi == Oft hafa ofbeldisglæpir verið tengdir við gó-gó tónlist. Árið [[2005|2005]] lagði Larry D. McCoy, lögreglustjóri yfir Washington, D.C., það til að klúbbar ættu að banna gó-gó tónlist vegna þess að það hvetur til ofeldis. Á milli [[2003|2003]] og 2005 voru þrjú morð, tveir ofeldisglæpir þar sem að menn voru stungnir og tveir ofbeldisglæpir gegn lögreglumönnum framdir á svæðum í eða nálægt klúbbum þar sem að gó-gó tónlist var spiluð. Margir mótmæltu þessu, þar á meðal nokkrir klúbbeigendur, og lögreglan var gagnrýnd fyrir það að vilja banna tónlistina aðeins út af því að hún höfðaði til unga svarta fólksins.<ref>Montgomery, Lory, Washingtonpost.com, ''D.C. Police Blame Go-Go For Violence at NW Club'', 2005</ref> Út af þessu settu þó sumir klúbbar sér þá stefnu að banna gó-gó tónlist á staðnum. Þessa stefnu er enn hægt að finna á mörgum klúbbum.<ref>Gogoko.net, ''Violence Related to Gogo Bands''</ref> Þetta áreiti lögreglunnar byrjaði þó ekki þarna heldur hefur lögreglan haft vandamál við gó-gó tónlist síðan snemma á níunda áratugnum. Þó voru gó-gó tónlistarmenn tengdir við fíkniefnasölu og ofbeldi tengt gengjum.<ref>Izadi, Elahe, Dcentric.wamu.org, ''Go-go in D.C.'s Neighbourhoods: Soon to be a Thing of the Past?'', 2011</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == *Abdul, Ali, (2012) "How Washington, D.C., Turned It's Back on Go-Go, the Music it Invented", https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/07/how-washington-dc-turned-its-back-on-go-go-the-music-it-invented/259147/ í ''The Atlantic''. Skoðað 1. mars 2013. *Ankeny, Jason, "Rare Essence", https://www.allmusic.com/artist/rare-essence-mn0000403171 í ''Allmusic.com''. Skoðað 27. febrúar 2013. *"Chuck Brown", http://www.windmeupchuck.com/biography.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204064607/http://www.windmeupchuck.com/biography.html |date=2013-02-04 }} í ''Windmeupchuc.com''. Skoðað 2. mars 2013. *"Chuck Brown Biography", http://www.biography.com/people/chuck-brown-20833509 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305151752/http://www.biography.com/people/chuck-brown-20833509 |date=2013-03-05 }} í ''Biography.com''. Skoðað 1. mars 2013. *"Conga drum", http://www.thefreedictionary.com/conga+drum í ''Thefreedictionary.com''. Skoðað 28. febrúar 2013. *"DJ Kool", https://www.ranker.com/review/dj-kool/867995 í ''Ranker.com''. Skoðað 1. mars 2013. *"Experience Unlimited", http://gogobands.tripod.com/eu.htm{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í ''Gogobands.tripod.com''. Skoðað 27. febrúar 2013. *"Go Go Bands/Artists", https://www.ranker.com/list/go-go-bands-and-artists/reference í ''Ranker.com''. Skoðað 1. mars 2013. *"Go-Go", https://www.allmusic.com/style/go-go-ma0000004428 í ''Allmusic.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *"Go-Go", http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1688506/The-Warehouse/1688506suppinfo/Supplemental-Information#ref710784/ í ''Britannica. Academic Edition''. Skoðað 25. febrúar 2013. *"Go-go's influence on hip-hop", http://www.thewallmag.com/go-goxxxs-influence-on-hip-hop-in-the-dmv/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í ''Thewallmag.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Hammond, Kevin, "Goombox -- The Junior Congas", http://www.tmottgogo.com/goombox.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717070741/http://www.tmottgogo.com/goombox.html |date=2011-07-17 }} í ''Tmottgogo.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *"History of Conga Drums", https://artdrum.com/HISTORY_OF_CONGA_DRUMS.htm í ''Artdum.com''. Skoðað 28. febrúar 2013. *"The History of Go-go", http://johnhenry22.tripod.com/gogo1/info/history.html/ í ''Johnhenry22.tripod.com''. Skoðað 25. febrúar 2013. *"The History of Gogo", https://www.oldschoolgogo.com/History_Of_GoGo.htm í ''Oldschoolgogo.com''. Skoðað 25. febrúar 2013. *"The history of Trouble Funk", http://www.troublefunk.com/history.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711052430/http://www.troublefunk.com/history.htm |date=2013-07-11 }} í ''Troublefunk.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Hopkinson, Natalie, (2010) "Go-go music is the soul of Washington, but it's slipping away" http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/09/AR2010040903257.html í ''Washingtonpost.com''. Skoðað 25. febrúar 2013) *http://www.gogoradio.com/home/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724164135/http://www.gogoradio.com/home/ |date=2012-07-24 }} í ''Gogoradio.com''. Skoðað 2. mars 2013. *Izadi, Elahe, (2011) "Go-Go in D.C.'s Neighbourhoods: Soon to be a Thing of the Past?" http://dcentric.wamu.org/2011/05/6510/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221090804/http://dcentric.wamu.org/2011/05/6510/index.html |date=2012-12-21 }} í ''Dcentric.com''. Skoðað 1. mars 2013. *"The Major Bands", https://johnhenry22.tripod.com/gogo1/bandlist.html{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í ''Johnhenry22.tripod.com''. Skoðað 28. febrúar 2013. *"Malkin, Mark, (2010) "Go-Go's Singer Belinga Carlisle: I Should Look Like S--t or I Should Be Dead", https://uk.eonline.com/news/183704/go-go-s-singer-belinda-carlisle-i-should-look-like-s-t-or-i-should-be-dead í ''Uk.eonline.com''. Skoðað 1. mars 2013. *Markham, Rachel og Negro, Joey, "The 10 best go-go records, according to Joey Negro", http://www.dummymag.com/lists/2012/06/27/go-go-funk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206044246/http://www.dummymag.com/lists/2012/06/27/go-go-funk/ |date=2013-02-06 }} í ''Dummymag.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Montgomery, Lori, (2005) "D.C. Police Blame Go-Go For Violence at NW Club", http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A38379-2005Feb19.html í ''Washingtonpost.com''. Skoðað 1. mars 2013. *Moore, Marcus J., (2012) "Chuck Brown, Rap Patriarch". https://www.washingtoncitypaper.com/articles/42727/chuck-brown-rap-patriarch-the-complicated-relationship-between-go-go í ''Washingtoncitypapre.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Nachman, Ron, " Go-go Swing: Fantastic Late-80's Doucemantary About Washington D.C.'s Funk Scene", http://dangerousminds.net/comments/go-go_swing_fantastic_late-80s_documentary_about_washington_d.c.s_funk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130315002740/http://dangerousminds.net/comments/go-go_swing_fantastic_late-80s_documentary_about_washington_d.c.s_funk |date=2013-03-15 }} í ''Dangerousminds.net''. Skoðað 26. febrúar 2013. *Nero, Mark Edward, "All about Amerie", http://randb.about.com/od/g1/p/Amerie.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403182138/http://randb.about.com/od/g1/p/Amerie.htm |date=2013-04-03 }} í ''Randb.about.com''. Skoðað 1. mars 2013. *Nero, Mark Edward, "What is Funk music?", http://randb.about.com/od/rb12/a/Funk_Music.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328195352/http://randb.about.com/od/rb12/a/Funk_Music.htm |date=2013-03-28 }} í ''Randb.about.com''. Skoðað 26. febrúar 2013. *"Violence Related to Gogo Bands", http://www.gogoko.net/discussing-about-violence-related-to-gogo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327171031/http://www.gogoko.net/discussing-about-violence-related-to-gogo.html |date=2013-03-27 }} í ''Gogoko.net''. Skoðað 1. mars 2013. *"Wale", https://www.last.fm/music/Wale í ''Last.fm''. Skoðað 28. febrúar 2013. [[Flokkur:Tónlistarstefnur]] bruk2pu05336t6eukt0zr5zislc9ybx 0 125331 1961928 1951439 2026-05-02T09:44:38Z Berserkur 10188 1961928 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |mynd= Mohamed Salah 2021 CAN Final.jpg |nafn= Mohamed Salah<br/>محمد صلاح |fullt nafn= Mohamed Salah Hamed Mahrous Ghaly |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1992|6|15}} |fæðingarbær=[[Nagrig]] |fæðingarland=Egyptaland |hæð= 1,75 m |staða= Sóknarmaður |núverandi lið= [[Liverpool FC]] |númer= 11 |ár í yngri flokkum=2006-2010 |yngriflokkalið= [[El Mokawloon]] |ár1=2010-2012 |ár2=2012-2014 |ár3=2014-2016 |ár4=2015 |ár5=2015-2016 |ár6=2016-2017 |ár7=2017-2026 |lið1=[[El Mokawloon]] |lið2= [[FC Basel]] |lið3=[[Chelsea F.C.]] |lið4=→ [[Fiorentina]] (lán) |lið5=→ [[A.S. Roma]] (lán) |lið6=[[A.S. Roma]] |lið7=[[Liverpool FC]] |leikir (mörk)1=38 (11) |leikir (mörk)2= 47 (9) |leikir (mörk)3= 13 (2) |leikir (mörk)4= 16 (6) |leikir (mörk)5=34 (14) |leikir (mörk)6=31 (15) |leikir (mörk)7=313 (191) |landsliðsár=2010-2011<br>2011-2012<br>2011- |landslið=Egyptaland U20<br> Egyptaland U21<br>[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |landsliðsleikir (mörk)=11 (3)<br>11 (4)<br>115 (67)<br> |mfuppfært= apríl 2026 |lluppfært= mars 2026 }} '''Mohamed Salah Hamed Mahrous Ghaly''' (fæddur [[15. júní]] [[1992]]) er [[Egyptaland|egypskur]] knattspyrnumaður sem spilar fyrir [[Liverpool (knattspyrnufélag)|Liverpool]] í [[enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildinni]] og egypska landsliðinu. Hann spilar sem hægri vængmaður og er með hraðan og fiman leikstíl. Í Evrópu spilaði Salah með [[FC Basel]], [[Chelsea FC]], [[Fiorentina]] og [[Roma]] áður en hann hélt til Liverpool þar sem hann var í 9 ár og vann fjölda titla. Hann hlaut gullskóinn fjórvegis í ensku úrvalsdeildinni og er í 4. sæti yfir markahæstu menn allra tíma í deildinni ásamt flestum markaframlögum (mörk og stoðsendingar) fyrir eitt lið í úrvalsdeild. <ref>[https://m.fotbolti.net/news/13-12-2025/salah-baetti-met-thridji-atkvaedamesti-i-sogu-urvalsdeildarinnar Salah bætti met - Þriðji atkvæðamesti í sögu úrvalsdeildarinnar] Fótbolti.net, sótt 13. desember 2025</ref> Salah hefur skorað um 400 mörk í öllum keppnum. ==Liverpool== '''2017-2018''' Salah varð fyrsti leikmaður ensku úrvalsdeildarinnar til að verða leikmaður mánaðarins þrisvar á tímabili. <ref>[https://www.premierleague.com/news/662050 Salah makes history with EA SPORTS award] Premier league.com, skoðað 13. apríl, 2018.</ref>. Hann keppti við [[Harry Kane]] um að verða markakóngur tímabilsins og sló markametið í úrvalsdeildinni á einu tímabili; 32 mörk. Salah skoraði 4 mörk í leik gegn Watford í mars. Hann var valinn afríski leikmaður ársins 2017 <ref>[http://www.bbc.com/sport/football/42308421 Mohamed Salah named BBC African Footballer of the Year] BBC. Skoðað 13. apríl, 2018.</ref> og leikmaður tímabilsins af samtökum leikmanna (PFA) <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/43860354 Mohamed Salah: Liverpool forward voted PFA Player of the Year 2017-18] BBC, skoðað 23. apríl, 2018.</ref> og leikmaður úrvalsdeildarinnar á tímabilinu. Salah varð þriðji Liverpool leikmaðurinn sem hefur náð 40 mörkum á tímabili, ásamt [[Ian Rush]] og [[Roger Hunt]]. <ref>[http://www.visir.is/g/2018180419186/salah-mer-er-alveg-sama-um-allt-annad Salah: Mér er alveg sama um allt annað] Vísir, skoðað 16. apríl, 2018.</ref> '''2018-2019''' Sumarið 2018 gerði Salah 5 ára samning við Liverpool. Hann varð í þriðja sæti yfir leikmann ársins 2018 í verðlaunum FIFA. Einnig átti hann mark ársins (gegn Everton). <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/45631205 Luka Modric named best male player and Marta best female player at Fifa awards]BBC</ref> Salah skoraði 22 mörk á tímabilinu í ensku úrvalsdeildinni og deildi markakóngstitlinum með [[Sadio Mané]] og [[Pierre Emerick-Aubameyang]]. '''2019-2020''' Salah varð Englandsmeistari með Liverpool árið 2020 seint um sumarið á tímabili sem var seinkað vegna [[Covid-19]]. Hann varð fyrsti Liverpool leikmaðurinn til að skora 20 mörk í öllum keppnum 3 tímabil í röð síðan [[Michael Owen]] spilaði með félaginu. '''2020-2021''' Í desember 2020 varð Salah markahæsti leikmaður Liverpool í [[Meistaradeild Evrópu]] þegar hann tók fram úr [[Steven Gerrard]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/55221508 BBC News - Champions League: Midtjylland 1-1 Liverpool - Mohamed Salah becomes record scorer]BBC</ref> '''2021-2022''' Salah varð fyrsti leikmaðurinn í sögu ensku úrvalsdeildarinnar til að skora í fyrsta leik tímabils, fimm tímabil í röð. Hann komst í 100 úrvalsdeildarmörk og inn á topp 30 yfir markahæstu leikmenn í september 2021. Salah skoraði í 10 leikjum í röð og náði þrennu í 5:0 stórsigri Liverpool á Old Trafford. Hann var valinn leikmaður októbermánaðar. Salah skoraði sitt 150. mark fyrir félagið í febrúar og varð 10. markahæsti leikmaður þess frá upphafi. Salah deildi markakóngstitlinum með [[Son Heung-min]] tímabilið 2021-2022. Hann var einnig stoðsendingahæstur. [[Kevin De Bruyne]] var þó valinn bestur á tímabilinu. Salah hlaut verðlaun blaðamanna sem besti leikmaðurinn. Liverpool vann báða deildarbikarana en var einu stigi á eftir Man City í baráttunni um englandsmeistaratitilinn. '''2022-2023''' Salah skrifaði undir nýjan 3 ára samning við Liverpool sumarið 2022. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/62013642 Salah signs new 3 year contract] BBC, sótt 1/7 2022</ref> Honum gekk illa að skora í byrjun tímabils en skoraði hröðustu þrennu í [[Meistaradeild Evrópu]] á 6 mínútum. Í febrúar varð Salah markahæsti leikmaður Liverpool í evrópukeppnum. Í mars 2023 varð Salah markahæsti leikmaður Liverpool í ensku úrvalsdeildinni með 2 mörkum í 7-0 sigri á [[Manchester United]]. Í apríl varð hann sá leikmaður sem hafði oftast skorað með vinstri fæti þegar hann tók fram úr [[Robbie Fowler]]. '''2023-2024''' Í desember varð Salah fyrsti leikmaðurinn frá Afríku til að skora 150 mörk í ensku úrvalsdeildinni og 200 mörk í öllum keppnum. Hann komst á topp 10 yfir þá markahæstu í deildinni. Auk þess skoraði hann yfir 20 mörk fyrir Liverpool sjöunda tímabilið í röð sem er met. '''2024-2025''' Fyrir áramót var Salah afkastamikill og átti hvort tveggja mörk og stoðsendingar yfir tug, nokkuð sem enginn hafði gert í úrvalsdeildinni. Salah ýjaði að því í janúar 2025 að þetta yrði hans síðasta tímabil með Liverpool. <ref>[https://www.visir.is/g/20252670919d/salah-stad-festir-ad-thetta-se-hans-sidasta-tima-bil-med-liver-pool Salah staðfestir að þetta sé hans síðasta tímabil með Liverpool] Vísir, sótt 3. janúar, 2025</ref> Hann náði hins vegar samningi við félagið í apríl og framlengdi um tvö ár. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/c05n7791r13o Salah signs new two-year deal with Liverpool] BBC, sótt 11. apríl 2025</ref> Salah varð markahæstur í úrvalsdeildinni á tímabilinu og var valinn leikmaður tímabilsins. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/cwyvpkg2ryeo Salah wins Premier League player of season award] BBC, sótt 25. maí, 2025</ref> Hann var með 29 mörk og einnig stoðsendingarhæstur með 18 talsins og jafnaði [[Thierry Henry]] með fjóra gullskó í deildinni. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/cj93ze2gdkgo Salah has final say on day of 'special' Liverpool celebrations] BBC, sótt 25. maí, 2025</ref> '''2025-2026''' Í upphafi tímabils hlaut Salah PFA-verðlaunin sem kosin eru af leikmönnum í þriðja skipti og hafði enginn hlotið þau svo oft. Salah náði þeim áfanga í nóvember að hafa skorað 250 mörk fyrir Liverpool og varð hann þriðji markahæsti leikmaður félagsins frá upphafi. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/articles/c0jddyxpq1zo Salah shines as Slot & Liverpool get fans' backing] BBC, sótt, 2. nóvember 2025</ref> Gengi liðsins var brösugt og eftir að hafa setið á bekknum þrjá leiki í röð í byrjun desember lýsti Salah yfir vonbrigðum með félagið og [[Arne Slot]], þjálfara og tjáði það að næsti leikur gæti orðið hans síðasti fyrir félagið. <ref>[https://m.fotbolti.net/news/06-12-2025/salah-hraunar-yfir-liverpool-og-slot-hent-undir-rutuna Salah hraunar yfir Liverpool og Slot] Fótbolti.net, sótt 6. desember 2025</ref> Í kjölfarið var hann utan hóps þegar Liverpool ferðaðist til Mílanó í leik Meistaradeildar Evrópu. Salah spilaði sinn síðasta leik sinn fyrir Afríkukeppnina um miðjan desember og gaf stoðsendingu eftir að hafa komið af bekknum. Þar með komst hann í 277 markaframlög í úrvalsdeildinni fyrir eitt lið og tók yfir met [[Wayne Rooney]]. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/live/cnv2r76lp56t Salah back as Ekitike double helps Liverpool beat Brighton] BBC, sótt 13. desember, 2025</ref> Staðfest var í mars að hann yfirgæfi félagið eftir tímabilið. <ref>[https://www.liverpoolfc.com/news/mohamed-salah-leave-liverpool-end-season Mohamed Salah to leave Liverpool at the end of the season] Liverpoolfc.com, sótt 24. mars 2026</ref> ==Egypska landsliðið== Salah hefur spilað með landsliðinu síðan 2011 og er annar markahæsti leikmaður þess frá upphafi. Hann spilaði stórt hlutverk þegar Egyptar komust á HM 2018. Hann skoraði 5 mörk í undankeppninni, þar á meðal 2 mörk í lokaleiknum gegn Kongó. Egyptar komust ekki í gegnum riðlakeppnina í lokakeppninni. Salah skoraði tvö mörk í keppninni. Í [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla|Afríkukeppninni]] 2022 mætti Egyptaland Senegal í úrslitum og mætti Salah því félaga sínum [[Sadio Mané]] úr Liverpool. Svo fór að Senegal vann í vítaspyrnukeppni en Salah fékk ekki að taka síðustu spyrnu Egypta þar sem lið hans hafði misnotað 2 spyrnur og vann því Senegal 4-2. Salah og Mané mættust aftur í [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla 2025|undanúrslitum Afríkukeppninnar 2025]]. Þá hafði Mané aftur betur og skoraði eina markið. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/live/ce8rg4263y1t Mane hits winner as Senegal ends Salah's AFCON bid] BBC, sótt 14. janúar, 2026</ref> ==Svipmyndir== <gallery> Mynd:Mohamed Salah 2017.jpg|Salah með Liverpool 2017. Mynd:Mohamed Salah 2015.jpg|Salah með Fiorentina 2015. Mynd:Mohamed Salah.JPG|Salah með Chelsea 2014. Mynd:Zenit-bazel 2013 (2).jpg|Salah með Basel 2013. </gallery> ==Tengill== *[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2023-10-22-hver-er-sannleikurinn-um-salah Hver er sannleikurinn um Salah? - Umfjöllun RÚV] ==Tilvísanir== {{Commonscat}} {{DEFAULTSORT:Salah, Mohamed}} [[Flokkur:Egypskir knattspyrnumenn|Salah, Mohamed]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1992]] gkbw9nyf9et50seyp3xwpbnjlib116s 0 134501 1961916 1585259 2026-05-02T03:29:28Z Fyxi 84003 snið 1961916 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Nýja-Akvitanía | nafn_í_eignarfalli = Nýja-Akvitaníu | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Nouvelle-Aquitaine'' ([[franska]]) * {{small|''Nòva Aquitània'' ([[oksítanska]])}} * {{small|''Akitania Berria'' ([[baskneska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Nouvelle-Aquitaine.svg | innsigli = | skjaldarmerki = BlasonNouvelleAquitaine.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Bordeaux]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 84.036 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 6.150.451 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Nýja-Akvitanía''' ([[franska]]: ''Nouvelle-Aquitaine'') er eitt af 18 [[hérað|héruðum]] [[Frakkland]]s. Höfuðborg héraðsins er [[Bordeaux]]. Íbúafjöldinn árið 2026 var 6.150.451.<ref name="mannfjöldi" /> Héraðið skiptist í tólf sýslur: * [[Charente (sýsla)|Charente]] (16) * [[Charente-Maritime (sýsla)|Charente-Maritime]] (17) * [[Corrèze (sýsla)|Corrèze]] (19) * [[Creuse (sýsla)|Creuse]] (23) * [[Dordogne (sýsla)|Dordogne]] (24) * [[Gironde (sýsla)|Gironde]] (33) * [[Landes (sýsla)|Landes]] (40) * [[Lot-et-Garonne (sýsla)|Lot-et-Garonne]] (47) * [[Pyrénées-Atlantiques (sýsla)|Pyrénées-Atlantiques]] (64) * [[Deux-Sèvres (sýsla)|Deux-Sèvres]] (79) * [[Vienne (sýsla)|Vienne]] (86) * [[Haute-Vienne (sýsla)|Haute-Vienne]] (87) == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Nýja-Akvitanía| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] sk43oy1bdbfq8d02mah3akjrvjnbzyv 0 135022 1961877 1585254 2026-05-02T01:29:51Z Fyxi 84003 snið 1961877 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Auvergne-Rhône-Alpes | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * {{small|''Ôvèrgne-Rôno-Ârpes'' ([[arpitanska]])}} * {{small|''Auvèrnhe Ròse Aups'' ([[oksítanska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the Region of Auvergne-Rhône-Alpes.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Blason Auvergne-Rhône-Alpes.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Lyon]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 69.711 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 8.205.557 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Auvergne-Rhône-Alpes''' ([[arpitanska]]: ''Ôvèrgne-Rôno-Ârpes''; [[oksítanska]]: ''Auvèrnhe Ròse Aups'') er eitt af 18 [[hérað|héruðum]] [[Frakkland]]s. Höfuðborg héraðsins er [[Lyon]]. Héraðið skiptist í tólf sýslur: * [[Ain (sýsla)|Ain]] (01) * [[Allier (sýsla)|Allier]] (03) * [[Ardèche (sýsla)|Ardèche]] (07) * [[Cantal (sýsla)|Cantal]] (15) * [[Isère (sýsla)|Isère]] (38) * [[Loire (sýsla)|Loire]] (42) * [[Haute-Loire]] (43) * [[Rhône (sýsla)|Rhône]] (69D) + [[Métropole de Lyon]] (69M) * [[Savoie (sýsla)|Savoie]] (73) * [[Haute-Savoie]] (74) == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] dp4cnva3w8jobtybfcogq00hck4vo25 1961878 1961877 2026-05-02T01:34:18Z Fyxi 84003 1961878 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Auvergne-Rhône-Alpes | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * {{small|''Ôvèrgne-Rôno-Ârpes'' ([[arpitanska]])}} * {{small|''Auvèrnhe Ròse Aups'' ([[oksítanska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the Region of Auvergne-Rhône-Alpes.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Blason Auvergne-Rhône-Alpes.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Lyon]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 69.711 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 8.205.557 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Auvergne-Rhône-Alpes''' ([[arpitanska]]: ''Ôvèrgne-Rôno-Ârpes''; [[oksítanska]]: ''Auvèrnhe Ròse Aups'') er eitt af 18 [[hérað|héruðum]] [[Frakkland]]s. Höfuðborg héraðsins er [[Lyon]]. Héraðið skiptist í tólf sýslur og eitt umdæmi: * [[Ain (sýsla)|Ain]] (01) * [[Allier (sýsla)|Allier]] (03) * [[Ardèche (sýsla)|Ardèche]] (07) * [[Cantal (sýsla)|Cantal]] (15) * [[Drôme (sýsla)|Drôme]] (26) * [[Haute-Loire (sýsla)|Haute-Loire]] (43) * [[Haute-Savoie (sýsla)|Haute-Savoie]] (74) * [[Isère (sýsla)|Isère]] (38) * [[Loire (sýsla)|Loire]] (42) * [[Métropole de Lyon]] (69M) * [[Puy-de-Dôme (sýsla)|Puy-de-Dôme]] (63) * [[Rhône (sýsla)|Rhône]] (69D) * [[Savoie (sýsla)|Savoie]] (73) == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j3ns43smbbqduyz2k0n56xnfyqd2pic 1961881 1961878 2026-05-02T01:38:49Z Fyxi 84003 1961881 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Auvergne-Rhône-Alpes | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * {{small|''Ôvèrgne-Rôno-Ârpes'' ([[arpitanska]])}} * {{small|''Auvèrnhe Ròse Aups'' ([[oksítanska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the Region of Auvergne-Rhône-Alpes.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Blason Auvergne-Rhône-Alpes.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Lyon]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 69.711 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 8.205.557 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Auvergne-Rhône-Alpes''' ([[arpitanska]]: ''Ôvèrgne-Rôno-Ârpes''; [[oksítanska]]: ''Auvèrnhe Ròse Aups'') er eitt af 18 [[hérað|héruðum]] [[Frakkland]]s. Höfuðborg héraðsins er [[Lyon]]. Íbúafjöldinn árið 2026 var 8.205.557.<ref name="mannfjöldi" /> Héraðið skiptist í tólf sýslur og eitt umdæmi: * [[Ain (sýsla)|Ain]] (01) * [[Allier (sýsla)|Allier]] (03) * [[Ardèche (sýsla)|Ardèche]] (07) * [[Cantal (sýsla)|Cantal]] (15) * [[Drôme (sýsla)|Drôme]] (26) * [[Haute-Loire (sýsla)|Haute-Loire]] (43) * [[Haute-Savoie (sýsla)|Haute-Savoie]] (74) * [[Isère (sýsla)|Isère]] (38) * [[Loire (sýsla)|Loire]] (42) * [[Métropole de Lyon]] (69M) * [[Puy-de-Dôme (sýsla)|Puy-de-Dôme]] (63) * [[Rhône (sýsla)|Rhône]] (69D) * [[Savoie (sýsla)|Savoie]] (73) == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] 7bccqby25zsrvzz6sbf43au1symg9wj 1961893 1961881 2026-05-02T02:32:18Z Fyxi 84003 1961893 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Auvergne-Rhône-Alpes | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * {{small|''Ôvèrgne-Rôno-Ârpes'' ([[arpitanska]])}} * {{small|''Auvèrnhe Ròse Aups'' ([[oksítanska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the Region of Auvergne-Rhône-Alpes.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Blason Auvergne-Rhône-Alpes.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Lyon]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 69.711 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 8.205.557 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Auvergne-Rhône-Alpes''' ([[arpitanska]]: ''Ôvèrgne-Rôno-Ârpes''; [[oksítanska]]: ''Auvèrnhe Ròse Aups'') er eitt af 18 [[hérað|héruðum]] [[Frakkland]]s. Höfuðborg héraðsins er [[Lyon]]. Íbúafjöldinn árið 2026 var 8.205.557.<ref name="mannfjöldi" /> Héraðið skiptist í tólf sýslur og eitt umdæmi: * [[Ain (sýsla)|Ain]] (01) * [[Allier (sýsla)|Allier]] (03) * [[Ardèche (sýsla)|Ardèche]] (07) * [[Cantal (sýsla)|Cantal]] (15) * [[Drôme (sýsla)|Drôme]] (26) * [[Haute-Loire (sýsla)|Haute-Loire]] (43) * [[Haute-Savoie (sýsla)|Haute-Savoie]] (74) * [[Isère (sýsla)|Isère]] (38) * [[Loire (sýsla)|Loire]] (42) * [[Métropole de Lyon]] (69M) * [[Puy-de-Dôme (sýsla)|Puy-de-Dôme]] (63) * [[Rhône (sýsla)|Rhône]] (69D) * [[Savoie (sýsla)|Savoie]] (73) == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Auvergne-Rhône-Alpes| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] 0xtkekzx103jfracwwqai8v7p2ae5hm 0 145349 1961850 1754899 2026-05-01T21:11:44Z TKSnaevarr 53243 1961850 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} '''862''' ('''DCCCLXII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 62. ár 9. aldar sem hófst á fimmtudegi samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. ==Atburðir== * [[Væringjar|Væringinn]] [[Rúrik]] tók við völdum í [[Hólmgarður|Hólmgarði]] í [[Garðaríki]] og stofnaði [[Rúriksætt]]ina. ==Fædd== ==Dáin== [[Flokkur:862]] [[Flokkur:861-870]] dmdm3mwl4278jac2z08nvk8fbze33x3 0 152011 1961785 1742591 2026-05-01T12:23:01Z Berserkur 10188 1961785 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Notch receives the Pioneer Award at GDC 2016 (cropped).jpg|thumb|Markus Alexej Persson]] '''Markus Alexej Persson''' (f. 1. júní 1979) einnig þekktur sem '''Notch''', er sænskur tölvuleikjahönnuður sem þekktastur er fyrir að búa til [[Sandkassaleikur|sandkassatölvuleikinn]] [[Minecraft]] og stofnandi tölvuleikjafyrirtækisinns [[Mojang]] árið 2009. {{Stubbur|tölvuleikur}} [[Flokkur:Sænskir tölvuleikjahönnuðir]] [[Flokkur:Minecraft]] c7h1wzwlcw6b1hktdbenej3o9386n6w 0 157201 1961920 1672458 2026-05-02T03:41:19Z Fyxi 84003 snið 1961920 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Pays de la Loire | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the Region of Pays de la Loire.svg | innsigli = | skjaldarmerki = BlasonPaysdelaLoire.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Pays de la Loire in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Nantes]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 32.082 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 3.907.156 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} [[Mynd:Chateau Montsoreau Loire.jpg|thumb|Chateau Montsoreau.]] '''Pays de la Loire''' er eitt af 18 héruðum [[Frakkland]]s. Það var skapað á 6. áratug 20. aldar til að vera svæði í kringum borgina [[Nantes]]. Héraðið er í Vestur-Frakklandi, er rúmir 32.000 ferkílómetrar og eru íbúar um 3,5 milljónir. Nantes er stærsta borgin en næststærst er [[Angers]]. 5 sýslur eru þar: Loire-Atlantique, Maine-et-Loire, Mayenne, Sarthe, og Vendée. Meðal áhugaverðra staða eru kastalar í Laval, Nantes, konunglega klaustrið í Fontevraud og gamla borgin [[Le Mans]]. [[Loire-dalurinn]] er á lista [[UNESCO]] yfir menningarminjar. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} [[Flokkur:Pays de la Loire| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] 1wyc6glmwamwy0dfr963ki02hj9ysdj 0 157202 1961918 1672459 2026-05-02T03:36:52Z Fyxi 84003 snið 1961918 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Occitanie | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * {{small|''Occitània'' ([[oksítanska]])}} * {{small|''Occitània'' ([[katalónska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Région Occitanie (symbol only).svg | innsigli = | skjaldarmerki = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Occitanie in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Toulouse]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 72.724 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 6.124.653 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Occitanie''' ([[oksítanska]]: ''Occitània'') er eitt af 18 héruðum [[Frakkland]]s og er það syðsta á meginlandinu. Það var skapað árið 2016 með sameiningu [[Languedoc-Roussillon]] og [[Midi-Pyrénées]]. Nafnið ber keim af [[Occitania]] sem var sögulegt stærra svæði. Occitanie er næststærsta hérað landsins og er um 72.700 ferkílómetrar og eru íbúar um 6,1 milljón (2026).<ref name="mannfjöldi" /> Helstu borgir eru: [[Toulouse]], [[Montpellier]], [[Nîmes]] og [[Perpignan]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Occitanie| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] klwfh1d7f07yl95mdycwoyz2wgfrunk 0 157235 1961897 1672663 2026-05-02T02:43:18Z Fyxi 84003 snið 1961897 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Hauts-de-France | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the Region of Hauts-de-France.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Escutcheon fr region Hauts-de-France.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Hauts-de-France in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Lille]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 31.806 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 5.992.194 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} [[Mynd:0 Amiens - Place du Don - Cathédrale (1).JPG|thumb|Amiens.]] '''Hauts-de-France''' er eitt af 18 héruðum [[Frakkland]]s og er það nyrsta á meginlandinu. Það var skapað árið 2016 með sameiningu [[Nord-Pas-de-Calais]] og [[Picardy]]. Í norðri eru landamæri [[Belgía|Belgíu]] og í vestri er [[Ermasund]] og tengsl við [[England]] í gegnum [[Ermarsundsgöngin]]. Íbúar eru tæpar 6 milljónir (2026) og er flatarmál 31.800 ferkílómetrar.<ref name="mannfjöldi" /> Fimm sýslur eru innan héraðsins: [[Aisne]], [[Nord]], [[Oise]], [[Pas-de-Calais]] og [[Somme]]. Helstu borgir eru: *[[Lille]] *[[Amiens]] *[[Roubaix]] *[[Tourcoing]] *[[Dunkirk]] *[[Calais]] *[[Villeneuve-d'Ascq]] *[[Saint-Quentin]] *[[Beauvais]] *[[Valenciennes]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} [[Flokkur:Hauts-de-France| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] n5zbw8yjuj4361iipvyzrgtbigsdljv 0 157236 1961884 1856389 2026-05-02T02:04:29Z Fyxi 84003 snið 1961884 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Búrgund-Franche-Comté | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Bourgogne-Franche-Comté'' ([[franska]]) * {{small|''Borgogne-Franche-Comtât'' ([[arpitanska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the region Bourgogne-Franche-Comté.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Besançon]] og [[Dijon]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 47.784 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 2.802.670 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} [[Mynd:Belvoir, le château.jpg|thumb|Belvoir-kastali.]] '''Búrgund-Franche-Comté''' ([[franska]]: ''Bourgogne-Franche-Comté'', [[arpitanska]]: ''Borgogne-Franche-Comtât'') er eitt af 18 héruðum [[Frakkland]]s. Það var skapað árið 2016 með sameiningu [[Búrgund]]ar og [[Franche-Comté]]. Íbúar eru um 2,8 milljónir og er flatarmál 48.000 ferkílómetrar.<ref name="mannfjöldi" /> Átta sýslur eru innan héraðsins: * [[Côte-d'Or (sýsla)|Côte-d'Or]] (21) * [[Doubs (sýsla)|Doubs]] (25) * [[Haute-Saône (sýsla)|Haute-Saône]] (70) * [[Jura (sýsla)|Jura]] (39) * [[Nièvre (sýsla)|Nièvre]] (58) * [[Saône-et-Loire (sýsla)|Saône-et-Loire]] (71) * [[Territoire de Belfort (sýsla)|Territoire de Belfort]] (90) * [[Yonne (sýsla)|Yonne]] (89) Helstu borgir eru: * [[Besançon]] * [[Dijon]] * [[Belfort]] * [[Chalon-sur-Saône]] * [[Nevers]] * [[Auxerre]] * [[Mâcon]] == Myndir == <gallery> Besancon boucle Doubs.jpg|Besançon Rue Verrerie 005.jpg|Dijon Hôtel du département 1.JPG|Belfort File:Nevers-Palais ducal.JPG|Nevers Port fluvial d'Auxerre en 2006.jpg|Auxerre </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} [[Flokkur:Búrgund-Franche-Comté| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] 6w1dswpizrx5jzaysmvvqsjetakpp2d 1961885 1961884 2026-05-02T02:05:55Z Fyxi 84003 1961885 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Búrgund-Franche-Comté | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Bourgogne-Franche-Comté'' ([[franska]]) * {{small|''Borgogne-Franche-Comtât'' ([[arpitanska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the region Bourgogne-Franche-Comté.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Bourgogne-Franche-Comté in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Besançon]] og [[Dijon]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 47.784 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 2.802.670 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} [[Mynd:Belvoir, le château.jpg|thumb|Belvoir-kastali.]] '''Búrgund-Franche-Comté''' ([[franska]]: ''Bourgogne-Franche-Comté'', [[arpitanska]]: ''Borgogne-Franche-Comtât'') er eitt af 18 héruðum [[Frakkland]]s. Það var skapað árið 2016 með sameiningu [[Búrgund]]ar og [[Franche-Comté]]. Íbúar eru um 2,8 milljónir (2026) og er flatarmál 47.800 ferkílómetrar.<ref name="mannfjöldi" /> Átta sýslur eru innan héraðsins: * [[Côte-d'Or (sýsla)|Côte-d'Or]] (21) * [[Doubs (sýsla)|Doubs]] (25) * [[Haute-Saône (sýsla)|Haute-Saône]] (70) * [[Jura (sýsla)|Jura]] (39) * [[Nièvre (sýsla)|Nièvre]] (58) * [[Saône-et-Loire (sýsla)|Saône-et-Loire]] (71) * [[Territoire de Belfort (sýsla)|Territoire de Belfort]] (90) * [[Yonne (sýsla)|Yonne]] (89) Helstu borgir eru: * [[Besançon]] * [[Dijon]] * [[Belfort]] * [[Chalon-sur-Saône]] * [[Nevers]] * [[Auxerre]] * [[Mâcon]] == Myndir == <gallery> Besancon boucle Doubs.jpg|Besançon Rue Verrerie 005.jpg|Dijon Hôtel du département 1.JPG|Belfort File:Nevers-Palais ducal.JPG|Nevers Port fluvial d'Auxerre en 2006.jpg|Auxerre </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} [[Flokkur:Búrgund-Franche-Comté| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] gcp6idk7ezht649uihijco9eef6g54c 0 157238 1961921 1691476 2026-05-02T03:45:34Z Fyxi 84003 snið 1961921 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Provence-Alpes-Côte d'Azur | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * {{small|''Provença-Aups-Còsta d'Azur'' ([[oksítanska]])}} }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Arms of the French Region of Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Provence-Alpes-Côte d'Azur in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Marseille]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 31.400 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 5.218.960 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Provence-Alpes-Côte d'Azur ''' er eitt af 18 héruðum [[Frakkland]]s og er í suðaustri. Íbúar eru um 5,2 milljónir (2026) og er flatarmál 31.400 ferkílómetrar.<ref name="mannfjöldi" /> Nafn þess er stundum stytt í PACA eða Région Sud. Sex sýslur eru innan héraðsins: [[Alpes-de-Haute-Provence]], [[Alpes-Maritimes]], [[Bouches-du-Rhône]], [[Hautes-Alpes]], [[Var (sýsla)|Var]] og [[Vaucluse]]. Ströndin er þekkt sem [[Franska rivíeran]] (Cote d'Azur) og er [[Cannes]] þekkt borg með kvikmyndahátíð sína. Helstu borgir eru: *[[Marseille]] *[[Nice]] *[[Avignon]] *[[Aix-en-Provence]] *[[Toulon]] == Myndir == <gallery> Marseille 20160813 17.jpg|Marseille. Nice - panoramio (12).jpg|Nice. Panorama calanque de Sugiton.jpg|Calanque de Sugiton. Palais des papes, Avignon, août 2016, crépuscule.jpg|Avignon. Aix en Provence Quatre-Dauphins.jpg|Aix en Provence. </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} [[Flokkur:Provence-Alpes-Côte d'Azur| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] jcqo4f26wl99jq4j644xllx5ddj519l 0 157248 1961895 1673111 2026-05-02T02:36:53Z Fyxi 84003 snið 1961895 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Grand Est | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of the Region of Grand Est (Variant 1).svg | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Grand Est in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Strassborg]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 57.441 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 5.563.378 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Grand Est ''' er eitt af 18 héruðum [[Frakkland]]s og er í norðaustri. Íbúar eru um 5,6 milljónir (2026) og er flatarmál 57.400 ferkílómetrar.<ref name="mannfjöldi" /> Það var stofnað með sameiningu [[Alsace]], [[Champagne-Ardenne]] og [[Lorraine]] árið 2016. Tíu sýslur (departements) eru innan héraðsins: Ardennes, Aube, Bas-Rhin, Marne, Haute-Marne, Haut-Rhin, Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle og Vosges. Fljótin [[Signa]], [[Rín]] og [[Meuse]] eru í héraðinu og fjallgarðarnir [[Vosgesfjöll]] og [[Ardennafjöll]]. Helstu borgir eru: *[[Strasbourg]] (höfuðstaður) *[[Reims]] *[[Metz]] *[[Mulhouse]] *[[Nancy]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} [[Flokkur:Grand Est| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] 5ozaidzrmmaq3u069nu5ojh10vp2tbf 0 160814 1961854 1952688 2026-05-01T21:35:13Z Berserkur 10188 1961854 wikitext text/x-wiki {{hreingera}}Eftirfarandi er '''listi yfir íslenskar söngkonur'''. Listinn er ekki tæmandi en er myndaður út frá ýmsum atriðum, s.s. útgefnu efni og almennri virkni og framleiðslu; vinsældum og frægð; og menntun og hæfileikum. {| class="wikitable sortable" |+ !Nafn !Fæðingarár !Dánarár !Grein |- |Agnes Björt Clausen |1991 | | |- |[[Andrea Gylfadóttir]] |1962 | | |- |[[Anna Mjöll Ólafsdóttir]] |1970 | | |- |[[Anna Pálína Árnadóttir]] |1963 |2004 | |- |[[Ágústa Eva Erlendsdóttir]] |1982 | | |- |Álfheiður Erla Guðmundsdóttir |1993 | | |- |[[Árný Margrét]] |2001 | | |- | [[Ásdís (söngkona)|Ásdís]] |1993 | | | |- |[[Bergþóra Árnadóttir]] |1948 |2007 | |- |[[Birgitta Haukdal]] |1979 | | |- |[[Björk Guðmundsdóttir]] |1965 | | |- |[[Bríet Ísis]] |1999 | | |- |Brynhildur Karlsdóttir |1994 | | |- |[[Diljá (tónlistarkona)|Diljá Pétursdóttir]] |2002 | | |- |[[Dísella Lárusdóttir]] |1977 | | |- |[[Elísabet Ólafsdóttir]] |1977 | | |- |[[Ellen Kristjánsdóttir]] |1959 | | |- |[[Elly Vilhjálms]] |1935 |1995 | |- |Elísabet Ormslev |1993 | | |- |Elsa Waage |1959 | |Óperusöngur (kontraltó) |- |[[Emilíana Torrini]] |1977 | | |- |[[Engel Lund]] |1900 |1996 | |- |Erla Þorsteinsdóttir |1933 | | |- |[[Eva Ásrún Albertsdóttir]] |1959 | | |- |[[Greta Salóme Stefánsdóttir]] |1986 | | |- |Guðbjörg Magnúsdóttir |1974 |2023 | |- |[[Guðrún Á. Símonar]] |1924 |1988 | |- |Guðrún Árný Karlsdóttir |1982 | | |- |[[Guðrún Gunnarsdóttir]] |1963 | | |- |[[GDRN|Guðrún Ýr Eyfjörð Jóhannesdóttir (GDRN)]] |1996 | | |- |Guja Sandholt |1981 | | |- |[[Hafdís Bjarnadóttir]] | | | |- |[[Hafdís Huld Þrastardóttir]] |1979 | | |- |[[Halla Margrét Árnadóttir]] |1964 | | |- |[[Hallbjörg Bjarnadóttir]] |1915 |1997 | |- |[[Hallveig Rúnarsdóttir]] |1974 | |Óperusöngur (sópran) |- |Hanna Dóra Sturludóttir |1968 | |Óperusöngur (mezzó sópran) |- |[[Helena Eyjólfsdóttir]] |1942 | | |- |[[Helga Möller]] |1957 | | |- |Helga Rós Indriðadóttir |1969 | |Óperusöngur |- |[[Hera Björk Þórhallsdóttir]] |1972 | | |- |[[Hera Hjartardóttir]] |1983 | | |- |Herdís Anna Jónasdóttir | | | |- |Hildigunnur Einarsdóttir | | | |- |[[Hildur Guðnadóttir]] |1982 | | |- |Hjördís Geirsdóttir | | | |- |Hulda Kristín Kolbrúnardóttir |1997 | | |- |Ingibjörg Aldís Ólafsdóttir | | | |- |[[Ingibjörg Stefánsdóttir]] |1972 | | |- |[[Ingibjörg Þorbergs]] |1927 |2019 | |- |[[Jófríður Ákadóttir]] (JFDR) |1994 | | |- |[[Jóhanna Guðrún Jónsdóttir]] |1990 | | |- |Jóhanna Linnet | | | |- |Jóhanna Vigdís Arnardóttir (Hansa) |1968 | | |- |Jóna G. Kolbrúnardóttir |1992 | |Óperusöngur (sópran) |- |Jóna Margrét Guðmundsdóttir |2002 | | |- |[[Karólína Eiríksdóttir]] |1951 | | |- |[[Katla María]] |1969 | | |- |Katrína Mogensen |1989 | | |- |[[Klara Ósk Elíasdóttir]] |1985 | | |- |[[Kristín Anna Valtýsdóttir]] |1982 | | |- |[[Kristín Á. Ólafsdóttir]] |1949 | | |- |[[Kristjana Arngrímsdóttir]] |1961 | | |- |[[Kristjana Stefánsdóttir]] |1968 | | |- |[[Lay Low]] |1982 | | |- |[[Laufey Lín Jónsdóttir]] |1999 | | |- |[[Leoncie]] |1953 | | |- |Margrét Hrafnsdóttir | | |Óperusöngur (sópran) |- |[[Margrét Rán Magnúsdóttir]] |1992 | | |- |[[María Markan]] |1905 |1995 | |- |[[María Ólafsdóttir]] |1993 | | |- |[[Nanna Bryndís Hilmarsdóttir]] |1989 | | |- |[[Ragnheiður Gröndal]] |1984 | | |- |[[Ragnhildur Gísladóttir]] |1956 | | |- |[[Regína Ósk Óskarsdóttir]] |1977 | | |- |[[Salka Sól Eyfeld]] |1988 | | |- |Sara Marti Guðmundsdóttir |1978 | |Hljómsveitin Lhooq |- |Sara Pétursdóttir ([[Glowie]]) |1997 | | |- |[[Selma Björnsdóttir]] |1974 | | |- |[[Sigga Beinteins]] |1962 | | |- |Sigríður Ella Magnúsdóttir |1944 | |Óperusöngur (mezzó sópran) |- |Sigríður Ósk Kristjánsdóttir |1978 | | |- |[[Sigríður Thorlacius]] |1982 | | |- |[[Sigrún Eva Ármannsdóttir (söngkona)]] |1968 | | |- |[[Sigrún Hjálmtýsdóttir]] |1955 | | |- |Soffía Kristín Karlsdóttir |1928 |2020 | |- |[[Svala Björgvinsdóttir]] |1977 | | |- |[[Una Torfadóttir]] |2000 | | |- |Valgerður Guðrún Guðnadóttir |1976 | | |- |[[Vigdís Hafliðadóttir]] |1994 | | |- |[[Þóra Einarsdóttir]] |1971 | |Óperusöngur (sópran) |- |Þórunn Magnúsdóttir |1983 | | |- |[[Þuríður Pálsdóttir]] |1927 |2022 |Óperusöngur |- |[[Þuríður Sigurðardóttir]] |1949 | | |} {{stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Íslenskar söngkonur]] [[Flokkur:Listar yfir Íslendinga|Tónlistarmenn]] [[Flokkur:Listar um tónlist|Íslenskir tónlistarmenn]] qwrocehxqrkxkzaywk7ovlu4ahoupsd 0 166251 1961834 1918530 2026-05-01T18:41:50Z TKSnaevarr 53243 1961834 wikitext text/x-wiki {{Leikari |nafn = Sidney Poitier |mynd = Sidney Poitier 1968.jpg |myndalýsing = Sidney Poitier árið 1968. |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1927|2|20}} |dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|2022|1|6|1927|2|20}} |dauðastaður = [[Los Angeles]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |fæðingarstaður = [[Miami]], [[Flórída]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |virkur = 1946–2009 |helstuhlutverk = Noah Cullen í ''The Defiant Ones'' (1958)<br>Homer Smith í ''Lilies of the Field'' (1963)<br>Virgil Tibbs í ''In the Heat of the Night'' (1967) |óskarsverðlaun = Besti karlleikari í aðalhlutverki fyrir ''Lilies of the Field'' (1963)<br>Heiðursverðlaun fyrir framlög til bandarískrar kvikmyndagerðar (2001) |grammy-verðlaun =Besta skífa í óbundnu máli fyrir ''The Measure Of A Man'' (2000) |maki = Juanita Hardy (g. 1950; sk. 1965)<br>Joanna Shimkus (g. 1976) |börn = 6 }} '''Sidney Poitier''' (20. febrúar 1927 – 6. janúar 2022) var [[Bahamaeyjar|bahamsk]]-[[Bandaríkin|bandarískur]] leikari, leikstjóri og sendiherra. Poitier varð árið 1963 fyrstur svartra karlmanna til að vinna [[Óskarsverðlaun]] sem besti leikarinn, en hann vann fyrir hlutverk sitt í kvikmyndinni ''Liljur vallarins'' (e. ''Lilies of the Field''). ==Æviágrip== Sidney Poitier fæddist í [[Miami]] í [[Flórída]] árið 1927 og var sonur innflytjenda frá [[Bahamaeyjar|Bahamaeyjum]]. Faðir hans var eigandi tóbaksræktunarbúgarðs í [[Nassá]]. Sidney Poitier gekk í skóla í Nassá en flutti aftur til Miami þegar hann var fimmtán ára gamall. Hann flutti þaðan til [[New York-borg]]ar og vann þar sem uppvaskari.<ref name=vísir1975>{{Tímarit.is|3262372|Sidney Poitier – fyrsti blökkumaðurinn sem varð kvikmyndastjarna í Hollywood|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|útgáfudagsetning=16. maí 1975|blaðsíða=19}}</ref> Þegar Poitier var sautján ára gamall laug hann um aldur sinn og skráði sig í [[Landgöngulið Bandaríkjanna|landgöngulið]] [[Bandaríkjaher]]s. Hann gegndi tveggja ára þjónustu í hernum en tók síðan að sér ýmis borgaraleg störf, meðal annars sem öryggisvörður á bílastæðum, byggingarverkamaður, vörubílstjóri og hafnarverkamaður. Eftir þessi störf ákvað Poitier að svara auglýsingu eftir leikara hjá blökkumannaleikfélaginu [[American Negro Theater]] í New York en eftir prufur var honum hafnað þar sem hann talaði með Kyrrahafseyjahreim sem var New York-búum illskiljanlegur.<ref name=vísir1975/> Á næstu árum vann Poitier að því að losna við bahamska hreiminn með því að hlusta á útvarp og endurtaka það sem sagt var. Hann var á endanum ráðinn sem dyravörður og sviðsmaður hjá American Negro Theater en hann vann sig fljótt upp í að leika aukahlutverk í sýningum leikhússins og fór síðan að taka að sér aðalhlutverk. Árið 1948 birtist Poitier í aðalhlutverki á [[Broadway]] í uppsetningu á ''[[Lýsistrata|Lýsiströtu]]''.<ref name=vísir1975/> Poitier birtist árið 1950 í fyrstu kvikmynd sinni, ''[[No Way Out]]''. Hann varð á næstu árum fyrstur [[Svartir Bandaríkjamenn|bandarískra blökkumanna]] til að hasla sér völl sem eiginleg kvikmyndastjarna, en svartir leikarar höfðu áður aðallega birst í aukahlutverkum sem undirsátar hvítra aðalleikara.<ref name=vísir1975/> Allt fram á áttunda áratuginn var Poitier svo til eini blökkumaðurinn sem hlaut aðalhlutverk sem leikari í [[Hollywood]]-kvikmyndum. Ímynd Poitiers í þessum myndum var gjarnan sem friðelskandi og geðþekk persóna sem fórnar sjálfum sér í þágu hvítra og leiðir hjá sér kynþáttafordóma þeirra í sinn garð.<ref>{{Tímarit.is|2686340|Blökkumenn og hvíta tjaldið|blað=[[Dagur (dagblað)|Dagur]]|útgáfudagsetning=4. febrúar 1989|blaðsíða=11|höfundur=Jón Hjaltason}}</ref> Árið 1963 birtist Poitier í kvikmyndinni ''[[Liljur vallarins]]'' (e. ''Lilies of the Field'') sem Homer Smith, þúsundþjalasmiður sem fellst á að hjálpa fimm nunnum sem hafa flúið frá [[Austur-Þýskaland]]i að byggja kapellu í eyðimörkinni í [[Arizona]]. Með hlutverki sínu í myndinni hlaut Poitier Óskarsverðlaun sem besti karlleikari í aðalhlutverki og varð þar með fyrstur svartra leikara til að vinna verðlaun í þessum flokki.<ref name=vísir1975/> Árið 1968 mældist Poitier vinsælasti leikari Bandaríkjanna í skoðanakönnun [[Gallup]].<ref>{{Tímarit.is|2634908|Sidney Poitier|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=26. júní 1968|blaðsíða=8}}</ref> Í byrjun áttunda áratugarins flutti Poitier til Bahamaeyja, þar sem hann kom sér upp glæsiheimili í Nassá. Hann hafði þá nýlega skilið við fyrstu eiginkonu sína, Juanitu Hardy, sem hann hafði kynnst þegar hún vann sem dansari í leikhúsinu í New York.<ref>{{Tímarit.is|3685755|Heimsfrægur og auðugur – en svartur og einmana|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=10. september 1970|blaðsíða=8; 12}}</ref> Poitier var virkur sem leikari fram á efri ár. Eftir að hann hætti að birtast í kvikmyndum vann hann sem sendiherra Bahamaeyja í [[Japan]] frá 1997 til 2007.<ref>{{Vefheimild|titill=Stórleikarinn Sidney Poitier er dáinn|url=https://www.visir.is/g/20222205765d/storleikarinn-sidney-poitier-er-dainn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2022|mánuður=7. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=9. janúar|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Poitier lést þann 6. janúar 2022, þá 94 ára að aldri.<ref>{{Vefheimild|titill=Sidney Poitier er látinn|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2022/01/07/sidney_poitier_er_latinn/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=7. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=8. janúar}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1927|2022}} {{DEFAULTSORT:Poitier, Sidney}} [[Flokkur:Bahamskir leikarar]] [[Flokkur:Bandarískir landgönguliðar]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aðalhlutverki]] 1fga9wjea5wphs215q0qk0s885t9x94 0 168318 1961835 1772873 2026-05-01T19:03:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961835 wikitext text/x-wiki {{Wikiheimild|Faðir minn er róinn|Faðir minn er róinn}} '''Faðir minn er róinn''' er gömul íslensk [[þula]] sem hefur verið einhvers konar ''ljóðaleikur'' fyrir börn fyrr á öldum.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Ljóðmál|útgefandi=Stofnun Árna Magnússonar, Reykjavík|ár=2002|höfundur=Jón Samsonarson|bls=103}}</ref> Um ljóðaleiki er átt við þegar fóstra tekur barn á kné sér og rær með það í takt við hreyfingu barnsins.<ref name=":0" /> Yfirleitt fylgdi ljóðasöngur með í kjölfarið. Þessi þula var send Fornfræðafélaginu í Kaupmannahöfn árið 1853.<ref name=":0" /> Til er önnur uppskrift af þulunni með rithönd Lárusar Helgasonar, sonar Helga Sigurðssonar á Melum (Lbs. 3387 8vo).<ref name=":0" /> == Heimildir == <references /> == Tenglar == * https://www.ismus.is/erindi/3173{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Þulur]] genp24qw66jvhlwcog6tm1qx11o6b4z 0 172716 1961802 1947363 2026-05-01T12:46:54Z Berserkur 10188 1961802 wikitext text/x-wiki [[Mynd:At The Gates - Wacken Open Air 2022 03.jpg|thumb|At The Gates á Wacken Open Air, 2022.]] '''At the Gates''' er sænsk [[þungarokk]]ssveit frá Gautaborg sem stofnuð var árið [[1990]]. Hljómsveitin var frumkvöðull í [[melódískt dauðarokk|melódísku dauðarokki]]. At the Gates starfaði til 1996 þegar tvíburabræðurnir Anders og Jonas Björler ákváðu að hætta. Sveitin hafði þá gefið út plötuna ''Slaughter of the Soul'' (1995) sem er ein áhrifamesta plata stefnunnar. Björler-bræður og Adrian Erlandsson trommari ATG, stofnuðu hljómsveitina [[The Haunted]] eftir upplaus sveitarinnar. [[Tomas Lindberg]], söngvari ATG, hélt sér uppteknum í ýmsum sveitum eins og Skitsystem, The Crown, Lock Up og Nightrage. Eftir endurkomu árið 2008 ákvað sveitin að halda áfram nokkru síðar og gaf út nýjar plötur. Hún hlaut sænsku Grammy-verðlaunin fyrir plötuna ''At War with Reality'' (2014). <ref>[https://www.allmusic.com/artist/at-the-gates-mn0000607053#biography Athe Gates - Biography] Allmusic</ref> Árið 2025 lést Lindberg úr krabbameini. <ref>[https://www.svt.se/kultur/at-the-gates-sangaren-tomas-tompa-lindberg-ar-dod At the Gates-sångaren Tomas ”Tompa” Lindberg är död] Svt.se, sótt 16. september, 2025</ref> Platan ''The Ghost of a Future Dead'' kemur út eftir andlát hans. Platan fór á toppinn í Svíþjóð. <ref>[https://blabbermouth.net/news/at-the-gates-lands-first-ever-no-1-album-in-sweden-with-the-ghost-of-a-future-dead AT THE GATES Lands First-Ever No. 1 Album In Sweden With 'The Ghost Of A Future Dead'] Blabbermouth, sótt 1. maí 2026</ref> *Sveitin spilaði á [[Eistnaflug]]i árið 2014. ==Meðlimir== *Adrian Erlandsson − Trommur (1990–1996, 2007–2008, 2010–) *Anders Björler − Gítar (1990–1996, 2007–2008, 2010–2017, 2022–) *Jonas Björler − Bassi (1990–1992, 1993–1996, 2007–2008, 2010–), trommur (1990) *Martin Larsson − Gítar (1993–1996, 2007–2008, 2010–) ===Fyrrum meðlimir=== *Tomas Lindberg − Söngur (1990–1996, 2007–2008, 2010–2025) *Alf Svensson − Gítar (1990–1993) *Björn Mankner − Bassi (1990) *Cliff Lundberg − Bassi (1992) *Jonas Stålhammar − Gítar (2017−2022) ==Plötur== *The Red in the Sky Is Ours (1992) *With Fear I Kiss the Burning Darkness (1993) *Terminal Spirit Disease (1994) *Slaughter of the Soul (1995) *At War with Reality (2014) *To Drink from the Night Itself (2018) *The Nightmare of Being (2021) *The Ghost of a Future Dead (2026) ==Tilvísanir== [[Flokkur:Sænskar þungarokkshljómsveitir]] {{s|1990}} 7frfsc5jp03klbyzf6u3kpzroi7o6po 1961803 1961802 2026-05-01T12:48:48Z Berserkur 10188 1961803 wikitext text/x-wiki [[Mynd:At The Gates - Wacken Open Air 2022 03.jpg|thumb|At The Gates á Wacken Open Air, 2022.]] '''At the Gates''' er sænsk [[þungarokk]]ssveit frá Gautaborg sem stofnuð var árið [[1990]]. Hljómsveitin var frumkvöðull í [[melódískt dauðarokk|melódísku dauðarokki]]. At the Gates starfaði til 1996 þegar tvíburabræðurnir Anders og Jonas Björler ákváðu að hætta. Sveitin hafði þá gefið út plötuna ''Slaughter of the Soul'' (1995) sem er ein áhrifamesta plata stefnunnar. Björler-bræður og Adrian Erlandsson trommari ATG, stofnuðu hljómsveitina [[The Haunted]] eftir upplaus sveitarinnar. [[Tomas Lindberg]], söngvari ATG, hélt sér uppteknum í ýmsum sveitum eins og Skitsystem, The Crown, Lock Up og Nightrage. Eftir endurkomu árið 2008 ákvað sveitin að halda áfram nokkru síðar og gaf út nýjar plötur. Hún hlaut sænsku Grammy-verðlaunin fyrir plötuna ''At War with Reality'' (2014). <ref>[https://www.allmusic.com/artist/at-the-gates-mn0000607053#biography Athe Gates - Biography] Allmusic</ref> Árið 2025 lést Lindberg úr krabbameini. <ref>[https://www.svt.se/kultur/at-the-gates-sangaren-tomas-tompa-lindberg-ar-dod At the Gates-sångaren Tomas ”Tompa” Lindberg är död] Svt.se, sótt 16. september, 2025</ref> Platan ''The Ghost of a Future Dead'' kom út eftir andlát hans vorið 2026. Platan fór á toppinn í Svíþjóð. <ref>[https://blabbermouth.net/news/at-the-gates-lands-first-ever-no-1-album-in-sweden-with-the-ghost-of-a-future-dead AT THE GATES Lands First-Ever No. 1 Album In Sweden With 'The Ghost Of A Future Dead'] Blabbermouth, sótt 1. maí 2026</ref> *Sveitin spilaði á [[Eistnaflug]]i árið 2014. ==Meðlimir== *Adrian Erlandsson − Trommur (1990–1996, 2007–2008, 2010–) *Anders Björler − Gítar (1990–1996, 2007–2008, 2010–2017, 2022–) *Jonas Björler − Bassi (1990–1992, 1993–1996, 2007–2008, 2010–), trommur (1990) *Martin Larsson − Gítar (1993–1996, 2007–2008, 2010–) ===Fyrrum meðlimir=== *Tomas Lindberg − Söngur (1990–1996, 2007–2008, 2010–2025) *Alf Svensson − Gítar (1990–1993) *Björn Mankner − Bassi (1990) *Cliff Lundberg − Bassi (1992) *Jonas Stålhammar − Gítar (2017−2022) ==Plötur== *The Red in the Sky Is Ours (1992) *With Fear I Kiss the Burning Darkness (1993) *Terminal Spirit Disease (1994) *Slaughter of the Soul (1995) *At War with Reality (2014) *To Drink from the Night Itself (2018) *The Nightmare of Being (2021) *The Ghost of a Future Dead (2026) ==Tilvísanir== [[Flokkur:Sænskar þungarokkshljómsveitir]] {{s|1990}} ir7nsdroqpm000z6jmilxyq0seekkl4 0 181860 1961874 1945203 2026-05-02T00:59:18Z TKSnaevarr 53243 1961874 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Radovan Karadžić | nafn_á_frummáli = {{nobold|Радован Караџић}} | mynd = Evstafiev-Radovan Karadzic 3MAR94.jpg | myndatexti1 = Karadžić árið 1994. | titill= Forseti Lýðveldis Bosníu-Serba | stjórnartíð_start = [[7. apríl]] [[1992]] | stjórnartíð_end = [[19. júlí]] [[1996]] | vara_forseti = [[Biljana Plavšić]]<br>[[Nikola Koljević]] | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = [[Biljana Plavšić]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1945|6|19}} | fæðingarstaður = [[Petnjica, Šavnik|Petnjica]], [[Sósíalíska lýðveldið Svartfjallaland|Svartfjallalandi]], [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] | þjóderni = [[Bosníuserbar|Bosníuserbi]] | maki = Ljiljana Zelen Karadžić | stjórnmálaflokkur = [[Serbneski lýðræðisflokkurinn (Bosnía og Hersegóvína)|Serbneski lýðræðisflokkurinn]] | háskóli = [[Háskólinn í Sarajevó]]<br>[[Columbia-háskóli]] | starf = Geðlæknir |undirskrift = Radovan Karadzic Signature.svg }} '''Radovan Karadžić''' ([[kýrillískt letur]]: Радован Караџић; f. 19. júní 1945) er [[Bosníuserbar|bosníu-serbneskur]] stjórnmálamaður sem var dæmdur fyrir [[þjóðarmorð]], [[Glæpir gegn mannúð|glæpi gegn mannúð]] og [[Stríðsglæpir|stríðsglæpi]] af [[Alþjóðlegi stríðsglæpadómstóllinn fyrir fyrrverandi Júgóslavíu|Alþjóðlega stríðsglæpadómstólnum fyrir fyrrum Júgóslavíu]]. Hann var forseti [[Lýðveldi Bosníu-Serba|Lýðveldis Bosníu-Serba]] (''Republika Srpska'') á tíma [[Bosníustríðið|Bosníustríðsins]]. Karadžić er stundum kallaður „Bosníuslátrarinn“ í vestrænni fjölmiðlaumfjöllun vegna ábyrgðar hans á stríðsglæpum, sér í lagi á [[Fjöldamorðin í Srebrenica|fjöldamorðunum í Srebrenica]] árið 1995 (en þetta viðurnefni er einnig haft um hershöfðingja Karadžićs, [[Ratko Mladić]]). ==Æviágrip== Radovan Karadžić fæddist árið 1945 nálægt bænum [[Šavnik]] í [[Sósíalíska lýðveldið Svartfjallaland|Svartfjallalandi]]. Faðir hans, Vuko, hafði verið meðlimur í andspyrnuhreyfingum þjóðernissinna sem börðust bæði gegn stuðningsmönnum [[Nasistar|nasista]] og gegn kommúnistahreyfingum [[Josip Broz Tito|Titos]] á tíma [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]]. Vuko var í fangelsi mestalla barnæsku sonar síns. Árið 1960 flutti Radovan Karadžić til [[Sarajevó]] og kynntist þar eiginkonu sinni, Ljiljönu. Karadžić nam læknisfræði og hóf störf sem geðlæknir á spítala í borginni. Hann varð jafnframt þekkt ljóðskáld og var undir miklum áhrifum frá serbneska þjóðernissinnanum og rithöfundinum [[Dobrica Ćosić]], sem hvatti hann til að taka þátt í stjórnmálum.<ref name=vísir2008>{{Vefheimild|titill=Hver er þessi Radovan Karadzic? |url=https://www.visir.is/g/2008546478d/hver-er-thessi-radovan-karadzic-|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=22. júlí 2008|skoðað=5. ágúst 2024}}</ref> Sem geðlæknir sérhæfði Karadžić sig í [[ofsóknarbrjálæði]].<ref>{{Tímarit.is|3341536|Glæpamaður, geðlæknir og skáld|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=26. janúar 1993|blaðsíða=5|höfundur=Hrafn Jökulsson}}</ref> Karadžić stundaði það jafnframt að selja glæpamönnum vottorð um geðheilbrigði þeirra svo þeir gætu fengið vægari dóma. Þannig kom hann sér upp góðum samböndum í glæpaheimnum og talið er að þannig hafi hann sloppið frá Sarajevó þegar [[Bosníustríðið]] byrjaði.<ref>{{Tímarit.is|2942988|Óútreiknanlegur geðlæknir og manískur hershöfðingi|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=20. júlí 1996|blaðsíða=23}}</ref> Árið 1990 tók Karadžić þátt í stofnun [[Serbneski lýðræðisflokkurinn (Bosnía og Hersegóvína)|Serbneska lýðræðisflokksins]]. Flokkurinn átti að vera andsvar við flokkum [[Króatar|króatískra]] þjóðernissinna innan Bosníu og átti að vinna að hugsjóninni um öfluga Serbíu. Þegar [[Bosnía og Hersegóvína]] urðu sjálfstætt ríki stofnaði Karadžić óháðan lýðveldisflokk með höfuðstöðvar í [[Pale]] í úthverfi Sarajevó og varð leiðtogi hans. Flokkurinn naut verndar serbneska leiðtogans [[Slobodan Milošević|Slobodans Milošević]] og skipulagði árásir Serba gegn [[Bosníakar|Bosníökum]] og Króötum í Bosníu.<ref name=vísir2008/> Karadžić var leiðtogi [[Lýðveldi Bosníu-Serba|Lýðveldis Bosníu-Serba]] (''Republika Srpska'') í [[Bosníustríðið|Bosníustríðinu]], sem entist frá 1992 til 1995. Á þeim tíma sátu Serbar um Sarajevó í 43 mánuði og börðust gegn hersveitum Bosníaka. Fjöldi óbreyttra borgara féll í sprengjuárásum og árásum leyniskyttna. Þúsundir Bosníaka og Króata voru hraktar frá heimilum sínum og konum og stúlkum var nauðgað í stórum stíl. Að sögn Sameinuðu þjóðanna [[Fjöldamorðin í Srebrenica|drápu hersveitir Karadžićs]] að minnsta kosti 7.500 karlmenn og drengi í [[Umsátrið um Srebrenica|umsátrinu um Srebrenica]] í júlí árið 1995. Þá sökuðu þær Karadžić um að nota 284 [[Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna|friðargæsluliða Sameinuðu þjóðana]] sem mannlega skildi og um að gera árásir í Sarajevó.<ref name=vísir2008/> Í heimildarmyndinni ''Sarajevo Safari'', sem kom út árið 2022, var Karadžić vændur um að hafa boðið efnuðu fólki í „leyniskyttusafarí“ til Sarajevó á tíma umsátursins. Í myndinni voru efnaðir einstaklingar frá Ítalíu, Bandaríkjunum og Rússlandi sakaðir um að greiða hermönnum Karadžićs háar fjárhæðir fyrir að fá að skjóta á almenna borgara í Sarajevó.<ref>{{Vefheimild|titill=Rannsaka meint „leyniskyttusafarí“ milljarðamæringa í Bosníu á tíunda áratugnum|url=https://mannlif.is/greinar/rannsaka-meint-leyniskyttusafari-milljardamaeringa-i-bosniu-a-niunda-aratugnum/|útgefandi=[[Mannlíf]]|dags= 14. nóvember 2025 |skoðað=2. maí 2026|höfundur=Björgvin Gunnarsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Efnaðir Ítalir sagðir hafa myrt fólk í Sarajevo sér til á­nægju|url=https://www.visir.is/g/20252802101d/efnadir-italir-sagdir-hafa-myrt-folk-i-sarajevo-ser-til-a-naegju|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 12. nóvember 2025 |skoðað=2. maí 2026|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> Karadžić neyddist til þess að segja af sér sem leiðtogi Serbneska lýðræðisflokksins árið 1996 eftir að flokknum var hótað [[Refsiaðgerðir|refsiaðgerðum]] af [[Vesturveldin|vesturveldunum]]. Eftir [[Dayton-samkomulagið]], sem batt enda á Bosníustríðið, fór Karadžić í felur til að forðast handtöku vegna ásakana á hendur honum um [[Stríðsglæpir|stríðsglæpi]].<ref name=vísir2008/> Þeir Karadžić og helsti herforingi hans, [[Ratko Mladić]], voru með eftirlýstustu mönnum Evrópu á næstu árum en Karadžić naut enn óformlegs stuðnings Serbneska lýðræðisflokksins, sem fór áfram með stjórn Lýðveldis Bosníu-Serba innan Bosníu-Hersegóvínu.<ref>{{Tímarit.is|3562881|Leitin að alræmdasta stríðsglæpamanni Evrópu|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=25. apríl 2004|blaðsíða=22–23|höfundur=Jón Óskar Sólnes}}</ref> Karadžić var á flótta undan réttvísinni í tólf ár, eða þar til hann var handtekinn í [[Belgrad]] árið 2008. Karadžić hafði dulbúið sig með því að láta sér vaxa sítt skegg og hafði tekið upp nafnið Dragan Dabić. Hann hafði starfað við óhefðbundnar lækningar á einkarekinni skurðstofu í borginni.<ref>{{Tímarit.is|6442858|Karadzic dulbjó sig sem lækni|blað=[[DV]]|útgáfudagsetning=23. júlí 2008|blaðsíða=10|höfundur=Jón Bjarki Magnússon}}</ref> Karadžić var í kjölfarið framseldur til [[Alþjóðlegi stríðsglæpadómstóllinn fyrir fyrrverandi Júgóslavíu|Alþjóðlega stríðsglæpadómstólsins]] í [[Haag]].<ref>{{Vefheimild|titill=Karadzic framseldur til Haag|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2008/07/30/karadzic_framseldur_til_haag/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=30. júlí 2008|skoðað=5. ágúst 2024}}</ref> Árið 2016 var Karadžić dæmdur til 40 ára fangelsisvistar af Alþjóðlega stríðsglæpadómstólnum.<ref>{{Vefheimild|titill=Ábyrgur fyrir dauða 100.000 manns|url=https://www.dv.is/frettir/2016/03/24/fyrrum-stjormalamadur-abyrgur-fyrir-dauda-100-000-manns/|útgefandi=[[DV]]|dags=24. mars 2016|skoðað=5. ágúst 2024}}</ref> Áfrýjunardómstóll Sameinuðu þjóðanna þyngdi dóminn árið 2019 og dæmdi Karadžić í lífstíðarfangelsi.<ref>{{Vefheimild|titill=Karadzic dæmdur í lífstíðarfangelsi fyrir þjóðarmorð|url=https://www.visir.is/g/2019693192d/karadzic-daemdur-i-lifstidarfangelsi-fyrir-thjodarmord|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=20. mars 2019|skoðað=5. ágúst 2024|höfundur=Kjartan Kjartansson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill= Kara­džić hlaut lífstíðardóm eftir áfrýjun|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/03/20/kara_d_i_263_hlaut_lifstidardom/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 20. mars 2019 |skoðað=2. maí 2026}}</ref> Karadžić var færður í fangelsi í Bretlandi árið 2021.<ref>{{Vefheimild|titill=Karadzic færður í fangelsi í Bretlandi|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2021-05-12-karadzic-faerdur-i-fangelsi-i-bretlandi|útgefandi=[[RÚV]]|dags=12. maí 2021|skoðað=5. ágúst 2024|höfundur=Ásgeir Tómasson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Karadžić, Radovan}} {{f|1945}} [[Flokkur:Dæmdir stríðsglæpamenn]] [[Flokkur:Forsetar Lýðveldis Bosníu-Serba]] [[Flokkur:Fólk tengt Júgóslavíustríðunum]] aiihxf21k0nh3w2oaflthvap8mjjzxe 0 183913 1961842 1961740 2026-05-01T20:09:32Z Þorkell T. 93503 1961842 wikitext text/x-wiki {{Þingkosningar |election_name=''Næstu Alþingiskosningar'' |country=Ísland |type=parliamentary |ongoing=yes |previous_election=[[Alþingiskosningar 2024|2024]] |next_election= |outgoing_members=[[Kjörnir alþingismenn 2024|Fráfarandi þingmenn]] |elected_members=|seats_for_election=63 sæti á [[Alþingi]] |majority_seats=32 |turnout= |election_date=Í síðasti lagi 2. desember 2028 |results_sec=Úrslit kosninganna |party1=[[Samfylkingin]] |party_leader1=[[Kristrún Frostadóttir]] |percentage1=20,8 |current_seats1=15 |last_election1=15 |party2= [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |party_leader2=[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |percentage2=19,4 |current_seats2=14 |last_election2=14 |party3=[[Viðreisn]] |party_leader3=[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] |percentage3=15,8 |current_seats3=11 |last_election3=11 |party4=[[Flokkur fólksins]] |party_leader4=[[Inga Sæland]] |percentage4=13,8 |current_seats4=10 |last_election4=10 |party5=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] |party_leader5=[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] |percentage5=12,1 |current_seats5=8 |last_election5=8 |party6=[[Framsóknarflokkurinn]] |party_leader6=[[Lilja Alfreðsdóttir]] |percentage6=7,8 |current_seats6=5 |last_election6=5 |map= |map_size= |map_caption= |title=ríkisstjórn |before_election= [[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur|Kristrún Frostadóttir I]]<br>{{LB|S}}&nbsp;{{LB|C}}&nbsp;{{LB|F}} |before_image=File:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg |posttitle=Ný ríkisstjórn |after_election= |after_image= }} '''Næstu Alþingiskosningar''' fara fram í síðasta lagi [[2. desember]] [[2028]].<ref>{{Cite web|url=https://kosningasaga.wordpress.com/althingiskosningar/|title=Alþingiskosningar|date=2011-05-20|website=kosningasaga|language=is-IS|access-date=2025-09-21}}</ref> Óvíst er hvort þær fari fram að hausti til eins og hefur verið í öllum [[Alþingiskosningar|Alþingiskosningunum]] síðan [[Alþingiskosningar 2016|2016]] eða hvort þær verði aftur að vori til eins og venjan var áður. Núverandi ríkisstjórn er [[ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] sem samanstendur af [[Samfylkingin|Samfylkingunni]], [[Viðreisn]] og [[Flokkur fólksins|Flokki Fólksins]]. == Yfirlit == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Merki og stafur ! rowspan="2" |Flokkur ! colspan="2" rowspan="2" |Formaður ! colspan="2" |Úrslit [[Alþingiskosningar 2024|2024]] ! rowspan="2" |Breytingar á kjörtímabilinu |- !Fylgi !Þingsæti |- | [[Mynd:Samfylkingin.png|frameless|75x75dp]] |'''S''' |[[Samfylkingin]] |[[Mynd:Kristrún_Frostadóttir_2021.jpg|75x75dp]] |[[Kristrún Frostadóttir]] |20,8% |{{Composition bar|15|63|{{Flokkslitur|Samfylkingin}}}} | |- |[[Mynd:Merki sjalfstaedisflokksins.svg|frameless|75x75dp]] |'''D''' |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Mynd:Guðrún Hafsteinsdóttir 2025.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |19,4% |{{Composition bar|14|63|{{Flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Viðreisn_2024.png|75x75dp]] |'''C''' |[[Viðreisn]] |[[Mynd:Þorgerður_Katrín_Gunnarsdóttir_2021.jpg|75x75dp]] |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín]] [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Gunnarsdóttir]] |15,8% |{{Composition bar|11|63|{{Flokkslitur|Viðreisn}}}} | |- style="height:3.9em" |[[Mynd:Flokkur_fólksins_2024.svg|75x75dp]] |'''F''' |[[Flokkur fólksins]] |[[Mynd:Inga Sæland 2025.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Inga Sæland]] |13,8% |{{Composition bar|10|63|{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}}} | |- |[[Mynd:Logo-midfl.png|frameless|75x75dp]] |'''M''' |[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] |[[Mynd:Sigmundur Davíð Gunnlaugsson in Denmark 2023 (cropped).jpg|frameless|64x64dp]] |[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundur Davíð]] [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Gunnlaugsson]] |12,1% |{{Composition bar|8|63|{{Flokkslitur|Miðflokkurinn (Ísland)}}}} | |- |[[Mynd:Merki_Framsoknar_(2021).svg|75x75dp]] |'''B''' |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Mynd:Lilja Alfreðsdóttir 2021.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Lilja Alfreðsdóttir]] |7,8% |{{Composition bar|5|63|{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Icelandic_Socialist_Party.svg|75x75dp]] |'''J''' |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur]] [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Íslands]] | colspan="2" |[[Sæþór Benjamín Randalsson]] |4,0% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)}}}} ! rowspan="3" | |- |[[Mynd:Píratar.png|75x75dp]] |'''P''' |[[Píratar]] | colspan="2" |[[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] |3,0% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Píratar}}}} |- |[[Mynd:Vinstri_Græn_Logo_(2021).png|frameless|75x75dp]] |'''V''' |[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfingin -]] [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|grænt framboð]] |[[Mynd:Rósa Björk Brynjólfsdóttir 2017.jpg|75x75dp]] |[[Rósa Björk Brynjólfsdóttir]] |2,3% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Vinstrihreyfingin – grænt framboð}}}} |} === (B) Framsóknarflokkurinn === [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]] leiddi [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]] í síðustu kosningunum í gegnum mikið tap þar sem að flokkurinn missti átta þingmenn og hlaut 7,8% atkvæða. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] gagnrýndi [[Guðni Ágústsson]] fyrrum formaður og ráðherra til margra ára flokkinn harkalega og sagði ekkert markavert koma frá Sigurði Inga.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/438712|title=Guðni segir að forystan þurfi að koma Framsókn af líknardeild - RÚV.is|last=Kristjánsson|first=Alexander|date=2025-03-13|website=RÚV|access-date=2025-09-02}}</ref> Lítil ánægja meðal landsmanna reyndist með málþófi stjórnarandstöðunnar gegn breytinga á veiðigjöldum í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] og reyndist óánægja með stjórnarandstöðuna vera 65% samkvæmt könnunum.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/449448|title=Stjórnarandstaðan aldrei óvinsælli - RÚV.is|last=Eyjólfsson|first=Magnús Geir|date=2025-07-25|website=RÚV|access-date=2025-09-02}}</ref> Umræður voru innan flokksins um að fá nýjan formann, þrátt fyrir að [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurður Ingi]] hafði lýst yfir að hann vilji halda áfram sem formaður í [[desember]] [[2024]], þó fyrir að fylgi flokksins hafi verið í sögulegu lágmarki og mældist oft undir fimm prósentum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252673857d/sjalf-staedis-menn-raeda-seinkun-en-fram-sokn-skodar-ad-flyta|title=Sjálf­stæðis­menn ræða seinkun en Fram­sókn skoðar að flýta - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2025-11-01|website=visir.is|language=is|access-date=2025-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242660508d/aetlar-ad-vera-formadur-i-stjornarandstodu|title=Ætlar að vera for­maður í stjórnar­and­stöðu - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2024-06-12|website=visir.is|language=is|access-date=2025-01-11}}</ref> [[Lilja Alfreðsdóttir]] varaformaður flokksins lýsti yfir í [[janúar]] [[2025]] að hún hefði áhuga á formannsframboði, þrátt fyrir að vera ekki þingmaður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252682102d/lilja-uti-lokar-ekki-formannsframbod-og-vill-flyta-flokks-thingi|title=Lilja úti­lokar ekki formannsframboð og vill flýta flokks­þingi - Vísir|last=Pétursson|first=Heimir Már|date=2025-01-30|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] tilkynnti afsögn sína sem formaður flokksins á miðstjórnarfundi flokksins þann [[18. október]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/10/18/sigurdur_ingi_bydur_sig_ekki_aftur_fram/|title=Sigurður Ingi býður sig ekki aftur fram|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Hann hætti sem formaður eftir tíu ára setu, og á landsfundi flokksins þann [[15. febrúar]] [[2026]] var varaformaðurinn og fyrrum ráðherrann [[Lilja Alfreðsdóttir]] kjörin næsti formaður flokksins, í formannsslag á móti þingflokksformanninum [[Ingibjörg Ólöf Isaksen|Ingibjörgu Isaksen]]. Í formannsbaráttunni var mikil áhersla lögð á að [[Lilja Alfreðsdóttir|Lilja]] væri ekki þingmaður en hún datt út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/02/15/lilja_nyr_formadur_framsoknarflokksins/|title=Lilja nýr formaður Framsóknarflokksins|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262832944d/-thetta-er-svo-litid-o-venju-legt-eg-er-ekki-a-thingi-|title=„Þetta er svo­lítið ó­venju­legt, ég er ekki á þingi“ - Vísir|last=Másson|first=Agnar Már|date=2026-01-23|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> === (C) Viðreisn === [[Viðreisn]] hefur setið í ríkisstjórn frá [[Alþingiskosningar 2024|2024]] með [[Samfylkingin|Samfylkingunni]] og [[Flokkur fólksins|Flokki fólksins]]. [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] er enn formaður flokksins og gegnir nú embætti [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkisráðherra]]. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] vakti frammistaða [[Hanna Katrín Friðriksson|Hönnu Katrínar Friðriksdóttur]], atvinnuvegaráðherra í [[Kastljós|Kastljósi]] mikla athygli í umræðum um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/03/27/frammistada-honnu-katrinar-kastljosi-gaerkvoldi-vekur-athygli-annad-eins-hefur-ekki-sest-haa-herrans-tid/|title=Frammistaða Hönnu Katrínar í Kastljósi í gærkvöldi vekur athygli - „Annað eins hefur ekki sést í háa herrans tíð“|date=2025-03-27|website=DV|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín]] var gagnrýnd í [[júní]] [[2025]] þegar að hún kallaði [[Donald Trump]], Bandaríkjaforseta „heillandi" eftir fund þeirra á leiðtogafundi [[Atlantshafsbandalagið|NATO]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252743566d/tok-i-spadann-a-trump-hann-er-nu-heillandi-karlinn-|title=Tók í spaðann á Trump: „Hann er nú heillandi, karlinn“ - Vísir|last=Jósefsdóttir|first=Sólrún Dögg|date=2025-06-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Sem utanríkisráðherra sagði hún sumarið [[2025]] að Íslendingar vildu fá aðildarviðræður við [[Evrópusambandið|ESB]] í kjölfar stöðunnar í heimsmálununum, þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi planað þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/17/segir_islendinga_vilja_adildarvidraedur_vid_esb/|title=Segir Íslendinga vilja aðildarviðræður við ESB|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Guðbrandur Einarsson]], þingmaður flokksins í Suðurkjördæmi sagði af sér þingmennsku í [[janúar]] [[2026]] eftir að komst í ljós að hann hafði reynt að kaupa vændi fjórtán árum áður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262829501d/segir-af-ser-thing-mennsku-vegna-til-raunar-til-vaendiskaupa|title=Segir af sér þing­mennsku vegna til­raunar til vændiskaupa - Vísir|last=Daðason|first=Kolbeinn Tumi|date=2026-01-16|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> Fylgi flokksins hefur aðeins lækkað frá síðustu kosningunum. === (D) Sjálfstæðisflokkurinn === [[Sjálfstæðisflokkurinn]] hlaut 19,4% atkvæða í síðustu kosningunum og var ekki með í nýrri ríkisstjórn. [[6. janúar]] [[2025]], einungis mánuði eftir kosningarnar, lýsti [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]], fyrrverandi forsætisráðherra og formaður flokksins til sextán ára, því yfir að hann ætlaði að hætta sem formaður flokksins og sem þingmaður og fóru fram [[Formannskosningar Sjálfstæðisflokksins|formannskosningar í byrjun mars 2025]] á landsfundi flokksins þar sem [[Guðrún Hafsteinsdóttir]] var kjörin formaður í formannsslag gegn [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir|Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur]]. Í febrúar 2025 lenti flokkurinn í uppistöðum um þingflokksherbergi við Samfylkinguna, þar sem að Samfylkingin hafði stærri þingflokk og að þingflokksherbergi Sjálfstæðisflokksins sem að flokkurinn hafði haft í áratugi væri stærra, sem að endaði á að Samfylkingin fékk herbergið.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/02/13/sjalfstaedisflokkurinn_missir_thingflokksherbergid/|title=Sjálfstæðisflokkurinn missir þingflokksherbergið|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Það vakti athygli í [[febrúar]] [[2025]] þegar þingmaðurinn [[Jón Pétur Zimsen]] lýsti því yfir að áfastir tappar dragi úr lífsvilja.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252691309d/a-fastir-tappar-dragi-ur-lifs-vilja|title=Á­fastir tappar dragi úr lífs­vilja - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-02-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Fylgi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] hækkaði eftir kjör [[Guðrún Hafsteinsdóttir|Guðrúnar Hafsteinsdóttur]] sem formanns en dalaði mikið stuttu eftir það. Í [[apríl]] [[2025]] komu upp kenningar um að Sjálfstæðisflokkurinn væri á bak við umdeildra ''„Exit"'' auglýsinga [[Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi|Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi]], sem voru framleiddar af eiginmanni þingflokksformanns flokksins, [[Hildur Sverrisdóttir|Hildar Sverrisdóttur]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/04/30/eiginmadur-thingflokksformanns-sjalfstaedisflokks-bak-vid-umdeildu-exit-auglysinguna/|title=Eiginmaður þingflokksformanns Sjálfstæðisflokks á bak við umdeildu EXIT-auglýsinguna|date=2025-04-30|website=DV|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] stóð stjórnarandstaðan fyrir málþófi gegn breytingum á veiðigjöldum, sem að frestaði þinglokum um vikur. Samkvæmt könnunum söguðust 65% landsmanna styðja ekki stjórnarandstöðuna.<ref name=":1" /> [[Jón Steinar Gunnlaugsson]] fyrrum hæstaréttardómari og mikilvægur meðlimur í flokknum til margra ára kallaði málþófið skrípalæti og sagði minnihlutann þurfa að sætta sig við að stjórna ekki, því það væri lýðræðið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252747074d/minni-hluti-verdi-ad-saetta-sig-vid-ad-hann-se-ekki-vid-vold|title=Minni­hluti verði að sætta sig við að hann sé ekki við völd - Vísir|last=Sigurðsson|first=Lovísa Arnardóttir,Bjarki|date=2025-03-07|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Í [[ágúst]] [[2025]] sagði þingflokksformaðurinn [[Hildur Sverrisdóttir]] af sér vegna innanflokksátaka þar sem að hún var yfirlýstur stuðningsmaður [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir|Áslaugar Örnu]], og var [[Ólafur Adolfsson]] valinn til að taka við.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252768837d/olafur-ordinn-nyr-thing-flokks-for-madur-sjalf-staedis-flokksins|title=Ólafur orðinn nýr þing­flokks­for­maður Sjálf­stæðis­flokksins - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2025-08-30|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fylgi flokksins hefur lækkað mikið. === (F) Flokkur fólksins === [[Flokkur fólksins]] hefur setið í ríkisstjórn frá [[Alþingiskosningar 2024|2024]] með [[Samfylkingin|Samfylkingunni]] og [[Viðreisn]]. [[Inga Sæland]] er enn formaður flokksins og gegnir nú embætti [[Félags- og húsnæðismálaráðherra Íslands|félagsmálaráðherra]]. Nokkur umdeild mál innan flokksins komu upp á kjörtímabilinu. [[Inga Sæland]] hlaut athygli í [[janúar]] [[2025]] þegar komst upp um að hún hefði hringt reið í skólameistara [[Borgarholtsskóli|Borgarholtsskóla]], skóla barnabarns síns og kvartað um týnd skópör og bent á valdastöðu sína í því samhengi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252680862d/rad-herra-hringdi-i-skola-stjora-vegna-tynds-skopars|title=Ráð­herra hringdi í skóla­stjóra vegna týnds skópars - Vísir|last=Daðason|first=Jakob Bjarnar,Kolbeinn Tumi|date=2025-01-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Það hlaut mikla athygli þegar kom í ljós að flokkurinn væri skráður sem félagasamtök í stað stjórnmálaflokks og einnig vakti athygli þegar [[Sigurjón Þórðarson]], þingmaður flokksins, lagði til að endurskoða ætti styrki til [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]] eftir neikvæða umfjöllun blaðsins um flokkinn.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252684641d/vill-endur-skoda-styrki-til-morgun-bladsins-eftir-um-fjollun-um-flokk-folksins|title=Vill endur­skoða styrki til Morgun­blaðsins eftir um­fjöllun um Flokk fólksins - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-05-02|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252677991d/flokkur-folksins-fengid-240-milljonir-thratt-fyrir-ranga-skraningu|title=Flokkur fólksins fengið 240 milljónir þrátt fyrir ranga skráningu - Vísir|last=Gísladóttir|first=Hólmfríður|date=2025-01-21|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-02}}</ref> Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] sagði [[Ásthildur Lóa Þórsdóttir]], [[Mennta- og barnamálaráðherra Íslands|mennta- og barnamálaráðherra]] af sér embætti eftir að í ljós kom að þegar hún var 23 ára gömul átti hún barn með 16 ára dreng, eftir minna en þrjá mánuði í embætti.<ref>{{Cite web|url=https://heimildin.is/grein/24210/|title=Ásthildur Lóa lýsir barnungum barnsföður sínum sem eltihrelli|last=Kjartansson|first=Aðalsteinn|date=2025-03-21|website=Heimildin|access-date=2025-12-29}}</ref> Fréttastofa [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpsins]] var gagnrýnd mikið fyrir að hafa fyrst upplýst um málið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252707602d/ruv-leid-rettir-um-fjollun-um-mal-ast-hildar-lou|title=RÚV leið­réttir um­fjöllun um mál Ást­hildar Lóu - Vísir|last=Ragnarsson|first=Rafn Ágúst|date=2025-03-28|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Þá tók þingflokksformaðurinn [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] við ráðuneytinu. Hann vakti mikla athygli á fyrstu dögum hans í embættinu í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] þegar að hann átti í vandræðum með að lesa upp ræðu á ensku á opnunarsamkomu leiðtogafundar um menntamál, og var sakaður um að kunna ekki ensku.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252706454d/-fall-er-farar-heill-|title=„Fall er farar­heill“ - Vísir|last=Jónsdóttir|first=Jón Þór Stefánsson,Hallgerður Kolbrún E.|date=2025-03-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Í [[desember]] [[2025]] ákvað [[Guðmundur Ingi Kristinsson|Guðmundur Ingi]] að víkja Ársæli Guðmundssyni, skólameistara [[Borgarholtsskóli|Borgarholtsskóla]] úr starfi.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/03/skolameistara_borgarholtsskola_vikid/|title=Skólameistara Borgarholtsskóla vikið|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Margir gagnrýndu þetta og voru kenningar um að ágreiningur Ársæls og Ingu Sæland fyrr á árinu hafi verið uppspretta atviksins, þrátt fyrir að [[Guðmundur Ingi Kristinsson|Guðmundur Ingi]] hafi neitað því.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/04/arsaell_um_simtalid_hun_var_ekki_i_neinu_jafnvaegi/|title=Ársæll um símtalið: „Hún var ekki í neinu jafnvægi“|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/04/sakar_ingu_um_hefndarhug/|title=Sakar Ingu um hefndarhug|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Einnig í [[desember]] [[2025]] var gagnrýnt þegar að [[Eyjólfur Ármannsson]] [[Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra Íslands|samgönguráðherra]] breytti forgangsröðun jarðganga og setti ný göng á Vestfjörðum ofar skipulagi um [[Fjarðarheiðargöng]] á [[Austurland|Austurlandi]]. Bæjarfulltrúar í [[Múlaþing|Múlaþingi]] lýstu því yfir að talað væri um að [[Austurland]] myndi kljúfa sig frá [[Ísland|Íslandi]], vegna málsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252814859d/aetla-ad-berja-i-bordid-austur-riki-er-ansi-oft-buid-ad-heyrast-i-min-eyru-|title=Ætla að berja í borðið: „Austur­ríki er ansi oft búið að heyrast í mín eyru“ - Vísir|last=Þorláksson|first=Tómas Arnar|date=2025-09-12|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Fylgi flokksins hefur dalað mikið frá síðustu kosningum og í [[desember]] [[2025]] mældist flokkurinn utan þings í fyrsta sinn á kjörtímabilinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/22/fylgi_flokks_folksins_maelist_undir_5_prosent/|title=Fylgi Flokks fólksins mælist undir 5%|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> === (J) Sósíalistaflokkur Íslands === [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]] bauð fram í annað sinn í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Þá var [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]] borgarfulltrúi kosin nýr leiðtogi flokksins. Þrátt fyrir gott gengi í könnunum náði flokkurinn ekki manni inn í kosningunum. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, það eru [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]], [[Píratar]] og [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]], hefur verið rædd.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-12-02-margt-vitlausara-en-ad-vinstri-flokkarnir-ihugi-sameiningu-429940|title=„Margt vitlausara“ en að vinstri flokkarnir íhugi sameiningu - RÚV.is|last=Sigurþórsdóttir|first=Sunna Karen|date=2024-12-02|website=RÚV|access-date=2025-01-11}}</ref> Mikil innanflokksátök áttu sér stað í flokknum í upphafi árs [[2025]]. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson]], stofnandi, fyrrverandi leiðtogi og formaður framkvæmdastjórnar flokksins, sakaður um ofríki og andlegt ofbeldi af forseta ungra Sósíalista.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252700265d/lysir-of-riki-og-and-legu-of-beldi-gunnars-smara|title=Lýsir of­ríki og and­legu of­beldi Gunnars Smára - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2025-12-03|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> Í [[apríl]] [[2025]] sagði [[Sólveig Anna Jónsdóttir]], formaður [[Efling stéttarfélag|Eflingar]], sig úr flokknum vegna „yfirgengilega bilaðrar stemningar".<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/442134|title=Sólveig Anna segir sig úr Sósíalistaflokknum - RÚV.is|last=Markúsdóttir|first=Erla María|date=2025-04-23|website=RÚV|access-date=2025-05-26}}</ref> Þann [[25. maí]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson|Gunnar Smári]] kosinn úr stjórn flokksins og var [[Sæþór Benjamín Randalsson]] kosinn formaður framkvæmdastjórnar í hans stað.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252731030d/segir-sonnu-ekki-hafa-verid-hafnad|title=Segir Sönnu ekki hafa verið hafnað - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-05-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> Daginn eftir sagði [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]], leiðtogi flokksins, af sér sem leiðtogi, þrátt fyrir að hafa verið kosinn leiðtogi áfram af nýrri stjórn daginn áður.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/444716|title=Sanna hætt sem pólitískur leiðtogi Sósíalistaflokksins - RÚV.is|last=Sigurðsson|first=Grétar Þór|date=2025-05-26|website=RÚV|access-date=2025-05-26}}</ref> Í [[júní]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson|Gunnar Smári]] sakaður af nýrri stjórn um að hafa tæmt sjóði flokksins og að reka nýja stjórn úr húsnæði flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252744584d/sagdur-hafa-taemt-sjodi-flokksins-og-rekur-nyja-stjorn-ur-hus-naedinu|title=Sagður hafa tæmt sjóði flokksins og rekur nýja stjórn úr hús­næðinu - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> [[Sæþór Benjamín Randalsson|Sæþór Benjamín]] var gagnrýndur í [[desember]] [[2025]] fyrir að hafa sagt [[Xi Jinping]] æðsta leiðtoga [[Kína]] vera „besta leiðtoga jarðar" og fyrir að hafa varið [[Kim Jong-un]] einræðisherra [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]] og [[Vladímír Pútín|Vladímír Putin]] forseta [[Rússland|Rússlands]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252818256d/sosial-istar-lita-til-hardstjornarrikja-sem-fyrir-mynda|title=Sósíal­istar líta til harðstjórnarríkja sem fyrir­mynda - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-12-29|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Hann hafði áður verið sakaður um kynferðisleg samskipti við 16 ára dreng á hinsegin stefnumótamiðlinum Grindr.<ref>{{Cite web|url=https://mannlif.is/greinar/einkalif-saethors/|title=Einkalíf Sæþórs|date=2025-05-29|website=mannlif.is|language=en|access-date=2025-12-29}}</ref> Í [[desember]] [[2025]] sagði [[Sanna Magdalena Mörtudóttir|Sanna Magdalena]] sig úr flokknum og stofnaði framboðið ''Vor til vinstri'' til að bjóða fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|borgarstjórnarkosningunum 2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/458088|title=Kristrún nýtur mests trausts en flestir vantreysta Guðmundi Inga - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-05|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> === (M) Miðflokkurinn === [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] hefur setið í stjórnarandstöðu frá árinu [[2017]] og er [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] enn formaður. Í [[apríl]] [[2025]] vakti athygli þegar [[Snorri Másson]], þingmaður flokksins, gangrýndi kennslu um kynjafræði í skólum og kallaði hana pólitíska.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252710606d/-kynjafraedi-er-politisk-i-edli-sinu-|title=„Kynjafræði er pólitísk í eðli sínu“ - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-05-04|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Lítil ánægja meðal landsmanna reyndist með málþófi stjórnarandstöðunnar gegn breytinga á veiðigjöldum í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] og reyndist óánægja með stjórnarandstöðuna vera 65% samkvæmt könnunum.<ref name=":1" /> Í [[september]] [[2025]] vakti það athygli þegar að [[Snorri Másson]] lýsti yfir andstöðu yfir hinsegin fólki í [[Kastljós|Kastljósi]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252769972d/sott-ad-snorra-vegna-fram-komu-hans-og-forn-eskju-legra-skodana|title=Sótt að Snorra vegna fram­komu hans og forn­eskju­legra skoðana - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fjölmargir gagnrýndu Snorra þar á meðal [[Guðrún Karls Helgudóttir]] biskup Íslands, [[Hanna Katrín Friðriksson]] atvinnuvegaráðherra Viðreisnar, [[Dagur B. Eggertsson]] þingmaður Samfylkingarinnar og [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]] oddviti [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] og fyrrum [[borgarstjóri Reykjavíkur]], sem að lagði fram tillögu um að Reykjavík myndi formlega harma orð Snorra í yfirlýsingu.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252770409d/-borgar-stjorn-stendur-med-trans-folki-og-hin-segin-sam-fe-laginu-ollu-|title=„Borgar­stjórn stendur með trans fólki og hin­segin sam­fé­laginu öllu“ - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252770262d/biskup-laetur-ruv-heyra-thad-vegna-um-raedunnar-i-gaer|title=Biskup lætur Rúv heyra það vegna um­ræðunnar í gær - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Snorri Másson|Snorri]] var síðan kjörinn varaformaður flokksins í [[október]] [[2025]] í varaformannsslag við þingkonuna [[Ingibjörg Davíðsdóttir|Ingibjörgu Davíðsdóttur]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/455934|title=Snorri Másson er nýr varaformaður Miðflokksins - RÚV.is|last=Andrésdóttir|first=Iðunn|date=2025-10-12|website=RÚV|access-date=2025-10-18}}</ref> Fylgi flokksins aukst verulega í lok árs [[2025]] og lýsti [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundur Davíð]] stefnu flokksins að fá „gamla góða Ísland, bara betra" í viðtali í [[desember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252822256d/-gamla-goda-is-land-bara-betra-|title=„Gamla góða Ís­land, bara betra“ - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-12-28|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> === (P) Píratar === [[Píratar]] duttu út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Óljóst er því hvort flokkurinn bjóði aftur fram. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, þ.e. [[Píratar|Pírata]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokksins]] og [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], hefur verið rædd.<ref name=":0" /> Á aðalfundi flokksins í [[september]] [[2025]] var samþykkt að flokkurinn skyldi taka upp embætti formanns og varaformanns. Annar aðalfundur verður haldinn seinna um haustið til að kjósa í embættin.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252778092d/piratar-taka-upp-for-mannsem-baetti|title=Píratar taka upp for­mannsem­bætti - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-09-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> Í lok [[nóvember]] [[2025]] var kynsegin varaborgarfulltrúinn [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] kjörið sem fyrsti formaður flokksins, í formannsslag við borgarfulltrúann [[Alexandra Briem|Alexöndru Briem]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/460133|title=Oktavía er fyrsti formaður Pírata - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-29|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> Áður hafði oddviti flokksins í [[Reykjavík]], [[Dóra Björt Guðjónsdóttir]] lýst yfir framboði en dró það til baka tveimur vikum fyrir formannskosningarnar vegna óeiningar innan flokksins um hugmyndir hennar, og gekk svo til liðs við [[Samfylkingin|Samfylkinguna]] í [[desember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252802211d/dora-bjort-haett-vid-formannsframbodid|title=Dóra Björt hætt við formannsframboðið - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-12-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/461707|title=Dóra Björt fer úr Pírötum í Samfylkinguna - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-12-16|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> === (S) Samfylkingin === [[Samfylkingin]] hlaut stórsigur í [[Alþingiskosningar 2024|kosningunum 2024]] og hlaut flest atkvæði allra flokka. Eftir kosningar myndaði flokkurinn ríkisstjórn með [[Flokkur fólksins|Flokki fólksins]] og [[Viðreisn]], þar sem [[Kristrún Frostadóttir]], formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], tók við embætti [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]]. Fylgi flokksins hafði eykst mikið og í [[febrúar]] [[2025]] áskotnaðist flokknum borgarstjórastóllinn þegar [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] gekk í embættið. Flokkur bætti á sig um tólf til fimmtán prósentum í könnunum frá síðustu kosningunum um sumarið [[2025]] eftir umdeilt málþóf stjórnarandstöðunnar um breytingar um veiðigjöld.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/01/fylgi_samfylkingar_ekki_verid_meira_i_16_ar/|title=Fylgi Samfylkingar ekki verið meira í 16 ár|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fylgi flokksins mældist áfram hátt um haustið [[2025]] og traust til [[Kristrún Frostadóttir|Kristrúnar]] í embætti [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] mældist 60% í könnun í [[nóvember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/458088|title=Kristrún nýtur mests trausts en flestir vantreysta Guðmundi Inga - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-05|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> [[Kristrún Frostadóttir|Kristrún]] hlaut gagnrýni í [[febrúar]] [[2026]] vegna vaxandi verðbólgu, eftir að [[Ásgeir Jónsson]] seðlabankastjóri hafði sagst ekki hika við það að hækka vexti.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/02/05/kristrun_grautful_en_aetlar_ekki_ad_breyta_um_kurs/|title=Kristrún grautfúl en ætlar ekki að breyta um kúrs|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> === (V) Vinstri hreyfingin – grænt framboð === [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]] duttu út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]] eftir sjö ára setu í ríkisstjórn. [[Svandís Svavarsdóttir]] er enn formaður flokksins. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, það eru [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] og [[Píratar]], hefur verið rædd.<ref name=":0" /> Í [[maí]] [[2025]] lýsti [[Svandís Svavarsdóttir|Svandís]] því yfir að flokkurinn myndi starfa áfram og að hann byði fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|sveitarstjórnarkosningunum 2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252731091d/-vid-erum-klar-i-batana-og-med-sterka-inn-vidi-|title=„Við erum klár í bátana og með sterka inn­viði“ - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2025-05-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> [[Svandís Svavarsdóttir|Svandís]] tilkynnti í [[desember]] [[2025]] að hún myndi ekki sækjast eftir endurkjöri sem formaður flokksins á næsta landsfundi flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/12/svandis_gefur_ekki_aftur_kost_a_ser/|title=Svandís Svavarsdóttir gefur ekki aftur kost á sér|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Þá hafði frammistaða [[Stefán Pálsson|Stefáns Pálssonar]] varaborgarfulltrúa flokksins í ''[[Silfur Egils|Silfrinu]]'' vakt mikla athygli og var talað um hann sem mögulegan arftaka flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252817029d/studnings-yfir-lysing-ossurar-eins-og-koss-daudans|title=Stuðnings­yfir­lýsing Össurar eins og koss dauðans - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-12-13|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Nýr formaður flokksins verður kjörinn á landsfundi í upphaf [[Mars (mánuður)|mars]] [[2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262844515d/i-hugar-al-var-lega-for-manns-fram-bod-hja-vinstri-graenum|title=Í­hugar al­var­lega for­manns­fram­boð hjá Vinstri grænum - Vísir|last=Erlingsdóttir|first=Margrét Helga|date=2026-02-17|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> Fylgi flokksins hefur aðeins eykst frá síðustu kosningum. == Skoðanakannanir == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! style="width:150px;" rowspan="2"| Fyrirtæki ! style="width:135px;" rowspan="2"| Síðasti dagur framkvæmda ! style="width:35px;" rowspan="2"| Úrtak ! style="width:30px;" rowspan="2"| Svarhlutfall ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Samfylkingin|S]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sjálfstæðisflokkurinn|D]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Viðreisn|C]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Flokkur fólksins|F]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Miðflokkurinn (Ísland)|M]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Framsóknarflokkurinn|B]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|J]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Píratar|P]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|V]] ! style="width:30px;" rowspan="2"| Aðrir ! style="width:30px;" rowspan="2"| Forskot |- ! style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Viðreisn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Flokkur fólksins}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Miðflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Sósíalistaflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Píratar}};"| ! style="background:{{flokkslitur|VG}};"| |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-01-rikisstjornarmeirihlutinn-fallinn-og-vg-naer-inn-manni-474089 Gallup] |29. apríl 2026 |10.484 |40,4 |style="background:#F6CDCF;"|'''28,5''' |21,4 |10,6 |5,2 |18,9 |5,4 |2,3 |2,1 |5,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://www.visir.is/g/20262871996d/samfylking-og-sjalfstaedisflokkur-haekka-flugid Maskína] |16. apríl 2026 |1.786 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,7''' |18,1 |12,8 |5,8 |16,4 |7,2 |3,0 |4,7 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,6 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-02-framsokn-maelist-ekki-med-mann-a-thingi-471619 Gallup] |31. mars 2026 |10.746 |42,3 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,0''' |19,5 |10,0 |5,8 |20,6 |4,7 |1,9 |2,8 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,4 |- |[https://www.visir.is/g/20262859852d/fylgi-samfylkingar-ekki-verid-minna-i-eitt-ar Maskína] |19. mars 2026 |2.617 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''25,5''' |16,1 |14,0 |5,8 |18,4 |7,1 |3,5 |5,0 |4,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-03-studningur-vid-rikisstjornina-minnkar-468519 Gallup] |1. mars 2026 |9.958 |44,3 |style="background:#F6CDCF;"|'''28,5''' |18,1 |10,9 |5,8 |20,3 |6,6 |2,5 |2,7 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-25-piratar-naedu-a-thing-en-flokkur-folksins-dytti-ut-467932 Maskína] |24. febrúar 2026 |1.993 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,2''' |16,2 |13,4 |4,8 |19,0 |7,0 |3,1 |5,2 |4,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,2 |- |[https://www.visir.is/g/20262848925d/tvofalt-fleiri-karlar-en-konur-kjosa-midflokkinn Prósent] |16. febrúar 2026 |3.900 |50 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,1''' |13,7 |13,5 |7,7 |19,6 |5,9 |2,4 |3,6 |3,3 |0,2 | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10.5 |- ! !15. febrúar 2026 ! colspan="13" |[[Lilja Alfreðsdóttir]] tekur við sem formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] af [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]]. |- |[https://www.visir.is/g/20262838042d/litlar-breytingar-a-fylgi-flokkanna Gallup] |1. febrúar 2026 |9.713 |43,6 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,2''' |17,1 |11,3 |5,3 |20,8 |5,4 |1,9 |3,4 |3,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10,4 |- |[https://www.visir.is/g/20262832055d/midflokkurinn-nalgast-samfylkingu Maskína] |13. janúar 2026 |886 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,0''' |13,5 |14,1 |4,3 |22,2 |7,1 |4,1 |4,1 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-29-midflokkurinn-nalgast-22-fylgi-og-vidreisn-tapar-mestu-462495 Gallup] |28. desember 2025 |9.091 |43,4 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,9''' |16,8 |10,9 |5,5 |21,7 |5,2 |1,6 |3,4 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,2 |- |[https://www.visir.is/g/20252820991d/ny-konnun-maskinu-vaeri-alveg-ny-stada-i-islenskum-stjornmalum- Maskína] |17. desember 2025 |1.892 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''28,9''' |15,1 |13,3 |4,8 |19,2 |6,6 |3,1 |4,7 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,7 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-01-midflokkurinn-med-naerri-20-prosenta-fylgi-460314 Gallup] |30. nóvember 2025 |10.332 |41,8 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,1''' |16,5 |12,8 |5,2 |19,5 |5,6 |2,3 |3,3 |3,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,6 |- |[https://www.visir.is/g/20252806182d/midflokkur-skakar-sjalfstaedisflokknum-stormerkileg-nidur-stada- Maskína] |18. nóvember 2025 |1.742 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''29,1''' |15,3 |13,5 |5,6 |17,3 |6,6 |2,8 |4,9 |4,8 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-11-03-midflokkurinn-nartar-i-haela-sjalfstaedisflokks-457964 Gallup] |2. nóvember 2025 |11.225 |46,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,9''' |17,6 |13,5 |5,9 |16,3 |5,5 |2,3 |3,9 |2,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,3 |- |[https://www.visir.is/g/20252792336d/mid-flokkurinn-rykur-upp Maskína] |15. október 2025 |1.765 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''29,4''' |15,9 |16,1 |6,3 |13,8 |6,5 |3,0 |4,9 |4,0 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,3 |- |[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/10/10/flestir_myndu_kjosa_samfylkinguna/ Prósent] |30. september 2025 |2.000 |50 |style="background:#F6CDCF;"|'''32,0''' |18,3 |14,4 |7,6 |9,9 |7,1 |2,7 |5,2 |2,1 |0,7<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,7 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-10-01-framsokn-baetir-vid-sig-454987 Gallup] |30. september 2025 |10.887 |43,1 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,0''' |19,5 |12,6 |6,9 |11,8 |5,8 |2,1 |2,9 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,5 |- |[https://www.visir.is/g/20252779350d/fagnar-thvi-ad-sja-pirata-maelast-a-thingi-og-uti-lokar-ekki-formannsframbod Maskína] |23. september 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,9''' |18,6 |14,3 |6,3 |9,1 |6,3 |3,5 |5,8 |4,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,3 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-09-01-fylgi-framsoknarflokksins-naer-enn-nyjum-laegdum-452352 Gallup] |31. ágúst 2025 |10.055 |44,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,6''' |19,7 |12,9 |7,4 |10,7 |4,5 |1,9 |3,5 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,9 |- |[https://www.visir.is/g/20252764933d/gjor-o-likt-gengi-fra-kosningum Maskína] |21. ágúst 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,6''' |18,6 |16,1 |6,3 |9,6 |6,3 |2,6 |4,5 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,0 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-08-01-samfylkingin-baetir-enn-vid-sig-og-hefur-ekki-maelst-staerri-450049 Gallup] |31. júlí 2025 | 11.541 | 43,6 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,7''' |18,7 |14,6 |6,7 |10,5 |4,9 |2,4 |3,5 |3,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 16,0 |- |[https://www.visir.is/g/20252754650d/stada-sjalfstaedisflokksins-versnar-eftir-thinglok Maskína] |23. júlí 2025 | 1.855 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,2''' |18,0 |16,2 |6,6 |9,9 |6,8 |2,9 |5,0 |3,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-07-01-samfylkingin-ekki-maelst-med-meira-fylgi-sidan-2009-447411 Gallup] |30. júní 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,8''' |20,6 |13,7 |6,5 |10,7 |5,6 |3,3 |4,1 |3,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-26-samfylkingin-baetir-enn-vid-sig-milli-manada-447033 Maskína] |26. júní 2025 |876 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''28,1''' |17,3 |15,3 |6,6 |13,0 |7,0 |4,4 |4,6 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-02-samfylkingin-yfir-30-en-framsokn-aldrei-minni-445196 Gallup] |1. júní 2025 |11.521 |44,9 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,7''' |21,7 |14,4 |7,5 |9,1 |5,5 |3,5 |3,3 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,0 |- |[https://www.visir.is/g/20252730107d/litil-hreyfing-a-fylgi-stjorn-mala-flokkanna Maskína] |22. maí 2025 |1.962 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,4''' |18,9 |16,8 |7,2 |9,7 |6,8 |5,0 |4,6 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-05-03-samfylkingin-a-flugi-maelist-med-29-442774 Gallup] |30. apríl 2025 |10.005 |46,7 |style="background:#F6CDCF;"|'''29,4''' |22,3 |13,9 |7,4 |8,9 |6,1 |4,7 |3,2 |3,3 |0,7<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://maskina.is/fylgi-flokka-a-althingi/ Maskína] |22. apríl 2025 |1.453 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''26,2''' |20,9 |15,8 |7,9 |10,3 |7,2 |4,9 |3,9 |2,9 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 5,3 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-04-01-samfylkingin-baetir-vid-sig-og-maelist-staerst-i-ollum-kjordaemum-440481 Gallup] |31. mars 2025 |10.324 |47,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''27,0''' |22,4 |14,6 |7,7 |9,3 |5,7 |5,4 |4,0 |3,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,6 |- |[https://www.visir.is/g/20252706568d/sjalf-staedis-flokkur-skakar-sam-fylkingu Maskína] |19. mars 2025 |1.899 |– |23,3 | style="background:#C6ECFB;"| '''24,3''' |14,8 |8,5 |10,9 |6,8 |4,9 |3,1 |3,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 1,0 |- ! !2. mars 2025 ! colspan="13" |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] tekur við sem formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] af [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarna Benediktssyni]]. |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-03-03-samfylkingin-tekur-stokk-i-nyjum-thjodarpulsi-437990 Gallup] |2. mars 2025 |9.652 |47,2 | style="background:#F6CDCF;"| '''26,0''' |21,5 |14,1 |8,3 |10,1 |6,3 |6,2 |3,6 |3,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,5 |- |[https://www.visir.is/g/20252694075d/flokkur-folksins-a-nidurleid Maskína] |26. febrúar 2025 |– |– | style="background:#F6CDCF;"| '''21,9''' |21,4 |14,9 |9,1 |11,5 |7,3 |5,5 |3,2 |2,8 |2,5<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,4% - [[Ábyrg framtíð]] með 1,1%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 0,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-02-03-naerri-sjo-af-hverjum-tiu-stydja-rikisstjornina-434962 Gallup] |2. febrúar 2025 |10.908 |48,6 | style="background:#F6CDCF;"| '''21,7''' |20,5 |16,2 |10,6 |12,7 |6,7 |5,2 |3,5 |2,2 |0,8<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,1%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,2 |- |[https://www.visir.is/g/20252681625d/sjalfstaedisflokkur-baetir-mest-vid-sig-i-nyrri-konnun Maskína] |14. janúar 2025 |966 |– | style="background:#F6CDCF;"| '''22,2''' |19,3 |14,0 |12,9 |11,6 |7,2 |4,1 |3,6 |3,1 |1,9<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,4% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,5%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,9 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-01-02-litlar-breytingar-a-fylgi-eftir-kosningar-432130 Gallup] |1. janúar 2025 |3.460 |50,1 | style="background:#F6CDCF;"| '''21,4''' |20,1 |13,8 |13,1 |12,4 |6,3 |6,0 |3,1 |2,1 |1,6<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,6% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,3 |- |[https://www.visir.is/g/20242669675d/flokkur-folksins-dalar-eftir-kosningar Maskína] |19. desember 2024 |2.803 |– | style="background:#F6CDCF;"| '''23,1''' |16,3 |16,5 |10,6 |9,0 |8,4 |6,0 |5,2 |3,8 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 6,6 |- style="background:#E9E9E9;" |[[Alþingiskosningar 2024]] |30. nóv 2024 |– |– | style="background:#F6CDCF;"| '''20,8''' |19,4 |15,8 |13,8 |12,1 |7,8 |4,0 |3,0 |2,3 |1,0<ref name=":7">[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,0% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,4 |} {{röð|listi=[[Alþingiskosningar]]|fyrir=[[Alþingiskosningar 2024]]|eftir=''Alþingiskosningar 2032''}} == Tilvísanir == [[Flokkur:2028]] [[Flokkur:Alþingiskosningar]] gyn4nwg88bvo9wd1cqrezip46jv5hgd 0 184373 1961859 1954963 2026-05-01T22:08:05Z TKSnaevarr 53243 /* Saga */ 1961859 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn =Varðlið íslömsku byltingarinnar<br>{{nobold|Sepāh-e Pāsdārān-e Enqelāb-e Eslāmī<br>سپاه پاسداران انقلاب اسلامی}} |bakgrunnslitur = |mynd = Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg |myndaheiti =Innsigli Íranska byltingarvarðarins |kort = |kortastærð= |kortaheiti= |skammstöfun= |einkennisorð={{lang|ar|وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ}} {{small|([[Kóran]] 8:60)}}<br>„Kveðjið saman gegn þeim þær hersveitir og riddaralið, sem þér hafið yfir að ráða.“ |stofnun={{start date and age|1979|5|5}} |gerð= |staða= |markmið= |hugmyndafræði= |höfuðstöðvar=[[Teheran]] |staðsetning=[[Íran]] |hnit= |markaðsvæði= |starfssvæði= |skáli= |meðlimir= |tungumál= |forstöðumaður= [[Ahmad Vahidi]] stórfylkisforingi |félagsforingi= |lykilmenn= |móðurfélag= |verðlaun= |fjöldi starfsfólks=≈125.000 (2024)<ref>{{cite web|date=13 April 2024 |title=Iran's Revolutionary Guards: powerful group with wide regional reach |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-revolutionary-guards-powerful-group-with-wide-regional-reach-2024-04-01/}}</ref><ref name="IISS2020">{{cite book|author=The International Institute of Strategic Studies (IISS)|title=The Military Balance 2020|year=2020|publisher=[[Routledge]]|chapter=Middle East and North Africa|volume=120|number=1|isbn=978-0-367-46639-8|doi=10.1080/04597222.2020.1707968|pages=348–352|s2cid=219624897}}</ref> |vefsíða={{URL|sepahnews.ir}} }} '''Íranski byltingarvörðurinn''' (formlega ''Varðlið íslömsku byltingarinnar''; persneska: سپاه پاسداران انقلاب اسلامى; ''Sepâh-e Pâsdârân-e Enghelâb-e Eslâmi'') eru hernaðarsamtök í [[Íran]] sem eru ábyrg gagnvart [[Æðsti leiðtogi Írans|æðsta leiðtoga Írans]], þjóðhöfðingja landsins. Samkvæmt stjórnarskrá Írans er hlutverk [[Íransher|fastahers landsins]] að vernda landamæri og viðhalda allsherjarreglu í landinu en byltingarvörðurinn hefur hins vegar það hlutverk að vernda stjórnkerfi Íslamska lýðveldisins.<ref>{{Lien web|langue=en|titre=Profile: Iran's Revolutionary Guards|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7064353.stm|site=news.bbc.co.uk|date=18 octobre 2009|consulté le=15 février 2019}}</ref> Byltingarvörðurinn er afar virkur á pólitískum vettvangi.<ref>{{Lien web |auteur=Madjid Zerrouky et Ghazal Golshiri |titre=« En Iran, le pouvoir des gardiens de la révolution transforme progressivement le pays en une dictature militaire » |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2022/10/27/en-iran-le-pouvoir-des-gardiens-de-la-revolution-transforme-progressivement-le-pays-en-une-dictature-militaire_6147558_3210.html |site=Le Monde |date=27 octobre 2022}}</ref> Margir telja samtökin í reynd valdameiri en ríkisstjórn Írans<ref name="letemps">{{Lien web |titre=En Iran, Mohammad Javad Zarif face aux Gardiens de la révolution |url=https://www.letemps.ch/monde/moyenorient/iran-mohammad-javad-zarif-face-aux-gardiens-revolution |site=Le Temps |date=28 avril 2021}}</ref> og líta á þau sem „ríki í ríkinu“.<ref name="letemps"/><ref name="lemonde"/> Byltingarvörðurinn stóð fyrir ofbeldisfullri bælingu á [[Mótmælin í Íran 2022|mótmælunum gegn dauða Möhsu Amini]] árið 2022.<ref name="lemonde">{{Lien web |auteur=Jean-Pierre Perrin |titre=Ebrahim Raïssi et les gardiens de la révolution, les deux implacables rouages de la répression iranienne |url=https://www.lemonde.fr/m-le-mag/article/2022/12/17/ebrahim-raissi-et-les-gardiens-de-la-revolution-les-deux-implacables-rouages-de-la-repression-iranienne_6154885_4500055.html |site=Le Monde |date=Jean-Pierre Perrin}}</ref> == Saga == Íranski byltingarvörðurinn var stofnaður þann 22. apríl 1979, þremur vikum eftir þjóðaratkvæðagreiðslu sem staðfesti stofnun Íslamsks lýðveldis í Íran í kjölfar [[Íranska byltingin|írönsku byltingarinnar]].<ref>{{Ouvrage|langue=en|auteur1=Mehrzad Boroujerdi, Kourosh Rahimkhani|titre=Postrevolutionary Iran: A political Handbook|passage=9|éditeur=Syracuse University Press|date=2018|isbn=978-0-8156-5432-2|lire en ligne=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Postrevolutionary-Iran-A-Political-Handbook.pdf}}</ref> Margir af æðstu leiðtogum byltingarvarðarins voru myrtir í sjálfsmorðsárás þann 18. október 2009 í [[Zehedan]] í [[Sistan og Balúkistan]]. [[Súnní]]-íslömsku hryðjuverkasamtökin [[Jundallah]] lýstu yfir ábyrgð á árásinni.<ref>{{Lien web|langue=fr|titre=Plusieurs arrestations en Iran après l'attentat contre les Gardiens de la révolution |périodique=[[Le Monde]] |date=2009-10-20 |lire en ligne=https://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2009/10/20/plusieurs-arrestations-en-iran-apres-l-attentat-contre-les-gardiens-de-la-revolution_1256218_3218.html |consulté le=2021-02-14 |pages= }}</ref><ref>{{Lien web |langue=fr |auteur=Delphine Minoui |titre=Après l'attentat sanglant, l'Iran accuse le Pakistan |url=https://www.lefigaro.fr/international/2009/10/19/01003-20091019ARTFIG00284-iran-un-attentat-cible-les-gardiens-de-la-revolution-.php |site=[[Le Figaro]] |date=19/10/2009 |consulté le=2021-02-14}}</ref> Þann 23. október 2018 skilgreindu [[Sádi-Arabía]] og [[Barein]] Íranska byltingarvörðinn sem [[hryðjuverk]]asamtök.<ref>{{Lien web|langue=en|titre=Saudi, Bahrain add Iran's Revolutionary Guards to terrorism lists|date=23-10-2018|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-bahrain-security-iran/saudi-bahrain-add-irans-revolutionary-guards-to-terrorism-lists-idUSKCN1MX288|site=reuters.com|consulté le=8 avril 2019}}</ref> [[Bandaríkin]] bættu Íranska byltingarverðinum á lista sinn yfir hryðjuverkasamtök þann 8. apríl árið 2019.<ref>{{Lien web|langue=fr-ca|titre=Washington considère les Gardiens de la révolution comme une organisation terroriste|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1163096/washington-gardiens-revolution-organisation-terroriste|site=Radio-Canada.ca|date=2019-04-08|consulté le=2019-04-08}}.</ref><ref>{{Lien web |langue=fr|titre=Iran : les Gardiens de la révolution placés sur la liste des organisations terroristes |url=https://www.lepoint.fr/monde/iran-les-gardiens-de-la-revolution-places-sur-la-liste-des-organisations-terroristes-08-04-2019-2306433_24.php |site=Le Point |date=08/04/2019|consulté le=8 avril 2019}}</ref> Þann 19. janúar 2023 bað [[Evrópuþingið]] [[ráðherraráð Evrópusambandsins]] að bæta Íranska byltingarverðinum ásamt undirdeildum hans, Quds-sveitunum og Basij-sveitunum, á lista yfir hryðjuverkasamtök.<ref>{{lien web|site=Le Figaro|date=19 janvier 2023|titre=Iran: les eurodéputés votent pour l'inscription des Gardiens de la Révolution comme organisation terroriste, mise en garde de Téhéran|url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/iran-les-eurodeputes-votent-pour-l-inscription-des-gardiens-de-la-revolution-comme-organisation-terroriste-mise-en-garde-de-teheran-20230119}}</ref><ref>{{Lien web|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2023-0066_FR.html|titre=PROPOSITION DE RÉSOLUTION COMMUNE sur la réaction de l’Union européenne face aux manifestations et aux exécutions en Iran|date=18 1 2023|éditeur=Parlement européen}}</ref> Ráðherraráðið fór ekki að beiðni þingsins en samþykkti þó [[refsiaðgerðir]] gegn 18 manns og 19 lögaðilum.<ref>{{Lien web|url=https://www.lemonde.fr/international/article/2023/01/24/bruxelles-et-londres-approuvent-de-nouvelles-sanctions-contre-le-regime-iranien_6159071_3210.html|titre=Bruxelles et Londres approuvent de nouvelles sanctions contre le régime iranien|éditeur=Le Monde|date=24 1 2023|auteur=Philippe Jacqué}}</ref> Evrópusambandið setti byltingarvörðinn að endingu á lista sinn yfir hryðjuverkasamtök þann 29. janúar árið 2026, eftir að hermenn byltingarvarðarins höfðu tekið þátt í fjöldamorðum á þátttakendum í [[Mótmælin í Íran 2025–2026|fjöldamótmælum í Íran]].<ref>{{vefheimild|titill=ESB setur Byltingarvörð Írans á hryðjuverkalista|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/01/29/esb_setur_byltingarvord_irans_a_hrydjuverkalista/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 29. janúar 2026 |skoðað= 31. janúar 2026}}</ref> [[Kanada]] bætti byltingarverðinum á lista sinn yfir hryðjuverkasamtök þann 19. júní 2024.<ref>{{Lien web|langue=fr-CA|prénom1=Mélanie|nom1=Marquis|titre=Les Gardiens de la révolution islamique au registre des entités terroristes|périodique=La Presse|date=2024-06-19|lire en ligne=https://www.lapresse.ca/actualites/politique/2024-06-19/les-gardiens-de-la-revolution-islamique-au-registre-des-entites-terroristes.php|consulté le=2024-06-23}}</ref> Leiðtogi byltingarvarðarins frá apríl 2019 var hershöfðinginn [[Hossein Salami]], sem var skipaður af æðstaklerki Írans, [[Ali Khamenei]].<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Iran: le guide suprême nomme un nouveau chef des Gardiens de la Révolution |url=https://www.voaafrique.com/a/iran-le-guide-supr%C3%AAme-nomme-un-nouveau-chef-des-gardiens-de-la-r%C3%A9volution/4885702.html |site=Voice of America |date=2019-04-22 |consulté le=2024-07-31}}</ref> Salami var drepinn í árásum Ísraelshers á höfuðstöðvar byltingarvarðarins í Teheran í upphafi [[Stríð Ísraels og Írans|stríðs Ísraels og Írans]] í júní 2025.<ref>{{vefheimild|titill=Yfirmaður byltingarvarðarins drepinn í áras Ísraels |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2025/06/13/yfirmadur_byltingarvardarins_drepinn_i_aras_israels/ |útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 13. júní 2025|skoðað= 13. júní 2025|höfundur=Hermann Nökkvi Gunnarsson}}</ref> [[Mohammad Pakpour]], næsti leiðtogi byltingarvarðarins, var drepinn þann 28. febrúar 2026 í [[Árásir Ísraels og Bandaríkjanna á Íran 2026|loftárásum Ísraels og Bandaríkjanna]] á Íran ásamt Ali Khamenei æðstaklerki og fleiri írönskum leiðtogum.<ref>{{Vefheimild|titill=Klerkurinn felldur í fyrstu lotu|url=https://www.visir.is/g/20262849648d/klerkurinn-felldur-i-fyrstu-lotu|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 1. mars 2026|skoðað= 1. mars 2026|höfundur=Agnar Már Másson}}</ref> Talið er að byltingarvörðurinn hafi þrýst mjög á [[sérfræðingaráð Írans]] að velja [[Mojtaba Khamenei]], son Alis, sem nýjan æðstaklerk landsins.<ref>{{Vefheimild|titill= Sonur Khamenei nýr leið­togi Írans|url=https://www.visir.is/g/20262853110d/sonur-khamenei-nyr-leid-togi-irans|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=8. mars 2026|skoðað=8. mars 2026|höfundur=Freyja Þórisdóttir}}</ref> Þá er talið að áhrifamenn úr byltingarverðinum hafi farið með mest eiginleg völd í Íran frá dauða Ali Khamenei og að Mojtaba hafi aðallega það hlutverk að staðfesta ákvarðanir sem byltingarvörðurinn hefur tekið.<ref>{{Vefheimild|titill=Byltingarvörðurinn herðir tökin á stjórnar­taumunum|url=https://www.visir.is/g/20262876060d/byltingarvordurinn-herdir-tokin-a-stjornar-taumunum|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 29. apríl 2026 |skoðað=1. maí 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> == Lýsing == [[Mynd:IRGC naval exercise-2015 (11).jpg|thumb|right|Landgönguliðar Íranska byltingarvarðarins á heræfingu árið 2015.]] Íranski byltingarvörðurinn starfar sjálfstætt og er óháður íranska hernum. Hann er afar vel útbúinn og hefur eigið landgöngulið, lofther og fótgönguher á sínum snærum. Byltingarvörðurinn ber jafnframt ábyrgð á eigin [[skotflaug]]um sem fastaherinn fær ekki aðgang að. Höfuðstöðvar byltingarvarðarins eru í Doshan Tappeh-flugherstöðinni, sem hýsir einnig yfirstjórn íranska flughersins. Tilraunir hafa verið gerðar til að setja fastaherinn og byltingarvörðinn undir sameiginlega yfirstjórn en þær hafa náð takmörkuðum árangri. Byltingarvörðurinn var stofnaður með stjórnartilskipun þann 5. maí 1979 sem herlið sem átti eingöngu að vera ábyrgt gagnvart [[Æðsti leiðtogi Írans|æðsta leiðtoga Írans]], [[Ruhollah Khomeini]]. Byltingarvörðurinn varð fullvopnaður her á tíma [[Stríð Íraks og Írans|stríðs Íraks og Írans]], þar sem fjöldi óreyndra unglinga úr Basij-sveitum hans var sendur á víglínurnar. Mannfall byltingarvarðarins í stríðinu varð tvölfalt á við mannfall fastahersins. Árið 2000 var talið að byltingarvörðurinn teldi til sín um 13.000 menn í tuttugu deildum, þar á meðal fallhlífaliða, sérsveitarliða og landgönguliða. Fyrrum forseti Írans, [[Mahmoud Ahmadinejad]], var meðlimur í byltingarverðinum á tíma stríðsins við Írak. ==Tilvísanir== <references/> {{s|1979}} [[Flokkur:Íransher]] [[Flokkur:Írönsk stjórnmál]] o9z8k76snmjiz924uyh87t1p9dcqyw0 0 184959 1961899 1901525 2026-05-02T02:45:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961899 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gypse_Caresse.jpg|thumb|right|Gifskristall.]] '''Gifs''' eða '''gips''' er [[súlfatsteind]] úr tvívetnis[[kalksúlfat]]i með efnaformúluna {{Chem2|CaSO4*2H2O}}. Það er unnið víða úr gifsnámum og notað í [[áburður|áburð]] og ýmis [[byggingarefni]] eins og [[múrhúð]], [[gifsklæðning]]ar, og [[krít (efni)|krít]].<ref>{{Cite web |last=Institute |first=Canadian Conservation |date=2017-09-14 |title=Care of Objects Made of Plaster of Paris – Canadian Conservation Institute (CCI) Notes 12/2 |url=https://www.canada.ca/en/conservation-institute/services/conservation-preservation-publications/canadian-conservation-institute-notes/care-plaster-paris.html |access-date=2023-01-20 |website=www.canada.ca }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>Make your own sidewalk chalk. (1998, July 21). Christian Science Monitor. 13.</ref><ref>{{Cite web |title=Plaster {{!}} Definition, Uses, Types, & Facts |url=https://www.britannica.com/technology/plaster |access-date=2023-01-20 |website=Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=drywall — definition |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/drywall |access-date=2023-01-20 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> Gifs myndar glæra [[kristall]]a sem heita [[selenít]]. Gifs hefur [[harka|hörkuna]] 2 á [[Mohs-kvarði|Mohs-kvarða]]. Fínkorna hvít eða lituð afbrigði af gifsi sem nefnast [[alabastur]] hafa verið notuð í þúsundir ára til að gera litlar [[lágmynd]]ir og [[skúlptúr]]a. ==Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Steindir]] [[Flokkur:Gufunarset]] 8at486kijljzes2n2wk2c9lz7nvbn2j 0 187061 1961873 1924333 2026-05-02T00:44:12Z TKSnaevarr 53243 1961873 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Ratko Mladić | nafn_á_frum = {{nobold|Ратко Младић}} | mynd = Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg | myndatexti = Mladić árið 1993. | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1942|3|12}} | fæðingarstaður = [[Božanovići]], [[Króatía|Króatíu]] (nú [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]]) | þjóðerni = [[Bosníuserbar|Bosníuserbi]] | stjórnmálaflokkur = [[Serbneski lýðræðisflokkurinn (Bosnía og Hersegóvína)|Serbneski lýðræðisflokkurinn]] | starf = Hermaður | börn = 2 | gælunafn = Bosníuslátrarinn }} '''Ratko Mladić''' ([[kyrillískt letur]]: Ратко Младић; f. 12. mars 1942) er bosníu-serbneskur fyrrum herforingi sem leiddi her [[Lýðveldi Bosníu-Serba|Lýðveldis Bosníu-Serba]] (Republika Srpska) í [[Júgóslavíustríðin|Júgóslavíustyrjöldunum]]. Árið 2017 sakfelldi [[Alþjóðlegi stríðsglæpadómstóllinn fyrir fyrrverandi Júgóslavíu]] hann fyrir að fremja [[Stríðsglæpir|stríðsglæpi]], [[Glæpir gegn mannúð|glæpi gegn mannúð]] og [[þjóðarmorð]] með atferli sínu í stríðunum. Hann afplánar nú lífstíðardóm fyrir glæpi sína í [[Haag]]. ==Æviágrip== Ratko Mladić fæddist árið 1942 í þorpinu [[Božanovići]] í Bosníu.<ref name=gsh>{{Tímarit.is|6961509|„Ímynd illskunnar“ í ævilangt fangelsi|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=23. nóvember 2017|blaðsíða=22|höfundur=Guðmundur Sv. Hermannsson}}</ref> Faðir hans barðist í andspyrnuhreyfingu [[Josip Broz Tito|Títós]] gegn fasistastjórn Króatíu og bandamönnum hennar í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] og var drepinn af Króötum. Mladić sagði dauða föður síns hafa haft mikil áhrif á sig og að hann hefði alltaf óskað hefnda. Hann gekk í júgóslavneskan herskóla og vakti þar ungur athygli fyrir metnað og gáfur.<ref name=dv96>{{Tímarit.is|2942988|Óútreiknanlegur geðlæknir og manískur hershöfðingi|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=20. júlí 1996|blaðsíða=23}}</ref> Þegar [[Júgóslavíustríðin]] brutust út við [[upplausn Júgóslavíu]] árið 1991 var Mladić ofursti í [[Júgóslavíuher|júgóslavneska hernum]] og stýrði hersveitum í Króatíu í [[Sjálfstæðisstríð Króatíu|króatíska sjálfstæðisstríðinu]]. Þegar [[Bosnía og Hersegóvína]] lýstu yfir sjálfstæði sama ár lýstu [[Bosníuserbar]] undir forystu [[Radovan Karadžić|Radovans Karadžić]] yfir stofnun [[Lýðveldi Bosníu-Serba|eigin lýðveldis]]. Næsta ár hófust átök milli Bosníuserba annars vegar og [[Bosníakar|Bosníaka]] og bosnískra Króata hins vegar og varð Mladić þá yfirmaður vopnaðra sveita Bosníuserba, sem nutu stuðnings Júgóslavíuhers.<ref name=gsh/> Í [[Bosníustríðið|Bosníustríðinu]] stýrði Mladić [[Umsátrið um Sarajevó|umsátrinu um Sarajevó]], sem stóð í 44 mánuði frá 1992 til 1996. Í umsátrinu voru um 10.000 manns drepin, þar á meðal 1.500 börn. Sum dóu úr sulti en önnur voru drepin af stórskotaliðum og leyniskyttum.<ref name=rúv17>{{Vefheimild|titill=Mladic dæmdur fyrir þjóðarmorð og stríðsglæpi|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/mladic-daemdur-fyrir-thjodarmord-og-stridsglaepi|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 22. nóvember 2017 |skoðað=23. júlí 2025|höfundur=Þorvaldur Friðriksson}}</ref> Þann 11. júlí 1995 hertók her Mladićs bæinn [[Srebrenica]], sem [[Sameinuðu þjóðirnar]] höfðu lýst átakalaust svæði. Eftir að Bosníuserbar höfðu tekið yfir Srebrenica gaf Mladić út tilkynningu um að Bosníakar í borginni hefðu ekkert að óttast.<ref>{{Vefheimild|titill= 25 ár liðin frá þjóðarmorði í Srebrenica |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2020-07-11-25-ar-lidin-fra-thjodarmordi-i-srebrenica|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 11. júlí 2020 |skoðað=13. júlí 2025|höfundur=Dagný Hulda Erlendsdóttir}}</ref> Hann greindi fjölmiðlum frá því að fólkið yrði flutt á brott og að það væri öruggt. Konur og börn voru flutt af svæðinu en um 8.000 karlmenn og drengir urðu eftir svo hægt væri að „yfirheyra“ þá.<ref name=vísir17>{{Vefheimild|titill=Fjöldamorðið í Srebrenica: Vilja fá staðfest að verkefnið hafi verið ómögulegt|url=https://www.visir.is/g/2017414727d/fjoldamordid-i-srebrenica-vilja-fa-stadfest-ad-verkefnid-hafi-verid-omogulegt|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 23. nóvember 2017|skoðað=13. júlí 2025|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Á næstu tíu dögum [[Fjöldamorðin í Srebrenica|myrtu hersveitir Mladićs]] kerfisbundið um 8.000 Bosníaka í Srebrenica, aðallega karlmenn og drengi á aldrinum 16 til 60 ára. Eftir morðin reyndu hersveitirnar að dylja glæpina með því að koma líkamsleifunum fyrir í hundruð fjöldagrafa.<ref name=rúv30>{{Vefheimild|titill= Enn verið að bera kennsl á líkamsleifar eftir þjóðarmorðið 1995 |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-07-11-enn-verid-ad-bera-kennsl-a-likamsleifar-eftir-thjodarmordid-1995-448344|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 11. júlí 2025 |skoðað=13. júlí 2025|höfundur=Ingibjörg Sara Guðmundsdóttir|höfundur2=Ólöf Ragnarsdóttir}}</ref> Sumir voru skotnir við [[Potočari]] en flestir voru myrtir þegar þeir reyndu að flýja yfir á svæði undir yfirráðum Bosníaka. Þeir voru ýmist gripnir og teknir af lífi eða skotnir úr launsátri, þrátt fyrir að langflestir þeirra væru óvopnaðir.<ref>{{Tímarit.is|3668726|„Ekki svo alvarlegt mál“|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Tim Judah|blaðsíða=14–15|útgáfudagsetning=10. júlí 2005}}</ref> Þetta urðu stærstu fjöldamorð í Evrópu frá því í seinni heimsstyrjöldinni.<ref>{{Vefheimild|titill= Þrjátíu ár frá þjóðarmorðinu í Srebrenica|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-07-11-thrjatiu-ar-fra-thjodarmordinu-i-srebrenica-447948|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 11. júlí 2025 |skoðað=13. júlí 2025|höfundur=Guðmundur Atli Hlynsson}}</ref> Í ágúst 1995 hófu hersveitir [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] loftárásir á bækistöðvar Bosníuserba og eftir þriggja vikna viðræður var samið um frið í Bosníustríðinu með [[Dayton-samkomulagið|Dayton-samkomulaginu]].<ref name=gsh/> Í júlí næsta ár gaf [[Alþjóðlegi stríðsglæpadómstóllinn fyrir fyrrverandi Júgóslavíu]] út handtökuskipun gegn Mladić og Radovan Karadžić. Tvær ákærur voru gefnar út gegn Mladić, sú fyrri um þjóðernishreinsanir og hryðjuverk á landsvæðum Bosníuserba og hin síðari um morðin og fjöldaaftökurnar í Srebrenica.<ref name=dv96/> Eftir að handtökuskipunin var gefin út lifði Mladić fyrir opnum tjöldum í [[Serbía|Serbíu]], þar sem hann naut verndar hjá stjórn [[Slobodan Milošević|Slobodans Milošević]]. Eftir að Milošević féll frá völdum árið 2000 fór Mladić í felur og dvaldist meðal annars í neðanjarðarbyrgjum í Bosníu og í herstöðvum. Mál Mladićs varð serbneskum stjórnvöldum erfitt þar sem hann naut vinsælda sem þjóðhetja meðal margra landsmanna en [[Evrópusambandið]] gaf til kynna að aðildarviðræður Serbíu gætu ekki hafist fyrr en hann yrði framseldur.<ref>{{Tímarit.is|4123591|Beðið eftir Mladic|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=26. febrúar 2006|blaðsíða=14|höfundur=Tim Judah}}</ref> Stjórnvöld í Serbíu neituðu því lengst af að þau vissu hvar felustaður Mladićs væri en síðar viðurkenndu þau að hann hefði verið undir verndarvæng hersins fram á mitt árið 2002 og hefði hlotið eftirlaun frá hernum til desember 2005.<ref>{{Vefheimild|titill= Slátrarinn frá Bosníu hetja í huga margra |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2017/11/16/slatrarinn_fra_bosniu_hetja_margra/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 16. nóvember 2017 |skoðað=24. júlí 2025|höfundur= Guðrún Hálfdánardóttir}}</ref> Mladić var loks handtekinn í Serbíu árið 2011 og [[Boris Tadić]], forseti landsins, tilkynnti að hann yrði framseldur til Haag.<ref>{{Vefheimild|titill= Mladic handtekinn |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/mladic-handtekinn-0|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 26. maí 2011 |skoðað=23. júlí 2025}}</ref> Í nóvember 2017 sakfelldi stríðsglæpadómstóllinn í Haag Mladić fyrir [[þjóðarmorð]], [[Stríðsglæpir|stríðsglæpi]] og [[Glæpir gegn mannúð|glæpi gegn mannúð]] og dæmdi hann í ævilangt fangelsi.<ref name=rúv17/> Dómstóll Sameinuðu þjóðanna staðfesti lífstíðardóminn yfir Mladić eftir áfrýjun í júní 2021. Mladić fordæmdi dóminn og sagði að dómstólnum væri stýrt af vestrænum öflum.<ref>{{Vefheimild|titill= Dómur yfir „Bosníu-slátraranum“ stendur ó­ra­skaður |url=https://www.visir.is/g/20212119864d/f/f/skodanir|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=8. júní 2021|skoðað=23. júlí 2025|höfundur=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Árið 2022 bárust fréttir af því að Mladić væri alvarlega veikur á sjúkrahúsi í Hollandi.<ref>{{Vefheimild|titill= Mladic alvarlega veikur á sjúkrahúsi |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2022-09-11-mladic-alvarlega-veikur-a-sjukrahusi|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 11. september 2022 |skoðað=24. júlí 2025|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Í byrjun maí 2026 fóru lögmenn Mladić fram á að hann yrði látinn laus á þeim grundvelli að hann væri við dauðans dyr, en hann hafði þá fengið minniháttar slag mánuðinn áður.<ref>{{Vefheimild|titill=„Slátrarinn frá Bosníu“ við dauðans dyr|url=https://www.visir.is/g/20262877146d/-slatrarinn-fra-bosniu-vid-daudans-dyr|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 1. maí 2026 |skoðað= 2. maí 2026 |höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Mladić, Ratko}} {{f|1942}} [[Flokkur:Bosníuserbar]] [[Flokkur:Dæmdir stríðsglæpamenn]] [[Flokkur:Fólk tengt Júgóslavíustríðunum]] [[Flokkur:Serbneskir herforingjar]] 4eg6b2uoxkhk73x5k2l2hgfsq06ek97 0 187250 1961929 1941112 2026-05-02T09:54:51Z ~2026-26463-31 116086 skóla 1961929 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} This is a list of programs broadcast by [[Cartoon Network (Australia and New Zealand)|Cartoon Network in Australia and New Zealand]]. ==Current (Australia)/Final (New Zealand) programming== {{Div col}} * ''50/50 Heroes'' * ''[[Adventure Time]]'' * ''[[The Amazing World of Gumball]]'' * ''[[Batwheels]]'' * ''[[Ben 10: Omniverse]]'' * ''[[Ben 10 (2016 TV series)|Ben 10 (2016)]]'' * ''[[Boy Girl Dog Cat Mouse Cheese]]'' * ''[[Bugs Bunny Builders]]'' * ''[[Chowder (TV series)|Chowder]]'' * ''[[Clarence (American TV series)|Clarence]]'' * ''[[Courage the Cowardly Dog]]'' * ''[[Craig of the Creek]]'' * ''[[Foster's Home for Imaginary Friends]]'' * ''[[Grizzy & the Lemmings]]'' * ''[[Jellystone!]]'' * ''[[Justice League Action]]'' * ''[[Lamput]]'' * ''[[Looney Tunes Cartoons]]'' * ''[[Mechamato]]'' * ''[[The Powerpuff Girls (2016 TV series)|The Powerpuff Girls (2016)]]'' * ''[[Regular Show]]'' * ''[[Scooby-Doo! Mystery Incorporated]]'' * ''[[Steven Universe]]'' * ''[[Teen Titans Go!]]'' * ''[[Tiny Toons Looniversity]]'' * ''[[The Tom and Jerry Show (2014 TV series)|The Tom and Jerry Show (2014)]]'' * ''[[Total DramaRama]]'' * ''[[Unikitty!]]'' * ''[[We Baby Bears]]'' * ''[[We Bare Bears]]'' {{div col end}} ==Former programming== {{Incomplete list|date=March 2024}} {{div col|colwidth=30em}} * ''[[The 13 Ghosts of Scooby-Doo]]'' * ''[[50/50 Heroes]]'' * ''[[2 Stupid Dogs]]'' * ''[[A Pup Named Scooby-Doo]]'' * ''[[Ace & Avery]]'' * ''[[The Addams Family (1992 TV series)|The Addams Family (1992)]]'' * ''[[The Adventures of Batman]]'' * ''[[The Adventures of Batman & Robin]]'' * ''[[The Adventures of Don Coyote and Sancho Panda]]'' * ''[[The Adventures of Chuck & Friends]]'' * ''[[The Adventures of Rocky and Bullwinkle and Friends]]'' * ''[[The Adventures of Tintin (TV series)|The Adventures of Tintin]]'' * ''[[The Adventures of Superboy (TV series)|The Adventures of Superboy]]'' * ''[[The All-New Super Friends Hour]]'' * ''[[Pound Puppies (1986 TV series)|All-New Pound Puppies]]'' * ''[[Alvin and the Chipmunks (1983 TV series)|Alvin and the Chipmunks]]'' * ''[[The Amazing Adrenalini Brothers]]'' * ''[[The Amazing Chan and the Chan Clan]]'' * ''[[Angelo Rules]]'' * ''[[Animaniacs|Animaniacs (1993)]]'' * ''[[Arabian Knights]]'' * ''[[Aquaman (TV series)|Aquaman]]'' * ''[[The Archie Show]]'' * ''[[Archie's Comedy Hour]]'' * ''[[Astro Boy (2003 TV series)|Astro Boy (2003)]]'' * ''[[Atom Ant]]'' * ''[[Atomic Betty]]'' * ''[[Augie Doggie and Doggie Daddy]]'' * ''[[The Avengers: Earth's Mightiest Heroes]]'' * ''[[Baby Blues (American TV series)|Baby Blues]]'' * ''[[Baby Looney Tunes]]'' * ''[[Bakugan: Battle Brawlers]]'' * ''[[Bakugan: Battle Planet]]'' * ''[[Bakugan Battle Brawlers|Bakugan: Gundalian Invaders]]'' * ''[[Bakugan Battle Brawlers|Bakugan: Mechtanium Surge]]'' * ''[[The Banana Splits]]'' * ''[[Barney Bear]]'' * ''[[The Batman (TV series)|The Batman]]'' * ''[[Batman: The Animated Series]]'' * ''[[Batman: The Brave and the Bold]]'' * ''[[Batman Beyond]]'' * ''[[Battle B-Daman]]'' * ''[[Be Cool, Scooby-Doo!]]'' * ''[[Bedrock Cops]]'' * ''[[Beast Wars: Transformers]]'' * ''[[Beetlejuice (TV series)|Beetlejuice]]'' * ''[[Ben 10 (2005 TV series)|Ben 10 (2005)]]'' * ''[[Ben 10: Alien Force]]'' * ''[[Ben 10: Ultimate Alien]]'' * ''[[Ben 10: Ultimate Challenge|Ben 10 Ultimate Challenge]]'' * ''[[The Berenstain Bears (1985 TV series)|The Berenstain Bears]]'' * ''[[Beyblade]]'' * ''[[Beyblade V-Force]]'' * ''[[Beyblade G-Revolution]]'' * ''[[Big Bag]]'' * ''[[Birdman and the Galaxy Trio]]'' * ''[[Blackstar (TV series)|Blackstar]]'' * ''[[The Biskitts]]'' * ''[[Blinky Bill]]'' * ''[[Blue Submarine No. 6]]'' * ''[[The Brady Kids]]'' * ''[[The Brak Show]]'' * ''[[Bobobo-bo Bo-bobo]]'' * ''[[Bunnicula (TV series)|Bunnicula]]'' * ''[[Breezly and Sneezly]]'' * ''[[Buford and the Galloping Ghost#The Buford Files|The Buford Files]]'' * ''[[The Bugs Bunny Show]]'' * ''[[Bugs 'n' Daffy]]'' * ''[[Butch Cassidy and the Sundance Kids]]'' * ''[[Cabbage Patch Kids (TV Series)|Cabbage Patch Kids]]'' * ''[[Camp Lazlo]]'' * ''[[Capitol Critters]]'' * ''[[Captain Caveman and the Teen Angels]]'' * ''[[Captain Planet and the Planeteers]]'' * ''[[Captain Scarlet and the Mysterons]]'' * ''[[Cardcaptor Sakura|Cardcaptors]]'' * ''[[Cartoon Cartoons]]'' * ''[[Casper and the Angels]]'' * ''[[Casper's Scare School (TV series)|Casper's Scare School]]'' * ''[[Cattanooga Cats]]'' * ''[[Cave Kids]]'' * ''[[CB Bears]]'' * ''[[Centurions (TV series)|Centurions]]'' * ''[[Chop Socky Chooks]]'' * ''[[Class of 3000]]'' * ''[[Cloudy with a Chance of Meatballs (TV series)]]'' * ''[[Creepschool]]'' * ''[[Codename: Kids Next Door]]'' * ''[[Code Lyoko]]'' * ''[[The Completely Mental Misadventures of Ed Grimley]]'' * ''[[Cow and Chicken]]'' * ''[[Cowboy Bebop]]'' * ''[[The Cramp Twins]]'' * ''[[Creepschool]]'' * ''[[Crocadoo]]'' * ''[[Crush Gear Turbo]]'' * ''[[Cupcake & Dino: General Services]]'' * ''[[Cyborg 009]]'' * ''[[Dastardly and Muttley in Their Flying Machines]]'' * ''[[Devlin (TV series)|Devlin]]'' * ''[[Dexter's Laboratory]]'' * ''[[Di-Gata Defenders]]'' * ''[[Dino and Cavemouse]]'' * ''[[Dink the Little Dinosaur]]'' * ''[[Doraemon (2005 TV series)|Doraemon (2005)]]'' * ''[[Dorothy and the Wizard of Oz]]'' * ''[[Dr. Zitbag's Transylvania Pet Shop]]'' * ''[[Dragon Ball (TV series)|Dragon Ball (1986)]]'' * ''[[Dragon Ball Z]]'' * ''[[Dragon Ball GT]]'' * ''[[Dragon's Lair (TV series)|Dragon's Lair]]'' * ''[[Dragon Tales]]'' * ''[[DreamWorks Dragons]]'' * ''[[Droopy]]'' * ''[[Droopy, Master Detective]]'' * ''[[Duck Dodgers (TV series)|Duck Dodgers]]'' * ''[[Duel Masters]]'' * ''[[Dumb and Dumber (TV series)|Dumb and Dumber]]'' * ''[[Dynomutt, Dog Wonder]]'' * ''[[Ed, Edd n Eddy]]'' * ''[[Eliot Kid]]'' * ''[[Elliott from Earth]]'' * ''[[Evil Con Carne]]'' * ''[[Iron Kid|Eon Kid]]'' * ''[[Exchange Student Zero]]'' * ''[[The Fantastic Four (1967 TV series)|The Fantastic Four (1967)]]'' * ''[[Fantastic Four: World's Greatest Heroes]]'' * ''[[Fantastic Max]]'' * ''[[Fat Albert and the Cosby Kids]]'' * ''[[Felix the Cat (TV series)|Felix the Cat]]'' * ''[[Fireball XL5]]'' * ''[[Fish Police (TV series)|Fish Police]]'' * ''[[The Flintstones]]'' * ''[[The Flintstone Comedy Hour]]'' * ''[[The Flintstone Kids]]'' * ''[[Frankenstein Jr. and The Impossibles]]'' * ''[[Franklin (TV series)|Franklin]]'' * ''[[Freakazoid!]]'' * ''[[The Fungies!]]'' * ''[[F-Zero#Anime|F-Zero: GP Legend]]'' * ''[[Garfield and Friends]]'' * ''[[The Garfield Show]]'' * ''[[Generator Rex]]'' * ''[[George of the Jungle|George of the Jungle (1967)]]'' * ''[[George of the Jungle (2007 TV series)|George of the Jungle (2007)]]'' * ''[[Green Lantern: The Animated Series]]'' * ''[[Grim & Evil]]'' * ''[[The Grim Adventures of Billy & Mandy]]'' * ''[[Godzilla (1978 TV series)|Godzilla]]'' * ''[[Goldie Gold and Action Jack]]'' * ''[[Goober and the Ghost Chasers]]'' * ''[[Hamtaro]]'' * ''[[He-Man and the Masters of the Universe (2002 TV series)|He-Man and the Masters of the Universe (2002)]]'' * ''[[Heathcliff (1980 TV series)|Heathcliff]]'' * ''[[Help!... It's the Hair Bear Bunch!]]'' * ''[[Hero: 108]]'' * ''[[The Herculoids]]'' * ''[[Hi Hi Puffy AmiYumi]]'' * ''[[The Hillbilly Bears]]'' * ''[[Hokey Wolf]]'' * ''[[Home Movies (TV series)|Home Movies]]'' * ''[[Hong Kong Phooey]]'' * ''[[Horrid Henry (TV series)|Horrid Henry]]'' * ''[[Hot Wheels: AcceleRacers]]'' * ''[[Hot Wheels Battle Force 5]]'' * ''[[Huckleberry Hound]]'' * ''[[I Am Weasel]]'' * ''[[I'm an Animal (2006)|I'm an Animal]]'' * ''[[Iggy Arbuckle]]'' * ''[[IGPX]]'' * ''[[Inch High Private Eye]]'' * ''[[Infinity Train]]'' * ''[[Jabberjaw]]'' * ''[[Jeannie (TV series)|Jeannie]]'' * ''[[Jimmy Two-Shoes]]'' * ''[[James Bond Jr.]]'' * ''[[Joe 90]]'' * ''[[Johnny Bravo]]'' * ''[[Johnny Test]]'' * ''[[Josie and the Pussycats (TV series)|Josie and the Pussycats]]'' * ''[[Josie and the Pussycats in Outer Space]]'' * ''[[Jumanji (TV series)|Jumanji]]'' * ''[[Justice League (TV series)|Justice League]]'' * ''[[Justice League Unlimited]]'' * ''[[The Jetsons]]'' * ''[[K9 (TV series)|K9]]'' * ''[[Karate Kommandos]]'' * ''[[Kingdom Force]]'' * ''[[Krypto the Superdog (TV series)|Krypto the Superdog]]'' * ''[[The Kwicky Koala Show]]'' * ''[[Laff-A-Lympics]]'' * ''[[League of Super Evil]]'' * ''[[Lego Dreamzzz]]'' * ''[[Level Up (American TV series)|Level Up]]'' * ''[[The Life and Times of Juniper Lee]]'' * ''[[Lippy the Lion and Hardy Har Har]]'' * ''[[Lili's Islands]]'' * ''[[Little Dracula (TV series)|Little Dracula]]'' * ''[[Little Red Tractor]]'' * ''[[Loonatics Unleashed]]'' * ''[[Looney Tunes]]'' * ''[[Loopy De Loop]]'' * ''[[The Looney Tunes Show]]'' * ''[[The Magilla Gorilla Show]]'' * ''[[Magi-Nation (TV series)|Magi-Nation]]'' * ''[[Mighty Man and Yukk]]'' * ''[[The Marvelous Misadventures of Flapjack]]'' * ''[[The Mask: Animated Series]]'' * ''[[Matt Hatter Chronicles]]'' * ''[[Matt's Monsters]]'' * ''[[Max Steel (2000 TV series)|Max Steel]]'' * ''[[Medabots#Anime|Medabots]]'' * ''[[MegaMan NT Warrior]]'' * ''[[Megas XLR]]'' * ''[[Merlin the Magical Puppy]]'' * ''[[Men in Black: The Series]]'' * ''[[Mighty Magiswords]]'' * ''[[Mike, Lu & Og]]'' * ''[[Mister T (TV series)|Mister T]]'' * ''[[Mixels]]'' * ''[[Mobile Suit Gundam Wing]]'' * ''[[Moby Dick and Mighty Mightor|Moby Dick]]'' * ''[[Monchhichis (TV series)|Monchichis]]'' * ''[[Monster Beach]]'' * ''[[Monster Rancher (TV series)|Monster Rancher]]'' * ''[[The Moxy Show]]'' * ''[[¡Mucha Lucha!]]'' * ''[[Mr. Bean]]'' * ''[[Mr. Bean: The Animated Series]]'' * ''[[Mr. Men]]'' * ''[[My Gym Partner's a Monkey]]'' * ''[[My Little Pony: Friendship Is Magic]]'' * ''[[Nanny 911]]'' * ''[[Naruto (TV series)|Naruto]]'' * ''[[Ned's Newt]]'' * ''[[The New Fred and Barney Show]]'' * ''[[New Looney Tunes]]'' * ''[[The New Batman Adventures]]'' * ''[[The New Adventures of Captain Planet]]'' * ''[[The New Adventures of Flash Gordon]]'' * ''[[The New Adventures of Gilligan]]'' * ''[[The New Adventures of He-Man]]'' * ''[[The New Adventures of Huckleberry Finn]]'' * ''[[The New Adventures of Superman (TV series)|The New Adventures of Superman]]'' * ''[[The New Adventures of Zorro (1981 TV series)|The New Adventures of Zorro]]'' * ''[[The New Scooby and Scrappy-Doo Show]]'' * ''[[The New Scooby-Doo Movies]]'' * ''[[The New Shmoo]]'' * ''[[The New Woody Woodpecker Show]]'' * ''[[The New Yogi Bear Show]]'' * ''[[OK K.O.! Let's Be Heroes]]'' * ''[[Nexo Knights]]'' * ''[[Ninjago (TV series)|Ninjago]]'' * ''[[Ninja Senshi Tobikage|Ninja Robots]]'' * ''[[One Piece (1999 TV series)|One Piece]]'' * ''[[Ozzy & Drix]]'' * ''[[Pac-Man (TV series)|Pac-Man]]'' * ''[[Paw Paws]]'' * ''[[Paddington Bear (TV series)|Paddington Bear]]'' * ''[[The Pebbles and Bamm-Bamm Show]]'' * ''[[The Perils of Penelope Pitstop]]'' * ''[[Pet Alien]]'' * ''[[Peter Potamus]]'' * ''[[Pink Panther and Pals]]'' * ''[[The Pink Panther Show]]'' * ''[[Pink Panther and Sons]]'' * ''[[Pinky and the Brain]]'' * ''[[Pinky, Elmyra & the Brain]]'' * ''[[The Pirates of Dark Water]]'' * ''[[Pixie and Dixie and Mr. Jinks]]'' * ''[[Planet Sketch]]'' * ''[[Plastic Man]]'' * ''[[The Plucky Duck Show]]'' * ''[[Pokémon (TV series)|Pokémon]]'' * ''[[Pokémon Chronicles]]'' * ''[[Police Academy (TV series)|Police Academy]]'' * ''[[Popeye the Sailor (TV series)|Popeye]]'' * ''[[The Popeye Show]]'' * ''[[The Porky Pig Show]]'' * ''[[Popples (1986 TV series)|Popples]]'' * ''[[Pound Puppies (1986 TV series)|Pound Puppies (1986)]]'' * ''[[Power Players]]'' * ''[[The Powerpuff Girls|The Powerpuff Girls (1998)]]'' * ''[[Rave Master]]'' * ''[[The Real Adventures of Jonny Quest]]'' * ''[[Rescue Heroes (TV series)|Rescue Heroes]]'' * ''[[Richie Rich (1980 TV series)|Richie Rich (1980)]]'' * ''[[Ricochet Rabbit & Droop-a-Long]]'' * ''[[Robotboy]]'' * ''[[Robotomy]]'' * ''[[The Road Runner Show]]'' * ''[[Sailor Moon (TV series)|Sailor Moon]]'' * ''[[Samurai Jack]]'' * ''[[Sealab 2021]]'' * ''[[Sidekick (TV series)|Sidekick]]'' * ''[[Scooby-Doo, Where Are You!]]'' * ''[[Scooby-Doo and Scrappy-Doo (1979 TV series)|Scooby-Doo and Scrappy-Doo (1979)]]'' * ''[[Scooby-Doo and Scrappy-Doo (1980 TV series)|Scooby-Doo and Scrappy-Doo (1980)]]'' * ''[[The Secret Saturdays]]'' * ''[[Secret Squirrel]]'' * ''[[The Secret World of Benjamin Bear]]'' * ''[[Shaggy & Scooby-Doo Get a Clue!]]'' * ''[[Shaman King (2001 TV series)|Shaman King]]'' * ''[[Sheep in the Big City]]'' * ''[[Skatoony]]'' * ''[[Skunk Fu!]]'' * ''[[The Smurfs (1981 TV series)|The Smurfs (1981)]]'' * ''[[Snagglepuss]]'' * ''[[Snorks]]'' * ''[[Space: 1999]]'' * ''[[Space Ghost (TV series)|Space Ghost]]'' * ''[[Space Ghost Coast to Coast]]'' * ''[[Speed Racer]]'' * ''[[Speed Racer: The Next Generation]]'' * ''[[Spike and Tyke]]'' * ''[[Squirrel Boy]]'' * ''[[Static Shock]]'' * ''[[Star Wars: Clone Wars]]'' * ''[[Star Wars: The Clone Wars]]'' * ''[[Stickin' Around]]'' * ''[[Stingray (1964 TV series)|Stingray (1964)]]'' * ''[[Summer Camp Island]]'' * ''[[Supercar (TV series)|Supercar]]'' * ''[[Super Friends]]'' * ''[[Súper Shiro]]'' * ''[[Superman (1940s animated film series)|Superman (1940s)]]'' * ''[[Superman: The Animated Series]]'' * ''[[Supernoobs]]'' * ''[[Sushi Pack]]'' * ''[[SWAT Kats: The Radical Squadron]]'' * ''[[The Sylvester & Tweety Mysteries]]'' * ''[[Sym-Bionic Titan]]'' * ''[[Taffy (TV series)|Taffy]]'' * ''[[Talking Tom & Friends (TV series)|Talking Tom & Friends]]'' * ''[[:it:Teen Days|Teen Days]]'' * ''[[Teen Titans (TV series)|Teen Titans]]'' * ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles (2003 TV series)|Teenage Mutant Ninja Turtles (2003)]]'' * ''[[Terrahawks]]'' * ''[[Thundarr the Barbarian]]'' * ''[[Thunderbirds (TV series)|Thunderbirds]]'' * ''[[ThunderCats (1985 TV series)|ThunderCats (1985)]]'' * ''[[ThunderCats (2011 TV series)|ThunderCats (2011)]]'' * ''[[ThunderCats Roar]]'' * ''[[Time Squad]]'' * ''[[Time Warp Trio]]'' * ''[[Tiny Toon Adventures]]'' * ''[[Tom and Jerry]]'' * ''[[The Tom and Jerry Show (1975 TV series)|The Tom and Jerry Show (1975)]]'' * ''[[Tom & Jerry Kids]]'' * ''[[Tom and Jerry Tales]]'' * ''[[ToonHeads]]'' * ''[[Top Cat]]'' * ''[[Total Drama]]'' * ''[[Total Drama Action]]'' * ''[[Total Drama All-Stars and Pahkitew Island]]'' * ''[[Total Drama Island]]'' * ''[[Total Drama Presents: The Ridonculous Race]]'' * ''[[Total Drama World Tour]]'' * ''[[Total Drama: Pahkitew Island]]'' * ''[[Total Drama: Revenge of the Island]]'' * ''[[The Toy Warrior (2005)|The Toy Warrior]]'' * ''[[The Transformers (TV series)|The Transformers]]'' * ''[[Transformers: Armada]]'' * ''[[Transformers: Cybertron]]'' * ''[[Transformers: Energon]]'' * ''[[Transformers: Prime]]'' * ''[[Transformers: Rescue Bots]]'' * ''[[Transformers: Robots in Disguise (2015 TV series)|Transformers: Robots in Disguise]]'' * ''[[Kinnikuman|Ultimate Muscle: The Kinnikuman Legacy]]'' * ''[[Undeclared]]'' * ''[[Underdog (TV series)|Underdog]]'' * ''[[Valley of the Dinosaurs]]'' * ''[[Wait Till Your Father Gets Home]]'' * ''[[Wally Gator]]'' * ''[[Wacky Races (1968 TV series)|Wacky Races (1968)]]'' * ''[[What a Cartoon!]]'' * ''[[What's New, Scooby-Doo?]]'' * ''[[What a Cartoon!]]'' * ''[[Whatever Happened to... Robot Jones?]]'' * ''[[Waynehead]]'' * ''[[William's Wish Wellingtons]]'' * ''[[Winx Club]]'' * ''[[The Woody Woodpecker Show]]'' * ''[[X-Men: Evolution]]'' * ''[[Xiaolin Chronicles]]'' * ''[[Xiaolin Showdown]]'' * ''[[Yakky Doodle]]'' * ''[[Yippee, Yappee and Yahooey]]'' * ''[[Yo Yogi!]]'' * ''[[Yogi Bear]]'' * ''[[Yogi's Gang]]'' * ''[[Yogi's Space Race]]'' * ''[[Yogi's Treasure Hunt]]'' * ''[[Young Robin Hood]]'' * ''[[Yu-Gi-Oh! Duel Monsters|Yu-Gi-Oh!]]'' * ''[[Yu-Gi-Oh! GX]]'' * ''[[Yu-Gi-Oh! 5D's]]'' * ''[[YuYu Hakusho]]'' * ''[[Zatch Bell!]]'' * ''[[The Zeta Project]]'' * ''[[Zoids: Chaotic Century]]'' * ''[[Zoids: Fuzors]]'' * ''[[Zoids: New Century]]''{{div col end}} ==References== {{Reflist}} [[Category:Lists of television series by network]] jd45l9fnncndd8gkm44ygl9o0lj36ze 1961932 1961929 2026-05-02T10:08:18Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-26463-31|~2026-26463-31]] ([[User talk:~2026-26463-31|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] 1926584 wikitext text/x-wiki {{fyrirtæki|nafn=Cartoon Network|merki=[[Mynd:Cartoon Network 2010 logo.svg|200px]]|gerð=|slagorð=|hjáheiti=Cartoon Network|stofnað=1 október 1992|staðsetning=1050 Techwood Drive NW<br>[[Atlanta]], Georgia, U.S.|starfsemi=|vefur=[https://www.cartoonnetwork.com/ cartoonnetwork.com]|lykilmenn=}}'''Cartoon Network''' (oft stytt í „CN“) er bandarísk [[áskriftarsjónvarp|áskriftarstöð]] sem hleypt var af stokkunum þann 1. október 1992. Cartoon Network var fyrsta [[kapalsjónvarp|kapalrásin]] sem var eingöngu með [[barnasjónvarp|barnaefni]]. {{stubbur}} {{s|1992}} [[Flokkur:Barnasjónvarp]] [[Flokkur:Bandarískar sjónvarpsstöðvar]] p1vb9xtxw3b0xlnnbzrgycyk4fup5cz 0 190116 1961841 1959681 2026-05-01T20:09:04Z TKSnaevarr 53243 1961841 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Mojtaba Khamenei | nafn_á_frummáli = {{nobold|مجتبی خامنه‌ای}} | mynd = Ayatollah Mojtaba Khamenei, March 8, 2026 (cropped).jpg | titill = [[Æðsti leiðtogi Írans]] | stjórnartíð_start =8. mars 2026 | stjórnartíð_end = | forseti = [[Masoud Pezeshkian]] | forveri = [[Ali Khamenei]] | eftirmaður = | myndatexti1 = Khamenei árið 2026. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1969|9|8}} | fæðingarstaður = [[Mashhad]], [[Íran]] | þjóðerni = [[Íran]]skur | maki = {{gifting|Zahra Haddad-Adel|1999|2026|orsök=dó}} | stjórnmálaflokkur = | börn = 3 | háskóli = Qom-klerkaskólinn | faðir = [[Ali Khamenei]] | móðir = [[Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh]] | undirskrift = Signature of Mojtaba Khamenei.svg }} '''Mojtaba Khamenei''' (f. 8. september 1969) er [[íran]]skur stjórnmálamaður og [[sjía]]klerkur sem hefur verið [[æðsti leiðtogi Írans]] frá 8. mars 2026. Hann er annar sonur [[Ali Khamenei]], sem var æðsti leiðtogi Írans á undan honum. ==Æviágrip== Mojtaba Khamenei fæddist 8. september 1969 í borginni [[Mashhad]] og er eitt af sex börnum [[Ali Khamenei]], sem var annar [[æðsti leiðtogi Írans]] eftir stofnun Íslamska lýðveldisins frá 1989 til 2026. Khamenei gegndi þjónustu í íranska hernum í [[Stríð Írans og Íraks|stríði Írans og Íraks]] þegar hann var sautján ára gamall. Talið er að hann hafi á þeim tíma orðið náinn [[Íranski byltingarvörðurinn|Íranska byltingarverðinum]]. Eftir stríðið nam Khamenei guðfræði í borginni [[Qom]].<ref name=mbl>{{Vefheimild|titill= Hver er Mojtaba Khamenei?|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/03/08/hver_er_mojtaba_khamenei/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=8. mars 2026|skoðað=8. mars 2026}}</ref> Mojtaba var hið eina af börnum Ali Khamenei sem gegndi opinberu hlutverki í stjórnartíð föður síns, þrátt fyrir að gegna engu formlegu embætti. Hann er talinn hafa haft nokkur áhrif á bak við tjöldin og hefur verið sakaður um að stýra ofbeldisfullri bælingu á mótmælum sem brutust út í Íran eftir endurkjör [[Mahmoud Ahmadinejad|Mahmouds Ahmadinejad]] forseta árið 2009. [[Fjármálaráðuneyti Bandaríkjanna]] beitti Mojtaba Khamenei efnahagslegum refsiaðgerðum árið 2019 og sakaði hann um að hafa unnið náið með írönskum öryggissveitum til að skapa óreiðu í nágrannaríkjum Írans.<ref name=mbl/> Mojtaba Khamenei er talinn eiga miklar eignir erlendis, í bönkum í [[Sameinuðu arabísku furstadæmin|Sameinuðu arabísku furstadæmunum]], [[Sýrland]]i, [[Venesúela]] og [[Afríka|Afríku]]. Hann er jafnframt talinn eiga gull og demanta að andvirði 300 milljóna bandaríkjadala og bankareikninga í Sviss. Í janúar 2026 vændi arabíska dagblaðið Khamenei um að hafa flutt rafmyntir til Dúbaí fyrir um 328 milljónir bandaríkjadala. Innan Írans er Khamenei talinn eiga hluta af hinu dýra [[Abas Abad-hverfi]] í [[Teheran]] og miklar landeignir nærri Mashhad.<ref name=dv>{{Vefheimild|titill=Sagður eiga milljarða og lúxuseignir um allan heim|url=https://www.dv.is/pressan/2026/03/09/sonurinn-tekinn-vid-sagdur-eiga-milljarda-og-luxuseignir-um-allan-heim/|útgefandi=[[DV]]|dags= 9. mars 2026|skoðað= 9. mars 2026}}</ref> Mojtaba Khamenei er talinn hlynntur því að Íran eignist [[kjarnorkuvopn]], ólíkt föður sínum, sem hafði gefið út trúarlegan úrskurð (''fatwa'') gegn þróun og notkun slíkra vopna.<ref name=dv/> Ali Khamenei var drepinn í loftárásum Ísraela og Bandaríkjamanna á fyrsta degi [[Íransstríðið 2026|Íransstríðsins 2026]]. Móðir, eiginkona og eitt barna Mojtaba voru einnig drepin í árásunum.<ref name=mbl/> Þann 8. mars var tilkynnt að sérfræðingaráð Írans hefði kjörið Mojtaba nýjan æðsta leiðtoga Írans. Talið er að byltingarvörðurinn hafi þrýst mjög á ráðið til þess að Mojtaba yrði fyrir valinu.<ref>{{Vefheimild|titill= Sonur Khamenei nýr leið­togi Írans|url=https://www.visir.is/g/20262853110d/sonur-khamenei-nyr-leid-togi-irans|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=8. mars 2026|skoðað=8. mars 2026|höfundur=Freyja Þórisdóttir}}</ref> Valið á honum var talið fela í sér skilaboð um að Íran myndi ekki víkja frá harðlínustefnu sinni þrátt fyrir árásir Ísraela og Bandaríkjanna.<ref>{{Vefheimild|titill=Hið nýja andlit Írans|url=https://mannlif.is/greinar/hid-nyja-andlit-irans/|útgefandi=[[Mannlíf]]|dags= 4. mars 2026|skoðað= 9. mars 2026|höfundur=Björgvin Gunnarsson}}</ref> Mojtaba er talinn hafa særst í árásum Bandaríkjanna en hafa lifað af. Hann hefur ekki sést opinberlega frá því að hann tók við sem æðsti leiðtogi landsins en Ísraelar hafa hótað því að ráða hann einnig af dögum.<ref>{{Vefheimild|titill= Mojtaba Khamenei særður en ó­hultur|url=https://www.visir.is/g/20262854162d/mojtaba-khamenei-saerdur-en-ohultur|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=11. mars 2026|skoðað=11. mars 2026|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> [[Pete Hegseth]] varnarmálaráðherra Bandaríkjanna sagði þann 13. mars að líklegt væri að Khamenei sé „afmyndaður“ eftir meiðsli sín í loftárásunum.<ref>{{Vefheimild|titill= Segir líklegt að Khamenei sé „afmyndaður“|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/03/13/segir_liklegt_ad_khamenei_se_afmyndadur/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=13. mars 2026|skoðað=13. mars 2026}}</ref> Fyrsta yfirlýsing Khamenei eftir valdatöku hans var lesin upp í íranska ríkissjónvarpinu af þuli, en ekki af honum sjálfum.<ref>{{Vefheimild|titill= Mojtaba Khamenei sendir frá sér yfirlýsingu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/03/12/mojtaba_khamenei_sendir_fra_ser_yfirlysingu/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=12. mars 2026|skoðað=13. mars 2026}}</ref> Fréttastofan ''[[Reuters]]'' hafði eftir nafnlausum heimildarmönnum 11. apríl að Khamenei væri enn að jafna sig eftir alvarlega áverka sem hann hlaut í árásinni sem varð föður hans að bana í upphafi stríðsins. Hann væri engu að síður með rænu og tæki þátt í fundum með háttsettum embættismönnum gegnum hljóðfundi.<ref>{{Vefheimild|titill= Æðsti leiðtogi Írans er með alvarleg og afmyndandi sár|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/04/11/aedsti_leidtogi_irans_er_med_alvarleg_og_afmyndandi/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 11. apríl 2026|skoðað=12. apríl 2026}}</ref> Talið er að völd Mojtaba Khamenei séu takmörkuð miðað við völd forvera hans. Áhrifamenn innan byltingarvarðarins eru taldir taka flestar mikilvægar ákvarðanir sem Khamenei veitir síðan blessun sína.<ref>{{Vefheimild|titill=Byltingarvörðurinn herðir tökin á stjórnar­taumunum|url=https://www.visir.is/g/20262876060d/byltingarvordurinn-herdir-tokin-a-stjornar-taumunum|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 29. apríl 2026 |skoðað=1. maí 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Æðsti leiðtogi Írans]] | frá = 8. mars 2026 | til = | fyrir = [[Ali Khamenei]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{Æðstu leiðtogar Írans}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Khamenei, Mojtaba}} {{f|1969}} [[Flokkur:Æðstuklerkar Írans]] d23ic3yjr84aitfoxtry9kjsoqwhnob 0 190817 1961942 1961714 2026-05-02T11:13:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961942 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Helluland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Markland|Marklandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið [[Baffinsland|Baffinseyja]] eða nyrsti hluti [[Labrador]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> ==Fundur Hellulands== Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af þessum landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu: „''Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman''.“ … „''Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust. Þá mælti Leifur: "''Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland." .<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm ''Grænlendinga saga'']</ref>'' Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Þar að auki kemur Helluland fyrir í [[Bárðar saga Snæfellsáss|Bárðar sögu Snæfellsáss]]. Sagan hefst svo: „''Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/b-snae.htm ''Bárðar saga Snæfellsáss'']</ref> ===Fornaldarsögur=== Helluland er einnig nefnt í tveimur [[Fornaldarsögur|fornaldarsögum]]: Í [[Hálfdánar saga Eysteinssonar|Hálfdánar sögu Eysteinssonar]], sem var skráð um miðja 14. öld: „''Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/half-e.htm ''Hálfdanar saga Eysteinssonar'']</ref> Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum [[Örvars-Odds saga|Örvars-Odds]] og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra: „''En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur.'' ... ''Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið''.'' "'' ... ''Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert.'' ... “<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm ''Örvar-Odds saga'']</ref> ==Fornleifar== [[Mynd:Baffin Island 1998-06-24.jpg|alt=Austurströnd Baffinseyju|thumb|Austurströnd Baffinseyju]] Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við [[Dorset-menning|Dorset-menningu]]. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri [[Thule-menning|Thule-menningarinnar]] og nútíma [[Inúítar|Ínuíta]]. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr [[Hérar|héra]] og [[Sauðnaut|sauðnautahárum]] hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. <ref>Patricia Sutherland (2013)[https://www.yumpu.com/en/document/view/36279492/the-helluland-archaeology-project The Helluland Archaeology Project]</ref> Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa. <ref>Michèle Hayeur Smith, Kevin P. Smith og Gørill Nilsen. (2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544031830092X Dorset, Norse, or Thule? Technological transfers, marine mammal contamination, and AMS dating of spun yarn and textiles from the Eastern Canadian Arctic.] Journal of Archaeological Science. Volume 96, August 2018, bls. 162-174</ref> Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu.<ref>Heather Pringle (2012). [http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text/ Vikings and Native Americans von Heather Pringle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325203935/http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text |date=2013-03-25 }} National Geographic,</ref> Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk<ref> Andrew King (2016)[https://ottawarewind.com/2016/11/28/700-year-old-carving-found-on-baffin-island-depicts-figure-in-a-tunic-with-a-cross/ BAFFIN ISLAND MYSTERY: THE UNUSUAL 700YR OLD CARVING OF A ROBED FIGURE WITH CROSS] Ottawa Rewind.</ref> á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.<ref>Canadian Museum of History, [https://www.historymuseum.ca/collections/artifact/482525 Figurine]</ref> ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] tkx14a0vcse97pp771vz8oz3dq69chw 0 190821 1961856 1961467 2026-05-01T21:58:05Z TKSnaevarr 53243 1961856 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Baskerville-hundurinn | uppr_titill = The Hound of the Baskervilles | þýðandi =Guðmundur Þorláksson (1911)<br>Kristmundur Bjarnason (1965)<br>Helga Soffía Einarsdóttir (2002) | mynd = Cover (Hound of Baskervilles, 1902).jpg | lýsing_myndar = Forsíða fyrstu útgáfu bókarinnar. | höfundur = [[Arthur Conan Doyle]] | kápa = [[Alfred Garth Jones]] | land = {{UK}} [[Bretland]] | tungumál = [[Enska]] | útgefandi = [[George Newnes Ltd]] | útgáfudagur =25. mars 1902<ref>{{cite web|title=Publication of the Hound of the Baskervilles|url=http://www.historytoday.com/richard-cavendish/publication-hound-baskervilles|website=History Today}}</ref> | stefnur = [[Leynilögreglusaga]], [[gotnesk skáldsaga]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/an-introduction-to-the-hound-of-the-baskervilles|title=An introduction to The Hound of the Baskervilles|last=Buzwell|first=Greg|date=15 March 2014|access-date=8 August 2022|archive-date=8 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808124543/https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/an-introduction-to-the-hound-of-the-baskervilles|url-status=dead}}</ref> | ritröð = [[Sherlock Holmes]] | isbn = 9788726211078 | forveri = [[Afrek Sherlock Holmes]] | framhald = [[Endurkoma Sherlock Holmes]] }} '''''Baskerville-hundurinn''''' (enska: ''The Hound of the Baskervilles'') er glæpasaga eftir breska rithöfundinn [[Arthur Conan Doyle]] um einkaspæjarann [[Sherlock Holmes]]. Sagan var upphaflega birt sem framhaldssaga í tímaritinu ''The Strand Magazine'' frá ágúst 1901 til apríl 1902. Hún gerist að mestu leyti í [[Dartmoor]] í [[Devon]] í suðvesturhluta Englands og fjallar um rannsókn Holmes og [[Dr. Watson|Watsons]] á sögum af dularfullri ófreskju í líki hunds. ''Baskerville-hundurinn'' var fyrsta sagan með Holmes eftir að persónan var drepin í sögunni ''[[Lokaþáttur]]'' árið 1893. Velgengni bókarinnar leiddi til þess að Conan Doyle hóf aftur að skrifa sögur um Holmes þar sem kom í ljós að hann hafði komist lífs af eftir allt saman.<ref name="rendell">{{cite news|last=Rendell|first=Ruth|author-link=Ruth Rendell|title=A most serious and extraordinary problem |url=https://www.theguardian.com/books/2008/sep/13/arthurconandoyle.crime|newspaper=[[The Guardian]]|date= 12 September 2008|access-date=8 December 2018}}</ref> ''Baskerville-hundurinn'' er ein frægasta saga allra tíma<ref name="rendell"/> og árið 2003 var hún í 128. sæti af 200 í skoðanakönnun [[BBC]], [[The Big Read]], um vinsælustu skáldsögurnar meðal Breta.<ref name=":0">{{Cite web |date=2 September 2014 |title=The Big Read – Top 200 Books (2003) |url=https://www.bbc.co.uk/arts/bigread/top200.shtml |access-date=31 October 2012 |website=BBC}}</ref> Árið 1999 var hún jafnframt talin sú besta af fjórum skáldsögum Conan Doyle um Holmes í fullri lengd í skoðanakönnun meðal aðdáenda Sherlock Holmes-bókanna.<ref>{{cite web|url=http://www.bestofsherlock.com/story/storyhm.htm |title=The Best Sherlock Holmes Stories |publisher=Bestofsherlock.com |access-date=23 June 2014}}</ref> ==Plot== {{multiple image | align = right | total_width = 400 | image1 = Houn-05 - Hound of Baskervilles, page 24.jpg | image2 = Houn-48.jpg | image3 = Houn-54 - The Hound killed by Holmes.jpg | footer = Frá vinstri: Hundurinn í titlinum; Holmes uppgötvar vísbendingu í málverkinu; dauði hundsins }} Í [[London]] árið 1889 virða Sherlock Holmes og John Watson fyrir sér forláta göngustaf sem gestur á Bakarastræti gleymdi hjá þeim daginn áður og reyna að álykta hver gæti átt hann. Eigandi göngustafsins, dr. James Mortimer, birtist til þess að sækja stafinn og biður Holmes um hjálp. Hann byrjar á því að lesa fyrir hann þjóðsögu sem hefur gengið milli kynslóða í Baskerville-fjölskyldunni allt frá tíma [[Enska borgarastyrjöldin|ensku borgarastyrjaldarinnar]], þegar Sir Hugo Baskerville rændi bóndadóttur. Samkvæmt sögunni slapp stúlkan og Hugo veitti henni eftirför en kallaði í bræði sinni yfir sig bölvun. Félagar Hugos fundu síðar stúlkuna dauða úr hræðslu og Hugo drepinn af djöfullegum hundi. Sagt er að hundurinn hafi gengið aftur í [[Dartmoor]] alla tíð síðan og orðið mörgum meðlimum Baskerville-ættarinnar að aldurtila. Mortimer segir að vinur sinn heitinn, mannvinurinn og [[barónett]]inn Sir Charles Baskerville, hafi tekið þjóðsöguna mjög alvarlega. Sir Charles, sem var veill fyrir hjarta, hafði sest að á Baskerville-setrinu árið 1887 eftir að hafa auðgast í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]. Þegar lík barónettsins fannst síðar í ýviðardal með skelfingarsvip var ályktað að hann hefði dáið úr [[hjartastopp]]i. Mortimer hafði hins vegar tekið eftir stórum fótsporum eftir hundsþófa nærri líkinu. Sir Charles hafði verið elstur þriggja Baskerville-bræðra og Sir Henry, kanadískur sonur miðbróðurins heitins, er erfingi Sir Charles. Þriðji bróðirinn, hinn fremur ósiðsami Rodger, lést úr gulusótt í Suður-Ameríku árið 1876. Mortimer, sem hefur umsjón með framkvæmd erfðaskrár Sir Charles, óttast að óráðlegt sé að fara með Sir Henry til Dartmoor í ljósi yfirskilvitlegrar hættu sem kann að bíða hans þar. Holmes lítur á söguna sem augljósan skáldskap en fundar með Sir Henry þegar nýi barónettinn kemur til London. Svo virðist sem sitthvað skrýtið sé þegar farið að henda Sir Henry. Búið er að stela einu gömlu stígvéli hans, honum hefur borist nafnlaust bréf þar sem hann er varaður við því að fara til Dartmoor og einhver hefur veitt honum eftirför í leiguhestvagni. Mortimer greinir frá því að arfur Sir Henry nemi um það bil 740.000 sterlingspundum. Í ljósi þess hve mikið er í húfi biður Holmes Watson að fylgja Sir Henry til Dartmoor sem lífvörður hans og rannsaka staðhætti þar. Þegar þeir koma til Dartmoor komast Watson, Mortimer og Sir Henry að því að dæmdur morðingi að nafni Selden er sloppinn úr Princetown-fangelsinu og leikur lausum hara á mýrlendinu. Á Baskerville-setrinu eru þeir kynntir fyrir hjónunum John og Elizu Barrymore, sem vinna þar sem bryti og húsþerna. Watson skrifar til Holmes um rannsóknir sínar og fjallar sér í lagi um íbúana í nágrenninu. Hann vekur athygli á systkinunum Jack og Beryl Stapleton. Sá fyrrnefndi er kumpánlegur, ýjar að sögum um hundinn og varar Watson við því að reyna að fara yfir hið hættulega Grimpen-fen. Sú síðarnefnda reynir ítrekað að fá Sir Henry til að flýja aftur til London án vitneskju bróður síns. Annar nágranni, hr. Frankland, er sífellt til vandræða og hótar því að lögsækja dr. Mortimer fyrir að grafa upp hauga þar í grenndinni. Sir Henry verður ástfanginn af Beryl Stapleton en bróðir hennar setur sig á móti sambandi þeirra. Barrymore sendir ítrekuð skilaboð með kertaljósi til einhvers úti á mýrlendinu. Watson og Sir Henry veita Barrymore eftirför eina nóttina og komast að því að Selden er yngri bróðir frú Barrymore og að þau hjónin hafa verið að skilja eftir mat fyrir hann. Í misheppnaðri tilraun til að klófesta Selden kemur Watson auga á dularfullan mann sem stendur uppi á kletti. [[File:Houn-42 - Frontispiece (Hound of Baskervilles).jpg|thumb|left|Mynd á móti titilblaði í fyrstu útgáfu ''Baskerville-hundsins'' „Skuggi Sherlock Holmes“. Watson rannsakar kofa þar sem dularfullur maður býr í leyni úti á mýrlendinu en kemst að því að maðurinn er sjálfur Sherlock Holmes, sem hann hélt að hefði orðið eftir í London (11. og 12. kafli).]] Barrymore greinir Watson og Sir Henry frá því að dóttir Franklands, Laura, sem hefur slitið sambandi við föður sins, hafi eitt sinn skrifað Sir Charles bréf. Eftir að hafa reynt án árangurs að yfirheyra Lauru rannsakar Watson dularfulla manninn á klettinum og kemst að raun um að hann er Holmes, sem hefur sjálfur verið að rannsaka málið í laumi án þess að gera vart um sig. Holmes upplýsir Watson um að Jack Stapleton er morðinginn og að Beryl er í raun eiginkona hans en hefur verið neydd til þess að þykjast vera systir hans. Holmes er þó enn ekki með næg sönnunargögn til að gera yfirvöldum viðvart. Holmes og Watson heyra í manni að flýja undan geltandi hundi og komast síðar að því að Selden hefur fallið ofan af bjargi og beðið bana. Barrymore hafði gefið Selden gömul föt af Sir Henry og hundur Stapletons, sem hafði verið látinn þefa af stolnu stígvéli Sir Henry, villtist á lykt þeirra. Seinna, eftir kvöldverð á Baskerville-setrinu, sýnir Holmes Watson að málverkið af Sir Hugo Baskerville líkist mjög Stapleton. Holmes ákveður að nota Sir Henry sem tálbeitu án vitundar hans. Hann skipar honum að heimsækja Stapleton um kvöldið og fara síðan fótgangandi yfir mýrlendið. Holmes og Watson þykjast snúa aftur til London en fela sig þess í stað nærri húsi Stapletons ásamt Lestrade lögregluforingja frá [[Scotland Yard]]. Þrátt fyrir hnausþykka þoku tekst þeim að drepa hundinn þegar Stapleton sigar honum á Sir Henry. Þeir fara að húsi Stapletons til að handtaka hann en komast að því að hann hefur bundið konu sína við súlu og flúið út í mýrina, þar sem hann er talinn hafa drukknað. Holmes segist telja Stapleton einn klókasta andstæðing sinn. Sir Henry og dr. Mortimer fara á siglingu til að róa taugar barónettsins. Eftir brottför þeirra útskýrir Holmes fyrir Watson að Jack Stapleton hafi í raun verið Rodger Baskerville II, launsonur yngsta bróður Sir Charles. Rodger hafi keypt grimman, svartan hund og málað hann með [[fosfór]]i til að gefa honum ásýnd yfirnáttúrulegrar ófreskju. Hann vonaðist til þess að hundurinn myndi drepa alla aðra erfingjana svo hann gæti erft auðæfi Baskerville-ættarinnar. Hann hafði lofað að kvænast Lauru og taldi hana á að lokka Sir Charles út úr húsinu nóttina sem hann var myrtur. Beryl hafði sent nafnlausa bréfið til Sir Henry til þess að stöðva frekari launráð eiginmanns síns. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|bókmenntir}} [[Flokkur:Bókaárið 1902]] [[Flokkur:Skáldsögur um Sherlock Holmes]] 17i49xop4x0pivs3tim1zaud5l6f63j 1961858 1961856 2026-05-01T22:04:29Z TKSnaevarr 53243 1961858 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Baskerville-hundurinn | uppr_titill = The Hound of the Baskervilles | þýðandi =Guðmundur Þorláksson (1911)<br>Kristmundur Bjarnason (1965)<br>Helga Soffía Einarsdóttir (2002) | mynd = Cover (Hound of Baskervilles, 1902).jpg | lýsing_myndar = Forsíða fyrstu útgáfu bókarinnar. | höfundur = [[Arthur Conan Doyle]] | kápa = [[Alfred Garth Jones]] | land = {{UK}} [[Bretland]] | tungumál = [[Enska]] | útgefandi = [[George Newnes Ltd]] | útgáfudagur =25. mars 1902<ref>{{cite web|title=Publication of the Hound of the Baskervilles|url=http://www.historytoday.com/richard-cavendish/publication-hound-baskervilles|website=History Today}}</ref> | stefnur = [[Leynilögreglusaga]], [[gotnesk skáldsaga]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/an-introduction-to-the-hound-of-the-baskervilles|title=An introduction to The Hound of the Baskervilles|last=Buzwell|first=Greg|date=15 March 2014|access-date=8 August 2022|archive-date=8 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808124543/https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/an-introduction-to-the-hound-of-the-baskervilles|url-status=dead}}</ref> | ritröð = [[Sherlock Holmes]] | isbn = 9788726211078 | forveri = [[Afrek Sherlock Holmes]] | framhald = [[Endurkoma Sherlock Holmes]] }} '''''Baskerville-hundurinn''''' (enska: ''The Hound of the Baskervilles'') er glæpasaga eftir breska rithöfundinn [[Arthur Conan Doyle]] um einkaspæjarann [[Sherlock Holmes]]. Sagan var upphaflega birt sem framhaldssaga í tímaritinu ''The Strand Magazine'' frá ágúst 1901 til apríl 1902. Hún gerist að mestu leyti í [[Dartmoor]] í [[Devon]] í suðvesturhluta Englands og fjallar um rannsókn Holmes og [[Dr. Watson|Watsons]] á sögum af dularfullri ófreskju í líki hunds. ''Baskerville-hundurinn'' var fyrsta sagan með Holmes eftir að persónan var drepin í sögunni ''[[Lokaþáttur]]'' árið 1893. Velgengni bókarinnar leiddi til þess að Conan Doyle hóf aftur að skrifa sögur um Holmes þar sem kom í ljós að hann hafði komist lífs af eftir allt saman.<ref name="rendell">{{cite news|last=Rendell|first=Ruth|author-link=Ruth Rendell|title=A most serious and extraordinary problem |url=https://www.theguardian.com/books/2008/sep/13/arthurconandoyle.crime|newspaper=[[The Guardian]]|date= 12 September 2008|access-date=8 December 2018}}</ref> ''Baskerville-hundurinn'' er ein frægasta saga allra tíma<ref name="rendell"/> og árið 2003 var hún í 128. sæti af 200 í skoðanakönnun [[BBC]], [[The Big Read]], um vinsælustu skáldsögurnar meðal Breta.<ref name=":0">{{Cite web |date=2 September 2014 |title=The Big Read – Top 200 Books (2003) |url=https://www.bbc.co.uk/arts/bigread/top200.shtml |access-date=31 October 2012 |website=BBC}}</ref> Árið 1999 var hún jafnframt talin sú besta af fjórum skáldsögum Conan Doyle um Holmes í fullri lengd í skoðanakönnun meðal aðdáenda Sherlock Holmes-bókanna.<ref>{{cite web|url=http://www.bestofsherlock.com/story/storyhm.htm |title=The Best Sherlock Holmes Stories |publisher=Bestofsherlock.com |access-date=23 June 2014}}</ref> ==Söguþráður== {{multiple image | align = right | total_width = 400 | image1 = Houn-05 - Hound of Baskervilles, page 24.jpg | image2 = Houn-48.jpg | image3 = Houn-54 - The Hound killed by Holmes.jpg | footer = Frá vinstri: Hundurinn í titlinum; Holmes uppgötvar vísbendingu í málverkinu; dauði hundsins }} Í [[London]] árið 1889 virða Sherlock Holmes og John Watson fyrir sér forláta göngustaf sem gestur á Bakarastræti gleymdi hjá þeim daginn áður og reyna að álykta hver gæti átt hann. Eigandi göngustafsins, dr. James Mortimer, birtist til þess að sækja stafinn og biður Holmes um hjálp. Hann byrjar á því að lesa fyrir hann þjóðsögu sem hefur gengið milli kynslóða í Baskerville-fjölskyldunni allt frá tíma [[Enska borgarastyrjöldin|ensku borgarastyrjaldarinnar]], þegar Sir Hugo Baskerville rændi bóndadóttur. Samkvæmt sögunni slapp stúlkan og Hugo veitti henni eftirför en kallaði í bræði sinni yfir sig bölvun. Félagar Hugos fundu síðar stúlkuna dauða úr hræðslu og Hugo drepinn af djöfullegum hundi. Sagt er að hundurinn hafi gengið aftur í [[Dartmoor]] alla tíð síðan og orðið mörgum meðlimum Baskerville-ættarinnar að aldurtila. Mortimer segir að vinur sinn heitinn, mannvinurinn og [[barónett]]inn Sir Charles Baskerville, hafi tekið þjóðsöguna mjög alvarlega. Sir Charles, sem var veill fyrir hjarta, hafði sest að á Baskerville-setrinu árið 1887 eftir að hafa auðgast í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]. Þegar lík barónettsins fannst síðar í ýviðardal með skelfingarsvip var ályktað að hann hefði dáið úr [[hjartastopp]]i. Mortimer hafði hins vegar tekið eftir stórum fótsporum eftir hundsþófa nærri líkinu. Sir Charles hafði verið elstur þriggja Baskerville-bræðra og Sir Henry, kanadískur sonur miðbróðurins heitins, er erfingi Sir Charles. Þriðji bróðirinn, hinn fremur ósiðsami Rodger, lést úr gulusótt í Suður-Ameríku árið 1876. Mortimer, sem hefur umsjón með framkvæmd erfðaskrár Sir Charles, óttast að óráðlegt sé að fara með Sir Henry til Dartmoor í ljósi yfirskilvitlegrar hættu sem kann að bíða hans þar. Holmes lítur á söguna sem augljósan skáldskap en fundar með Sir Henry þegar nýi barónettinn kemur til London. Svo virðist sem sitthvað skrýtið sé þegar farið að henda Sir Henry. Búið er að stela einu gömlu stígvéli hans, honum hefur borist nafnlaust bréf þar sem hann er varaður við því að fara til Dartmoor og einhver hefur veitt honum eftirför í leiguhestvagni. Mortimer greinir frá því að arfur Sir Henry nemi um það bil 740.000 sterlingspundum. Í ljósi þess hve mikið er í húfi biður Holmes Watson að fylgja Sir Henry til Dartmoor sem lífvörður hans og rannsaka staðhætti þar. Þegar þeir koma til Dartmoor komast Watson, Mortimer og Sir Henry að því að dæmdur morðingi að nafni Selden er sloppinn úr Princetown-fangelsinu og leikur lausum hara á mýrlendinu. Á Baskerville-setrinu eru þeir kynntir fyrir hjónunum John og Elizu Barrymore, sem vinna þar sem bryti og húsþerna. Watson skrifar til Holmes um rannsóknir sínar og fjallar sér í lagi um íbúana í nágrenninu. Hann vekur athygli á systkinunum Jack og Beryl Stapleton. Sá fyrrnefndi er kumpánlegur, ýjar að sögum um hundinn og varar Watson við því að reyna að fara yfir hið hættulega Grimpen-fen. Sú síðarnefnda reynir ítrekað að fá Sir Henry til að flýja aftur til London án vitneskju bróður síns. Annar nágranni, hr. Frankland, er sífellt til vandræða og hótar því að lögsækja dr. Mortimer fyrir að grafa upp hauga þar í grenndinni. Sir Henry verður ástfanginn af Beryl Stapleton en bróðir hennar setur sig á móti sambandi þeirra. Barrymore sendir ítrekuð skilaboð með kertaljósi til einhvers úti á mýrlendinu. Watson og Sir Henry veita Barrymore eftirför eina nóttina og komast að því að Selden er yngri bróðir frú Barrymore og að þau hjónin hafa verið að skilja eftir mat fyrir hann. Í misheppnaðri tilraun til að klófesta Selden kemur Watson auga á dularfullan mann sem stendur uppi á kletti. [[File:Houn-42 - Frontispiece (Hound of Baskervilles).jpg|thumb|left|Mynd á móti titilblaði í fyrstu útgáfu ''Baskerville-hundsins'' „Skuggi Sherlock Holmes“. Watson rannsakar kofa þar sem dularfullur maður býr í leyni úti á mýrlendinu en kemst að því að maðurinn er sjálfur Sherlock Holmes, sem hann hélt að hefði orðið eftir í London (11. og 12. kafli).]] Barrymore greinir Watson og Sir Henry frá því að dóttir Franklands, Laura, sem hefur slitið sambandi við föður sins, hafi eitt sinn skrifað Sir Charles bréf. Eftir að hafa reynt án árangurs að yfirheyra Lauru rannsakar Watson dularfulla manninn á klettinum og kemst að raun um að hann er Holmes, sem hefur sjálfur verið að rannsaka málið í laumi án þess að gera vart um sig. Holmes upplýsir Watson um að Jack Stapleton er morðinginn og að Beryl er í raun eiginkona hans en hefur verið neydd til þess að þykjast vera systir hans. Holmes er þó enn ekki með næg sönnunargögn til að gera yfirvöldum viðvart. Holmes og Watson heyra í manni að flýja undan geltandi hundi og komast síðar að því að Selden hefur fallið ofan af bjargi og beðið bana. Barrymore hafði gefið Selden gömul föt af Sir Henry og hundur Stapletons, sem hafði verið látinn þefa af stolnu stígvéli Sir Henry, villtist á lykt þeirra. Seinna, eftir kvöldverð á Baskerville-setrinu, sýnir Holmes Watson að málverkið af Sir Hugo Baskerville líkist mjög Stapleton. Holmes ákveður að nota Sir Henry sem tálbeitu án vitundar hans. Hann skipar honum að heimsækja Stapleton um kvöldið og fara síðan fótgangandi yfir mýrlendið. Holmes og Watson þykjast snúa aftur til London en fela sig þess í stað nærri húsi Stapletons ásamt Lestrade lögregluforingja frá [[Scotland Yard]]. Þrátt fyrir hnausþykka þoku tekst þeim að drepa hundinn þegar Stapleton sigar honum á Sir Henry. Þeir fara að húsi Stapletons til að handtaka hann en komast að því að hann hefur bundið konu sína við súlu og flúið út í mýrina, þar sem hann er talinn hafa drukknað. Holmes segist telja Stapleton einn klókasta andstæðing sinn. Sir Henry og dr. Mortimer fara á siglingu til að róa taugar barónettsins. Eftir brottför þeirra útskýrir Holmes fyrir Watson að Jack Stapleton hafi í raun verið Rodger Baskerville II, launsonur yngsta bróður Sir Charles. Rodger hafi keypt grimman, svartan hund og málað hann með [[fosfór]]i til að gefa honum ásýnd yfirnáttúrulegrar ófreskju. Hann vonaðist til þess að hundurinn myndi drepa alla aðra erfingjana svo hann gæti erft auðæfi Baskerville-ættarinnar. Hann hafði lofað að kvænast Lauru og taldi hana á að lokka Sir Charles út úr húsinu nóttina sem hann var myrtur. Beryl hafði sent nafnlausa bréfið til Sir Henry til þess að stöðva frekari launráð eiginmanns síns. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|bókmenntir}} [[Flokkur:Bókaárið 1902]] [[Flokkur:Skáldsögur um Sherlock Holmes]] r86az4sbj55g7jaefx5mb7halrk6uth 0 190832 1961907 1961577 2026-05-02T03:11:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1961907 wikitext text/x-wiki '''''Glasnost''''' ([[kyrillískt letur]]: гласность) er hugtak sem merkir „opnun“ eða „gegnsæi“ á [[Rússneska|rússnesku]]. Orðið hefur ýmsar almennar og sértækar merkingar og vísar meðal annars til pólitískrar gegnsæisstefnu hjá ríkisstofnunum, upplýsingafrelsis og banns við því að þagga niður vandamál. Á níunda áratugnum varð ''glasnost'' þekkt sem pólitískt slagorð [[Míkhaíl Gorbatsjov|Míkhaíls Gorbatsjov]], sem reyndi að auka gegnsæi ríkisstjórnar [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] innan ramma stefnunnar ''[[perestrojka]]''. ==Söguleg merking== Í [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæminu]] seint á 19. öld var orðið ''glasnost'' notað í beinni merkingu hugtaksins, „opnun“ og „alkunnugleiki“, og notað til að lýsa umbótum [[Alexander 2. Rússakeisari|Alexanders 2. keisara]] á réttarkerfi landsins. Hann heimilaði meðal annars fjölmiðlum og almenningi að vera viðstaddir réttarhöld en eftir tímabil frjálslyndisvæðingar á valdaárum hans var réttarhöldum lokað fyrir almenningi á ný. Mannréttindafrömuðurinn [[Ljúdmíla Aleksejeva]] hefur skrifað um orðið ''glasnost'' að það hafi verið algengt orð á rússnesku í nokkrar aldir: „Það hafði verið í orðabókum og lögbókum frá því að orðabækur og lögbækur urðu til. Þetta var venjulegt, dugnaðarmikið og hversdagslegt orð sem var notað til að lýsa ferli, hvaða réttar- eða stjórnsýsluferli sem er, sem fór fram fyrir opnum dyrum.“<ref>{{cite book|title=The Thaw Generation: Coming of Age in the Post-Stalin Era|last1=Alexeyeva|first1=Lyudmila|last2=Goldberg|first2=Paul|publisher=Pennsylvania: University of Pittsburgh Press|year=1990|pages=108–109}}</ref> Á miðjum sjöunda áratug 20. aldar var orðið mikið notað í umræðum um nauðsyn þess að breyta innanlandsstefnu Sovétríkjanna í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]]. ==Í Sovétríkjunum== [[File:The Live Ring campaign around the KGB building in Moscow.jpg|thumb|left|Útifundur nærri höfuðstöðvum [[KGB]] á Lúbjanka-torgi í Moskvu til minningar fórnarlamba [[Stalín]]s á degi pólitískra fanga, 30. október 1989.]] ===Andófsmenn=== Þann 5. desember 1965 var haldin svokölluð „glasnost-samkoma“ í Moskvu sem hefur verið talin lykilatburður í uppgangi sovésku borgararéttindahreyfingarinnar.<ref>Peter Reddaway, Uncensored Russia, 1972, "The Case of Sinyavsky and Daniel", bls. 61-71</ref> Mótmælendur á Púshkín-torgi undir forystu [[Aleksandr Jesenín-Volpín|Aleksandrs Jesenín-Volpín]] kröfðust þess að fá að fylgjast með lokuðum réttarhöldum [[Júlíj Daníel]] og [[Andrej Sínjavskíj]]. Mótmælendurnir lögðu fram kröfu um „glasnost“ og áttu þá nánar tiltekið við að veita ætti almenningi, óháðum eftirlitsmönnum og erlendum blaðamönnum aðgang að réttarhöldunum, sem haldin voru samkvæmt nýjum lögum rússneska sovétlýðveldisins um sakamálaréttarfar. Í 111. gr. laganna var kveðið á um að réttarhöld í Sovétríkjunum skyldu, með fáeinum undantekningum, vera opin almenningi. Svipuð mótmæli gegn lokuðum réttarhöldum héldu áfram á árunum eftir dauða Stalíns. [[Andrej Sakharov]] fór til dæmis ekki til [[Ósló]]ar til að taka við [[Friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlaunum Nóbels]] árið 1976 þar sem hann stóð þá í mótmælum fyrir utan dómshús í Vilníus og krafðist þess að fá að fylgjast með réttarhöldum ritstjórans og aðgerðasinnans [[Sergej Kovalev]].<ref>{{Cite web|url=https://chronicle-of-current-events.com/2016/03/07/38-2-before-the-trials-of-kovalyov-and-tverdokhlebov/|title=Before the Trials of Kovalyov and Tverdokhlebov, March-October 1975 (38.2)|date=7 March 2016}}</ref> ===Gorbatsjov=== Þann 10. desember 1984 flutti [[Míkhaíl Gorbatsjov]], sem þá var í lykilstöðu til að verða næsti [[aðalritari sovéska kommúnistaflokksins]], ræðu þar sem hann færði rök fyrir nauðsyn þess að innleiða ''glasnost'' ásamt öðrum umbótum á borð við ''[[perestrojka]]''. Þegar Gorbatsjov varð aðalritari næsta ár hleypti hann af stokkunum glasnost-herferðinni.<ref>{{cite book | last=McNair | first=Brian | title=Glasnost, Perestroika, and the Soviet Media | publisher=Psychology Press | date=1991 | isbn=0-415-03551-1 | page=43}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Brown | first1=Archie | title=Mikhail Gorbachev and the Politics of Perestroika | journal=Russian History | date=2023 | volume=49 | issue=2–4 | pages=123–145 | doi=10.30965/18763316-12340044 | doi-access=free }}</ref> [[Aleksandr Jakovlev]], formaður áróðursdeildar [[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Kommúnistaflokks Sovétríkjanna]], er álitinn hugmyndasmiðurinn á bak við umbótaherferð Gorbatsjovs.<ref name="Chief Ideologue">{{cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20051018.wyakov1018/BNStory/International/ |location=Toronto |work=The Globe and Mail |title=Alexander Yakovlev, 81 |first=Vladimir |last=Isachenkov |date=18 October 2005 |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051020010403/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20051018.wyakov1018/BNStory/International/ |archive-date=20 October 2005 |access-date=24 May 2013}}</ref> Glasnost var túlkað sem orð fyrir aukið gegnsæi opinberra stofnana og stjórnarathafna í Sovétríkjunum.<ref>{{cite book | title = Milestones in Glasnost and Perestroyka: Politics and People | publisher = Brookings Institution Press | year = 1991 | url =https://archive.org/details/milestonesinglas00edah| url-access =registration| isbn = 0-8157-3623-1 }}</ref> Með orðinu endurspeglaðist sú stefna Gorbatsjovs að leyfa sovéskum borgurum að ræða vandamál innan stjórnkerfisins á opinberum vettvangi og leggja fram mögulegar lausnir.<ref>{{Cite book|title=The world transformed: 1945 to the present|last=Hunt|first=Michael|isbn=9780199371020|page=315|oclc=907585907|date = 26 June 2015|publisher=Oxford University Press }}</ref> Gorbatsjov hvatti til opinberrar umræðu og gagnrýni á leiðtoga og til aukinnar umfjöllunar um aðgerðir stjórnvalda í fjölmiðlum.{{sfn|Hunt|2015|p=316}} Sumir gagnrýnendur stjórnvalda, sér í lagi í hópi lögspekinga og andófsmanna, töldu hin nýju slagorð Gorbatsjovs óljós og ófullnægjandi. Aleksej Símonov, forseti Glasnost-varnarstofnunarinnar, skilgreindi glasnost á gagnrýninn máta sem „skjaldböku að skríða í átt að málfrelsi“.<ref>{{Cite web|url=http://www.gdf.ru/|title=Фонд Защиты Гласности|website=www.gdf.ru}}</ref> Á umbótatímanum frá 1985 til 1991 var glasnost gjarnan tengt við aðrar almennar stefnur eins og [[perestrojka]] (bókst. endurskipulagning) og [[demokratízatsíja]] (lýðræðisvæðing). Gorbatsjov vísaði oft til glasnost-stefnunnar þegar hann talaði fyrir stefnum sem áttu að draga úr spillingu á æðstu stöðum í Kommúnistaflokknum og ríkisstjórn Sovétríkjanna og koma í veg fyrir valdníðslu innan miðstjórnar flokksins. Margræðni „glasnost“-hugtaksins var mjög einkennandi fyrir þetta sex ára tímabil<ref>{{cite journal |url=https://academic.oup.com/ia/article-abstract/70/1/173/2470993 |title=Six years that shook the world: perestroika—the impossible project |last=Lane |first=David |journal=International Affairs |date=January 1994 |volume=70 |issue=1 |pp=173–174 |doi=10.2307/2620795|url-access=subscription }}</ref> í aðdraganda hruns Sovétríkjanna. Dregið var úr ritskoðun fyrir útgáfu og útsendingar og [[upplýsingafrelsi]] jókst. Á glasnost-tímabilinu jukust samskipti milli sovéskra ríkisborgara og [[Vesturlönd|vesturlandabúa]], sér í lagi við Bandaríkjamenn. Hömlum á ferðafrelsi margra Sovétmanna var aflétt, sem auðveldaði gagnskipti á milli Sovétríkjanna og Vesturlanda.<ref>{{Cite journal|title=International Tourism In The Soviet Union In The Era Of Glasnost And Perestroyka|journal = Journal of Travel Research|volume = 29|issue = 4|pages = 2–6|doi=10.1177/004728759102900401|year = 1991|last1 = Arefyev|first1 = V.|last2 = Mieczkowski|first2 = Z.|s2cid = 154312740}}</ref> Þótt glasnost sé gjarnan tengt við [[málfrelsi]] var aðalmarkmið stefnunnar sú að gera stjórn Sovétríkjanna gagnsæja og draga úr valdaeinokun fámennrar klíku embættismanna á efnahagi og stjórnsýslu landsins.{{Citation needed|date=May 2022}} Á tíma glasnost-stefnunnar var saga Sovétríkjanna í valdatíð Stalíns endurmetin, ritskoðuð verk urðu aðgengilegri á bókasöfnum<ref>{{cite journal|url=http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm|title=Glasnost im sowjetischen Bibliothekswesen|trans-title=Glasnot in Soviet library|last=Bruhn|first=Peter|journal=Journal for Library and Bibliography|volume=36|year=1989|issue=4|pages=360–366|archive-date=2012-02-07|access-date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207045650/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=Совершенно несекретно|trans-title=Completely unclassified|journal=Soviet Bibliography|year=1988|volume=6|issue=231|pages=3–12|last=Shikman|first=Anatoly Pavlovich}}</ref> og málfrelsi jókst meðal borgara og fjölmiðla. Það var á níunda áratugnum sem flest fólk í Sovétríkjunum varð vart við grimmdarverk Stalíns og lærði um fleiri atburði sem höfðu verið þurrkaðir úr sögubókunum. ==Utan Sovétríkjanna== Glasnost-stefna Gorbatsjovs hlaut blendnar viðtökur í öðrum kommúnistaríkjum, einkum utan [[Austurblokkin|austurblokkarinnar]]. ===Stuðningur=== Svipaðar stefnur voru innleiddar í Austur-Evrópu og leiddu til lýðræðisumbóta, einkum í Póllandi og Tékklandi.<ref>{{Cite journal |date=2000-04-01 |title=Gorbachev's glasnost: the Soviet media in the first phase of perestroika |journal=Choice Reviews Online |volume=37 |issue=8 |pages=37–4301–37-4301 |doi=10.5860/choice.37-4301 |doi-broken-date=1 July 2025 |issn=0009-4978}}</ref> Eftirfarandi kommúnistaríki innleiddu glasnost og svipaðar umbótastefnur: * Búlgaría<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1987/10/03/world/back-seat-for-glasnost-amid-bulgarian-drive.html | title=Back Seat for Glasnost Amid Bulgarian Drive | work=The New York Times | date=3 October 1987 | last1=Kamm | first1=Henry }}</ref> * Tékkóslóvakía * Austur-Þýskaland<ref>{{cite journal |last1=Hager |first1=Kurt |title=Glasnost Comes to East Germany |journal=World Affairs |date=1990 |volume=152 |issue=4 |pages=198–207 |jstor=20672242 }}</ref> * Ungverjaland<ref>{{cite web | url=https://www.afr.com/politics/hungary-jumps-gun-on-glasnost-19881206-k35a9 | title=Hungary Jumps Gun on Glasnost | date=6 December 1988 }}</ref> * Mongólía<ref>{{cite web | url=https://www.rand.org/pubs/papers/P7598.html | title=Mongolia faces glasnost and perestroika | date=January 1989 | last1=Henze | first1=Paul B. }}</ref> * Pólland<ref>{{cite journal|url=https://www.joc.com/maritime-news/gorbachevs-policy-openness-cheered-polish-leaders_19870224.html|title=GORBACHEV'S POLICY OF OPENNESS CHEERED BY POLISH LEADERS|date=24 February 1987|journal=The Journal of Commerce|url-status=dead|archive-date=9 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109235526/https://www.joc.com/maritime-news/gorbachevs-policy-openness-cheered-polish-leaders_19870224.html}}</ref> * Víetnam<ref name="auto">{{Cite web |last1=Thu |first1=Huong Le |url=https://www.aspi.org.au/opinion/can-vietnams-doi-moi-reforms-be-inspiration-north-korea |title=Can Vietnam's Doi Moi Reforms Be an Inspiration for North Korea? &#124; Australian Strategic Policy Institute &#124; ASPI |access-date=9 November 2022 |archive-date=9 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109235514/https://www.aspi.org.au/opinion/can-vietnams-doi-moi-reforms-be-inspiration-north-korea |url-status=dead }}</ref> Í [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] höfðu svipaðar umbótastefnur verið teknar upp, upphaflega í Slóveníu.<ref>{{cite journal | url=https://www.csmonitor.com/1988/0913/ociv2.html | title=Slovenes set reform pace. In Yugoslavia, there is a group for nearly every cause as activists test limits of one-party state | journal=Christian Science Monitor | date=13 September 1988 }}</ref> ===Andstaða=== Eftirfarandi kommúnisaríki tóku ekki upp glasnost eða svipaðar umbætur: * Kína (hafði þegar tekið upp eigin umbótastefnu sem var frábrugðin þeirri sovésku)<ref>{{cite web | url=https://www.aspistrategist.org.au/chinas-gorbachev-phobia/ | title=China's Gorbachev phobia | date=2 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.independent.co.uk/voices/comment/a-glasnost-moment-unlikely-the-chinese-remember-what-happened-to-the-soviets-8943270.html | title=A glasnost moment? Unlikely. The Chinese remember what happened to the | website=[[Independent.co.uk]] | date=16 November 2013 }}</ref> * Kúba * Laos * Norður-Kórea<ref name="auto"/> * Rúmenía ([[Nicolae Ceaușescu]] var mótfallinn henni)<ref>{{cite journal |last1=TISMANEANU |first1=VLADIMIR |title=Ceausescu Against Glasnost |journal=World Affairs |date=1987 |volume=150 |issue=3 |pages=199–203 |jstor=20672144 }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Míkhaíl Gorbatsjov]] [[Flokkur:Saga Sovétríkjanna]] ttyw49zm747fsb6ca8hex05fiqriw80 0 190850 1961866 1961774 2026-05-01T23:35:10Z WikiBayer 64992 Requesting speedy deletion (crosswiki spam). 1961866 wikitext text/x-wiki {{Eyða|1=crosswiki spam}} {{Persóna | forskeyti = | nafn = Eric Barone | mynd = Hackfort 2019 - Conversations with Eric Barone 09 (cropped).jpg | mynd_texti = Barone in 2019 | fæðingarnafn = Eric Lorenz Barone | fæðingardagur = {{Birth date and age|1987|12|3}} | fæðingarstaður = [[Los Angeles, California]], U.S. | önnur_nöfn = ConcernedApe | ríkisfang = American | skóli = Tacoma-háskóli | starf = {{Hlist|tölvuleikjahönnuður|tónlistarmaður}} | ár = 2008– | þekkt_fyrir = ''[[Stardew Valley]]'' | maki = Amber Hageman | verðlaun = | vefsíða = {{URL|concernedape.com}} | undirskrift = Eric barone concernedape signature.svg }} '''Eric Lorenz Barone''' <ref>{{Cite web|url=https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|title=Auburn-area students to graduate from UW on Saturday|date=2011-06-06|website=Auburn Reporter|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213172025/https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|archive-date=December 13, 2024|access-date=2024-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/transcripts/nx-s1-5217754|title=The creator of video game 'Stardew Valley' talks its legacy and future|last=Summers|first=Juana|date=2024-12-19|website=[[NPR]]|language=en|access-date=2025-05-19}}</ref> (fæddur 3. desember 1987), þekktur faglega sem '''ConcernedApe''', er bandarískur tölvuleikjahönnuður og tónlistarmaður. Hann er best þekktur fyrir að hafa þróað tölvuleikinn Stardew Valley árið 2016 og sá um alla þætti leiksins, allt frá forritun til tónsmíða. Hann vann einn að uppfærslum á leiknum í nokkur ár eftir útgáfu hans, en réð síðan lítið teymi til að aðstoða við frekari þróun. Barone vinnur að næsta verkefni sínu, Haunted Chocolatier. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Fólk fætt árið 1987]] [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikjahönnuðir]] 7jknd8m2xmmovqcl1rs32wrd9qsvt2e 14 190853 1961778 2026-05-01T12:18:12Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Bretar]] [[Flokkur:tölvuleikjahönnuðir]]“ 1961778 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bretar]] [[Flokkur:tölvuleikjahönnuðir]] czzwdq6gbw3du1pvkyzj09eh6dhuj8p 14 190854 1961781 2026-05-01T12:20:44Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:tölvuleikjahönnuðir]] [[Flokkur:Hollendingar]]“ 1961781 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:tölvuleikjahönnuðir]] [[Flokkur:Hollendingar]] 4rgdz94gdg1fia1v2z94fxmcyez3r3v 14 190855 1961786 2026-05-01T12:23:29Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:tölvuleikjahönnuðir]] [[Flokkur:Svíar]]“ 1961786 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:tölvuleikjahönnuðir]] [[Flokkur:Svíar]] d9uiwip1zmw5c5vlnprsvi0uyad2qvh 14 190856 1961788 2026-05-01T12:24:17Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Frakkar]] [[Flokkur:Franskir tölvuleikjahönnuðir]]“ 1961788 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Frakkar]] [[Flokkur:Franskir tölvuleikjahönnuðir]] cd53qduns0parhl134wp1au8pnrf0f3 1961789 1961788 2026-05-01T12:24:58Z Berserkur 10188 1961789 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Frakkar]] [[Flokkur:tölvuleikjahönnuðir]] 3nq2q8xyjylz6kg86ubt7jgbmgt7rb6 14 190857 1961791 2026-05-01T12:26:09Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Japanar]] [[Flokkur:tölvuleikjahönnuðir]]“ 1961791 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Japanar]] [[Flokkur:tölvuleikjahönnuðir]] t2div6ln4s0x4qas6gld89hyhtmju4u 0 190858 1961804 2026-05-01T13:36:37Z Lafi90 69742 Stubbur skapaður 1961804 wikitext text/x-wiki '''Tilbury''' er bær í hverfinu [[Thurrock]], sem liggur í sýslunni [[Essex]], á [[England]]i. Þar bjuggu um 12.500 manns árið [[2011]]. {{Essex}} {{stubbur|England}} [[Flokkur:Borgir og bæir í Essex]] nk544lbztamty8vav5dkoqat5lkvi1l 1961809 1961804 2026-05-01T13:40:52Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Tilbury (bær)]] á [[Tilbury]]: Aðgreining 1961804 wikitext text/x-wiki '''Tilbury''' er bær í hverfinu [[Thurrock]], sem liggur í sýslunni [[Essex]], á [[England]]i. Þar bjuggu um 12.500 manns árið [[2011]]. {{Essex}} {{stubbur|England}} [[Flokkur:Borgir og bæir í Essex]] nk544lbztamty8vav5dkoqat5lkvi1l 0 190860 1961810 2026-05-01T13:40:52Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Tilbury (bær)]] á [[Tilbury]]: Aðgreining 1961810 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Tilbury]] 2cv98ira880wa9aco15o5mt7p6k0x9u 1 190861 1961811 2026-05-01T13:45:15Z Berserkur 10188 Nýr hluti: /* Tungumálatenglar */ 1961811 wikitext text/x-wiki == Tungumálatenglar == Síðan var tengd í bæinn Tilbury og því ekki við hæfi að gera aðgreiningarsíðu. Nú þarf að stroka síðuna út og búa til að nýju og tengja við Tilbury (disambiguation) [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:45 (UTC) 6kl4ly76hg044orzoexb5fjb10vl7r0 1961812 1961811 2026-05-01T13:47:59Z Lafi90 69742 /* Tungumálatenglar */ Svar 1961812 wikitext text/x-wiki == Tungumálatenglar == Síðan var tengd í bæinn Tilbury og því ekki við hæfi að gera aðgreiningarsíðu. Nú þarf að stroka síðuna út og búa til að nýju og tengja við Tilbury (disambiguation) [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:45 (UTC) :Hm. Áhugavert. :En nú benti Tilbury síðan á [[Tilbury (hljómsveit)]] fyrir hljómsveitina. :Ég átta mig á að ég hafi gert þetta vitlaust, en svona 'for future reference' hver er rétta leiðin? Búa til Tilbury (aðgreiningasíða) ? :Ég hef annars í huga að smíða Tilbury (kvikmynd) fljótlega fyrir íslensku stuttmyndina frá 1987. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:47 (UTC) 7oxzlmqj0tbyyzbbq5auzdq422y643h 1961813 1961812 2026-05-01T13:51:30Z Berserkur 10188 /* Tungumálatenglar */ 1961813 wikitext text/x-wiki == Tungumálatenglar == Síðan var tengd í bæinn Tilbury og því ekki við hæfi að gera aðgreiningarsíðu. Nú þarf að stroka síðuna út og búa til að nýju og tengja við Tilbury (disambiguation) [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:45 (UTC) :Hm. Áhugavert. :En nú benti Tilbury síðan á [[Tilbury (hljómsveit)]] fyrir hljómsveitina. :Ég átta mig á að ég hafi gert þetta vitlaust, en svona 'for future reference' hver er rétta leiðin? Búa til Tilbury (aðgreiningasíða) ? :Ég hef annars í huga að smíða Tilbury (kvikmynd) fljótlega fyrir íslensku stuttmyndina frá 1987. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:47 (UTC) :: Nú. Ok. Þá þurfti að stokka upp frá byrjun... ég kann ekki að breyta tenglum nema að stroka út og tengja rétt við endursköpun síðu. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:51 (UTC) 480tc07hkv7qmr7wdmr3wm3pm5aablv 1961814 1961813 2026-05-01T13:53:01Z Berserkur 10188 /* Tungumálatenglar */ 1961814 wikitext text/x-wiki == Tungumálatenglar == Síðan var tengd í bæinn Tilbury og því ekki við hæfi að gera aðgreiningarsíðu. Nú þarf að stroka síðuna út og búa til að nýju og tengja við Tilbury (disambiguation) [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:45 (UTC) :Hm. Áhugavert. :En nú benti Tilbury síðan á [[Tilbury (hljómsveit)]] fyrir hljómsveitina. :Ég átta mig á að ég hafi gert þetta vitlaust, en svona 'for future reference' hver er rétta leiðin? Búa til Tilbury (aðgreiningasíða) ? :Ég hef annars í huga að smíða Tilbury (kvikmynd) fljótlega fyrir íslensku stuttmyndina frá 1987. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:47 (UTC) :: Nú. Ok. Þá þurfti að stokka upp frá byrjun... ég kann ekki að breyta tenglum nema að stroka út og tengja rétt við endursköpun síðu. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:51 (UTC) ::: En það hefði verið hægt að taka út tilvísunina svosem og búa til texta um bæinn, því tilvísun er bara texti.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 1. maí 2026 kl. 13:53 (UTC) mkrwmxkzsqq5nzwgy7bbxehyyg1k72y 0 190862 1961815 2026-05-01T13:55:37Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „{{fyrir|íslensku hljómsveitina|Tilbury (hljómsveit)}} {{fyrir|bæinn á englandi|Tilbury (bær)}} {{fyrir|íslensku kvikmyndina|Tilbury (kvikmynd)}} {{Aðgreining}}“ 1961815 wikitext text/x-wiki {{fyrir|íslensku hljómsveitina|Tilbury (hljómsveit)}} {{fyrir|bæinn á englandi|Tilbury (bær)}} {{fyrir|íslensku kvikmyndina|Tilbury (kvikmynd)}} {{Aðgreining}} c38ob7hyhbed5am03eaai392ojd0wfo 0 190863 1961818 2026-05-01T15:46:56Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „{{Infobox basketball biography | image = Moses Malone cropped portrait.jpg | caption = Malone árið 2005 | birth_date = {{fæðingardagur|1955|03|23}} | birth_place = Petersburg, [[Virginía]], Bandaríkin | death_date = {{dánardagur og aldur|2015|09|13|1955|03|23}} | death_place = [[Norfolk, Virginia|Norfolk]], Virginía, Bandaríkin | height_cm = 208 | weight_kg = 118 | draft_league = ABA | draft_year = 1974 | draft_round = 3 | draft_pick = 28 | draft_team = [...“ 1961818 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | image = Moses Malone cropped portrait.jpg | caption = Malone árið 2005 | birth_date = {{fæðingardagur|1955|03|23}} | birth_place = Petersburg, [[Virginía]], Bandaríkin | death_date = {{dánardagur og aldur|2015|09|13|1955|03|23}} | death_place = [[Norfolk, Virginia|Norfolk]], Virginía, Bandaríkin | height_cm = 208 | weight_kg = 118 | draft_league = ABA | draft_year = 1974 | draft_round = 3 | draft_pick = 28 | draft_team = [[Utah Stars]] | career_start = 1974 | career_end = 1995 | career_position = Miðherji | coach_start = 2006 | coach_end = 2009 | years1 = 1974–1975 | team1 = [[Utah Stars]] | years2 = 1975–1976 | team2 = [[Spirits of St. Louis]] | years3 = 1976 | team3 = [[Buffalo Braves]] | years4 = 1976–1982 | team4 = [[Houston Rockets]] | years5 = 1982–1986 | team5 = [[Philadelphia 76ers]] | years6 = 1986–1988 | team6 = [[Washington Bullets]] | years7 = 1988–1991 | team7 = [[Atlanta Hawks]] | years8 = 1991–1993 | team8 = [[Milwaukee Bucks]] | years9 = 1993–1994 | team9 = Philadelphia 76ers | years10 = 1994–1995 | team10 = [[San Antonio Spurs]] | cyears1 = 2006–2009 | cteam1 = Philadelphia 76ers (aðstoðarþj.) | highlights = | stats_league = ABA og NBA | stat1label = Stig | stat1value = 29.580 (20,3) | stat2label = Fráköst | stat2value = 17.834 (12,3) | stat3label = Varin skot | stat3value = 1.889 (1,3) | HOF_player = moses-malone }} '''Moses Eugene Malone''' (23. mars 1955 – 13. september 2015) var bandarískur körfuboltamaður og þjálfari sem braut blað í sögu körfuboltans í Bandaríkjunum með því að verða fyrsti leikmaðurinn til að fara beint úr menntaskóla í atvinnumennsku þegar hann samdi við Utah Stars í [[American Basketball Association|ABA-deildinni]] árið 1974. Þegar ABA sameinaðist við [[National Basketball Association|NBA-deildina]] fór Malone til [[Houston Rockets]] og síðar til [[Philadelphia 76ers]], þar sem hann varð einn allra besti leikmaður deildarinnar.<ref name="latimes-2015">{{Cite web|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-moses-malone-20150914-story.html|title=Moses Malone dies at 60; one of greatest centers in history of pro basketball|author=Steve Chawkins|date=2015-09-14|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2026-05-01}}</ref> Hann var þrívegis valinn mikilvægasti leikmaður NBA (1979, 1982, 1983) og varð NBA‑meistari árið 1983, þar sem hann leiddi 76ers-liðið ásamt [[Julius Erving]] og var valinn mikilvægasti leikmaður úrslitaseríunnar. Fyrir úrslitakeppnina spáði hann fræglega að liðið myndi sigra alla leiki sína í úrslitakeppninni með setningunni „Fo’ Fo’ Fo’“ (four-four-four) þegar hann var spurður um hvernig liðinu myndi ganga. Það gekk næstum eftir en liðið tapaði einugnis einum leik á leiðinni að titlinum.<ref name="latimes-2015"/> Á ferlinum var hann 12 sinnum valinn í [[Stjörnuleikur NBA-deildarinnar|stjörnuleik NBA]] og leiddi deildina sex sinnum í fráköstum. Hann skoraði yfir 29.000 stig og tók yfir 17.000 fráköst samtals í ABA og NBA. Hann var innvígður í [[Naismith heiðurshöllin|Naismith heiðurshöllina]] árið 2001.<ref name="latimes-2015"/> ==Reflist== {{reflist}} {{f|1955}} {{d|2015}} [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksþjálfarar]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] h42dmuzbl89dr0zx33zco7bkh6j9qut 0 190864 1961819 2026-05-01T16:05:11Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Infobox film | name = Guðfaðirinn II | upprunalegt heiti = The Godfather Part II | director = [[Francis Ford Coppola]] | producer = Francis Ford Coppola | screenplay = {{Plainlist| * Francis Ford Coppola * [[Mario Puzo]] }} | based_on = ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir Mario Puzo | starring = {{Plainlist| * [[Al Pacino]] * [[Robert Duvall]] * [[Diane Keaton]] * [[Robert De Niro]] * [[Talia Shire]] * [...“ 1961819 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Guðfaðirinn II | upprunalegt heiti = The Godfather Part II | director = [[Francis Ford Coppola]] | producer = Francis Ford Coppola | screenplay = {{Plainlist| * Francis Ford Coppola * [[Mario Puzo]] }} | based_on = ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir Mario Puzo | starring = {{Plainlist| * [[Al Pacino]] * [[Robert Duvall]] * [[Diane Keaton]] * [[Robert De Niro]] * [[Talia Shire]] * [[Morgana King]] * [[John Cazale]] * [[Mariana Hill]] * [[Lee Strasberg]] }} | music = {{Plainlist| * [[Nino Rota]] }} | cinematography = [[Gordon Willis]] | editing = {{Plainlist| * [[Peter Zinner]] * [[Barry Malkin]] * [[Richard Marks]] }} | production_companies = {{Plainlist| * [[Paramount Pictures]] * The Coppola Company }} | distributor = Paramount Pictures | released = {{Film date|1974|12|12|[[Loew's Astor Plaza Theatre]]|1974|12|20|Bandaríkin}} | runtime = 200 mínútur<ref>{{cite web |title=The Godfather II |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |archive-date=July 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{Plainlist| * Enska * Sikileyska }} | budget = $13 milljónir<ref name="Mojo">{{cite web |title=The Godfather Part II (1974) |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=May 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529234936/http://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |archive-date=May 29, 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=The Godfather: Part II (1974) – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406221328/http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |archive-date=April 6, 2015 |url-status=live}}</ref> | gross = $93 milljónir | framhald af = ''[[Guðfaðirinn]]'' | framhald = ''[[Guðfaðirinn III]]'' }} '''''Guðfaðirinn II''''' (enska: ''The Godfather Part II'') er bandarísk glæpamynd frá árinu 1974 sem [[Francis Ford Coppola]] framleiddi og leikstýrði. Myndin byggir lauslega á skáldsögunni ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir [[Mario Puzo]], sem skrifaði handrit myndarinnar ásamt Coppola. Myndin er bæði framhald og forleikur myndarinnar ''[[Guðfaðirinn]]'' frá árinu 1972. ''Guðfaðirinn II'' heldur annars vegar áfram sögunni þar sem frá var horfið um Michael Corleone ([[Al Pacino]]), nýjan glæpaforingja Corleone-mafíuættarinnar, þar sem hann reynir að vernda fjölskyldureksturinn eftir að hann lifir af morðtilræði. Myndin segir hins vegar söguna af föður hans, Vito Corleone ([[Robert De Niro]]), allt frá bernsku hans á Sikiley fram að stofnun ættarveldisins í New York-borg. Meðal annarra leikara í myndinni eru [[Robert Duvall]], [[Diane Keaton]], [[Talia Shire]], [[Morgana King]], [[John Cazale]], [[Marianna Hill]] og [[Lee Strasberg]]. Eftir velgengni fyrstu myndarinnar gaf [[Paramount Pictures]] grænt ljós á framhaldsmynd með mörgum af sömu leikurunum og sama tökuliðinu. Coppola, sem fékk aukið frelsi við gerð myndarinnar, hafði haft áhuga á að gera bæði framhald og forleik að ''Guðföðurnum'' þar sem sagan væri sögð bæði af uppgangi Vitos og falli Michaels. Aðaltökur hófust í október 1973 og lauk í júní 1974. ''Guðfaðirinn II'' var frumsýnd í New York-borg 12. desember 1974 og á landsvísu í Bandaríkjunum 20. desember 1974. Myndin halaði inn 48 milljónum bandaríkjadala í Bandaríkjunum og Kanada og allt að 93 milljónum á heimsvísu á móti 13 milljóna dala ráðstöfunarfé. Kvikmyndin var tilnefnd til ellefu [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og varð fyrsta framhaldsmyndin til að vinna [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|Óskarsverðlaun sem besta myndin]]. Myndin vann alls sex Óskarsverðlaun, þar á meðal [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] fyrir Coppola, [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] fyrir De Niro og [[Óskarsverðlaun fyrir besta handritið byggt á öðru verki|besta handritið byggt á öðru verki]] fyrir Coppola og Puzo. Pacino vann [[BAFTA-verðlaunin]] sem besti aðalleikarinn og var tilnefndur til Óskarsverðlauna. ''Guðfaðirinn II'' er gjarnan talin á meðal bestu kvikmynda allra tíma og sjaldgæft dæmi um framhaldsmynd sem er álíka góð og fyrsta myndin.<ref name="Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola">{{cite web |author=Stax |date=July 28, 2003 |title=Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola |url=http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115731/http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |archive-date=May 11, 2011 |access-date=November 30, 2010}}</ref> Líkt og fyrsta myndin hafði ''Guðfaðirinn II'' mikil áhrif, sér í lagi í glæpamyndageiranum. Árið 1997 setti [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] hana í 32. sæti á lista sínum yfir 100 bestu kvikmyndir í sögu Bandaríkjanna. Myndin hélt sama sæti á listanum tíu árum síðar.<ref name="afi">[http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf "Citizen Kane Stands the Test of Time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811070405/http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf |date=August 11, 2011 }}. American Film Institute.</ref> Árið 1993 valdi [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“.<ref name="National Film Registry">{{Cite web |url=https://www.loc.gov/film/titles.html |title=The National Film Registry List – Library of Congress |access-date=March 12, 2012 |work=loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407133410/http://www.loc.gov/film/titles.html|archive-date=April 7, 2014|url-status=live}}</ref> ''[[Guðfaðirinn III]]'', síðasta myndin í þríleiknum, kom út árið 1990. == Söguþráður == {{hatnote|Myndin blandar saman atburðum sem gerast á eftir ''Guðföðurnum'' (1972) og atburðum sem gerast á æskuárum Vito Corleone.}} === Vito === Árið 1901 flýr hinn níu ára gamli Vito Andolini frá [[Corleone]] á [[Sikiley]] á [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] til [[New York-borg]]ar eftir að mafíuforinginn Don Ciccio lætur myrða fjölskyldu hans. Við komuna þangað skráir eftirlitsmaður hjá innflytjendaeftirlitinu nafn hans sem Vito Corleone. Árið 1917 er Vito kvæntur maður í Litlu-Ítalíu á Manhattan og á nýfæddan son, Sonny. Vito missir vinnuna sína í matvöruverslun vegna Don Fanucci, leiðtoga fjárkúgunarhrings sem herjar á hverfið. Vito snýr sér að þjófnaði til þess að sjá fyrir sér ásamt nágranna sínum, Peter Clemenza, og eignast tvö börn til viðbótar: Fredo og Michael. Vito, Clemenza og Salvatore Tessio vinna sér inn fé með því að ganga á milli húsa og selja stolna kjóla. Fanucci krefst 200 dollara greiðslu frá Vito og félögum hans. Vito dregur völd Fanucci í efa og ákveður að bjóða honum lægri upphæð, sem Fanucci þiggur með semingi. Eftir þetta veitir Vito Fanucci eftirför heim til hans og drepur hann. Orðspor Vitos fer víða og nágrannar hans biðja hann um vernd gagnvart öðrum fjárkúgurum. Árið 1922 ferðast Vito ásamt fjölskyldu sinni til Sikileyjar til að koma á fót ólífuinnflutningsrekstri. Vito og viðskiptafélagi hans, Don Tommasino, heimsækja hinn aldurhnigna Don Ciccio. Hann fær samþykki Ciccios fyrir rekstrinum en viðurkennir síðan hver hann er í raun, drepur Ciccio með því að skera hann á kvið og hefnir þannig Andolini-fjölskyldunnar. === Michael === Árið 1958 fundar mafíuforinginn Don Michael Corleone á setri sínu við [[Tahoe-vatn]], þar sem sonur hans, Anthony, er að fermast. Johnny Ola, fulltrúi gyðingaglæpaforingjans Hymans Roth, lofar Michael stuðningi við yfirtöku á spilavíti í [[Las Vegas]]. Frank Pentangeli, höfðingi (''caporegime'') í Corleone-mafíunni, biður Michael um hjálp við að verja yfirráðasvæði sitt í [[Bronx]] gegn Rosato-bræðrunum, sem eru tengdir Roth. Michael neitar að verða við beiðninni, sem reitir Pentangeli til reiði. Öldungadeildarþingmaðurinn Pat Geary krefst mútufjár fyrir að tryggja rekstrarleyfi fyrir spilavítinu og gerir gys að Michael fyrir ítalskan uppruna hans. Um kvöldið kemst Michael naumlega lífs af eftir morðtilræði. Hann grunar að svikari sé innan fjölskyldunnar, felur ráðunautnum (''consigliere'') Tom Hagen stjórnina og flýtir sér burt frá setrinu. Michael segir Pentangeli og Roth hvorum fyrir sig að hann gruni hinn um að fyrirskipa morðtilræðið og skipuleggur síðan friðarviðræður milli Pentangeli og Rosato-bræðranna. Á fundinum reyna bræðurnir að kyrkja Pentangeli en lögreglumaður skerst í leikinn og rekur bræðurna á flótta. Hagen neyðir Geary til að hlýða Corleone-fjölskyldunni með því að skella á hann sök fyrir dauða vændiskonu. Roth býður Michael til [[Havana]] til að fjárfesta í starfsemi hans undir verndarvæng [[Fulgencio Batista|Batista]]-stjórnarinnar. Michael hikar við að þiggja boðið í ljósi þess að [[Byltingin á Kúbu|kúbverska byltingin]] er hafin. Roth reiðist Michael síðar þegar Michael spyr hver skipaði Rosato-bræðrunum að drepa Pentangeli og minnir Michael á að hann spurði engra spurninga þegar honum var skipað að drepa vin hans, Moe Geene (í fyrstu kvikmyndinni). Michael og Ola mæta saman í gamlársteiti þar sem Fredo lætur sem hann þekki ekki Ola en afhjúpar síðan óvart að þeir hafi hist áður. Það rennur upp fyrir Michael að Fredo er svikarinn og hann gefur fyrirmæli um að bæði Roth og Ola verði drepnir. Hann sendir launmorðingja á sjúkrahúsið þar sem Roth er og kætur kæfa hann með púða. Morðingjanum misheppnast verkið og er drepinn af lífverði Roths. Batista segir af sér og flýr þegar uppreisnarmenn sækja fram og Michael, Fredo og Roth flýja hver í sínu lagi frá Kúbu. Þegar heim er komið segir Hagen Michael frá því að eiginkona hans, Kay, hafi misst fóstur. Roth notar tengsl sín til að koma því í kring að rannsóknarnefnd á öldungadeild Bandaríkjaþings hefur rannsókn á Corleone-fjölskyldunni í tengsl við rannsókn á skipulagðri glæpastarfsemi. Pentangeli fellst á að bera vitni gegn Michael og er settur í vitnavernd. Þegar Fredo snýr aftur til Nevada segir hann Michael að hann hafi ekki áttað sig á því að Roth hafi verið að skipuleggja morðtilræði og hellir sér síðan yfir Michael fyrir að útiloka hann frá fjölskyldurekstrinum. Michael afneitar Fredo en skipar svo fyrir að enginn geri honum mein á meðan móðir þeirra, Carmela, er enn á lífi. Michael mætir á yfirheyrslur þingnefndarinnar ásamt Hagen og bróður Pentangeli, Vincenzo. Þegar Pentangeli sér Vincenzo dregur hann vitnisburð sinn til baka og yfirheyrslurnar snúast upp í róstur. Kay viðurkennir fyrir Michael að hún gekkst undir þungunarrof og að hún ætlar að skilja við hann og taka með sér börnin. Michael slær hana í reiðikasti og rekur hana á brott. Ári síðar deyr Carmela. Í jarðarför hennar faðmar Fredo Michael að sér og vingast við Anthony á meðan þeir dorga. Roth snýr aftur til Bandaríkjanna eftir að honum hefur verið meinað landvistarleyfi í Ísrael. Rocco Lampone, útsendari Corleone-fjölskyldunnar, drepur hann á flugvellinum og er síðan sjálfur drepinn í flóttatilraun. Hagen vitjar Pentangeli á herstöðinni þar sem hann er í haldi og bendir á að samsærismenn gegn Rómarkeisurum fyrirfóru sér jafnan til að bjarga fjölskyldum sínum. Pentangeli finnst síðar látinn í baðkari sínu með skorna úlnliði. Al Neri, undirsáti Corleone-fjölskyldunnar, fer með Fredo á bát út á stöðuvatnið og skýtur hann til bana á meðan Michael fylgist með frá bakkanum. Michael sest einn niður við vatnið og minnist fimmtugsafmælis Vitos þann [[Árásin á Perluhöfn|7. desember 1941]]. Á meðan fjölskyldan bíður eftir Vito tilkynnir Michael að hann hafi hætt í háskóla og skráð sig í [[landgöngulið Bandaríkjahers]], sem ergir Sonny og kemur Hagen í opna skjöldu. Aðeins Fredo styður ákvörðun hans. Þegar Vito heyrist koma heim situr Michael einn við borðið á meðan aðrir fjölskyldumeðlimir bjóða hann velkominn. == Leikarar == {{div col begin}} * [[Al Pacino]] sem Michael Corleone * [[Robert Duvall]] sem Tom Hagen * [[Diane Keaton]] sem Kay Adams-Corleone * [[Robert De Niro]] sem Vito Corleone ** [[Oreste Baldini]] sem Vito Corleone (ungur) * [[John Cazale]] sem Fredo Corleone * [[Talia Shire]] sem Connie Corleone * [[Lee Strasberg]] sem Hyman Roth ** [[John Megna]] sem Hyman Roth (ungur) * [[Michael V. Gazzo]] sem Frank Pentangeli * [[G. D. Spradlin]] Pat Geary öldungadeildarþingmaður * [[Richard Bright (leikari)|Richard Bright]] sem Al Neri * [[Gastone Moschin]] sem [[Don Fanucci]] * [[Tom Rosqui]] sem Rocco Lampone * [[Bruno Kirby]]Peter Clemenza (ungur) * [[Frank Sivero]] sem Genco Abbandando * [[Morgana King]] sem Carmela Corleone ** [[Francesca De Sapio]] sem Carmela Corleone (ung) * [[Marianna Hill]] sem Deanna Corleone * [[Leopoldo Trieste]] sem Signor Roberto * [[Dominic Chianese]] sem Johnny Ola * [[Troy Donahue]] sem Merle Johnson * [[Joe Spinell]] sem Willi Cicci * [[Danny Aiello]] sem Tony Rosato * [[Carmine Caridi]] sem Carmine Rosato * [[Amerigo Tot]] as Bussetta * [[Abe Vigoda]] sem Salvatore Tessio ** [[John Aprea]] Tessio (ungur) * [[Gianni Russo]] sem Carlo Rizzi * [[James Caan]] sem Sonny Corleone * [[Julie Gregg]] sem Sandra Corleone * [[Ivonne Coll]] sem Yolanda * [[Peter Donat]] sem Questadt * [[Fay Spain]] sem frú Marcia Roth * [[Maria Carta]] sem móðir Vitos * [[Roger Corman]] sem öldungadeildarþingmaður #2 * [[Harry Dean Stanton]] sem FBI-útsendari #1 * [[James Murdock (leikari)|James Murdock]] sem FBI-útsendari #2 * [[Tommy Lasorda]] sem hermaður (ekki á kreditlista) * [[Tony Sirico]] sem kóni Rosato-bræðra (ekki á kreditlista) * [[Roman Coppola]] sem strákur (ekki á kreditlista) * [[Sofia Coppola]] sem barn á skipi (ekki á kreditlista) {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1974}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Francis Ford Coppola]] [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] 8vtaid3t4bg3z8xvxorzxtbv3yqyv1n 1961831 1961819 2026-05-01T18:39:39Z TKSnaevarr 53243 /* Michael */ 1961831 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Guðfaðirinn II | upprunalegt heiti = The Godfather Part II | director = [[Francis Ford Coppola]] | producer = Francis Ford Coppola | screenplay = {{Plainlist| * Francis Ford Coppola * [[Mario Puzo]] }} | based_on = ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir Mario Puzo | starring = {{Plainlist| * [[Al Pacino]] * [[Robert Duvall]] * [[Diane Keaton]] * [[Robert De Niro]] * [[Talia Shire]] * [[Morgana King]] * [[John Cazale]] * [[Mariana Hill]] * [[Lee Strasberg]] }} | music = {{Plainlist| * [[Nino Rota]] }} | cinematography = [[Gordon Willis]] | editing = {{Plainlist| * [[Peter Zinner]] * [[Barry Malkin]] * [[Richard Marks]] }} | production_companies = {{Plainlist| * [[Paramount Pictures]] * The Coppola Company }} | distributor = Paramount Pictures | released = {{Film date|1974|12|12|[[Loew's Astor Plaza Theatre]]|1974|12|20|Bandaríkin}} | runtime = 200 mínútur<ref>{{cite web |title=The Godfather II |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |archive-date=July 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{Plainlist| * Enska * Sikileyska }} | budget = $13 milljónir<ref name="Mojo">{{cite web |title=The Godfather Part II (1974) |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=May 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529234936/http://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |archive-date=May 29, 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=The Godfather: Part II (1974) – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406221328/http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |archive-date=April 6, 2015 |url-status=live}}</ref> | gross = $93 milljónir | framhald af = ''[[Guðfaðirinn]]'' | framhald = ''[[Guðfaðirinn III]]'' }} '''''Guðfaðirinn II''''' (enska: ''The Godfather Part II'') er bandarísk glæpamynd frá árinu 1974 sem [[Francis Ford Coppola]] framleiddi og leikstýrði. Myndin byggir lauslega á skáldsögunni ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir [[Mario Puzo]], sem skrifaði handrit myndarinnar ásamt Coppola. Myndin er bæði framhald og forleikur myndarinnar ''[[Guðfaðirinn]]'' frá árinu 1972. ''Guðfaðirinn II'' heldur annars vegar áfram sögunni þar sem frá var horfið um Michael Corleone ([[Al Pacino]]), nýjan glæpaforingja Corleone-mafíuættarinnar, þar sem hann reynir að vernda fjölskyldureksturinn eftir að hann lifir af morðtilræði. Myndin segir hins vegar söguna af föður hans, Vito Corleone ([[Robert De Niro]]), allt frá bernsku hans á Sikiley fram að stofnun ættarveldisins í New York-borg. Meðal annarra leikara í myndinni eru [[Robert Duvall]], [[Diane Keaton]], [[Talia Shire]], [[Morgana King]], [[John Cazale]], [[Marianna Hill]] og [[Lee Strasberg]]. Eftir velgengni fyrstu myndarinnar gaf [[Paramount Pictures]] grænt ljós á framhaldsmynd með mörgum af sömu leikurunum og sama tökuliðinu. Coppola, sem fékk aukið frelsi við gerð myndarinnar, hafði haft áhuga á að gera bæði framhald og forleik að ''Guðföðurnum'' þar sem sagan væri sögð bæði af uppgangi Vitos og falli Michaels. Aðaltökur hófust í október 1973 og lauk í júní 1974. ''Guðfaðirinn II'' var frumsýnd í New York-borg 12. desember 1974 og á landsvísu í Bandaríkjunum 20. desember 1974. Myndin halaði inn 48 milljónum bandaríkjadala í Bandaríkjunum og Kanada og allt að 93 milljónum á heimsvísu á móti 13 milljóna dala ráðstöfunarfé. Kvikmyndin var tilnefnd til ellefu [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og varð fyrsta framhaldsmyndin til að vinna [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|Óskarsverðlaun sem besta myndin]]. Myndin vann alls sex Óskarsverðlaun, þar á meðal [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] fyrir Coppola, [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] fyrir De Niro og [[Óskarsverðlaun fyrir besta handritið byggt á öðru verki|besta handritið byggt á öðru verki]] fyrir Coppola og Puzo. Pacino vann [[BAFTA-verðlaunin]] sem besti aðalleikarinn og var tilnefndur til Óskarsverðlauna. ''Guðfaðirinn II'' er gjarnan talin á meðal bestu kvikmynda allra tíma og sjaldgæft dæmi um framhaldsmynd sem er álíka góð og fyrsta myndin.<ref name="Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola">{{cite web |author=Stax |date=July 28, 2003 |title=Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola |url=http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115731/http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |archive-date=May 11, 2011 |access-date=November 30, 2010}}</ref> Líkt og fyrsta myndin hafði ''Guðfaðirinn II'' mikil áhrif, sér í lagi í glæpamyndageiranum. Árið 1997 setti [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] hana í 32. sæti á lista sínum yfir 100 bestu kvikmyndir í sögu Bandaríkjanna. Myndin hélt sama sæti á listanum tíu árum síðar.<ref name="afi">[http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf "Citizen Kane Stands the Test of Time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811070405/http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf |date=August 11, 2011 }}. American Film Institute.</ref> Árið 1993 valdi [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“.<ref name="National Film Registry">{{Cite web |url=https://www.loc.gov/film/titles.html |title=The National Film Registry List – Library of Congress |access-date=March 12, 2012 |work=loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407133410/http://www.loc.gov/film/titles.html|archive-date=April 7, 2014|url-status=live}}</ref> ''[[Guðfaðirinn III]]'', síðasta myndin í þríleiknum, kom út árið 1990. == Söguþráður == {{hatnote|Myndin blandar saman atburðum sem gerast á eftir ''Guðföðurnum'' (1972) og atburðum sem gerast á æskuárum Vito Corleone.}} === Vito === Árið 1901 flýr hinn níu ára gamli Vito Andolini frá [[Corleone]] á [[Sikiley]] á [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] til [[New York-borg]]ar eftir að mafíuforinginn Don Ciccio lætur myrða fjölskyldu hans. Við komuna þangað skráir eftirlitsmaður hjá innflytjendaeftirlitinu nafn hans sem Vito Corleone. Árið 1917 er Vito kvæntur maður í Litlu-Ítalíu á Manhattan og á nýfæddan son, Sonny. Vito missir vinnuna sína í matvöruverslun vegna Don Fanucci, leiðtoga fjárkúgunarhrings sem herjar á hverfið. Vito snýr sér að þjófnaði til þess að sjá fyrir sér ásamt nágranna sínum, Peter Clemenza, og eignast tvö börn til viðbótar: Fredo og Michael. Vito, Clemenza og Salvatore Tessio vinna sér inn fé með því að ganga á milli húsa og selja stolna kjóla. Fanucci krefst 200 dollara greiðslu frá Vito og félögum hans. Vito dregur völd Fanucci í efa og ákveður að bjóða honum lægri upphæð, sem Fanucci þiggur með semingi. Eftir þetta veitir Vito Fanucci eftirför heim til hans og drepur hann. Orðspor Vitos fer víða og nágrannar hans biðja hann um vernd gagnvart öðrum fjárkúgurum. Árið 1922 ferðast Vito ásamt fjölskyldu sinni til Sikileyjar til að koma á fót ólífuinnflutningsrekstri. Vito og viðskiptafélagi hans, Don Tommasino, heimsækja hinn aldurhnigna Don Ciccio. Hann fær samþykki Ciccios fyrir rekstrinum en viðurkennir síðan hver hann er í raun, drepur Ciccio með því að skera hann á kvið og hefnir þannig Andolini-fjölskyldunnar. === Michael === Árið 1958 fundar mafíuforinginn Don Michael Corleone á setri sínu við [[Tahoe-vatn]], þar sem sonur hans, Anthony, er að fermast. Johnny Ola, fulltrúi gyðingaglæpaforingjans Hymans Roth, lofar Michael stuðningi við yfirtöku á spilavíti í [[Las Vegas]]. Frank Pentangeli, höfðingi (''caporegime'') í Corleone-mafíunni, biður Michael um hjálp við að verja yfirráðasvæði sitt í [[Bronx]] gegn Rosato-bræðrunum, sem eru tengdir Roth. Michael neitar að verða við beiðninni, sem reitir Pentangeli til reiði. Öldungadeildarþingmaðurinn Pat Geary krefst mútufjár fyrir að tryggja rekstrarleyfi fyrir spilavítinu og gerir gys að Michael fyrir ítalskan uppruna hans. Um kvöldið kemst Michael naumlega lífs af eftir morðtilræði. Hann grunar að svikari sé innan fjölskyldunnar, felur ráðunautnum (''consigliere'') Tom Hagen stjórnina og flýtir sér burt frá setrinu. Michael segir Pentangeli og Roth hvorum fyrir sig að hann gruni hinn um að fyrirskipa morðtilræðið og skipuleggur síðan friðarviðræður milli Pentangeli og Rosato-bræðranna. Á fundinum reyna bræðurnir að kyrkja Pentangeli en lögreglumaður skerst í leikinn og rekur bræðurna á flótta. Hagen neyðir Geary til að hlýða Corleone-fjölskyldunni með því að skella á hann sök fyrir dauða vændiskonu. Roth býður Michael til [[Havana]] til að fjárfesta í starfsemi hans undir verndarvæng [[Fulgencio Batista|Batista]]-stjórnarinnar. Michael hikar við að þiggja boðið í ljósi þess að [[Byltingin á Kúbu|kúbverska byltingin]] er hafin. Roth reiðist Michael síðar þegar Michael spyr hver skipaði Rosato-bræðrunum að drepa Pentangeli og minnir Michael á að hann hafi ekki spurt neinna spurninga þegar honum var skipað að drepa vin hans, Moe Greene (í fyrstu kvikmyndinni). Michael og Ola mæta saman í gamlársteiti þar sem Fredo lætur sem hann þekki ekki Ola en afhjúpar síðan óvart að þeir hafi hist áður. Það rennur upp fyrir Michael að Fredo er svikarinn og hann gefur fyrirmæli um að bæði Roth og Ola verði drepnir. Hann sendir launmorðingja á sjúkrahúsið þar sem Roth er og kætur kæfa hann með púða. Morðingjanum misheppnast verkið og er drepinn af lífverði Roths. Batista segir af sér og flýr þegar uppreisnarmenn sækja fram og Michael, Fredo og Roth flýja hver í sínu lagi frá Kúbu. Þegar heim er komið segir Hagen Michael frá því að eiginkona hans, Kay, hafi misst fóstur. Roth notar tengsl sín til að koma því í kring að rannsóknarnefnd á öldungadeild Bandaríkjaþings hefur rannsókn á Corleone-fjölskyldunni í tengsl við rannsókn á skipulagðri glæpastarfsemi. Pentangeli fellst á að bera vitni gegn Michael og er settur í vitnavernd. Þegar Fredo snýr aftur til Nevada segir hann Michael að hann hafi ekki áttað sig á því að Roth hafi verið að skipuleggja morðtilræði og hellir sér síðan yfir Michael fyrir að útiloka hann frá fjölskyldurekstrinum. Michael afneitar Fredo en skipar svo fyrir að enginn geri honum mein á meðan móðir þeirra, Carmela, er enn á lífi. Michael mætir á yfirheyrslur þingnefndarinnar ásamt Hagen og bróður Pentangeli, Vincenzo. Þegar Pentangeli sér Vincenzo dregur hann vitnisburð sinn til baka og yfirheyrslurnar snúast upp í róstur. Kay viðurkennir fyrir Michael að hún gekkst undir þungunarrof og að hún ætlar að skilja við hann og taka með sér börnin. Michael slær hana í reiðikasti og rekur hana á brott. Ári síðar deyr Carmela. Í jarðarför hennar faðmar Fredo Michael að sér og vingast við Anthony á meðan þeir dorga. Roth snýr aftur til Bandaríkjanna eftir að honum hefur verið meinað landvistarleyfi í Ísrael. Rocco Lampone, útsendari Corleone-fjölskyldunnar, drepur hann á flugvellinum og er síðan sjálfur drepinn í flóttatilraun. Hagen vitjar Pentangeli á herstöðinni þar sem hann er í haldi og bendir á að samsærismenn gegn Rómarkeisurum fyrirfóru sér jafnan til að bjarga fjölskyldum sínum. Pentangeli finnst síðar látinn í baðkari sínu með skorna úlnliði. Al Neri, undirsáti Corleone-fjölskyldunnar, fer með Fredo á bát út á stöðuvatnið og skýtur hann til bana á meðan Michael fylgist með frá bakkanum. Michael sest einn niður við vatnið og minnist fimmtugsafmælis Vitos þann [[Árásin á Perluhöfn|7. desember 1941]]. Á meðan fjölskyldan bíður eftir Vito tilkynnir Michael að hann hafi hætt í háskóla og skráð sig í [[landgöngulið Bandaríkjahers]], sem ergir Sonny og kemur Hagen í opna skjöldu. Aðeins Fredo styður ákvörðun hans. Þegar Vito heyrist koma heim situr Michael einn við borðið á meðan aðrir fjölskyldumeðlimir bjóða hann velkominn. == Leikarar == {{div col begin}} * [[Al Pacino]] sem Michael Corleone * [[Robert Duvall]] sem Tom Hagen * [[Diane Keaton]] sem Kay Adams-Corleone * [[Robert De Niro]] sem Vito Corleone ** [[Oreste Baldini]] sem Vito Corleone (ungur) * [[John Cazale]] sem Fredo Corleone * [[Talia Shire]] sem Connie Corleone * [[Lee Strasberg]] sem Hyman Roth ** [[John Megna]] sem Hyman Roth (ungur) * [[Michael V. Gazzo]] sem Frank Pentangeli * [[G. D. Spradlin]] Pat Geary öldungadeildarþingmaður * [[Richard Bright (leikari)|Richard Bright]] sem Al Neri * [[Gastone Moschin]] sem [[Don Fanucci]] * [[Tom Rosqui]] sem Rocco Lampone * [[Bruno Kirby]]Peter Clemenza (ungur) * [[Frank Sivero]] sem Genco Abbandando * [[Morgana King]] sem Carmela Corleone ** [[Francesca De Sapio]] sem Carmela Corleone (ung) * [[Marianna Hill]] sem Deanna Corleone * [[Leopoldo Trieste]] sem Signor Roberto * [[Dominic Chianese]] sem Johnny Ola * [[Troy Donahue]] sem Merle Johnson * [[Joe Spinell]] sem Willi Cicci * [[Danny Aiello]] sem Tony Rosato * [[Carmine Caridi]] sem Carmine Rosato * [[Amerigo Tot]] as Bussetta * [[Abe Vigoda]] sem Salvatore Tessio ** [[John Aprea]] Tessio (ungur) * [[Gianni Russo]] sem Carlo Rizzi * [[James Caan]] sem Sonny Corleone * [[Julie Gregg]] sem Sandra Corleone * [[Ivonne Coll]] sem Yolanda * [[Peter Donat]] sem Questadt * [[Fay Spain]] sem frú Marcia Roth * [[Maria Carta]] sem móðir Vitos * [[Roger Corman]] sem öldungadeildarþingmaður #2 * [[Harry Dean Stanton]] sem FBI-útsendari #1 * [[James Murdock (leikari)|James Murdock]] sem FBI-útsendari #2 * [[Tommy Lasorda]] sem hermaður (ekki á kreditlista) * [[Tony Sirico]] sem kóni Rosato-bræðra (ekki á kreditlista) * [[Roman Coppola]] sem strákur (ekki á kreditlista) * [[Sofia Coppola]] sem barn á skipi (ekki á kreditlista) {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1974}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Francis Ford Coppola]] [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] h77q39oprqrmbw93segasz4uhdosfsm 1961832 1961831 2026-05-01T18:40:21Z TKSnaevarr 53243 /* Michael */ 1961832 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Guðfaðirinn II | upprunalegt heiti = The Godfather Part II | director = [[Francis Ford Coppola]] | producer = Francis Ford Coppola | screenplay = {{Plainlist| * Francis Ford Coppola * [[Mario Puzo]] }} | based_on = ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir Mario Puzo | starring = {{Plainlist| * [[Al Pacino]] * [[Robert Duvall]] * [[Diane Keaton]] * [[Robert De Niro]] * [[Talia Shire]] * [[Morgana King]] * [[John Cazale]] * [[Mariana Hill]] * [[Lee Strasberg]] }} | music = {{Plainlist| * [[Nino Rota]] }} | cinematography = [[Gordon Willis]] | editing = {{Plainlist| * [[Peter Zinner]] * [[Barry Malkin]] * [[Richard Marks]] }} | production_companies = {{Plainlist| * [[Paramount Pictures]] * The Coppola Company }} | distributor = Paramount Pictures | released = {{Film date|1974|12|12|[[Loew's Astor Plaza Theatre]]|1974|12|20|Bandaríkin}} | runtime = 200 mínútur<ref>{{cite web |title=The Godfather II |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |archive-date=July 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{Plainlist| * Enska * Sikileyska }} | budget = $13 milljónir<ref name="Mojo">{{cite web |title=The Godfather Part II (1974) |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=May 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529234936/http://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |archive-date=May 29, 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=The Godfather: Part II (1974) – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406221328/http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |archive-date=April 6, 2015 |url-status=live}}</ref> | gross = $93 milljónir | framhald af = ''[[Guðfaðirinn]]'' | framhald = ''[[Guðfaðirinn III]]'' }} '''''Guðfaðirinn II''''' (enska: ''The Godfather Part II'') er bandarísk glæpamynd frá árinu 1974 sem [[Francis Ford Coppola]] framleiddi og leikstýrði. Myndin byggir lauslega á skáldsögunni ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir [[Mario Puzo]], sem skrifaði handrit myndarinnar ásamt Coppola. Myndin er bæði framhald og forleikur myndarinnar ''[[Guðfaðirinn]]'' frá árinu 1972. ''Guðfaðirinn II'' heldur annars vegar áfram sögunni þar sem frá var horfið um Michael Corleone ([[Al Pacino]]), nýjan glæpaforingja Corleone-mafíuættarinnar, þar sem hann reynir að vernda fjölskyldureksturinn eftir að hann lifir af morðtilræði. Myndin segir hins vegar söguna af föður hans, Vito Corleone ([[Robert De Niro]]), allt frá bernsku hans á Sikiley fram að stofnun ættarveldisins í New York-borg. Meðal annarra leikara í myndinni eru [[Robert Duvall]], [[Diane Keaton]], [[Talia Shire]], [[Morgana King]], [[John Cazale]], [[Marianna Hill]] og [[Lee Strasberg]]. Eftir velgengni fyrstu myndarinnar gaf [[Paramount Pictures]] grænt ljós á framhaldsmynd með mörgum af sömu leikurunum og sama tökuliðinu. Coppola, sem fékk aukið frelsi við gerð myndarinnar, hafði haft áhuga á að gera bæði framhald og forleik að ''Guðföðurnum'' þar sem sagan væri sögð bæði af uppgangi Vitos og falli Michaels. Aðaltökur hófust í október 1973 og lauk í júní 1974. ''Guðfaðirinn II'' var frumsýnd í New York-borg 12. desember 1974 og á landsvísu í Bandaríkjunum 20. desember 1974. Myndin halaði inn 48 milljónum bandaríkjadala í Bandaríkjunum og Kanada og allt að 93 milljónum á heimsvísu á móti 13 milljóna dala ráðstöfunarfé. Kvikmyndin var tilnefnd til ellefu [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og varð fyrsta framhaldsmyndin til að vinna [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|Óskarsverðlaun sem besta myndin]]. Myndin vann alls sex Óskarsverðlaun, þar á meðal [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] fyrir Coppola, [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] fyrir De Niro og [[Óskarsverðlaun fyrir besta handritið byggt á öðru verki|besta handritið byggt á öðru verki]] fyrir Coppola og Puzo. Pacino vann [[BAFTA-verðlaunin]] sem besti aðalleikarinn og var tilnefndur til Óskarsverðlauna. ''Guðfaðirinn II'' er gjarnan talin á meðal bestu kvikmynda allra tíma og sjaldgæft dæmi um framhaldsmynd sem er álíka góð og fyrsta myndin.<ref name="Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola">{{cite web |author=Stax |date=July 28, 2003 |title=Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola |url=http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115731/http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |archive-date=May 11, 2011 |access-date=November 30, 2010}}</ref> Líkt og fyrsta myndin hafði ''Guðfaðirinn II'' mikil áhrif, sér í lagi í glæpamyndageiranum. Árið 1997 setti [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] hana í 32. sæti á lista sínum yfir 100 bestu kvikmyndir í sögu Bandaríkjanna. Myndin hélt sama sæti á listanum tíu árum síðar.<ref name="afi">[http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf "Citizen Kane Stands the Test of Time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811070405/http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf |date=August 11, 2011 }}. American Film Institute.</ref> Árið 1993 valdi [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“.<ref name="National Film Registry">{{Cite web |url=https://www.loc.gov/film/titles.html |title=The National Film Registry List – Library of Congress |access-date=March 12, 2012 |work=loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407133410/http://www.loc.gov/film/titles.html|archive-date=April 7, 2014|url-status=live}}</ref> ''[[Guðfaðirinn III]]'', síðasta myndin í þríleiknum, kom út árið 1990. == Söguþráður == {{hatnote|Myndin blandar saman atburðum sem gerast á eftir ''Guðföðurnum'' (1972) og atburðum sem gerast á æskuárum Vito Corleone.}} === Vito === Árið 1901 flýr hinn níu ára gamli Vito Andolini frá [[Corleone]] á [[Sikiley]] á [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] til [[New York-borg]]ar eftir að mafíuforinginn Don Ciccio lætur myrða fjölskyldu hans. Við komuna þangað skráir eftirlitsmaður hjá innflytjendaeftirlitinu nafn hans sem Vito Corleone. Árið 1917 er Vito kvæntur maður í Litlu-Ítalíu á Manhattan og á nýfæddan son, Sonny. Vito missir vinnuna sína í matvöruverslun vegna Don Fanucci, leiðtoga fjárkúgunarhrings sem herjar á hverfið. Vito snýr sér að þjófnaði til þess að sjá fyrir sér ásamt nágranna sínum, Peter Clemenza, og eignast tvö börn til viðbótar: Fredo og Michael. Vito, Clemenza og Salvatore Tessio vinna sér inn fé með því að ganga á milli húsa og selja stolna kjóla. Fanucci krefst 200 dollara greiðslu frá Vito og félögum hans. Vito dregur völd Fanucci í efa og ákveður að bjóða honum lægri upphæð, sem Fanucci þiggur með semingi. Eftir þetta veitir Vito Fanucci eftirför heim til hans og drepur hann. Orðspor Vitos fer víða og nágrannar hans biðja hann um vernd gagnvart öðrum fjárkúgurum. Árið 1922 ferðast Vito ásamt fjölskyldu sinni til Sikileyjar til að koma á fót ólífuinnflutningsrekstri. Vito og viðskiptafélagi hans, Don Tommasino, heimsækja hinn aldurhnigna Don Ciccio. Hann fær samþykki Ciccios fyrir rekstrinum en viðurkennir síðan hver hann er í raun, drepur Ciccio með því að skera hann á kvið og hefnir þannig Andolini-fjölskyldunnar. === Michael === Árið 1958 fundar mafíuforinginn Don Michael Corleone á setri sínu við [[Tahoe-vatn]], þar sem sonur hans, Anthony, er að fermast. Johnny Ola, fulltrúi gyðingaglæpaforingjans Hymans Roth, lofar Michael stuðningi við yfirtöku á spilavíti í [[Las Vegas]]. Frank Pentangeli, höfðingi (''caporegime'') í Corleone-mafíunni, biður Michael um hjálp við að verja yfirráðasvæði sitt í [[Bronx]] gegn Rosato-bræðrunum, sem eru tengdir Roth. Michael neitar að verða við beiðninni, sem reitir Pentangeli til reiði. Öldungadeildarþingmaðurinn Pat Geary krefst mútufjár fyrir að tryggja rekstrarleyfi fyrir spilavítinu og gerir gys að Michael fyrir ítalskan uppruna hans. Um kvöldið kemst Michael naumlega lífs af eftir morðtilræði. Hann grunar að svikari sé innan fjölskyldunnar, felur ráðunautnum (''consigliere'') Tom Hagen stjórnina og flýtir sér burt frá setrinu. Michael segir Pentangeli og Roth hvorum fyrir sig að hann gruni hinn um að fyrirskipa morðtilræðið og skipuleggur síðan friðarviðræður milli Pentangeli og Rosato-bræðranna. Á fundinum reyna bræðurnir að kyrkja Pentangeli en lögreglumaður skerst í leikinn og rekur bræðurna á flótta. Hagen neyðir Geary til að hlýða Corleone-fjölskyldunni með því að skella á hann sök fyrir dauða vændiskonu. Roth býður Michael til [[Havana]] til að fjárfesta í starfsemi hans undir verndarvæng [[Fulgencio Batista|Batista]]-stjórnarinnar. Michael hikar við að þiggja boðið í ljósi þess að [[Byltingin á Kúbu|kúbverska byltingin]] er hafin. Roth reiðist Michael síðar þegar Michael spyr hver skipaði Rosato-bræðrunum að drepa Pentangeli og minnir Michael á að hann hafi ekki spurt neinna spurninga þegar honum var skipað að drepa vin hans, Moe Greene (í fyrstu kvikmyndinni). Michael og Ola mæta saman í gamlársteiti þar sem Fredo lætur sem hann þekki ekki Ola en afhjúpar síðan óvart að þeir hafi hist áður. Það rennur upp fyrir Michael að Fredo er svikarinn og hann gefur fyrirmæli um að bæði Roth og Ola verði drepnir. Hann sendir launmorðingja á sjúkrahúsið þar sem Roth er og lætur kæfa hann með púða. Morðingjanum misheppnast verkið og er drepinn af lífverði Roths. Batista segir af sér og flýr þegar uppreisnarmenn sækja fram og Michael, Fredo og Roth flýja hver í sínu lagi frá Kúbu. Þegar heim er komið segir Hagen Michael frá því að eiginkona hans, Kay, hafi misst fóstur. Roth notar tengsl sín til að koma því í kring að rannsóknarnefnd á öldungadeild Bandaríkjaþings hefur rannsókn á Corleone-fjölskyldunni í tengsl við rannsókn á skipulagðri glæpastarfsemi. Pentangeli fellst á að bera vitni gegn Michael og er settur í vitnavernd. Þegar Fredo snýr aftur til Nevada segir hann Michael að hann hafi ekki áttað sig á því að Roth hafi verið að skipuleggja morðtilræði og hellir sér síðan yfir Michael fyrir að útiloka hann frá fjölskyldurekstrinum. Michael afneitar Fredo en skipar svo fyrir að enginn geri honum mein á meðan móðir þeirra, Carmela, er enn á lífi. Michael mætir á yfirheyrslur þingnefndarinnar ásamt Hagen og bróður Pentangeli, Vincenzo. Þegar Pentangeli sér Vincenzo dregur hann vitnisburð sinn til baka og yfirheyrslurnar snúast upp í róstur. Kay viðurkennir fyrir Michael að hún gekkst undir þungunarrof og að hún ætlar að skilja við hann og taka með sér börnin. Michael slær hana í reiðikasti og rekur hana á brott. Ári síðar deyr Carmela. Í jarðarför hennar faðmar Fredo Michael að sér og vingast við Anthony á meðan þeir dorga. Roth snýr aftur til Bandaríkjanna eftir að honum hefur verið meinað landvistarleyfi í Ísrael. Rocco Lampone, útsendari Corleone-fjölskyldunnar, drepur hann á flugvellinum og er síðan sjálfur drepinn í flóttatilraun. Hagen vitjar Pentangeli á herstöðinni þar sem hann er í haldi og bendir á að samsærismenn gegn Rómarkeisurum fyrirfóru sér jafnan til að bjarga fjölskyldum sínum. Pentangeli finnst síðar látinn í baðkari sínu með skorna úlnliði. Al Neri, undirsáti Corleone-fjölskyldunnar, fer með Fredo á bát út á stöðuvatnið og skýtur hann til bana á meðan Michael fylgist með frá bakkanum. Michael sest einn niður við vatnið og minnist fimmtugsafmælis Vitos þann [[Árásin á Perluhöfn|7. desember 1941]]. Á meðan fjölskyldan bíður eftir Vito tilkynnir Michael að hann hafi hætt í háskóla og skráð sig í [[landgöngulið Bandaríkjahers]], sem ergir Sonny og kemur Hagen í opna skjöldu. Aðeins Fredo styður ákvörðun hans. Þegar Vito heyrist koma heim situr Michael einn við borðið á meðan aðrir fjölskyldumeðlimir bjóða hann velkominn. == Leikarar == {{div col begin}} * [[Al Pacino]] sem Michael Corleone * [[Robert Duvall]] sem Tom Hagen * [[Diane Keaton]] sem Kay Adams-Corleone * [[Robert De Niro]] sem Vito Corleone ** [[Oreste Baldini]] sem Vito Corleone (ungur) * [[John Cazale]] sem Fredo Corleone * [[Talia Shire]] sem Connie Corleone * [[Lee Strasberg]] sem Hyman Roth ** [[John Megna]] sem Hyman Roth (ungur) * [[Michael V. Gazzo]] sem Frank Pentangeli * [[G. D. Spradlin]] Pat Geary öldungadeildarþingmaður * [[Richard Bright (leikari)|Richard Bright]] sem Al Neri * [[Gastone Moschin]] sem [[Don Fanucci]] * [[Tom Rosqui]] sem Rocco Lampone * [[Bruno Kirby]]Peter Clemenza (ungur) * [[Frank Sivero]] sem Genco Abbandando * [[Morgana King]] sem Carmela Corleone ** [[Francesca De Sapio]] sem Carmela Corleone (ung) * [[Marianna Hill]] sem Deanna Corleone * [[Leopoldo Trieste]] sem Signor Roberto * [[Dominic Chianese]] sem Johnny Ola * [[Troy Donahue]] sem Merle Johnson * [[Joe Spinell]] sem Willi Cicci * [[Danny Aiello]] sem Tony Rosato * [[Carmine Caridi]] sem Carmine Rosato * [[Amerigo Tot]] as Bussetta * [[Abe Vigoda]] sem Salvatore Tessio ** [[John Aprea]] Tessio (ungur) * [[Gianni Russo]] sem Carlo Rizzi * [[James Caan]] sem Sonny Corleone * [[Julie Gregg]] sem Sandra Corleone * [[Ivonne Coll]] sem Yolanda * [[Peter Donat]] sem Questadt * [[Fay Spain]] sem frú Marcia Roth * [[Maria Carta]] sem móðir Vitos * [[Roger Corman]] sem öldungadeildarþingmaður #2 * [[Harry Dean Stanton]] sem FBI-útsendari #1 * [[James Murdock (leikari)|James Murdock]] sem FBI-útsendari #2 * [[Tommy Lasorda]] sem hermaður (ekki á kreditlista) * [[Tony Sirico]] sem kóni Rosato-bræðra (ekki á kreditlista) * [[Roman Coppola]] sem strákur (ekki á kreditlista) * [[Sofia Coppola]] sem barn á skipi (ekki á kreditlista) {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1974}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Francis Ford Coppola]] [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] grrpmhbmo6u1ye2fd9z6fzuzwjkhlfa 1961833 1961832 2026-05-01T18:40:42Z TKSnaevarr 53243 /* Michael */ 1961833 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Guðfaðirinn II | upprunalegt heiti = The Godfather Part II | director = [[Francis Ford Coppola]] | producer = Francis Ford Coppola | screenplay = {{Plainlist| * Francis Ford Coppola * [[Mario Puzo]] }} | based_on = ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir Mario Puzo | starring = {{Plainlist| * [[Al Pacino]] * [[Robert Duvall]] * [[Diane Keaton]] * [[Robert De Niro]] * [[Talia Shire]] * [[Morgana King]] * [[John Cazale]] * [[Mariana Hill]] * [[Lee Strasberg]] }} | music = {{Plainlist| * [[Nino Rota]] }} | cinematography = [[Gordon Willis]] | editing = {{Plainlist| * [[Peter Zinner]] * [[Barry Malkin]] * [[Richard Marks]] }} | production_companies = {{Plainlist| * [[Paramount Pictures]] * The Coppola Company }} | distributor = Paramount Pictures | released = {{Film date|1974|12|12|[[Loew's Astor Plaza Theatre]]|1974|12|20|Bandaríkin}} | runtime = 200 mínútur<ref>{{cite web |title=The Godfather II |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |archive-date=July 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{Plainlist| * Enska * Sikileyska }} | budget = $13 milljónir<ref name="Mojo">{{cite web |title=The Godfather Part II (1974) |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=May 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529234936/http://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |archive-date=May 29, 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=The Godfather: Part II (1974) – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406221328/http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |archive-date=April 6, 2015 |url-status=live}}</ref> | gross = $93 milljónir | framhald af = ''[[Guðfaðirinn]]'' | framhald = ''[[Guðfaðirinn III]]'' }} '''''Guðfaðirinn II''''' (enska: ''The Godfather Part II'') er bandarísk glæpamynd frá árinu 1974 sem [[Francis Ford Coppola]] framleiddi og leikstýrði. Myndin byggir lauslega á skáldsögunni ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir [[Mario Puzo]], sem skrifaði handrit myndarinnar ásamt Coppola. Myndin er bæði framhald og forleikur myndarinnar ''[[Guðfaðirinn]]'' frá árinu 1972. ''Guðfaðirinn II'' heldur annars vegar áfram sögunni þar sem frá var horfið um Michael Corleone ([[Al Pacino]]), nýjan glæpaforingja Corleone-mafíuættarinnar, þar sem hann reynir að vernda fjölskyldureksturinn eftir að hann lifir af morðtilræði. Myndin segir hins vegar söguna af föður hans, Vito Corleone ([[Robert De Niro]]), allt frá bernsku hans á Sikiley fram að stofnun ættarveldisins í New York-borg. Meðal annarra leikara í myndinni eru [[Robert Duvall]], [[Diane Keaton]], [[Talia Shire]], [[Morgana King]], [[John Cazale]], [[Marianna Hill]] og [[Lee Strasberg]]. Eftir velgengni fyrstu myndarinnar gaf [[Paramount Pictures]] grænt ljós á framhaldsmynd með mörgum af sömu leikurunum og sama tökuliðinu. Coppola, sem fékk aukið frelsi við gerð myndarinnar, hafði haft áhuga á að gera bæði framhald og forleik að ''Guðföðurnum'' þar sem sagan væri sögð bæði af uppgangi Vitos og falli Michaels. Aðaltökur hófust í október 1973 og lauk í júní 1974. ''Guðfaðirinn II'' var frumsýnd í New York-borg 12. desember 1974 og á landsvísu í Bandaríkjunum 20. desember 1974. Myndin halaði inn 48 milljónum bandaríkjadala í Bandaríkjunum og Kanada og allt að 93 milljónum á heimsvísu á móti 13 milljóna dala ráðstöfunarfé. Kvikmyndin var tilnefnd til ellefu [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og varð fyrsta framhaldsmyndin til að vinna [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|Óskarsverðlaun sem besta myndin]]. Myndin vann alls sex Óskarsverðlaun, þar á meðal [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] fyrir Coppola, [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] fyrir De Niro og [[Óskarsverðlaun fyrir besta handritið byggt á öðru verki|besta handritið byggt á öðru verki]] fyrir Coppola og Puzo. Pacino vann [[BAFTA-verðlaunin]] sem besti aðalleikarinn og var tilnefndur til Óskarsverðlauna. ''Guðfaðirinn II'' er gjarnan talin á meðal bestu kvikmynda allra tíma og sjaldgæft dæmi um framhaldsmynd sem er álíka góð og fyrsta myndin.<ref name="Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola">{{cite web |author=Stax |date=July 28, 2003 |title=Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola |url=http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115731/http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |archive-date=May 11, 2011 |access-date=November 30, 2010}}</ref> Líkt og fyrsta myndin hafði ''Guðfaðirinn II'' mikil áhrif, sér í lagi í glæpamyndageiranum. Árið 1997 setti [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] hana í 32. sæti á lista sínum yfir 100 bestu kvikmyndir í sögu Bandaríkjanna. Myndin hélt sama sæti á listanum tíu árum síðar.<ref name="afi">[http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf "Citizen Kane Stands the Test of Time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811070405/http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf |date=August 11, 2011 }}. American Film Institute.</ref> Árið 1993 valdi [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“.<ref name="National Film Registry">{{Cite web |url=https://www.loc.gov/film/titles.html |title=The National Film Registry List – Library of Congress |access-date=March 12, 2012 |work=loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407133410/http://www.loc.gov/film/titles.html|archive-date=April 7, 2014|url-status=live}}</ref> ''[[Guðfaðirinn III]]'', síðasta myndin í þríleiknum, kom út árið 1990. == Söguþráður == {{hatnote|Myndin blandar saman atburðum sem gerast á eftir ''Guðföðurnum'' (1972) og atburðum sem gerast á æskuárum Vito Corleone.}} === Vito === Árið 1901 flýr hinn níu ára gamli Vito Andolini frá [[Corleone]] á [[Sikiley]] á [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] til [[New York-borg]]ar eftir að mafíuforinginn Don Ciccio lætur myrða fjölskyldu hans. Við komuna þangað skráir eftirlitsmaður hjá innflytjendaeftirlitinu nafn hans sem Vito Corleone. Árið 1917 er Vito kvæntur maður í Litlu-Ítalíu á Manhattan og á nýfæddan son, Sonny. Vito missir vinnuna sína í matvöruverslun vegna Don Fanucci, leiðtoga fjárkúgunarhrings sem herjar á hverfið. Vito snýr sér að þjófnaði til þess að sjá fyrir sér ásamt nágranna sínum, Peter Clemenza, og eignast tvö börn til viðbótar: Fredo og Michael. Vito, Clemenza og Salvatore Tessio vinna sér inn fé með því að ganga á milli húsa og selja stolna kjóla. Fanucci krefst 200 dollara greiðslu frá Vito og félögum hans. Vito dregur völd Fanucci í efa og ákveður að bjóða honum lægri upphæð, sem Fanucci þiggur með semingi. Eftir þetta veitir Vito Fanucci eftirför heim til hans og drepur hann. Orðspor Vitos fer víða og nágrannar hans biðja hann um vernd gagnvart öðrum fjárkúgurum. Árið 1922 ferðast Vito ásamt fjölskyldu sinni til Sikileyjar til að koma á fót ólífuinnflutningsrekstri. Vito og viðskiptafélagi hans, Don Tommasino, heimsækja hinn aldurhnigna Don Ciccio. Hann fær samþykki Ciccios fyrir rekstrinum en viðurkennir síðan hver hann er í raun, drepur Ciccio með því að skera hann á kvið og hefnir þannig Andolini-fjölskyldunnar. === Michael === Árið 1958 fundar mafíuforinginn Don Michael Corleone á setri sínu við [[Tahoe-vatn]], þar sem sonur hans, Anthony, er að fermast. Johnny Ola, fulltrúi gyðingaglæpaforingjans Hymans Roth, lofar Michael stuðningi við yfirtöku á spilavíti í [[Las Vegas]]. Frank Pentangeli, höfðingi (''caporegime'') í Corleone-mafíunni, biður Michael um hjálp við að verja yfirráðasvæði sitt í [[Bronx]] gegn Rosato-bræðrunum, sem eru tengdir Roth. Michael neitar að verða við beiðninni, sem reitir Pentangeli til reiði. Öldungadeildarþingmaðurinn Pat Geary krefst mútufjár fyrir að tryggja rekstrarleyfi fyrir spilavítinu og gerir gys að Michael fyrir ítalskan uppruna hans. Um kvöldið kemst Michael naumlega lífs af eftir morðtilræði. Hann grunar að svikari sé innan fjölskyldunnar, felur ráðunautnum (''consigliere'') Tom Hagen stjórnina og flýtir sér burt frá setrinu. Michael segir Pentangeli og Roth hvorum fyrir sig að hann gruni hinn um að fyrirskipa morðtilræðið og skipuleggur síðan friðarviðræður milli Pentangeli og Rosato-bræðranna. Á fundinum reyna bræðurnir að kyrkja Pentangeli en lögreglumaður skerst í leikinn og rekur bræðurna á flótta. Hagen neyðir Geary til að hlýða Corleone-fjölskyldunni með því að skella á hann sök fyrir dauða vændiskonu. Roth býður Michael til [[Havana]] til að fjárfesta í starfsemi hans undir verndarvæng [[Fulgencio Batista|Batista]]-stjórnarinnar. Michael hikar við að þiggja boðið í ljósi þess að [[Byltingin á Kúbu|kúbverska byltingin]] er hafin. Roth reiðist Michael síðar þegar Michael spyr hver skipaði Rosato-bræðrunum að drepa Pentangeli og minnir Michael á að hann hafi ekki spurt neinna spurninga þegar honum var skipað að drepa vin hans, Moe Greene (í fyrstu kvikmyndinni). Michael og Ola mæta saman í gamlársteiti þar sem Fredo lætur sem hann þekki ekki Ola en afhjúpar síðan óvart að þeir hafi hist áður. Það rennur upp fyrir Michael að Fredo er svikarinn og hann gefur fyrirmæli um að bæði Roth og Ola verði drepnir. Hann sendir launmorðingja á sjúkrahúsið þar sem Roth er og lætur kæfa hann með púða. Morðingjanum misheppnast verkið og er drepinn af lífverði Roths. Batista segir af sér og flýr þegar uppreisnarmenn sækja fram og Michael, Fredo og Roth flýja hver í sínu lagi frá Kúbu. Þegar heim er komið segir Hagen Michael frá því að eiginkona hans, Kay, hafi misst fóstur. Roth notar tengsl sín til að koma því í kring að rannsóknarnefnd á öldungadeild Bandaríkjaþings hefji rannsókn á Corleone-fjölskyldunni í tengslum við skipulagða glæpastarfsemi. Pentangeli fellst á að bera vitni gegn Michael og er settur í vitnavernd. Þegar Fredo snýr aftur til Nevada segir hann Michael að hann hafi ekki áttað sig á því að Roth hafi verið að skipuleggja morðtilræði og hellir sér síðan yfir Michael fyrir að útiloka hann frá fjölskyldurekstrinum. Michael afneitar Fredo en skipar svo fyrir að enginn geri honum mein á meðan móðir þeirra, Carmela, er enn á lífi. Michael mætir á yfirheyrslur þingnefndarinnar ásamt Hagen og bróður Pentangeli, Vincenzo. Þegar Pentangeli sér Vincenzo dregur hann vitnisburð sinn til baka og yfirheyrslurnar snúast upp í róstur. Kay viðurkennir fyrir Michael að hún gekkst undir þungunarrof og að hún ætlar að skilja við hann og taka með sér börnin. Michael slær hana í reiðikasti og rekur hana á brott. Ári síðar deyr Carmela. Í jarðarför hennar faðmar Fredo Michael að sér og vingast við Anthony á meðan þeir dorga. Roth snýr aftur til Bandaríkjanna eftir að honum hefur verið meinað landvistarleyfi í Ísrael. Rocco Lampone, útsendari Corleone-fjölskyldunnar, drepur hann á flugvellinum og er síðan sjálfur drepinn í flóttatilraun. Hagen vitjar Pentangeli á herstöðinni þar sem hann er í haldi og bendir á að samsærismenn gegn Rómarkeisurum fyrirfóru sér jafnan til að bjarga fjölskyldum sínum. Pentangeli finnst síðar látinn í baðkari sínu með skorna úlnliði. Al Neri, undirsáti Corleone-fjölskyldunnar, fer með Fredo á bát út á stöðuvatnið og skýtur hann til bana á meðan Michael fylgist með frá bakkanum. Michael sest einn niður við vatnið og minnist fimmtugsafmælis Vitos þann [[Árásin á Perluhöfn|7. desember 1941]]. Á meðan fjölskyldan bíður eftir Vito tilkynnir Michael að hann hafi hætt í háskóla og skráð sig í [[landgöngulið Bandaríkjahers]], sem ergir Sonny og kemur Hagen í opna skjöldu. Aðeins Fredo styður ákvörðun hans. Þegar Vito heyrist koma heim situr Michael einn við borðið á meðan aðrir fjölskyldumeðlimir bjóða hann velkominn. == Leikarar == {{div col begin}} * [[Al Pacino]] sem Michael Corleone * [[Robert Duvall]] sem Tom Hagen * [[Diane Keaton]] sem Kay Adams-Corleone * [[Robert De Niro]] sem Vito Corleone ** [[Oreste Baldini]] sem Vito Corleone (ungur) * [[John Cazale]] sem Fredo Corleone * [[Talia Shire]] sem Connie Corleone * [[Lee Strasberg]] sem Hyman Roth ** [[John Megna]] sem Hyman Roth (ungur) * [[Michael V. Gazzo]] sem Frank Pentangeli * [[G. D. Spradlin]] Pat Geary öldungadeildarþingmaður * [[Richard Bright (leikari)|Richard Bright]] sem Al Neri * [[Gastone Moschin]] sem [[Don Fanucci]] * [[Tom Rosqui]] sem Rocco Lampone * [[Bruno Kirby]]Peter Clemenza (ungur) * [[Frank Sivero]] sem Genco Abbandando * [[Morgana King]] sem Carmela Corleone ** [[Francesca De Sapio]] sem Carmela Corleone (ung) * [[Marianna Hill]] sem Deanna Corleone * [[Leopoldo Trieste]] sem Signor Roberto * [[Dominic Chianese]] sem Johnny Ola * [[Troy Donahue]] sem Merle Johnson * [[Joe Spinell]] sem Willi Cicci * [[Danny Aiello]] sem Tony Rosato * [[Carmine Caridi]] sem Carmine Rosato * [[Amerigo Tot]] as Bussetta * [[Abe Vigoda]] sem Salvatore Tessio ** [[John Aprea]] Tessio (ungur) * [[Gianni Russo]] sem Carlo Rizzi * [[James Caan]] sem Sonny Corleone * [[Julie Gregg]] sem Sandra Corleone * [[Ivonne Coll]] sem Yolanda * [[Peter Donat]] sem Questadt * [[Fay Spain]] sem frú Marcia Roth * [[Maria Carta]] sem móðir Vitos * [[Roger Corman]] sem öldungadeildarþingmaður #2 * [[Harry Dean Stanton]] sem FBI-útsendari #1 * [[James Murdock (leikari)|James Murdock]] sem FBI-útsendari #2 * [[Tommy Lasorda]] sem hermaður (ekki á kreditlista) * [[Tony Sirico]] sem kóni Rosato-bræðra (ekki á kreditlista) * [[Roman Coppola]] sem strákur (ekki á kreditlista) * [[Sofia Coppola]] sem barn á skipi (ekki á kreditlista) {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1974}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Francis Ford Coppola]] [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] eccpe0oqohbz33rhvsppmzchasrxjy7 1961836 1961833 2026-05-01T19:25:23Z TKSnaevarr 53243 /* Leikarar */ 1961836 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Guðfaðirinn II | upprunalegt heiti = The Godfather Part II | director = [[Francis Ford Coppola]] | producer = Francis Ford Coppola | screenplay = {{Plainlist| * Francis Ford Coppola * [[Mario Puzo]] }} | based_on = ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir Mario Puzo | starring = {{Plainlist| * [[Al Pacino]] * [[Robert Duvall]] * [[Diane Keaton]] * [[Robert De Niro]] * [[Talia Shire]] * [[Morgana King]] * [[John Cazale]] * [[Mariana Hill]] * [[Lee Strasberg]] }} | music = {{Plainlist| * [[Nino Rota]] }} | cinematography = [[Gordon Willis]] | editing = {{Plainlist| * [[Peter Zinner]] * [[Barry Malkin]] * [[Richard Marks]] }} | production_companies = {{Plainlist| * [[Paramount Pictures]] * The Coppola Company }} | distributor = Paramount Pictures | released = {{Film date|1974|12|12|[[Loew's Astor Plaza Theatre]]|1974|12|20|Bandaríkin}} | runtime = 200 mínútur<ref>{{cite web |title=The Godfather II |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |archive-date=July 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{Plainlist| * Enska * Sikileyska }} | budget = $13 milljónir<ref name="Mojo">{{cite web |title=The Godfather Part II (1974) |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=May 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529234936/http://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |archive-date=May 29, 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=The Godfather: Part II (1974) – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406221328/http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |archive-date=April 6, 2015 |url-status=live}}</ref> | gross = $93 milljónir | framhald af = ''[[Guðfaðirinn]]'' | framhald = ''[[Guðfaðirinn III]]'' }} '''''Guðfaðirinn II''''' (enska: ''The Godfather Part II'') er bandarísk glæpamynd frá árinu 1974 sem [[Francis Ford Coppola]] framleiddi og leikstýrði. Myndin byggir lauslega á skáldsögunni ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir [[Mario Puzo]], sem skrifaði handrit myndarinnar ásamt Coppola. Myndin er bæði framhald og forleikur myndarinnar ''[[Guðfaðirinn]]'' frá árinu 1972. ''Guðfaðirinn II'' heldur annars vegar áfram sögunni þar sem frá var horfið um Michael Corleone ([[Al Pacino]]), nýjan glæpaforingja Corleone-mafíuættarinnar, þar sem hann reynir að vernda fjölskyldureksturinn eftir að hann lifir af morðtilræði. Myndin segir hins vegar söguna af föður hans, Vito Corleone ([[Robert De Niro]]), allt frá bernsku hans á Sikiley fram að stofnun ættarveldisins í New York-borg. Meðal annarra leikara í myndinni eru [[Robert Duvall]], [[Diane Keaton]], [[Talia Shire]], [[Morgana King]], [[John Cazale]], [[Marianna Hill]] og [[Lee Strasberg]]. Eftir velgengni fyrstu myndarinnar gaf [[Paramount Pictures]] grænt ljós á framhaldsmynd með mörgum af sömu leikurunum og sama tökuliðinu. Coppola, sem fékk aukið frelsi við gerð myndarinnar, hafði haft áhuga á að gera bæði framhald og forleik að ''Guðföðurnum'' þar sem sagan væri sögð bæði af uppgangi Vitos og falli Michaels. Aðaltökur hófust í október 1973 og lauk í júní 1974. ''Guðfaðirinn II'' var frumsýnd í New York-borg 12. desember 1974 og á landsvísu í Bandaríkjunum 20. desember 1974. Myndin halaði inn 48 milljónum bandaríkjadala í Bandaríkjunum og Kanada og allt að 93 milljónum á heimsvísu á móti 13 milljóna dala ráðstöfunarfé. Kvikmyndin var tilnefnd til ellefu [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og varð fyrsta framhaldsmyndin til að vinna [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|Óskarsverðlaun sem besta myndin]]. Myndin vann alls sex Óskarsverðlaun, þar á meðal [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] fyrir Coppola, [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] fyrir De Niro og [[Óskarsverðlaun fyrir besta handritið byggt á öðru verki|besta handritið byggt á öðru verki]] fyrir Coppola og Puzo. Pacino vann [[BAFTA-verðlaunin]] sem besti aðalleikarinn og var tilnefndur til Óskarsverðlauna. ''Guðfaðirinn II'' er gjarnan talin á meðal bestu kvikmynda allra tíma og sjaldgæft dæmi um framhaldsmynd sem er álíka góð og fyrsta myndin.<ref name="Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola">{{cite web |author=Stax |date=July 28, 2003 |title=Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola |url=http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115731/http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |archive-date=May 11, 2011 |access-date=November 30, 2010}}</ref> Líkt og fyrsta myndin hafði ''Guðfaðirinn II'' mikil áhrif, sér í lagi í glæpamyndageiranum. Árið 1997 setti [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] hana í 32. sæti á lista sínum yfir 100 bestu kvikmyndir í sögu Bandaríkjanna. Myndin hélt sama sæti á listanum tíu árum síðar.<ref name="afi">[http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf "Citizen Kane Stands the Test of Time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811070405/http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf |date=August 11, 2011 }}. American Film Institute.</ref> Árið 1993 valdi [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“.<ref name="National Film Registry">{{Cite web |url=https://www.loc.gov/film/titles.html |title=The National Film Registry List – Library of Congress |access-date=March 12, 2012 |work=loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407133410/http://www.loc.gov/film/titles.html|archive-date=April 7, 2014|url-status=live}}</ref> ''[[Guðfaðirinn III]]'', síðasta myndin í þríleiknum, kom út árið 1990. == Söguþráður == {{hatnote|Myndin blandar saman atburðum sem gerast á eftir ''Guðföðurnum'' (1972) og atburðum sem gerast á æskuárum Vito Corleone.}} === Vito === Árið 1901 flýr hinn níu ára gamli Vito Andolini frá [[Corleone]] á [[Sikiley]] á [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] til [[New York-borg]]ar eftir að mafíuforinginn Don Ciccio lætur myrða fjölskyldu hans. Við komuna þangað skráir eftirlitsmaður hjá innflytjendaeftirlitinu nafn hans sem Vito Corleone. Árið 1917 er Vito kvæntur maður í Litlu-Ítalíu á Manhattan og á nýfæddan son, Sonny. Vito missir vinnuna sína í matvöruverslun vegna Don Fanucci, leiðtoga fjárkúgunarhrings sem herjar á hverfið. Vito snýr sér að þjófnaði til þess að sjá fyrir sér ásamt nágranna sínum, Peter Clemenza, og eignast tvö börn til viðbótar: Fredo og Michael. Vito, Clemenza og Salvatore Tessio vinna sér inn fé með því að ganga á milli húsa og selja stolna kjóla. Fanucci krefst 200 dollara greiðslu frá Vito og félögum hans. Vito dregur völd Fanucci í efa og ákveður að bjóða honum lægri upphæð, sem Fanucci þiggur með semingi. Eftir þetta veitir Vito Fanucci eftirför heim til hans og drepur hann. Orðspor Vitos fer víða og nágrannar hans biðja hann um vernd gagnvart öðrum fjárkúgurum. Árið 1922 ferðast Vito ásamt fjölskyldu sinni til Sikileyjar til að koma á fót ólífuinnflutningsrekstri. Vito og viðskiptafélagi hans, Don Tommasino, heimsækja hinn aldurhnigna Don Ciccio. Hann fær samþykki Ciccios fyrir rekstrinum en viðurkennir síðan hver hann er í raun, drepur Ciccio með því að skera hann á kvið og hefnir þannig Andolini-fjölskyldunnar. === Michael === Árið 1958 fundar mafíuforinginn Don Michael Corleone á setri sínu við [[Tahoe-vatn]], þar sem sonur hans, Anthony, er að fermast. Johnny Ola, fulltrúi gyðingaglæpaforingjans Hymans Roth, lofar Michael stuðningi við yfirtöku á spilavíti í [[Las Vegas]]. Frank Pentangeli, höfðingi (''caporegime'') í Corleone-mafíunni, biður Michael um hjálp við að verja yfirráðasvæði sitt í [[Bronx]] gegn Rosato-bræðrunum, sem eru tengdir Roth. Michael neitar að verða við beiðninni, sem reitir Pentangeli til reiði. Öldungadeildarþingmaðurinn Pat Geary krefst mútufjár fyrir að tryggja rekstrarleyfi fyrir spilavítinu og gerir gys að Michael fyrir ítalskan uppruna hans. Um kvöldið kemst Michael naumlega lífs af eftir morðtilræði. Hann grunar að svikari sé innan fjölskyldunnar, felur ráðunautnum (''consigliere'') Tom Hagen stjórnina og flýtir sér burt frá setrinu. Michael segir Pentangeli og Roth hvorum fyrir sig að hann gruni hinn um að fyrirskipa morðtilræðið og skipuleggur síðan friðarviðræður milli Pentangeli og Rosato-bræðranna. Á fundinum reyna bræðurnir að kyrkja Pentangeli en lögreglumaður skerst í leikinn og rekur bræðurna á flótta. Hagen neyðir Geary til að hlýða Corleone-fjölskyldunni með því að skella á hann sök fyrir dauða vændiskonu. Roth býður Michael til [[Havana]] til að fjárfesta í starfsemi hans undir verndarvæng [[Fulgencio Batista|Batista]]-stjórnarinnar. Michael hikar við að þiggja boðið í ljósi þess að [[Byltingin á Kúbu|kúbverska byltingin]] er hafin. Roth reiðist Michael síðar þegar Michael spyr hver skipaði Rosato-bræðrunum að drepa Pentangeli og minnir Michael á að hann hafi ekki spurt neinna spurninga þegar honum var skipað að drepa vin hans, Moe Greene (í fyrstu kvikmyndinni). Michael og Ola mæta saman í gamlársteiti þar sem Fredo lætur sem hann þekki ekki Ola en afhjúpar síðan óvart að þeir hafi hist áður. Það rennur upp fyrir Michael að Fredo er svikarinn og hann gefur fyrirmæli um að bæði Roth og Ola verði drepnir. Hann sendir launmorðingja á sjúkrahúsið þar sem Roth er og lætur kæfa hann með púða. Morðingjanum misheppnast verkið og er drepinn af lífverði Roths. Batista segir af sér og flýr þegar uppreisnarmenn sækja fram og Michael, Fredo og Roth flýja hver í sínu lagi frá Kúbu. Þegar heim er komið segir Hagen Michael frá því að eiginkona hans, Kay, hafi misst fóstur. Roth notar tengsl sín til að koma því í kring að rannsóknarnefnd á öldungadeild Bandaríkjaþings hefji rannsókn á Corleone-fjölskyldunni í tengslum við skipulagða glæpastarfsemi. Pentangeli fellst á að bera vitni gegn Michael og er settur í vitnavernd. Þegar Fredo snýr aftur til Nevada segir hann Michael að hann hafi ekki áttað sig á því að Roth hafi verið að skipuleggja morðtilræði og hellir sér síðan yfir Michael fyrir að útiloka hann frá fjölskyldurekstrinum. Michael afneitar Fredo en skipar svo fyrir að enginn geri honum mein á meðan móðir þeirra, Carmela, er enn á lífi. Michael mætir á yfirheyrslur þingnefndarinnar ásamt Hagen og bróður Pentangeli, Vincenzo. Þegar Pentangeli sér Vincenzo dregur hann vitnisburð sinn til baka og yfirheyrslurnar snúast upp í róstur. Kay viðurkennir fyrir Michael að hún gekkst undir þungunarrof og að hún ætlar að skilja við hann og taka með sér börnin. Michael slær hana í reiðikasti og rekur hana á brott. Ári síðar deyr Carmela. Í jarðarför hennar faðmar Fredo Michael að sér og vingast við Anthony á meðan þeir dorga. Roth snýr aftur til Bandaríkjanna eftir að honum hefur verið meinað landvistarleyfi í Ísrael. Rocco Lampone, útsendari Corleone-fjölskyldunnar, drepur hann á flugvellinum og er síðan sjálfur drepinn í flóttatilraun. Hagen vitjar Pentangeli á herstöðinni þar sem hann er í haldi og bendir á að samsærismenn gegn Rómarkeisurum fyrirfóru sér jafnan til að bjarga fjölskyldum sínum. Pentangeli finnst síðar látinn í baðkari sínu með skorna úlnliði. Al Neri, undirsáti Corleone-fjölskyldunnar, fer með Fredo á bát út á stöðuvatnið og skýtur hann til bana á meðan Michael fylgist með frá bakkanum. Michael sest einn niður við vatnið og minnist fimmtugsafmælis Vitos þann [[Árásin á Perluhöfn|7. desember 1941]]. Á meðan fjölskyldan bíður eftir Vito tilkynnir Michael að hann hafi hætt í háskóla og skráð sig í [[landgöngulið Bandaríkjahers]], sem ergir Sonny og kemur Hagen í opna skjöldu. Aðeins Fredo styður ákvörðun hans. Þegar Vito heyrist koma heim situr Michael einn við borðið á meðan aðrir fjölskyldumeðlimir bjóða hann velkominn. == Leikarar == {{div col begin}} * [[Al Pacino]] sem Michael Corleone * [[Robert Duvall]] sem Tom Hagen * [[Diane Keaton]] sem Kay Adams-Corleone * [[Robert De Niro]] sem Vito Corleone ** [[Oreste Baldini]] sem Vito Corleone (ungur) * [[John Cazale]] sem Fredo Corleone * [[Talia Shire]] sem Connie Corleone * [[Lee Strasberg]] sem Hyman Roth ** [[John Megna]] sem Hyman Roth (ungur) * [[Michael V. Gazzo]] sem Frank Pentangeli * [[G. D. Spradlin]] Pat Geary öldungadeildarþingmaður * [[Richard Bright (leikari)|Richard Bright]] sem Al Neri * [[Gastone Moschin]] sem [[Don Fanucci]] * [[Tom Rosqui]] sem Rocco Lampone * [[Bruno Kirby]] sem Peter Clemenza (ungur) * [[Frank Sivero]] sem Genco Abbandando * [[Morgana King]] sem Carmela Corleone ** [[Francesca De Sapio]] sem Carmela Corleone (ung) * [[Marianna Hill]] sem Deanna Corleone * [[Leopoldo Trieste]] sem Signor Roberto * [[Dominic Chianese]] sem Johnny Ola * [[Troy Donahue]] sem Merle Johnson * [[Joe Spinell]] sem Willi Cicci * [[Danny Aiello]] sem Tony Rosato * [[Carmine Caridi]] sem Carmine Rosato * [[Amerigo Tot]] as Bussetta * [[Abe Vigoda]] sem Salvatore Tessio ** [[John Aprea]] Tessio (ungur) * [[Gianni Russo]] sem Carlo Rizzi * [[James Caan]] sem Sonny Corleone * [[Julie Gregg]] sem Sandra Corleone * [[Ivonne Coll]] sem Yolanda * [[Peter Donat]] sem Questadt * [[Fay Spain]] sem frú Marcia Roth * [[Maria Carta]] sem móðir Vitos * [[Roger Corman]] sem öldungadeildarþingmaður #2 * [[Harry Dean Stanton]] sem FBI-útsendari #1 * [[James Murdock (leikari)|James Murdock]] sem FBI-útsendari #2 * [[Tommy Lasorda]] sem hermaður (ekki á kreditlista) * [[Tony Sirico]] sem kóni Rosato-bræðra (ekki á kreditlista) * [[Roman Coppola]] sem strákur (ekki á kreditlista) * [[Sofia Coppola]] sem barn á skipi (ekki á kreditlista) {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1974}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Francis Ford Coppola]] [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] 0mjwvtigxqn053djg58vpih6knlhuq8 1961846 1961836 2026-05-01T20:55:28Z TKSnaevarr 53243 /* Michael */ 1961846 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Guðfaðirinn II | upprunalegt heiti = The Godfather Part II | director = [[Francis Ford Coppola]] | producer = Francis Ford Coppola | screenplay = {{Plainlist| * Francis Ford Coppola * [[Mario Puzo]] }} | based_on = ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir Mario Puzo | starring = {{Plainlist| * [[Al Pacino]] * [[Robert Duvall]] * [[Diane Keaton]] * [[Robert De Niro]] * [[Talia Shire]] * [[Morgana King]] * [[John Cazale]] * [[Mariana Hill]] * [[Lee Strasberg]] }} | music = {{Plainlist| * [[Nino Rota]] }} | cinematography = [[Gordon Willis]] | editing = {{Plainlist| * [[Peter Zinner]] * [[Barry Malkin]] * [[Richard Marks]] }} | production_companies = {{Plainlist| * [[Paramount Pictures]] * The Coppola Company }} | distributor = Paramount Pictures | released = {{Film date|1974|12|12|[[Loew's Astor Plaza Theatre]]|1974|12|20|Bandaríkin}} | runtime = 200 mínútur<ref>{{cite web |title=The Godfather II |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |archive-date=July 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{Plainlist| * Enska * Sikileyska }} | budget = $13 milljónir<ref name="Mojo">{{cite web |title=The Godfather Part II (1974) |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=May 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529234936/http://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |archive-date=May 29, 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=The Godfather: Part II (1974) – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406221328/http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |archive-date=April 6, 2015 |url-status=live}}</ref> | gross = $93 milljónir | framhald af = ''[[Guðfaðirinn]]'' | framhald = ''[[Guðfaðirinn III]]'' }} '''''Guðfaðirinn II''''' (enska: ''The Godfather Part II'') er bandarísk glæpamynd frá árinu 1974 sem [[Francis Ford Coppola]] framleiddi og leikstýrði. Myndin byggir lauslega á skáldsögunni ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir [[Mario Puzo]], sem skrifaði handrit myndarinnar ásamt Coppola. Myndin er bæði framhald og forleikur myndarinnar ''[[Guðfaðirinn]]'' frá árinu 1972. ''Guðfaðirinn II'' heldur annars vegar áfram sögunni þar sem frá var horfið um Michael Corleone ([[Al Pacino]]), nýjan glæpaforingja Corleone-mafíuættarinnar, þar sem hann reynir að vernda fjölskyldureksturinn eftir að hann lifir af morðtilræði. Myndin segir hins vegar söguna af föður hans, Vito Corleone ([[Robert De Niro]]), allt frá bernsku hans á Sikiley fram að stofnun ættarveldisins í New York-borg. Meðal annarra leikara í myndinni eru [[Robert Duvall]], [[Diane Keaton]], [[Talia Shire]], [[Morgana King]], [[John Cazale]], [[Marianna Hill]] og [[Lee Strasberg]]. Eftir velgengni fyrstu myndarinnar gaf [[Paramount Pictures]] grænt ljós á framhaldsmynd með mörgum af sömu leikurunum og sama tökuliðinu. Coppola, sem fékk aukið frelsi við gerð myndarinnar, hafði haft áhuga á að gera bæði framhald og forleik að ''Guðföðurnum'' þar sem sagan væri sögð bæði af uppgangi Vitos og falli Michaels. Aðaltökur hófust í október 1973 og lauk í júní 1974. ''Guðfaðirinn II'' var frumsýnd í New York-borg 12. desember 1974 og á landsvísu í Bandaríkjunum 20. desember 1974. Myndin halaði inn 48 milljónum bandaríkjadala í Bandaríkjunum og Kanada og allt að 93 milljónum á heimsvísu á móti 13 milljóna dala ráðstöfunarfé. Kvikmyndin var tilnefnd til ellefu [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og varð fyrsta framhaldsmyndin til að vinna [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|Óskarsverðlaun sem besta myndin]]. Myndin vann alls sex Óskarsverðlaun, þar á meðal [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] fyrir Coppola, [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] fyrir De Niro og [[Óskarsverðlaun fyrir besta handritið byggt á öðru verki|besta handritið byggt á öðru verki]] fyrir Coppola og Puzo. Pacino vann [[BAFTA-verðlaunin]] sem besti aðalleikarinn og var tilnefndur til Óskarsverðlauna. ''Guðfaðirinn II'' er gjarnan talin á meðal bestu kvikmynda allra tíma og sjaldgæft dæmi um framhaldsmynd sem er álíka góð og fyrsta myndin.<ref name="Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola">{{cite web |author=Stax |date=July 28, 2003 |title=Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola |url=http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115731/http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |archive-date=May 11, 2011 |access-date=November 30, 2010}}</ref> Líkt og fyrsta myndin hafði ''Guðfaðirinn II'' mikil áhrif, sér í lagi í glæpamyndageiranum. Árið 1997 setti [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] hana í 32. sæti á lista sínum yfir 100 bestu kvikmyndir í sögu Bandaríkjanna. Myndin hélt sama sæti á listanum tíu árum síðar.<ref name="afi">[http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf "Citizen Kane Stands the Test of Time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811070405/http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf |date=August 11, 2011 }}. American Film Institute.</ref> Árið 1993 valdi [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“.<ref name="National Film Registry">{{Cite web |url=https://www.loc.gov/film/titles.html |title=The National Film Registry List – Library of Congress |access-date=March 12, 2012 |work=loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407133410/http://www.loc.gov/film/titles.html|archive-date=April 7, 2014|url-status=live}}</ref> ''[[Guðfaðirinn III]]'', síðasta myndin í þríleiknum, kom út árið 1990. == Söguþráður == {{hatnote|Myndin blandar saman atburðum sem gerast á eftir ''Guðföðurnum'' (1972) og atburðum sem gerast á æskuárum Vito Corleone.}} === Vito === Árið 1901 flýr hinn níu ára gamli Vito Andolini frá [[Corleone]] á [[Sikiley]] á [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] til [[New York-borg]]ar eftir að mafíuforinginn Don Ciccio lætur myrða fjölskyldu hans. Við komuna þangað skráir eftirlitsmaður hjá innflytjendaeftirlitinu nafn hans sem Vito Corleone. Árið 1917 er Vito kvæntur maður í Litlu-Ítalíu á Manhattan og á nýfæddan son, Sonny. Vito missir vinnuna sína í matvöruverslun vegna Don Fanucci, leiðtoga fjárkúgunarhrings sem herjar á hverfið. Vito snýr sér að þjófnaði til þess að sjá fyrir sér ásamt nágranna sínum, Peter Clemenza, og eignast tvö börn til viðbótar: Fredo og Michael. Vito, Clemenza og Salvatore Tessio vinna sér inn fé með því að ganga á milli húsa og selja stolna kjóla. Fanucci krefst 200 dollara greiðslu frá Vito og félögum hans. Vito dregur völd Fanucci í efa og ákveður að bjóða honum lægri upphæð, sem Fanucci þiggur með semingi. Eftir þetta veitir Vito Fanucci eftirför heim til hans og drepur hann. Orðspor Vitos fer víða og nágrannar hans biðja hann um vernd gagnvart öðrum fjárkúgurum. Árið 1922 ferðast Vito ásamt fjölskyldu sinni til Sikileyjar til að koma á fót ólífuinnflutningsrekstri. Vito og viðskiptafélagi hans, Don Tommasino, heimsækja hinn aldurhnigna Don Ciccio. Hann fær samþykki Ciccios fyrir rekstrinum en viðurkennir síðan hver hann er í raun, drepur Ciccio með því að skera hann á kvið og hefnir þannig Andolini-fjölskyldunnar. === Michael === Árið 1958 fundar mafíuforinginn Don Michael Corleone á setri sínu við [[Tahoe-vatn]], þar sem sonur hans, Anthony, er að fermast. Johnny Ola, fulltrúi gyðingaglæpaforingjans Hymans Roth, lofar Michael stuðningi við yfirtöku á spilavíti í [[Las Vegas]]. Frank Pentangeli, höfðingi (''caporegime'') í Corleone-mafíunni, biður Michael um hjálp við að verja yfirráðasvæði sitt í [[Bronx]] gegn Rosato-bræðrunum, sem eru tengdir Roth. Michael neitar að verða við beiðninni, sem reitir Pentangeli til reiði. Öldungadeildarþingmaðurinn Pat Geary krefst mútufjár fyrir að tryggja rekstrarleyfi fyrir spilavítinu og gerir gys að Michael fyrir ítalskan uppruna hans. Um kvöldið kemst Michael naumlega lífs af eftir morðtilræði. Hann grunar að svikari sé innan fjölskyldunnar, felur ráðunautnum (''consigliere'') Tom Hagen stjórnina og flýtir sér burt frá setrinu. Michael segir Pentangeli og Roth hvorum fyrir sig að hann gruni hinn um að fyrirskipa morðtilræðið og skipuleggur síðan friðarviðræður milli Pentangeli og Rosato-bræðranna. Á fundinum reyna bræðurnir að kyrkja Pentangeli en lögreglumaður skerst í leikinn og rekur bræðurna á flótta. Hagen neyðir Geary til að hlýða Corleone-fjölskyldunni með því að skella á hann sök fyrir dauða vændiskonu. Roth býður Michael til [[Havana]] til að fjárfesta í starfsemi hans undir verndarvæng [[Fulgencio Batista|Batista]]-stjórnarinnar. Michael hikar við að þiggja boðið í ljósi þess að [[Byltingin á Kúbu|kúbverska byltingin]] er hafin. Roth reiðist Michael síðar þegar Michael spyr hver skipaði Rosato-bræðrunum að drepa Pentangeli og minnir Michael á að hann hafi ekki spurt neinna spurninga þegar honum var skipað að drepa vin hans, Moe Greene (í fyrstu kvikmyndinni). Michael og Ola mæta saman í gamlársteiti þar sem Fredo lætur sem hann þekki ekki Ola en afhjúpar síðan óvart að þeir hafi hist áður. Það rennur upp fyrir Michael að Fredo er svikarinn og hann gefur fyrirmæli um að bæði Roth og Ola verði drepnir. Hann sendir launmorðingja á sjúkrahúsið þar sem Roth er og lætur kæfa hann með púða. Morðingjanum misheppnast verkið og er drepinn af lífverði Roths. Batista segir af sér og flýr þegar uppreisnarmenn sækja fram og Michael, Fredo og Roth flýja hver í sínu lagi frá Kúbu. Þegar heim er komið segir Hagen Michael frá því að eiginkona hans, Kay, hafi misst fóstur. Roth notar tengsl sín til að koma því í kring að rannsóknarnefnd á öldungadeild Bandaríkjaþings hefji rannsókn á Corleone-fjölskyldunni í tengslum við skipulagða glæpastarfsemi. Pentangeli fellst á að bera vitni gegn Michael og er settur í vitnavernd. Þegar Fredo snýr aftur til Nevada segir hann Michael að hann hafi ekki áttað sig á því að Roth hafi verið að skipuleggja morðtilræði og hellir sér síðan yfir Michael fyrir að útiloka hann frá fjölskyldurekstrinum. Michael afneitar Fredo en skipar svo fyrir að enginn geri honum mein á meðan móðir þeirra, Carmela, er enn á lífi. Michael mætir á yfirheyrslur þingnefndarinnar ásamt Hagen og bróður Pentangeli, Vincenzo. Þegar Pentangeli sér Vincenzo dregur hann vitnisburð sinn til baka og yfirheyrslurnar snúast upp í róstur. Kay viðurkennir fyrir Michael að hún gekkst undir [[þungunarrof]] og að hún ætlar að skilja við hann og taka með sér börnin. Michael slær hana utan undir í reiðikasti og gerir hana brottræka. Ári síðar deyr Carmela. Í jarðarför hennar faðmar Fredo Michael að sér og vingast við Anthony á meðan þeir dorga. Roth snýr aftur til Bandaríkjanna eftir að honum hefur verið meinað landvistarleyfi í Ísrael. Rocco Lampone, útsendari Corleone-fjölskyldunnar, drepur hann á flugvellinum og er síðan sjálfur drepinn í flóttatilraun. Hagen vitjar Pentangeli á herstöðinni þar sem hann er í haldi og bendir á að samsærismenn gegn Rómarkeisurum fyrirfóru sér jafnan til að bjarga fjölskyldum sínum. Pentangeli finnst síðar látinn í baðkari sínu með skorna úlnliði. Al Neri, undirsáti Corleone-fjölskyldunnar, fer með Fredo á bát út á stöðuvatnið og skýtur hann til bana á meðan Michael fylgist með frá bakkanum. Michael sest einn niður við vatnið og minnist fimmtugsafmælis Vitos þann [[Árásin á Perluhöfn|7. desember 1941]]. Á meðan fjölskyldan bíður eftir Vito tilkynnir Michael að hann hafi hætt í háskóla og skráð sig í [[landgöngulið Bandaríkjahers]], sem ergir Sonny og kemur Hagen í opna skjöldu. Aðeins Fredo styður ákvörðun hans. Þegar Vito heyrist koma heim situr Michael einn við borðið á meðan aðrir fjölskyldumeðlimir bjóða hann velkominn. == Leikarar == {{div col begin}} * [[Al Pacino]] sem Michael Corleone * [[Robert Duvall]] sem Tom Hagen * [[Diane Keaton]] sem Kay Adams-Corleone * [[Robert De Niro]] sem Vito Corleone ** [[Oreste Baldini]] sem Vito Corleone (ungur) * [[John Cazale]] sem Fredo Corleone * [[Talia Shire]] sem Connie Corleone * [[Lee Strasberg]] sem Hyman Roth ** [[John Megna]] sem Hyman Roth (ungur) * [[Michael V. Gazzo]] sem Frank Pentangeli * [[G. D. Spradlin]] Pat Geary öldungadeildarþingmaður * [[Richard Bright (leikari)|Richard Bright]] sem Al Neri * [[Gastone Moschin]] sem [[Don Fanucci]] * [[Tom Rosqui]] sem Rocco Lampone * [[Bruno Kirby]] sem Peter Clemenza (ungur) * [[Frank Sivero]] sem Genco Abbandando * [[Morgana King]] sem Carmela Corleone ** [[Francesca De Sapio]] sem Carmela Corleone (ung) * [[Marianna Hill]] sem Deanna Corleone * [[Leopoldo Trieste]] sem Signor Roberto * [[Dominic Chianese]] sem Johnny Ola * [[Troy Donahue]] sem Merle Johnson * [[Joe Spinell]] sem Willi Cicci * [[Danny Aiello]] sem Tony Rosato * [[Carmine Caridi]] sem Carmine Rosato * [[Amerigo Tot]] as Bussetta * [[Abe Vigoda]] sem Salvatore Tessio ** [[John Aprea]] Tessio (ungur) * [[Gianni Russo]] sem Carlo Rizzi * [[James Caan]] sem Sonny Corleone * [[Julie Gregg]] sem Sandra Corleone * [[Ivonne Coll]] sem Yolanda * [[Peter Donat]] sem Questadt * [[Fay Spain]] sem frú Marcia Roth * [[Maria Carta]] sem móðir Vitos * [[Roger Corman]] sem öldungadeildarþingmaður #2 * [[Harry Dean Stanton]] sem FBI-útsendari #1 * [[James Murdock (leikari)|James Murdock]] sem FBI-útsendari #2 * [[Tommy Lasorda]] sem hermaður (ekki á kreditlista) * [[Tony Sirico]] sem kóni Rosato-bræðra (ekki á kreditlista) * [[Roman Coppola]] sem strákur (ekki á kreditlista) * [[Sofia Coppola]] sem barn á skipi (ekki á kreditlista) {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1974}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Francis Ford Coppola]] [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] nax7ltp8y9x96tpasohsxhceh69oc3f 1961847 1961846 2026-05-01T20:56:07Z TKSnaevarr 53243 1961847 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Guðfaðirinn II | mynd = Godfather 2 logo.svg | upprunalegt heiti = The Godfather Part II | director = [[Francis Ford Coppola]] | producer = Francis Ford Coppola | screenplay = {{Plainlist| * Francis Ford Coppola * [[Mario Puzo]] }} | based_on = ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir Mario Puzo | starring = {{Plainlist| * [[Al Pacino]] * [[Robert Duvall]] * [[Diane Keaton]] * [[Robert De Niro]] * [[Talia Shire]] * [[Morgana King]] * [[John Cazale]] * [[Mariana Hill]] * [[Lee Strasberg]] }} | music = {{Plainlist| * [[Nino Rota]] }} | cinematography = [[Gordon Willis]] | editing = {{Plainlist| * [[Peter Zinner]] * [[Barry Malkin]] * [[Richard Marks]] }} | production_companies = {{Plainlist| * [[Paramount Pictures]] * The Coppola Company }} | distributor = Paramount Pictures | released = {{Film date|1974|12|12|[[Loew's Astor Plaza Theatre]]|1974|12|20|Bandaríkin}} | runtime = 200 mínútur<ref>{{cite web |title=The Godfather II |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |archive-date=July 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{Plainlist| * Enska * Sikileyska }} | budget = $13 milljónir<ref name="Mojo">{{cite web |title=The Godfather Part II (1974) |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=May 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529234936/http://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |archive-date=May 29, 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=The Godfather: Part II (1974) – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406221328/http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |archive-date=April 6, 2015 |url-status=live}}</ref> | gross = $93 milljónir | framhald af = ''[[Guðfaðirinn]]'' | framhald = ''[[Guðfaðirinn III]]'' }} '''''Guðfaðirinn II''''' (enska: ''The Godfather Part II'') er bandarísk glæpamynd frá árinu 1974 sem [[Francis Ford Coppola]] framleiddi og leikstýrði. Myndin byggir lauslega á skáldsögunni ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir [[Mario Puzo]], sem skrifaði handrit myndarinnar ásamt Coppola. Myndin er bæði framhald og forleikur myndarinnar ''[[Guðfaðirinn]]'' frá árinu 1972. ''Guðfaðirinn II'' heldur annars vegar áfram sögunni þar sem frá var horfið um Michael Corleone ([[Al Pacino]]), nýjan glæpaforingja Corleone-mafíuættarinnar, þar sem hann reynir að vernda fjölskyldureksturinn eftir að hann lifir af morðtilræði. Myndin segir hins vegar söguna af föður hans, Vito Corleone ([[Robert De Niro]]), allt frá bernsku hans á Sikiley fram að stofnun ættarveldisins í New York-borg. Meðal annarra leikara í myndinni eru [[Robert Duvall]], [[Diane Keaton]], [[Talia Shire]], [[Morgana King]], [[John Cazale]], [[Marianna Hill]] og [[Lee Strasberg]]. Eftir velgengni fyrstu myndarinnar gaf [[Paramount Pictures]] grænt ljós á framhaldsmynd með mörgum af sömu leikurunum og sama tökuliðinu. Coppola, sem fékk aukið frelsi við gerð myndarinnar, hafði haft áhuga á að gera bæði framhald og forleik að ''Guðföðurnum'' þar sem sagan væri sögð bæði af uppgangi Vitos og falli Michaels. Aðaltökur hófust í október 1973 og lauk í júní 1974. ''Guðfaðirinn II'' var frumsýnd í New York-borg 12. desember 1974 og á landsvísu í Bandaríkjunum 20. desember 1974. Myndin halaði inn 48 milljónum bandaríkjadala í Bandaríkjunum og Kanada og allt að 93 milljónum á heimsvísu á móti 13 milljóna dala ráðstöfunarfé. Kvikmyndin var tilnefnd til ellefu [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og varð fyrsta framhaldsmyndin til að vinna [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|Óskarsverðlaun sem besta myndin]]. Myndin vann alls sex Óskarsverðlaun, þar á meðal [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] fyrir Coppola, [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] fyrir De Niro og [[Óskarsverðlaun fyrir besta handritið byggt á öðru verki|besta handritið byggt á öðru verki]] fyrir Coppola og Puzo. Pacino vann [[BAFTA-verðlaunin]] sem besti aðalleikarinn og var tilnefndur til Óskarsverðlauna. ''Guðfaðirinn II'' er gjarnan talin á meðal bestu kvikmynda allra tíma og sjaldgæft dæmi um framhaldsmynd sem er álíka góð og fyrsta myndin.<ref name="Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola">{{cite web |author=Stax |date=July 28, 2003 |title=Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola |url=http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115731/http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |archive-date=May 11, 2011 |access-date=November 30, 2010}}</ref> Líkt og fyrsta myndin hafði ''Guðfaðirinn II'' mikil áhrif, sér í lagi í glæpamyndageiranum. Árið 1997 setti [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] hana í 32. sæti á lista sínum yfir 100 bestu kvikmyndir í sögu Bandaríkjanna. Myndin hélt sama sæti á listanum tíu árum síðar.<ref name="afi">[http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf "Citizen Kane Stands the Test of Time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811070405/http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf |date=August 11, 2011 }}. American Film Institute.</ref> Árið 1993 valdi [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“.<ref name="National Film Registry">{{Cite web |url=https://www.loc.gov/film/titles.html |title=The National Film Registry List – Library of Congress |access-date=March 12, 2012 |work=loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407133410/http://www.loc.gov/film/titles.html|archive-date=April 7, 2014|url-status=live}}</ref> ''[[Guðfaðirinn III]]'', síðasta myndin í þríleiknum, kom út árið 1990. == Söguþráður == {{hatnote|Myndin blandar saman atburðum sem gerast á eftir ''Guðföðurnum'' (1972) og atburðum sem gerast á æskuárum Vito Corleone.}} === Vito === Árið 1901 flýr hinn níu ára gamli Vito Andolini frá [[Corleone]] á [[Sikiley]] á [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] til [[New York-borg]]ar eftir að mafíuforinginn Don Ciccio lætur myrða fjölskyldu hans. Við komuna þangað skráir eftirlitsmaður hjá innflytjendaeftirlitinu nafn hans sem Vito Corleone. Árið 1917 er Vito kvæntur maður í Litlu-Ítalíu á Manhattan og á nýfæddan son, Sonny. Vito missir vinnuna sína í matvöruverslun vegna Don Fanucci, leiðtoga fjárkúgunarhrings sem herjar á hverfið. Vito snýr sér að þjófnaði til þess að sjá fyrir sér ásamt nágranna sínum, Peter Clemenza, og eignast tvö börn til viðbótar: Fredo og Michael. Vito, Clemenza og Salvatore Tessio vinna sér inn fé með því að ganga á milli húsa og selja stolna kjóla. Fanucci krefst 200 dollara greiðslu frá Vito og félögum hans. Vito dregur völd Fanucci í efa og ákveður að bjóða honum lægri upphæð, sem Fanucci þiggur með semingi. Eftir þetta veitir Vito Fanucci eftirför heim til hans og drepur hann. Orðspor Vitos fer víða og nágrannar hans biðja hann um vernd gagnvart öðrum fjárkúgurum. Árið 1922 ferðast Vito ásamt fjölskyldu sinni til Sikileyjar til að koma á fót ólífuinnflutningsrekstri. Vito og viðskiptafélagi hans, Don Tommasino, heimsækja hinn aldurhnigna Don Ciccio. Hann fær samþykki Ciccios fyrir rekstrinum en viðurkennir síðan hver hann er í raun, drepur Ciccio með því að skera hann á kvið og hefnir þannig Andolini-fjölskyldunnar. === Michael === Árið 1958 fundar mafíuforinginn Don Michael Corleone á setri sínu við [[Tahoe-vatn]], þar sem sonur hans, Anthony, er að fermast. Johnny Ola, fulltrúi gyðingaglæpaforingjans Hymans Roth, lofar Michael stuðningi við yfirtöku á spilavíti í [[Las Vegas]]. Frank Pentangeli, höfðingi (''caporegime'') í Corleone-mafíunni, biður Michael um hjálp við að verja yfirráðasvæði sitt í [[Bronx]] gegn Rosato-bræðrunum, sem eru tengdir Roth. Michael neitar að verða við beiðninni, sem reitir Pentangeli til reiði. Öldungadeildarþingmaðurinn Pat Geary krefst mútufjár fyrir að tryggja rekstrarleyfi fyrir spilavítinu og gerir gys að Michael fyrir ítalskan uppruna hans. Um kvöldið kemst Michael naumlega lífs af eftir morðtilræði. Hann grunar að svikari sé innan fjölskyldunnar, felur ráðunautnum (''consigliere'') Tom Hagen stjórnina og flýtir sér burt frá setrinu. Michael segir Pentangeli og Roth hvorum fyrir sig að hann gruni hinn um að fyrirskipa morðtilræðið og skipuleggur síðan friðarviðræður milli Pentangeli og Rosato-bræðranna. Á fundinum reyna bræðurnir að kyrkja Pentangeli en lögreglumaður skerst í leikinn og rekur bræðurna á flótta. Hagen neyðir Geary til að hlýða Corleone-fjölskyldunni með því að skella á hann sök fyrir dauða vændiskonu. Roth býður Michael til [[Havana]] til að fjárfesta í starfsemi hans undir verndarvæng [[Fulgencio Batista|Batista]]-stjórnarinnar. Michael hikar við að þiggja boðið í ljósi þess að [[Byltingin á Kúbu|kúbverska byltingin]] er hafin. Roth reiðist Michael síðar þegar Michael spyr hver skipaði Rosato-bræðrunum að drepa Pentangeli og minnir Michael á að hann hafi ekki spurt neinna spurninga þegar honum var skipað að drepa vin hans, Moe Greene (í fyrstu kvikmyndinni). Michael og Ola mæta saman í gamlársteiti þar sem Fredo lætur sem hann þekki ekki Ola en afhjúpar síðan óvart að þeir hafi hist áður. Það rennur upp fyrir Michael að Fredo er svikarinn og hann gefur fyrirmæli um að bæði Roth og Ola verði drepnir. Hann sendir launmorðingja á sjúkrahúsið þar sem Roth er og lætur kæfa hann með púða. Morðingjanum misheppnast verkið og er drepinn af lífverði Roths. Batista segir af sér og flýr þegar uppreisnarmenn sækja fram og Michael, Fredo og Roth flýja hver í sínu lagi frá Kúbu. Þegar heim er komið segir Hagen Michael frá því að eiginkona hans, Kay, hafi misst fóstur. Roth notar tengsl sín til að koma því í kring að rannsóknarnefnd á öldungadeild Bandaríkjaþings hefji rannsókn á Corleone-fjölskyldunni í tengslum við skipulagða glæpastarfsemi. Pentangeli fellst á að bera vitni gegn Michael og er settur í vitnavernd. Þegar Fredo snýr aftur til Nevada segir hann Michael að hann hafi ekki áttað sig á því að Roth hafi verið að skipuleggja morðtilræði og hellir sér síðan yfir Michael fyrir að útiloka hann frá fjölskyldurekstrinum. Michael afneitar Fredo en skipar svo fyrir að enginn geri honum mein á meðan móðir þeirra, Carmela, er enn á lífi. Michael mætir á yfirheyrslur þingnefndarinnar ásamt Hagen og bróður Pentangeli, Vincenzo. Þegar Pentangeli sér Vincenzo dregur hann vitnisburð sinn til baka og yfirheyrslurnar snúast upp í róstur. Kay viðurkennir fyrir Michael að hún gekkst undir [[þungunarrof]] og að hún ætlar að skilja við hann og taka með sér börnin. Michael slær hana utan undir í reiðikasti og gerir hana brottræka. Ári síðar deyr Carmela. Í jarðarför hennar faðmar Fredo Michael að sér og vingast við Anthony á meðan þeir dorga. Roth snýr aftur til Bandaríkjanna eftir að honum hefur verið meinað landvistarleyfi í Ísrael. Rocco Lampone, útsendari Corleone-fjölskyldunnar, drepur hann á flugvellinum og er síðan sjálfur drepinn í flóttatilraun. Hagen vitjar Pentangeli á herstöðinni þar sem hann er í haldi og bendir á að samsærismenn gegn Rómarkeisurum fyrirfóru sér jafnan til að bjarga fjölskyldum sínum. Pentangeli finnst síðar látinn í baðkari sínu með skorna úlnliði. Al Neri, undirsáti Corleone-fjölskyldunnar, fer með Fredo á bát út á stöðuvatnið og skýtur hann til bana á meðan Michael fylgist með frá bakkanum. Michael sest einn niður við vatnið og minnist fimmtugsafmælis Vitos þann [[Árásin á Perluhöfn|7. desember 1941]]. Á meðan fjölskyldan bíður eftir Vito tilkynnir Michael að hann hafi hætt í háskóla og skráð sig í [[landgöngulið Bandaríkjahers]], sem ergir Sonny og kemur Hagen í opna skjöldu. Aðeins Fredo styður ákvörðun hans. Þegar Vito heyrist koma heim situr Michael einn við borðið á meðan aðrir fjölskyldumeðlimir bjóða hann velkominn. == Leikarar == {{div col begin}} * [[Al Pacino]] sem Michael Corleone * [[Robert Duvall]] sem Tom Hagen * [[Diane Keaton]] sem Kay Adams-Corleone * [[Robert De Niro]] sem Vito Corleone ** [[Oreste Baldini]] sem Vito Corleone (ungur) * [[John Cazale]] sem Fredo Corleone * [[Talia Shire]] sem Connie Corleone * [[Lee Strasberg]] sem Hyman Roth ** [[John Megna]] sem Hyman Roth (ungur) * [[Michael V. Gazzo]] sem Frank Pentangeli * [[G. D. Spradlin]] Pat Geary öldungadeildarþingmaður * [[Richard Bright (leikari)|Richard Bright]] sem Al Neri * [[Gastone Moschin]] sem [[Don Fanucci]] * [[Tom Rosqui]] sem Rocco Lampone * [[Bruno Kirby]] sem Peter Clemenza (ungur) * [[Frank Sivero]] sem Genco Abbandando * [[Morgana King]] sem Carmela Corleone ** [[Francesca De Sapio]] sem Carmela Corleone (ung) * [[Marianna Hill]] sem Deanna Corleone * [[Leopoldo Trieste]] sem Signor Roberto * [[Dominic Chianese]] sem Johnny Ola * [[Troy Donahue]] sem Merle Johnson * [[Joe Spinell]] sem Willi Cicci * [[Danny Aiello]] sem Tony Rosato * [[Carmine Caridi]] sem Carmine Rosato * [[Amerigo Tot]] as Bussetta * [[Abe Vigoda]] sem Salvatore Tessio ** [[John Aprea]] Tessio (ungur) * [[Gianni Russo]] sem Carlo Rizzi * [[James Caan]] sem Sonny Corleone * [[Julie Gregg]] sem Sandra Corleone * [[Ivonne Coll]] sem Yolanda * [[Peter Donat]] sem Questadt * [[Fay Spain]] sem frú Marcia Roth * [[Maria Carta]] sem móðir Vitos * [[Roger Corman]] sem öldungadeildarþingmaður #2 * [[Harry Dean Stanton]] sem FBI-útsendari #1 * [[James Murdock (leikari)|James Murdock]] sem FBI-útsendari #2 * [[Tommy Lasorda]] sem hermaður (ekki á kreditlista) * [[Tony Sirico]] sem kóni Rosato-bræðra (ekki á kreditlista) * [[Roman Coppola]] sem strákur (ekki á kreditlista) * [[Sofia Coppola]] sem barn á skipi (ekki á kreditlista) {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1974}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Francis Ford Coppola]] [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] 2kpe4i1usji8ar8klu8ohaome6y24th 0 190865 1961820 2026-05-01T16:05:59Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Guðfaðirinn II]] 1961820 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Guðfaðirinn II]] 0igz7m4bwa6p1ea842bgsirditukw9q 0 190866 1961821 2026-05-01T16:06:48Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Guðfaðirinn II]] 1961821 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Guðfaðirinn II]] 0igz7m4bwa6p1ea842bgsirditukw9q 1 190868 1961830 2026-05-01T18:35:45Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill=The Godfather Part II |tungumál=en |id=1352046511 }}“ 1961830 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill=The Godfather Part II |tungumál=en |id=1352046511 }} gn5v0p71tymi9reygrlfa62jc6vntxi 0 190869 1961838 2026-05-01T19:44:30Z Akigka 183 Bjó til síðu með „{{Ár nav}} '''305''' (CCCV í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 5. ár 4. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[mánudagur|mánudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[1. maí]] - Rómverski keisarinn [[Díókletíanus]] sagði af sér og flutti í höll sína í [[Salona]] (nú [[Split]]). * Meðkeisarinn [[Maximíanus]] sagði af sér. * Nýtt fjórmenningaveldi tók við völdum með Konstantíus...“ 1961838 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} '''305''' (CCCV í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 5. ár 4. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[mánudagur|mánudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[1. maí]] - Rómverski keisarinn [[Díókletíanus]] sagði af sér og flutti í höll sína í [[Salona]] (nú [[Split]]). * Meðkeisarinn [[Maximíanus]] sagði af sér. * Nýtt fjórmenningaveldi tók við völdum með [[Konstantíus 1.]] og [[Galeríus]] sem meðkeisara, og [[Flavíus Valeríus Severus]] og [[Maximínus Daza]] sem undirkeisara. * [[Konstantínus mikli|Konstantínus]] og faðir hans, Konstantíus, héldu til Bretlands þar sem þeir börðust gegn [[Piktar|Piktum]]. * Maximínus Daza hóf herferð ofsókna gegn [[kristni|kristnum]] mönnum í Egyptalandi. * [[Böð Díókletíanusar]] í Róm voru vígð. == Fædd == == Dáin == * [[Katrín frá Alexandríu]], kristinn dýrlingur. [[Flokkur:305]] 6ucfy32y11s4kamx4kksqbsvk6ucheo 1961839 1961838 2026-05-01T19:45:19Z Akigka 183 1961839 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} '''305''' (CCCV í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 5. ár 4. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[mánudagur|mánudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[1. maí]] - Rómverski keisarinn [[Díókletíanus]] sagði af sér og flutti í höll sína í [[Salona]] (nú [[Split]]). * Meðkeisarinn [[Maximíanus]] sagði af sér. * Nýtt fjórmenningaveldi tók við völdum með [[Konstantíus 1.]] og [[Galeríus]] sem meðkeisara, og [[Flavíus Valeríus Severus]] og [[Maximínus Daza]] sem undirkeisara. * [[Konstantínus mikli|Konstantínus]] og faðir hans, Konstantíus, héldu til Bretlands þar sem þeir börðust gegn [[Piktar|Piktum]]. * Maximínus Daza hóf ofsóknir gegn [[kristni|kristnum]] mönnum í Egyptalandi. * [[Böð Díókletíanusar]] í Róm voru vígð. == Fædd == == Dáin == * [[Katrín frá Alexandríu]], kristinn dýrlingur. [[Flokkur:305]] 75pygr21oah3ctmxar7nki49xu5l7kz 0 190870 1961849 2026-05-01T21:10:27Z Akigka 183 Bjó til síðu með „{{Ár nav}} '''859''' (DCCCLIX í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 59. ár 9. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[sunnudagur|sunnudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[Hásteinn víkingur]] og [[Björn járnsíða]] héldu í herför um Miðjarðarhaf með 62 skipa flota. * [[Al-Qarawiyyin-háskóli]], elsti háskóli heims sem enn starfar, var stofnaður í [[Fes]] í Marokkó. * Jarðskjálfti r...“ 1961849 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} '''859''' (DCCCLIX í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 59. ár 9. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[sunnudagur|sunnudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[Hásteinn víkingur]] og [[Björn járnsíða]] héldu í herför um Miðjarðarhaf með 62 skipa flota. * [[Al-Qarawiyyin-háskóli]], elsti háskóli heims sem enn starfar, var stofnaður í [[Fes]] í Marokkó. * Jarðskjálfti reið yfir [[Sýrland]] með þeim afleiðingum að [[Latakía]] og [[Jableh]] urðu rústir einar. * Veturinn var svo harður að [[Adríahaf]] lagði og snjór hélst í 100 daga á Ítalíu. == Fædd == * [[Odo frá París]], konungur [[Vestur-Frankía|Vestur-Frankíu]] (d. [[898]]). == Dáin == * [[7. september]] - [[Xuanzong keisari Tang]] (f. [[810]]). [[Flokkur:859]] hrg5re9ra6qjd0rag7p1e7tkm2p719s 0 190871 1961851 2026-05-01T21:20:25Z Akigka 183 Bjó til síðu með „{{Ár nav}} '''858''' (DCCCLVIII í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 58. ár 9. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[laugardagur|laugardegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[Lúðvík þýski]] gerði innrás í [[Vestur-Frankía|Vestur-Frankíu]] og kom frænda sínum til valda í [[Akvitanía|Akvitaníu]]. [[Karl sköllótti]] flúði til [[Búrgund]]ar. * [[Björn járnsíða]] kveikti í fyrstu...“ 1961851 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} '''858''' (DCCCLVIII í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 58. ár 9. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[laugardagur|laugardegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[Lúðvík þýski]] gerði innrás í [[Vestur-Frankía|Vestur-Frankíu]] og kom frænda sínum til valda í [[Akvitanía|Akvitaníu]]. [[Karl sköllótti]] flúði til [[Búrgund]]ar. * [[Björn járnsíða]] kveikti í fyrstu [[dómkirkjan í Chartres|dómkirkjunni í Chartres]]. == Fædd == == Dáin == * [[13. janúar]] - [[Aðalúlfur af Wessex]], konungur Wessex. * [[13. febrúar]] - [[Kenneth MacAlpin]], konungur Skotlands (f. um 810). * [[17. apríl]] - [[Benedikt 3.]] páfi. [[Flokkur:858]] nkyzop9wc6yzdukxr5eetm13dp5o2ha 0 190872 1961852 2026-05-01T21:29:10Z Akigka 183 Bjó til síðu með „{{Ár nav}} '''857''' (DCCCLVII í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 57. ár 9. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[föstudagur|föstudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[Víkingar]] herjuðu á [[Dorestad]], [[París]] og [[Orléans]]. * Víkingaforinginn [[Hrærekur frá Dorestad|Hrærekur]] fór til Danmerkur, með fulltingi [[Lótar 2.|Lótars 2.]] og neyddi keppinaut sinn, Hárekur 2. af Da...“ 1961852 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} '''857''' (DCCCLVII í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 57. ár 9. aldar og [[almennt ár]] sem hófst á [[föstudagur|föstudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[Víkingar]] herjuðu á [[Dorestad]], [[París]] og [[Orléans]]. * Víkingaforinginn [[Hrærekur frá Dorestad|Hrærekur]] fór til Danmerkur, með fulltingi [[Lótar 2.|Lótars 2.]] og neyddi keppinaut sinn, [[Hárekur 2. af Danmörku|Hárek 2.]], til að samþykkja yfirráð sín yfir landinu. * Þúsundir létu lífið af [[korndrjólaeitrun]] í [[Rínardalur|Rínardal]]. == Fædd == == Dáin == * [[Munseong af Silla]] í Kóreu. [[Flokkur:857]] o29vqf57ykhgi9ryjnlr7arsh84iamv 0 190873 1961855 2026-05-01T21:40:53Z Akigka 183 Bjó til síðu með „{{Ár nav}} '''856''' (DCCCLVI í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 56. ár 9. aldar og [[hlaupár]] sem hófst á [[miðvikudagur|miðvikudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[15. mars]] - [[Mikael 3. keisari]] batt enda á stjórn móður sinnar, [[Þeódóra armenska|Þeódóru]], og gerði [[Bardas]] frænda sinn að ríkisstjóra. * [[Karl sköllótti]] lét [[Erispoe]] hertoga Bretagne Maine (s...“ 1961855 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} '''856''' (DCCCLVI í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 56. ár 9. aldar og [[hlaupár]] sem hófst á [[miðvikudagur|miðvikudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]]. == Atburðir == * [[15. mars]] - [[Mikael 3. keisari]] batt enda á stjórn móður sinnar, [[Þeódóra armenska|Þeódóru]], og gerði [[Bardas]] frænda sinn að ríkisstjóra. * [[Karl sköllótti]] lét [[Erispoe]] hertoga Bretagne [[Maine (sýsla)|Maine]] eftir í skiptum fyrir bandalag gegn víkingum. * [[1. október]] - [[Aðalúlfur af Wessex]] gekk að eiga [[Júdit af Flandri]], dóttur Karls sköllótta. * Nóvember - Jarðskjálfti reið yfir [[Kórinta|Kórintu]] í Grikklandi þar sem 45.000 fórust. * [[3. desember]] - Jarðskjálfti reið yfir [[Túnis]] þar sem 45.000 fórust. * [[22. desember]] - Jarðskjálfti reið yfir [[Damghan]] (þar sem nú er Íran) þar sem 200.000 fórust. == Fædd == * [[Li Maozhen]], kínverskur stríðsherra og konungur (d. [[924]]). == Dáin == [[Flokkur:856]] kvvn2h11wprltcpjq8cf293nz75utfd 14 190874 1961887 2026-05-02T02:15:52Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi| ]]“ 1961887 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi| ]] d7di82g4d8hqhhpnyhw045u0foabkza 14 190875 1961892 2026-05-02T02:31:22Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi]]“ 1961892 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j1bunhm38laykpgvghwbw9lsclqjlar 14 190876 1961894 2026-05-02T02:32:38Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi]]“ 1961894 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j1bunhm38laykpgvghwbw9lsclqjlar 14 190877 1961896 2026-05-02T02:37:12Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi]]“ 1961896 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j1bunhm38laykpgvghwbw9lsclqjlar 14 190878 1961898 2026-05-02T02:43:48Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi]]“ 1961898 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j1bunhm38laykpgvghwbw9lsclqjlar 14 190879 1961901 2026-05-02T02:49:41Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi]]“ 1961901 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j1bunhm38laykpgvghwbw9lsclqjlar 14 190880 1961905 2026-05-02T03:01:14Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi]]“ 1961905 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j1bunhm38laykpgvghwbw9lsclqjlar 0 190881 1961908 2026-05-02T03:15:17Z Fyxi 84003 Ný síða 1961908 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|landsvæðið|Normandí}} {{Byggð | nafn = Normandí | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Normandie'' ([[franska]]) }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Normandie.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Normandy in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Rúðuborg]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 29.907 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 3.345.842 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Normandí''' ([[franska]]: ''Normandie'') er eitt af 18 héruðum [[Frakkland]]s. Höfuðborg héraðsins er [[Rúðuborg]]. Íbúafjöldinn árið 2026 var 3.345.842.<ref name="mannfjöldi" /> Héraðið skiptist í fimm sýslur: * [[Calvados (sýsla)|Calvados]] (14) * [[Eure (sýsla)|Eure]] (27) * [[Manche (sýsla)|Manche]] (50) * [[Orne (sýsla)|Orne]] (61) * [[Seine-Maritime (sýsla)|Seine-Maritime]] (76) == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Normandí]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] lstgkpzybcs4gqg21il8kg6qu83lwkl 1961909 1961908 2026-05-02T03:16:07Z Fyxi 84003 1961909 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|landsvæðið|Normandí}} {{Byggð | nafn = Normandí | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * ''Normandie'' ([[franska]]) }} | tegund_byggðar = [[Frakkland#Stjórnsýslustig|Hérað]] | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Normandie.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = Normandy in France 2016.svg | kort_texti = Staðsetning í Frakklandi | teiknibóla_kort = <!-- nafnið sem er notað af Snið:Location map --> | teiknibóla_kort_texti = | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Rúðuborg]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 29.907 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2026 | mannfjöldi_heild = 3.345.842 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Normandí''' ([[franska]]: ''Normandie'') er eitt af 18 héruðum [[Frakkland]]s. Höfuðborg héraðsins er [[Rúðuborg]]. Íbúafjöldinn árið 2026 var 3.345.842.<ref name="mannfjöldi" /> Héraðið skiptist í fimm sýslur: * [[Calvados (sýsla)|Calvados]] (14) * [[Eure (sýsla)|Eure]] (27) * [[Manche (sýsla)|Manche]] (50) * [[Orne (sýsla)|Orne]] (61) * [[Seine-Maritime (sýsla)|Seine-Maritime]] (76) == Tilvísanir == {{reflist}} {{Héruð Frakklands}} {{stubbur|Frakkland}} [[Flokkur:Normandí]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] i3a4h2v56g5c7usw32vlxh08h4wtp4t 14 190882 1961913 2026-05-02T03:19:30Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi]]“ 1961913 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j1bunhm38laykpgvghwbw9lsclqjlar 14 190883 1961917 2026-05-02T03:30:18Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi]]“ 1961917 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j1bunhm38laykpgvghwbw9lsclqjlar 14 190884 1961919 2026-05-02T03:37:06Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Héruð í Frakklandi]]“ 1961919 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] j1bunhm38laykpgvghwbw9lsclqjlar 0 190885 1961935 2026-05-02T10:47:02Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Mynd:Milan Cathedral from Piazza del Duomo.jpg|thumb|Dómkirkjan.]] '''Dómkirkjan í Mílanó''' (ítalska: ''Duomo di Milano'', eða fullu nafni ''Cattedrale Metropolitana della Natività della Beata Vergine Maria'') er gotnesk [[dómkirkja]] í borginni [[Mílanó]] í [[Langbarðaland]]i, tileinkuð [[María mey|Maríu mey]]. Bygging kirkjunnar tók nærri 6 aldir eða frá [[1386]] til [[1965]] <ref>[https://www.milan-museum.com/duomo-milan-cathedral.php...“ 1961935 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Milan Cathedral from Piazza del Duomo.jpg|thumb|Dómkirkjan.]] '''Dómkirkjan í Mílanó''' (ítalska: ''Duomo di Milano'', eða fullu nafni ''Cattedrale Metropolitana della Natività della Beata Vergine Maria'') er gotnesk [[dómkirkja]] í borginni [[Mílanó]] í [[Langbarðaland]]i, tileinkuð [[María mey|Maríu mey]]. Bygging kirkjunnar tók nærri 6 aldir eða frá [[1386]] til [[1965]] <ref>[https://www.milan-museum.com/duomo-milan-cathedral.php Duomo Milan Cathedral] Milan museum</ref>. Kirkjan er sú stærsta á Ítalíu en [[Péturskirkjan]] sem er stærri er innan Vatíkansins. {{stubbur}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Kirkjur á Ítalíu]] [[Flokkur:Dómkirkjur]] [[Flokkur:Mílanó]] ctgzgj7900owydxplt83ayznmj5cylc 0 190886 1961937 2026-05-02T11:00:32Z ~2026-26602-74 116089 Það vantaði síðu um Óskar Hrafn á íslensku. Þýtt og aðlagað úr ensku. 1961937 wikitext text/x-wiki Óskar Hrafn Þorvaldsson (fæddur 25. október 1973) er knattspyrnuþjálfari og fyrrverandi leikmaður.[2] Leikferill Eftir að hafa spilað stærstan hluta ferils síns með Knattspyrnufélagi Reykjavíkur komst hann út í atvinnumennsku með Strømsgodset í norsku Tippeligaen-deildinni. Þar hætti hann keppni árið 1999, 25 ára gamall, vegna bakmeiðsla. Hann náði að leika þrjá landsleiki fyrir íslenska landsliðið. Þjálfaraferill Hann hóf þjálfaraferil sinn með Gróttu í 2. deild árið 2018, endaði í öðru sæti og komst upp. Sumari síðar, árið 2019, leiddi hann Gróttu til sigurs í 1.deildinni og upp í úrvalsdeild. Í kjölfarið var hann ráðinn til Breiðabliks, en Grótta réði Ágúst Gylfason sem hafði nýlega hætt störfum hjá Breiðablik. Það ár, árið 2019 var Óskar Hrafn kjörinn þjálfari ársins í kjörinu á Íþróttamanni ársins. Tímabilin 2021 og 2022 einkenndust af mikilli baráttu milli Víkings Reykjavík undir stjórn Arnars Gunnlaugssonar og Breiðabliks undir stjórn Óskar Hrafns. Lauk tímabilinu 2021 með sigri Víkings í lokaumferðinni en tímabilinu 2022 lauk með nokkuð afgerandi sigri Breiðablikur. Árið 2023 varð Breiðablik fyrsta íslenska liðið til að komast áfram í riðlakeppni Evrópukeppnar þegar Breiðablik komst í riðlakeppni Sambandsdeildarinnar. Í miðju verki var Óskari Hrafni sagt upp störfum eftir nokkuð áberandi fjölmiðladeilur við stjórn knattspyrnudeildar Breiðabliks. Í október 2023 tilkynnti norska úrvalsliðið Haugesund að Óskar yrði aðalþjálfari frá og með tímabilinu 2024. Í maí 2024 sagði hann upp störfum eftir aðeins sjö leiki sem þjálfari félagsins. Haustið 2024 tók hann síðan við sem aðalþjálfari KR. Fyrsta heila tímabilið sem knattspyrnustjóri endaði í hatrammi botnbaráttu þar sem liðið lékk slapp með fall úr úrvalsdeildinni í lokaumferðum tímabilsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242607768d/oskar-hrafn-tekur-strax-vid-kr|title=Óskar Hrafn tekur strax við KR - Vísir|last=Sæmundsson|first=Ingvi Þór|date=2024-08-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-05-02}}</ref> Einkalíf Óskar starfaði sem blaðamaður í nokkur ár og var fréttastjóri hjá Vísir.is, Dagblaðinu Vísi og Stöð 2. Sonur hans er knattspyrnumaðurinn Orri Steinn Óskarsson. <ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CUKRHhmLACn/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-05-02}}</ref> m1i63elb7ju4k8cm2jkjntk8f9fyuvk 1961938 1961937 2026-05-02T11:00:50Z ~2026-26602-74 116089 1961938 wikitext text/x-wiki Óskar Hrafn Þorvaldsson (fæddur 25. október 1973) er knattspyrnuþjálfari og fyrrverandi leikmaður. Leikferill Eftir að hafa spilað stærstan hluta ferils síns með Knattspyrnufélagi Reykjavíkur komst hann út í atvinnumennsku með Strømsgodset í norsku Tippeligaen-deildinni. Þar hætti hann keppni árið 1999, 25 ára gamall, vegna bakmeiðsla. Hann náði að leika þrjá landsleiki fyrir íslenska landsliðið. Þjálfaraferill Hann hóf þjálfaraferil sinn með Gróttu í 2. deild árið 2018, endaði í öðru sæti og komst upp. Sumari síðar, árið 2019, leiddi hann Gróttu til sigurs í 1.deildinni og upp í úrvalsdeild. Í kjölfarið var hann ráðinn til Breiðabliks, en Grótta réði Ágúst Gylfason sem hafði nýlega hætt störfum hjá Breiðablik. Það ár, árið 2019 var Óskar Hrafn kjörinn þjálfari ársins í kjörinu á Íþróttamanni ársins. Tímabilin 2021 og 2022 einkenndust af mikilli baráttu milli Víkings Reykjavík undir stjórn Arnars Gunnlaugssonar og Breiðabliks undir stjórn Óskar Hrafns. Lauk tímabilinu 2021 með sigri Víkings í lokaumferðinni en tímabilinu 2022 lauk með nokkuð afgerandi sigri Breiðablikur. Árið 2023 varð Breiðablik fyrsta íslenska liðið til að komast áfram í riðlakeppni Evrópukeppnar þegar Breiðablik komst í riðlakeppni Sambandsdeildarinnar. Í miðju verki var Óskari Hrafni sagt upp störfum eftir nokkuð áberandi fjölmiðladeilur við stjórn knattspyrnudeildar Breiðabliks. Í október 2023 tilkynnti norska úrvalsliðið Haugesund að Óskar yrði aðalþjálfari frá og með tímabilinu 2024. Í maí 2024 sagði hann upp störfum eftir aðeins sjö leiki sem þjálfari félagsins. Haustið 2024 tók hann síðan við sem aðalþjálfari KR. Fyrsta heila tímabilið sem knattspyrnustjóri endaði í hatrammi botnbaráttu þar sem liðið lékk slapp með fall úr úrvalsdeildinni í lokaumferðum tímabilsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242607768d/oskar-hrafn-tekur-strax-vid-kr|title=Óskar Hrafn tekur strax við KR - Vísir|last=Sæmundsson|first=Ingvi Þór|date=2024-08-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-05-02}}</ref> Einkalíf Óskar starfaði sem blaðamaður í nokkur ár og var fréttastjóri hjá Vísir.is, Dagblaðinu Vísi og Stöð 2. Sonur hans er knattspyrnumaðurinn Orri Steinn Óskarsson. <ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CUKRHhmLACn/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-05-02}}</ref> lzwd1sjlwk4lakb23g7z8arazc7ca2o 1961940 1961938 2026-05-02T11:07:45Z Berserkur 10188 1961940 wikitext text/x-wiki '''Óskar Hrafn Þorvaldsson''' (fæddur 25. október 1973) er knattspyrnuþjálfari og fyrrverandi leikmaður. Hann er núverandi þjálfari [[KR]]. ==Leikferill == Eftir að hafa spilað stærstan hluta ferils síns með Knattspyrnufélagi Reykjavíkur komst hann út í atvinnumennsku með Strømsgodset í norsku Tippeligaen-deildinni. Þar hætti hann keppni árið 1999, 25 ára gamall, vegna bakmeiðsla. Hann náði að leika þrjá landsleiki fyrir íslenska landsliðið. ==Þjálfaraferill == Hann hóf þjálfaraferil sinn með Gróttu í 2. deild árið 2018, endaði í öðru sæti og komst upp. Sumari síðar, árið 2019, leiddi hann Gróttu til sigurs í 1.deildinni og upp í úrvalsdeild. Í kjölfarið var hann ráðinn til Breiðabliks, en Grótta réði Ágúst Gylfason sem hafði nýlega hætt störfum hjá Breiðablik. Það ár, árið 2019 var Óskar Hrafn kjörinn þjálfari ársins í kjörinu á Íþróttamanni ársins. Tímabilin 2021 og 2022 einkenndust af mikilli baráttu milli Víkings Reykjavík undir stjórn Arnars Gunnlaugssonar og Breiðabliks undir stjórn Óskar Hrafns. Lauk tímabilinu 2021 með sigri Víkings í lokaumferðinni en tímabilinu 2022 lauk með nokkuð afgerandi sigri Breiðablikur. Árið 2023 varð Breiðablik fyrsta íslenska liðið til að komast áfram í riðlakeppni Evrópukeppnar þegar Breiðablik komst í riðlakeppni Sambandsdeildarinnar. Í miðju verki var Óskari Hrafni sagt upp störfum eftir nokkuð áberandi fjölmiðladeilur við stjórn knattspyrnudeildar Breiðabliks. Í október 2023 tilkynnti norska úrvalsliðið Haugesund að Óskar yrði aðalþjálfari frá og með tímabilinu 2024. Í maí 2024 sagði hann upp störfum eftir aðeins sjö leiki sem þjálfari félagsins. Haustið 2024 tók hann síðan við sem aðalþjálfari KR. Fyrsta heila tímabilið sem knattspyrnustjóri endaði í hatrammi botnbaráttu þar sem liðið lékk slapp með fall úr úrvalsdeildinni í lokaumferðum tímabilsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242607768d/oskar-hrafn-tekur-strax-vid-kr|title=Óskar Hrafn tekur strax við KR - Vísir|last=Sæmundsson|first=Ingvi Þór|date=2024-08-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-05-02}}</ref> ==Einkalíf== Óskar starfaði sem blaðamaður í nokkur ár og var fréttastjóri hjá Vísir.is, Dagblaðinu Vísi og Stöð 2. Sonur hans er knattspyrnumaðurinn [[Orri Steinn Óskarsson]]. <ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CUKRHhmLACn/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-05-02}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{f|1973}} [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnuþjálfarar]] goifp69uj1ud30ao5so3gtg0yz97k9l 1961941 1961940 2026-05-02T11:12:10Z Berserkur 10188 1961941 wikitext text/x-wiki {{Hreingera|innri tenglar og fleiri heimildir}} '''Óskar Hrafn Þorvaldsson''' (fæddur 25. október 1973) er knattspyrnuþjálfari og fyrrverandi leikmaður. Hann er núverandi þjálfari [[KR]]. ==Leikferill == Eftir að hafa spilað stærstan hluta ferils síns með Knattspyrnufélagi Reykjavíkur komst hann út í atvinnumennsku með Strømsgodset í norsku Tippeligaen-deildinni. Þar hætti hann keppni árið 1999, 25 ára gamall, vegna bakmeiðsla. Hann náði að leika þrjá landsleiki fyrir íslenska landsliðið. ==Þjálfaraferill == Óskar hóf þjálfaraferil sinn með Gróttu í 2. deild árið 2018, endaði í öðru sæti og komst upp. Sumari síðar, árið 2019, leiddi hann Gróttu til sigurs í 1.deildinni og upp í úrvalsdeild. Í kjölfarið var hann ráðinn til Breiðabliks, en Grótta réði Ágúst Gylfason sem hafði nýlega hætt störfum hjá Breiðablik. Það ár, árið 2019 var Óskar Hrafn kjörinn þjálfari ársins í kjörinu á Íþróttamanni ársins. Tímabilin 2021 og 2022 einkenndust af mikilli baráttu milli Víkings Reykjavík undir stjórn Arnars Gunnlaugssonar og Breiðabliks undir stjórn Óskar Hrafns. Lauk tímabilinu 2021 með sigri Víkings í lokaumferðinni en tímabilinu 2022 lauk með nokkuð afgerandi sigri Breiðablikur. Árið 2023 varð Breiðablik fyrsta íslenska liðið til að komast áfram í riðlakeppni Evrópukeppnar þegar Breiðablik komst í riðlakeppni Sambandsdeildarinnar. Í miðju verki var Óskari Hrafni sagt upp störfum eftir nokkuð áberandi fjölmiðladeilur við stjórn knattspyrnudeildar Breiðabliks. Í október 2023 tilkynnti norska úrvalsliðið Haugesund að Óskar yrði aðalþjálfari frá og með tímabilinu 2024. Í maí 2024 sagði hann upp störfum eftir aðeins sjö leiki sem þjálfari félagsins. Haustið 2024 tók hann síðan við sem aðalþjálfari KR. Fyrsta heila tímabilið sem knattspyrnustjóri endaði í mikilli botnbaráttu þar sem liðið slapp með fall úr úrvalsdeildinni í lokaumferðum tímabilsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242607768d/oskar-hrafn-tekur-strax-vid-kr|title=Óskar Hrafn tekur strax við KR - Vísir|last=Sæmundsson|first=Ingvi Þór|date=2024-08-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-05-02}}</ref> ==Einkalíf== Óskar starfaði sem blaðamaður í nokkur ár og var fréttastjóri hjá Vísir.is, Dagblaðinu Vísi og Stöð 2. Sonur hans er knattspyrnumaðurinn [[Orri Steinn Óskarsson]]. ==Tilvísanir== <references/> {{f|1973}} [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnuþjálfarar]] 8hotwe3cbhbyag87c06gbt44p4c3xqc