Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 784 1962922 1946320 2026-05-12T00:26:27Z ~2026-28438-66 116367 Vandalismi 1962922 wikitext text/x-wiki '''Bjartmar Anton Guðlaugsson''' (f. [[13. júní]] [[1952]]) er [[ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], [[skáld]] og [[myndlistarmaður]] sem hóf að gefa út tónlist á [[1981-1990|níunda áratug]] [[20. öldin|20. aldar]]. [[lag|Lög]]in ''Súrmjólk í hádeginu (og Cheerios á kvöldin), Týnda kynslóðin, Fimmtán ára á föstu, Sumarliði er fullur, Negril, Járnkarlinn,'' og ''Þannig týnist tíminn'' eru meðal vinsælla laga hans. == Ferill == Á tíunda áratugnum flutti Bjartmar til Danmerkur í fimm ár og hóf þar m.a. myndlistarnám. Hann hóf feril sinn sem laga- og textahöfundur árið 1977. Bjartmar var einn vinsælasti tónlistarmaður á Íslandi á níunda áratugnum, sló í gegn árið [[1987]] þegar hann gaf út vinsælustu plötu sína ''Í fylgd með fullorðnum''. [[Plata]]n var næstsöluhæsta plata ársins. Plötunni fylgdi hann eftir að ári með ''Með vottorð í leikfimi''. „Tími þverslaufupoppsins er liðinn“, sagði Bjartmar í viðtali við Dagblaðið Vísi árið [[1986]] og hafði nú sýnt fram á það svo ekki var um að villast. Áður en hann sló í gegn með ''Í fylgd með fullorðnum'', skrifaði Bjartmar [[Texti|texta]] fyrir aðra með góðum árangri, meðal annars fyrir [[Þorgeir Ástvaldsson]], [[Björk Guðmundsdóttir|Björk]] o.fl. Hann hafði einnig gefið út [[breiðskífa|breiðskífurnar]] ''Ef ég mætti ráða'' og ''Venjulegur maður'' auk smáskífunnar ''Þá sjaldan maður lyftir sér upp'', sem hann gerði í samstarfi við [[Pétur Kristjánsson|Pétur]]. Bjartmari hefur oft tekist að fanga tíðarandann í textum sínum og notast við [[satíra|satíru]]n, t.d. í laginu um ''Bastían''. Textinn fjallar um ungt og ástfangið par, sem fer illa út úr samskiptum sínum við raunveruleikann. Textinn (og lagið) eru augljós [[skopstæling]] á óð [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] þáverandi borgarstjóra, ''Við Reykjavíkurtjörn'', og lögin eru í raun fullkomnar andstæður. ''Bastían'' sá sem ákallaður er í laginu og það nefnt eftir, er að sjálfsögðu erkitýpa bæjarstjórans og vísun í frægan bæjarfógeta með sama nafni. Bæjarfógeti Bjartmars skekur hamarinn og sendir fulltrúa sinn, en í stað þess að bera [[skrifpúlt]], stól og [[Rúm (húsgagn)|rúm]] inn í [[bárujárn]]shús við [[Bergþórugata|Bergþórugötuna]], líkt og í texta Davíðs, „hann borðið og stólinn og skrifpúltið tók“. „Þeim hefði verið nær að byrja búskapinn við Bárujárnsgötuna“. Frá 1977 hefur Bjartmar samið bæði fyrir aðra og eigið útgefið efni. Þá hefur hann haldið tónleika um allt land og erlendis bæði sem trúbador (einn með gítar) og hinum ýmsu hljómsveitum. Má þar nefna The Hounds, Dauðarefsing, Umbrot, Logar frá Vestmannaeyjum, Glitbrá á Hvolsvelli, Einsdæmi á Seyðisfirði, Töfraflautan, Geimsteinn (annað veifið), Járnkarlarnir, Dúndur og Bjartmar og Bergrisarnir. Auk þess hefur Bjartmar komið fram sem gestur hjá hinum ýmsu hljómsveitum. Bjartmar sat sem fulltrúi Danmarks Radio í samnorrænni hljómsveit höfunda sem hét Nordmix í sjö mánuði (1992-1993) og spilaði hljómsveitin víðsvegar um Danmörk og Svíþjóð á hinum ýmsu tónleikahátíðum og komu fram í sjónvarpi og útvarpi. Bjartmar er höfundur lags og ljóðs á óskalagi þjóðarinnar árið 2014 „Þannig týnist tíminn“ Árið 2019 samdi Bjartmar lag og texta Þjóðhátíðar Vestmannaeyja, „Eyjarós“. Bjartmar hefur gefið út lög og texta með öðrum flytjendum, þar má nefna plötur Björgvins Gíslasonar, Þorgeirs Ástvaldssonar (Hurðaskellir og Stúfur staðnir að verki) og fleiri lagahöfunda þar sem Bjartmar hefur séð um textagerðina. Dæmi: Logar, Papar, Stjórnin, Jón Ólafsson (Þjóðhátíðarlag Vestmannaeyja 1989), Laddi, Hrafnar, Gústi, Ellen Kristjánsdóttir, Shady Owens, Diddú, Ragnar Bjarnarson, Lay Low, Magnús Ólafsson, GR Lúðvíksson, Rúnar Júlíusson, Pétur Kristjánsson, Björk, Jón Sigurðsson, Ísafold, Lifun, Ojbarasta og fleiri og fleiri. ==Sólóferill== *1984 – Ef ég mætti ráða (útgefið af Geimsteini) *1985 – Venjulegur maður, Nú (eigin útgáfa) *1986 – Þá sjaldan maður lyftir sér upp (útgefið af Steinar) *1987 – Í fylgd með fullorðnum (útgefið af Steinar) *1988 – Með vottorð í leikfimi (eigin útgáfa ásamt Sigurði R. Jónssyni - Stemma) *1991 – Það er puð að vera strákur (útgefið af Skífunni) *1992 – Engisprettufaraldur, Haraldur (útgefið af Geimsteini) *1994 – Bjartmar, eigin útgáfa (tekin upp í Svíþjóð) *1997 – Tvær fyrstu á geisladisk (útgefið af Geimsteini - endurútgáfa) *1998 – Ljóð til vara (útgefið af Skífunni - geisladiskur/ safnplata) *1999 – Strik (útgefið af Japis) *2002 – Vor (útgefið af Geimsteini) *2005 – Ekki barnanna beztur (eigin útgáfa - mynd 44) *2010 – Skrýtin veröld (útgefin af Geimsteini - Bjartmar og Bergrisarnir) *2012 – Sumarliði, Hippinn og allir hinir (safnplata með 60 lögum og textum, útgefið af Geimsteini) *2018 – Blá nótt (eigin útgáfa með 10 lögum) {{f|1952}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] mwdafqziugcfcio9dp3b1hsapzl8wvi 1962924 1962922 2026-05-12T00:50:43Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-28438-66|~2026-28438-66]] ([[User talk:~2026-28438-66|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Berserkur|Berserkur]] 1945953 wikitext text/x-wiki '''Bjartmar Anton Guðlaugsson''' (f. [[13. júní]] [[1952]]) er [[ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], [[skáld]] og [[myndlistarmaður]] sem hóf að gefa út tónlist á [[1981-1990|níunda áratug]] [[20. öldin|20. aldar]]. [[lag|Lög]]in ''Súrmjólk í hádeginu (og Cheerios á kvöldin), Týnda kynslóðin, Fimmtán ára á föstu, Sumarliði er fullur, Negril, Járnkarlinn,'' og ''Þannig týnist tíminn'' eru meðal vinsælla laga hans. einn dag 1988 for hann i hitting með með ungmenna ráði miðflokksins og myrti þar adolf hityler og alexander bjarna == Ferill == Á tíunda áratugnum flutti Bjartmar til Danmerkur í fimm ár og hóf þar m.a. myndlistarnám. Hann hóf feril sinn sem laga- og textahöfundur árið 1977. Bjartmar var einn vinsælasti tónlistarmaður á Íslandi á níunda áratugnum, sló í gegn árið [[1987]] þegar hann gaf út vinsælustu plötu sína ''Í fylgd með fullorðnum''. [[Plata]]n var næstsöluhæsta plata ársins. Plötunni fylgdi hann eftir að ári með ''Með vottorð í leikfimi''. „Tími þverslaufupoppsins er liðinn“, sagði Bjartmar í viðtali við Dagblaðið Vísi árið [[1986]] og hafði nú sýnt fram á það svo ekki var um að villast. Áður en hann sló í gegn með ''Í fylgd með fullorðnum'', skrifaði Bjartmar [[Texti|texta]] fyrir aðra með góðum árangri, meðal annars fyrir [[Þorgeir Ástvaldsson]], [[Björk Guðmundsdóttir|Björk]] o.fl. Hann hafði einnig gefið út [[breiðskífa|breiðskífurnar]] ''Ef ég mætti ráða'' og ''Venjulegur maður'' auk smáskífunnar ''Þá sjaldan maður lyftir sér upp'', sem hann gerði í samstarfi við [[Pétur Kristjánsson|Pétur]]. Bjartmari hefur oft tekist að fanga tíðarandann í textum sínum og notast við [[satíra|satíru]]n, t.d. í laginu um ''Bastían''. Textinn fjallar um ungt og ástfangið par, sem fer illa út úr samskiptum sínum við raunveruleikann. Textinn (og lagið) eru augljós [[skopstæling]] á óð [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] þáverandi borgarstjóra, ''Við Reykjavíkurtjörn'', og lögin eru í raun fullkomnar andstæður. ''Bastían'' sá sem ákallaður er í laginu og það nefnt eftir, er að sjálfsögðu erkitýpa bæjarstjórans og vísun í frægan bæjarfógeta með sama nafni. Bæjarfógeti Bjartmars skekur hamarinn og sendir fulltrúa sinn, en í stað þess að bera [[skrifpúlt]], stól og [[Rúm (húsgagn)|rúm]] inn í [[bárujárn]]shús við [[Bergþórugata|Bergþórugötuna]], líkt og í texta Davíðs, „hann borðið og stólinn og skrifpúltið tók“. „Þeim hefði verið nær að byrja búskapinn við Bárujárnsgötuna“. Frá 1977 hefur Bjartmar samið bæði fyrir aðra og eigið útgefið efni. Þá hefur hann haldið tónleika um allt land og erlendis bæði sem trúbador (einn með gítar) og hinum ýmsu hljómsveitum. Má þar nefna The Hounds, Dauðarefsing, Umbrot, Logar frá Vestmannaeyjum, Glitbrá á Hvolsvelli, Einsdæmi á Seyðisfirði, Töfraflautan, Geimsteinn (annað veifið), Járnkarlarnir, Dúndur og Bjartmar og Bergrisarnir. Auk þess hefur Bjartmar komið fram sem gestur hjá hinum ýmsu hljómsveitum. Bjartmar sat sem fulltrúi Danmarks Radio í samnorrænni hljómsveit höfunda sem hét Nordmix í sjö mánuði (1992-1993) og spilaði hljómsveitin víðsvegar um Danmörk og Svíþjóð á hinum ýmsu tónleikahátíðum og komu fram í sjónvarpi og útvarpi. Bjartmar er höfundur lags og ljóðs á óskalagi þjóðarinnar árið 2014 „Þannig týnist tíminn“ Árið 2019 samdi Bjartmar lag og texta Þjóðhátíðar Vestmannaeyja, „Eyjarós“. Bjartmar hefur gefið út lög og texta með öðrum flytjendum, þar má nefna plötur Björgvins Gíslasonar, Þorgeirs Ástvaldssonar (Hurðaskellir og Stúfur staðnir að verki) og fleiri lagahöfunda þar sem Bjartmar hefur séð um textagerðina. Dæmi: Logar, Papar, Stjórnin, Jón Ólafsson (Þjóðhátíðarlag Vestmannaeyja 1989), Laddi, Hrafnar, Gústi, Ellen Kristjánsdóttir, Shady Owens, Diddú, Ragnar Bjarnarson, Lay Low, Magnús Ólafsson, GR Lúðvíksson, Rúnar Júlíusson, Pétur Kristjánsson, Björk, Jón Sigurðsson, Ísafold, Lifun, Ojbarasta og fleiri og fleiri. ==Sólóferill== *1984 – Ef ég mætti ráða (útgefið af Geimsteini) *1985 – Venjulegur maður, Nú (eigin útgáfa) *1986 – Þá sjaldan maður lyftir sér upp (útgefið af Steinar) *1987 – Í fylgd með fullorðnum (útgefið af Steinar) *1988 – Með vottorð í leikfimi (eigin útgáfa ásamt Sigurði R. Jónssyni - Stemma) *1991 – Það er puð að vera strákur (útgefið af Skífunni) *1992 – Engisprettufaraldur, Haraldur (útgefið af Geimsteini) *1994 – Bjartmar, eigin útgáfa (tekin upp í Svíþjóð) *1997 – Tvær fyrstu á geisladisk (útgefið af Geimsteini - endurútgáfa) *1998 – Ljóð til vara (útgefið af Skífunni - geisladiskur/ safnplata) *1999 – Strik (útgefið af Japis) *2002 – Vor (útgefið af Geimsteini) *2005 – Ekki barnanna beztur (eigin útgáfa - mynd 44) *2010 – Skrýtin veröld (útgefin af Geimsteini - Bjartmar og Bergrisarnir) *2012 – Sumarliði, Hippinn og allir hinir (safnplata með 60 lögum og textum, útgefið af Geimsteini) *2018 – Blá nótt (eigin útgáfa með 10 lögum) {{f|1952}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] 5fsv0zcofahdzyvbvc1f4rsv58lp196 1962925 1962924 2026-05-12T00:56:47Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/Berserkur|Berserkur]] ([[User talk:Berserkur|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:~2026-28438-66|~2026-28438-66]] 1962922 wikitext text/x-wiki '''Bjartmar Anton Guðlaugsson''' (f. [[13. júní]] [[1952]]) er [[ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], [[skáld]] og [[myndlistarmaður]] sem hóf að gefa út tónlist á [[1981-1990|níunda áratug]] [[20. öldin|20. aldar]]. [[lag|Lög]]in ''Súrmjólk í hádeginu (og Cheerios á kvöldin), Týnda kynslóðin, Fimmtán ára á föstu, Sumarliði er fullur, Negril, Járnkarlinn,'' og ''Þannig týnist tíminn'' eru meðal vinsælla laga hans. == Ferill == Á tíunda áratugnum flutti Bjartmar til Danmerkur í fimm ár og hóf þar m.a. myndlistarnám. Hann hóf feril sinn sem laga- og textahöfundur árið 1977. Bjartmar var einn vinsælasti tónlistarmaður á Íslandi á níunda áratugnum, sló í gegn árið [[1987]] þegar hann gaf út vinsælustu plötu sína ''Í fylgd með fullorðnum''. [[Plata]]n var næstsöluhæsta plata ársins. Plötunni fylgdi hann eftir að ári með ''Með vottorð í leikfimi''. „Tími þverslaufupoppsins er liðinn“, sagði Bjartmar í viðtali við Dagblaðið Vísi árið [[1986]] og hafði nú sýnt fram á það svo ekki var um að villast. Áður en hann sló í gegn með ''Í fylgd með fullorðnum'', skrifaði Bjartmar [[Texti|texta]] fyrir aðra með góðum árangri, meðal annars fyrir [[Þorgeir Ástvaldsson]], [[Björk Guðmundsdóttir|Björk]] o.fl. Hann hafði einnig gefið út [[breiðskífa|breiðskífurnar]] ''Ef ég mætti ráða'' og ''Venjulegur maður'' auk smáskífunnar ''Þá sjaldan maður lyftir sér upp'', sem hann gerði í samstarfi við [[Pétur Kristjánsson|Pétur]]. Bjartmari hefur oft tekist að fanga tíðarandann í textum sínum og notast við [[satíra|satíru]]n, t.d. í laginu um ''Bastían''. Textinn fjallar um ungt og ástfangið par, sem fer illa út úr samskiptum sínum við raunveruleikann. Textinn (og lagið) eru augljós [[skopstæling]] á óð [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] þáverandi borgarstjóra, ''Við Reykjavíkurtjörn'', og lögin eru í raun fullkomnar andstæður. ''Bastían'' sá sem ákallaður er í laginu og það nefnt eftir, er að sjálfsögðu erkitýpa bæjarstjórans og vísun í frægan bæjarfógeta með sama nafni. Bæjarfógeti Bjartmars skekur hamarinn og sendir fulltrúa sinn, en í stað þess að bera [[skrifpúlt]], stól og [[Rúm (húsgagn)|rúm]] inn í [[bárujárn]]shús við [[Bergþórugata|Bergþórugötuna]], líkt og í texta Davíðs, „hann borðið og stólinn og skrifpúltið tók“. „Þeim hefði verið nær að byrja búskapinn við Bárujárnsgötuna“. Frá 1977 hefur Bjartmar samið bæði fyrir aðra og eigið útgefið efni. Þá hefur hann haldið tónleika um allt land og erlendis bæði sem trúbador (einn með gítar) og hinum ýmsu hljómsveitum. Má þar nefna The Hounds, Dauðarefsing, Umbrot, Logar frá Vestmannaeyjum, Glitbrá á Hvolsvelli, Einsdæmi á Seyðisfirði, Töfraflautan, Geimsteinn (annað veifið), Járnkarlarnir, Dúndur og Bjartmar og Bergrisarnir. Auk þess hefur Bjartmar komið fram sem gestur hjá hinum ýmsu hljómsveitum. Bjartmar sat sem fulltrúi Danmarks Radio í samnorrænni hljómsveit höfunda sem hét Nordmix í sjö mánuði (1992-1993) og spilaði hljómsveitin víðsvegar um Danmörk og Svíþjóð á hinum ýmsu tónleikahátíðum og komu fram í sjónvarpi og útvarpi. Bjartmar er höfundur lags og ljóðs á óskalagi þjóðarinnar árið 2014 „Þannig týnist tíminn“ Árið 2019 samdi Bjartmar lag og texta Þjóðhátíðar Vestmannaeyja, „Eyjarós“. Bjartmar hefur gefið út lög og texta með öðrum flytjendum, þar má nefna plötur Björgvins Gíslasonar, Þorgeirs Ástvaldssonar (Hurðaskellir og Stúfur staðnir að verki) og fleiri lagahöfunda þar sem Bjartmar hefur séð um textagerðina. Dæmi: Logar, Papar, Stjórnin, Jón Ólafsson (Þjóðhátíðarlag Vestmannaeyja 1989), Laddi, Hrafnar, Gústi, Ellen Kristjánsdóttir, Shady Owens, Diddú, Ragnar Bjarnarson, Lay Low, Magnús Ólafsson, GR Lúðvíksson, Rúnar Júlíusson, Pétur Kristjánsson, Björk, Jón Sigurðsson, Ísafold, Lifun, Ojbarasta og fleiri og fleiri. ==Sólóferill== *1984 – Ef ég mætti ráða (útgefið af Geimsteini) *1985 – Venjulegur maður, Nú (eigin útgáfa) *1986 – Þá sjaldan maður lyftir sér upp (útgefið af Steinar) *1987 – Í fylgd með fullorðnum (útgefið af Steinar) *1988 – Með vottorð í leikfimi (eigin útgáfa ásamt Sigurði R. Jónssyni - Stemma) *1991 – Það er puð að vera strákur (útgefið af Skífunni) *1992 – Engisprettufaraldur, Haraldur (útgefið af Geimsteini) *1994 – Bjartmar, eigin útgáfa (tekin upp í Svíþjóð) *1997 – Tvær fyrstu á geisladisk (útgefið af Geimsteini - endurútgáfa) *1998 – Ljóð til vara (útgefið af Skífunni - geisladiskur/ safnplata) *1999 – Strik (útgefið af Japis) *2002 – Vor (útgefið af Geimsteini) *2005 – Ekki barnanna beztur (eigin útgáfa - mynd 44) *2010 – Skrýtin veröld (útgefin af Geimsteini - Bjartmar og Bergrisarnir) *2012 – Sumarliði, Hippinn og allir hinir (safnplata með 60 lögum og textum, útgefið af Geimsteini) *2018 – Blá nótt (eigin útgáfa með 10 lögum) {{f|1952}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] mwdafqziugcfcio9dp3b1hsapzl8wvi 0 2256 1962902 1962021 2026-05-11T16:16:30Z Uprzedzać 112147 /* Stjórnsýslustig */ 1962902 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Frakkland | nafn_í_eignarfalli = Frakklands | nafn_á_frummáli = {{nobold|République française}} | fáni = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg | skjaldarmerki = Armoiries_république_française.svg | kjörorð = Liberté, égalité, fraternité | kjörorð_tungumál=franska | kjörorð_þýðing=[[Frelsi, jafnrétti, bræðralag]] | þjóðsöngur = [[La Marseillaise]]<br /> | staðsetningarkort = EU-France_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[París]] | tungumál = [[Franska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Frakklands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Frakklands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Emmanuel Macron]] | nafn_leiðtoga2 =[[Sébastien Lecornu]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = Núgildandi stjórnarskrá | dagsetning2 = 1958 | ESBaðild=[[25. mars]] [[1957]] | flatarmál = 640.679 | stærðarsæti = 42 | hlutfall_vatns = 0,86 | fólksfjöldi = 68.042.591 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 20 | íbúar_á_ferkílómetra = 121 | VLF = 2.954 | VLF_ár = 2020 | VLF_sæti = 10 | VLF_á_mann = 45.454 | VLF_á_mann_sæti = 26 | VÞL = {{hækkun}} 0.901 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 26 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð=hægra | tld = fr | símakóði = 33 |}} '''Frakkland''' eða '''Lýðveldið Frakkland''', ([[franska]] ''République française'' eða ''France'') er land í Vestur-[[Evrópa|Evrópu]] sem nær frá Miðjarðarhafi í suðri að [[Ermarsund]]i í norðri og frá [[Rín (fljót)|Rín]] í austri að [[Atlantshaf]]i í vestri. Vegna lögunar landsins gengur það oft undir heitinu „sexhyrningurinn“ (fr. ''Hexagone'') hjá Frökkum sjálfum. Í Evrópu á Frakkland landamæri að [[Belgía|Belgíu]], [[Lúxemborg]], [[Þýskaland]]i, [[Sviss]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Mónakó]], [[Spánn|Spáni]] og [[Andorra]], en [[handanhafssýsla|handanhafssýslur]] þess í öðrum heimsálfum eiga landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]], [[Súrínam]] og [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]]. Landið tengist [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] gegnum [[Ermarsundsgöng]]in. Frakkland skiptist í 18 héruð (þar af 5 utan Evrópu) sem ná yfir samanlagt 643.801 km². Þar búa yfir 68 milljónir manna. Frakkland er [[einingarríki]] sem býr við [[forsetaþingræði]]. Höfuðborg landsins er [[París]] sem er jafnframt efnahagsleg og menningarleg höfuðborg. Aðrar stórar borgir eru [[Lyon]], [[Marseille]], [[Toulouse]], [[Bordeaux]], [[Lille]] og [[Nice]]. Frakkland og hjálendur þess ná yfir 12 [[tímabelti]], sem er það mesta sem þekkist. Elstu merki um byggð í Frakklandi eru frá [[fornsteinöld]]. Á [[járnöld]] settust [[Keltar]] sem nefndust [[Gallar]] að þar sem Frakkland er nú. [[Rómaveldi]] lagði landið undir sig árið [[51 f.Kr.]] og [[franska]] þróaðist sem tungumál út frá blöndun gallverskrar og rómverskrar menningar. Hinir [[Germanar|germönsku]] [[Frankar]] lögðu landið undir sig árið 476 og stofnuðu þar konungsríkið [[Frankía|Frankíu]] sem varð kjarni veldis [[Karlungar|Karlunga]]. Með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningnum]] 843 var ríkinu skipt og [[Vestur-Frankía]] varð [[konungsríkið Frakkland]] árið 987. Frakkland var öflugt [[lénsveldi]] á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] en átök um yfirráð yfir lénum milli frönsku og ensku konungsættanna leiddu til [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríðsins]] á 14. og 15. öld. Þá tók að verða til sérstök frönsk sjálfsmynd. Eftir lok stríðsins blómstraði frönsk menning í [[franska endurreisnin|frönsku endurreisninni]] milli 15. og 17. aldar. Um leið átti landið í átökum við [[Spánn|Spán]] og [[Heilaga rómverska ríkið]] og kom sér upp [[Franska heimsveldið|nýlenduveldi]] sem á 20. öld var það annað stærsta í heimi á eftir [[Breska heimsveldið|breska heimsveldinu]]. Eftir borgarastyrjaldir á 17. öld blómstraði Frakkland undir stjórn [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]]. Á 18. öld beið það ósigra gegn Bretlandi í [[Sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]], studdi sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] en varð sjálft vettvangur [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]] sem steypti konungi af stóli og stofnaði [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] árið 1789. Frakklandi náði hátindi sem hernaðarveldi undir stjórn [[Napóleon Bónaparte|Napóleons Bónaparte]] í upphafi 19. aldar. Hann lagði undir sig stærstan hluta af meginlandi Evrópu og stofnaði [[fyrsta franska keisaradæmið]]. [[Frönsku byltingarstríðin]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar]] höfðu mikil áhrif á þróun Evrópu og mannkynssöguna alla. Hrun keisaradæmisins var upphafið að hnignunartímabili og endurteknum stjórnarkreppum fram að stofnun [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]] í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] 1870. Í kjölfarið blómstruðu vísindi og listir og efnahagsuppgangur varð á tímabilinu sem kallað var ''[[Belle Époque]]'' („fagra tímabilið“). Frakkland var einn Bandamanna í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[síðari heimsstyrjöld]] þar sem landið var að hluta hernumið af [[Þýskaland|Þjóðverjum]] frá 1940 til 1944. Eftir stríð var [[fjórða franska lýðveldið]] stofnað, en það leystist upp eftir ósigra Frakka í [[styrjöldin í Alsír|styrjöldinni í Alsír]]. [[Fimmta franska lýðveldið]] var stofnað af [[Charles de Gaulle]] árið 1958. Nær allar nýlendur Frakka fengu sjálfstæði eftir 1960, en margar þeirra hafa enn mikil stjórnmálaleg, menningarleg og efnahagsleg tengsl við Frakkland. Frakkland hefur lengi talist vera miðstöð [[list]]a, [[vísindi|vísinda]] og [[heimspeki]]. Landið er í 5. sæti yfir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] og er vinsælasta ferðamannaland heims, með yfir 89 milljón ferðamenn árið 2018. Frakkland er [[þróað ríki]] og [[lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|sjöunda stærsta hagkerfi heims að nafnvirði]], og það níunda stærsta kaupmáttarjafnað. Landið situr hátt á listum yfir [[menntun]], [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[lífslíkur]] og [[vísitala um þróun lífsgæða|lífsgæði]]. Á heimsvísu er Frakkland enn [[stórveldi]] og á fast sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]]. Frakkland er meðal stofnaðila [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]]. Það á aðild að [[G7]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]]. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Frakklands}} Frakkland nútímans tekur yfir svipað svæði og hið forna hérað [[Gallía]] þar sem [[Gallar]] bjuggu en þeir voru [[Keltar|keltnesk]] þjóð. Á fyrstu öld fyrir Krist var Gallía innlimuð í [[Rómaveldi]] og tóku íbúarnir upp latneska tungu og menningu. [[Kristni]] skaut rótum í landinu á annarri og þriðju öld eftir Krist. Á fjórðu öld tóku [[Germanir|germanskir]] ættflokkar að streyma yfir [[Rín (fljót)|Rín]] sem markaði austurlandamæri Gallíu. Í þeim hópi voru [[Frankar]] mest áberandi en af þeim er nafn Frakklands dregið. Samfelld tilvist Frakklands sem sérstaks ríkis er talin hefjast á 9. öld þegar Frankaveldi [[Karlamagnús]]ar skiptist í vestur- og austurhluta. Austurhlutinn náði þá yfir það svæði sem nú er [[Þýskaland]] og er þessi skipting oft einnig talin marka upphaf Þýskalands. [[Mynd:Bayeux Tapestry scene57 Harold death.jpg|thumb|266x266dp|Normandíbúar lögðu undir sig England árið 1066.]] Normannar lögðu undir sig England árið 1066 sem síðar leiddi til togstreitu milli afkomenda [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí og konunga Frakklands í hinu svokallaða [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríði]]. Frakkland var [[Konungsríkið Frakkland|konungsríki]] allt til ársins [[1792]] þegar [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] var komið á í kjölfar [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]]. [[Napóleon Bónaparte]] náði svo undirtökum í lýðveldinu og lýsti sjálfan sig [[Keisari|keisara]] [[1804]]. Napóleon lagði undir sig stóran hluta Evrópu með landvinningum og með því að koma skyldmennum til áhrifa í mörgum konungsríkjum þess tíma. Napóleon var settur af árið [[1815]] og var gamla konungsríkið endurreist. Það var svo afnumið með [[Annað franska lýðveldið|öðru lýðveldinu]] sem síðar var afnumið með öðru keisaraveldinu undir forustu [[Napóleon III|bróðursonar Napóleons]]. Honum var svo steypt af stóli og [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] aftur komið á [[1870]]. Í síðari heimsstyrjöldinni hernámu Þjóðverjar norðanvert Frakkland, en svonefnd [[Vichystjórnin|Vichystjórn]] stýrði suðurhlutanum. Að stríðinu loknu var stofnsett svokallað [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldi]] sem varð loks [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldið]] með stjórnskipunarbreytingum sem samþykktar voru í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1958. Frakkland var meðal sigurvegara í [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[Seinni heimsstyrjöld|seinni]] heimsstyrjöldinni en hafði enga burði eftir stríðin til að viðhalda stórveldisstöðu sinni í heiminum. Eftir stríðið hafa tekist sættir með Frökkum og Þjóðverjum og hefur samvinna þessara þjóða verið kjarninn í stofnunum eins og Evrópusambandinu en Frakkar hafa verið hvað harðastir stuðningsmenn þess að efla samstarf Evrópuríkja á sviði stjórnmála, varnar- og öryggismála. == Landfræði == [[Mynd:France radar 2.jpg|left|thumb|Hæðakort af Frakklandi.]] Landamæri Frakklands í Evrópu eru 2970 km að lengd og snúa að eftirtöldum átta ríkjum: [[Spánn|Spáni]] (650 km), [[Belgía|Belgíu]] (620 km), [[Sviss]] (572 km), [[Ítalía|Ítalíu]] (515 km), [[Þýskaland]]i (450 km), [[Lúxemborg]] (73 km), [[Andorra]] (57 km) og [[Mónakó]] (4,5 km). Í Suður-Ameríku á [[Franska Gvæjana]] landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]] (580 km) og [[Súrínam]] (520 km). [[Saint-Martin-ey]] í [[Antillaeyjar|Antillaeyjaklasanum]] skiptist milli Frakklands og Hollands. Loks gera Frakkar tilkall til svonefndrar [[Terre Adélie]] á Suðurskautslandinu. Stjórnsýsla á þessum yfirráðasvæðum Frakklands er með ýmsum hætti og ganga þau eftir því undir fjölbreytilegum nöfnum, allt frá „handanhafssýslu“ til „handanhafssvæðis“. Meginland Frakklands einkennist af mjög fjölbreyttu landslagi, allt frá flatlendinu með norður- og vesturströndinni að fjallakeðjunum í suðaustri ([[Alparnir|Ölpunum]]) og suðvestri ([[Pýreneafjöll]]um). Í frönsku Ölpunum er hæsti fjallstindur í vestanverðri Evrópu, [[Mont Blanc]], sem er talinn 4810 m. Í landinu er víða fjalllendi sem er eldra að uppruna, til að mynda [[Franska miðhálendið|miðhálendið]] (''[[Massif Central]]''), [[Júrafjöll]], [[Vogesafjöll]] og loks [[Ardennafjöll]] sem eru bæði klettótt og vaxin þéttum skógi. Frakkar njóta þess einnig að eiga mikið kerfi vatnsfalla en helstu fljótin eru [[Leira (fljót)|Leira]], [[Rón]] (kemur upp í Sviss), [[Garonne]] (kemur upp á [[Spáni]]), [[Signa (á)|Signa]] og nokkur hluti árinnar [[Rín (fljót)|Rín]], en einnig [[Somme]] og [[Vilaine]]. [[Meuse]] er eina stórfljótið í Frakklandi sem hefur ekki verið aðlagað skipaumferð. Landsvæði Frakklands í [[Evrópu]] er 544 000 km², en með svæðunum utan Evrópu fer sú tala upp í 640 000. Vegna mikils fjölda franskra yfirráðasvæða um allan heim sem snúa að [[haf]]i ræður Frakkland yfir annarri stærstu [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögu]] heims á eftir Bandaríkjunum, samtals mælist hún 11.035.000 km². == Stjórnmál == === Stjórnarfar === Frakkland er [[einingarríki]] þar sem stjórnskipan byggir á [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite web |title=Constitutional Limits on Government: Country Studies – France |url=https://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828081904/http://democracyweb.org/limits/france.php |archive-date=28 August 2013 |access-date=30 September 2013 |website=Democracy Web: Comparative studies in Freedom}}</ref> Landið á sér langa lýðræðishefð sem mótað hefur stjórnmál, menningu og sjálfsmynd frönsku þjóðarinnar.<ref name=":1">{{Cite web |title=France {{!}} History, Map, Flag, Capital, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/France |access-date=27 August 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614044325/https://www.britannica.com/place/France |url-status=live }}</ref> Stjórnskipan landsins hefur oft tekið stakkaskiptum en núgildandi stjórnskipan er kennd við [[fimmta franska lýðveldið]] og var tekin upp með samþykkt nýrrar stjórnarskrár [[1958]].<ref>{{Cite book |first=Helen |last=Drake |title=Contemporary France |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-79243-8 |page=[https://books.google.com/books?id=7L8cBQAAQBAJ&pg=PA95 95] |doi=10.1007/978-0-230-36688-6}}</ref> Með þeirri stjórnarskrá var horfið frá hreinu [[þingræði]] og völd forseta styrkt verulega á kostnað löggjafarþingsins í því skyni að koma á meiri stöðugleika í stjórnmálum landsins en ríkt hafði í tíð þriðja og fjórða lýðveldisins.<ref name=":1"/> Framkvæmdavaldið er í höndum tveggja embættismanna. Annarsvegar er það [[forseti Frakklands]] sem er kjörinn beint af kjósendum til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000 |trans-title=The 5-year term: referendum of 24 September 2000 |url=http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812105736/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |archive-date=12 August 2010 |language=fr}}</ref> Hins vegar er það [[Forsætisráðherra Frakklands|forsætisráðherrann]] sem skipaður er af forsetanum til að [[ríkisstjórnarleiðtogi|leiða ríkisstjórn]]. Forsetinn hefur vald til þess að [[þingrof|rjúfa þing]] og til þess að leggja mál beint í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] án aðkomu þingsins. Forseti skipar einnig dómara og aðra embættismenn auk þess sem hann skrifar undir samninga við önnur ríki og er æðsti yfirmaður alls [[Frakklandsher|herafla landsins]]. Hlutverk forsætisráðherra snýr hins vegar meira að innanlandsmálum og daglegum ríkisrekstri.<ref>{{Cite web |date=13 March 2013 |title=The French National Assembly – Constitution of October 4, 1958 |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313212736/http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-date=13 March 2013 |access-date=27 August 2021}}</ref> [[Franska þingið]] fer með löggjafarvaldið og skiptist í tvær þingdeildir. [[Franska þjóðþingið|Þjóðþingið]] (Assemblée nationale) er neðri deildin en [[franska öldungadeildin|öldungadeildin]] (Sénat) er efri deildin.<ref>{{Cite web |title=The National Assembly and the Senate&nbsp;– General Characteristics of the Parliament |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |archive-date=5 December 2008 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Á þjóðþinginu sitja 577 fulltrúar sem kjörnir eru af almenningi úr [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Election of deputies |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |archive-date=4 July 2011 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Þingmenn efri deildar eru hins vegar kjörnir af fulltrúum sveitar- og hérðasstjórna. Kjörtímabil þeirra er sex ár og er kosið um helming sæta í öldungadeildinni á þriggja ára fresti.<ref>{{Cite web |title=The senatorial elections |url=http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |website=Sénate |access-date=30 July 2010 |archive-date=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |url-status=dead }}</ref> Þjóðþingið er mun valdameira en öldungadeildin og getur samþykkt löggjöf gegn vilja öldungadeildar auk þess sem þjóðþingið getur vikið forsætisráðherra úr embætti.<ref>{{Cite web |date=18 August 2007 |title=Le role du Sénat |trans-title=What is the purpose of the Senate? |url=http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618060857/http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |archive-date=18 June 2010 |language=fr}}</ref> === Stjórnsýslustig === {{Sjá einnig|Héruð Frakklands}} [[Mynd:Regions France 2016.svg|thumb|261x261dp|Héruð Frakklands]] Stjórnsýslustig í Frakklandi eru mörg. Ríkið skiptist í 18 '''[[Héruð Frakklands|stjórnsýsluhéruð]]''' ''(franska: régions)'', 13 héruð í Evrópu og 5 utan álfunnar svonefnd „handanhafshéruð“. Þessi héruð skiptast síðan í 101 '''sýslu''' ''(franska: départements)''. Þær eru tölusettar (í stórum dráttum eftir stafrófsröð) og ráðast póstnúmer, skráningarnúmer ökutækja og fleira af því. Sýslurnar skiptast síðan í 342 '''sýsluhverfi''' ''(franska: arrondissements)''. Þau hafa enga kjörna fulltrúa og þjóna eingöngu tæknilegu hlutverki í skipulagi ríkisstofnana. Sýsluhverfin skiptast síðan niður í 2.054 '''kantónur''' ''(franska: cantons)'' sem eru fyrst og fremst kosningakjördæmi. Sýsluhverfin skiptast einnig í 34.945 '''sveitarfélög''' ''(franska: communes)'' sem hafa kjörnar sveitastjórnir. Héruðin, sýslurnar og sveitarfélögin kallast „umdæmi“ ''(franska: collectivités territoriales)'', en það þýðir að þau hafa á að skipa bæði kjörnum fulltrúum og framkvæmdavaldi ólíkt því sem gildir um sýsluhverfin og kantónurnar. Fimm af ofangreindum sýslum eru svonefndar „handanhafssýslur“ er falla saman við handanhafshéruðin fimm. Þau eru fullgildur hluti Frakklands (og þar með Evrópusambandsins) og hafa þannig að mestu sömu stöðu og sýslur á meginlandi Frakklands. {| class="wikitable sortable" |+ Héruð í Evrópu ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> ! Höfuðstaður |- | [[Auvergne-Rhône-Alpes]] | align=center | {{nts|69711}} | align=center | {{nts|8205557}} | [[Lyon]] |- | [[Bretanía]]<br />{{small|(''Bretagne'')}} | align=center | {{nts|27208}} | align=center | {{nts|3449370}} | [[Rennes]] |- | [[Búrgund-Franche-Comté]]<br />{{small|(''Bourgogne-Franche-Comté'')}} | align=center | {{nts|47784}} | align=center | {{nts|2802670}} | [[Besançon]] og [[Dijon]] |- | [[Centre-Val de Loire]] | align=center | {{nts|39151}} | align=center | {{nts|2587031}} | [[Orléans]] |- | [[Grand Est]] | align=center | {{nts|57441}} | align=center | {{nts|5563378}} | [[Strassborg]]<br />{{small|(''Strasbourg'')}} |- | [[Hauts-de-France]] | align=center | {{nts|31806}} | align=center | {{nts|5992194}} | [[Lille]] |- | [[Île-de-France]] | align=center | {{nts|12011}} | align=center | {{nts|12463067}} | [[París]]<br />{{small|(''Paris'')}} |- | [[Korsíka]]<br />{{small|(''Corse'')}} | align=center | {{nts|8680}} | align=center | {{nts|355486}} | [[Ajaccio]] |- | [[Normandí (hérað)|Normandí]]<br />{{small|(''Normandie'')}} | align=center | {{nts|29907}} | align=center | {{nts|3345842}} | [[Rúðuborg]]<br />{{small|(''Rouen'')}} |- | [[Nýja-Akvitanía]]<br />{{small|(''Nouvelle-Aquitaine'')}} | align=center | {{nts|84036}} | align=center | {{nts|6150451}} | [[Bordeaux]] |- | [[Occitanie]] | align=center | {{nts|72724}} | align=center | {{nts|6124653}} | [[Toulouse]] |- | [[Pays de la Loire]] | align=center | {{nts|32082}} | align=center | {{nts|3907156}} | [[Nantes]] |- | [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | align=center | {{nts|31400}} | align=center | {{nts|5218960}} | [[Marseille]] |} {| class="wikitable sortable" |+ Héruð handan hafsins ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð" /> ! Höfuðstaður |- | [[Franska Gvæjana]]<br />{{small|(''Guyane'')}} | align=center | {{nts|83534}} | align=center | {{nts|293996}} | [[Cayenne]] |- | [[Gvadelúpeyjar]]<br />{{small|(''Guadeloupe'')}} | align=center | {{nts|1628}} | align=center | {{nts|384160}} | [[Basse-Terre]] |- | [[Martinique]] | align=center | {{nts|1128}} | align=center | {{nts|360630}} | [[Fort-de-France]] |- | [[Mayotte]] | align=center | {{nts|374}} | align=center | {{nts|262895}}{{efn|Frá og með 2017.<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 |title=Populations légales des communes de Mayotte en 2017}}</ref>}} | [[Mamoudzou]] |- | [[Réunion]]<br />{{small|(''La Réunion'')}} | align=center | {{nts|2504}} | align=center | {{nts|889679}} | [[Saint-Denis (Réunion)|Saint-Denis]] |} == Lýðfræði == {{Aðalgrein|Lýðfræði Frakklands}} === Mannfjöldi === Íbúafjöldi í Frakklandi er um 63 milljónir (2006). [[Manntal]] fór fram með reglulegu millibili frá árinu 1801 en frá árinu 2004 hefur mannfjöldaskráin verið haldin óslitið. Fjölgun íbúa í Frakklandi er einhver sú mesta í Evrópu og stafar það bæði af tiltölulega hárri fæðingatölu og miklum fjölda innflytjenda. Engu að síður fjölgar öldruðum í Frakklandi hlutfallslega mjög ört vegna hækkandi meðalaldurs og sökum þess að fjölmennar kynslóðir eftirstríðsáranna eru nú farnar að bætast í þann hóp. {| border="0" width="100%" | [[Mynd:france cities.png|thumb|left|230px|Borgarsvæði í Frakklandi með 100 000 íbúum eða fleiri]] |[[Mynd:Population of France.svg|thumb|400px|right|Mannfjöldaþróun milli áranna [[1960]] og [[2010]] (tölurnar eru fengnar frá [[Department of Economic and Social Affairs|DESA]], 2012). Tölurnar sýna milljónir íbúa.]] |} [[Mynd:MSM sunset 02.JPG|thumb|408x408dp|Mont Saint-Michel í Normandí]] === Trúarbrögð === Eins og í ýmsum öðrum Evrópuríkjum telst ekki við hæfi í Frakklandi að ríkið grennslist fyrir um trúarlíf þegnanna. Ýmsar sjálfstæðar stofnanir stunda þó slíkar rannsóknir. Meðal annars fer fram á þriggja ára fresti könnun á vegum stofnunarinnar CSA. Samkvæmt könnun frá árinu 2004, sem náði til úrtaks 18.068 Frakka, segjast 64,3% [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskrar trúar]] en 27% segjast vera [[Guðleysi|guðleysingjar]]. Hlutfall kaþólskra hafði þá fallið úr 69% á þremur árum. Þannig teljast um 30 milljónir fullorðinna Frakka kaþólskrar trúar en fjórar milljónir alls tilheyra öðrum trúarbrögðum, fyrst og fremst [[íslam]] og mótmælendakirkjum. Flestir hinna kaþólsku segjast ekki leggja rækt við trúna. Samkvæmt könnun á vegum stofnunarinnar IFOP, sem fram fór í apríl árið 2004, segjast 44% Frakka [[Trúleysi|ekki trúaðir]]. Árið 1947 var sá hópur ekki nema 20% þjóðarinnar. == Menning == {{Aðalgrein|Frönsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Franskar bókmenntir}} [[Mynd:Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|thumb|upright|[[Molière]] er vinsælasta gamanleikaskjáld Frakka.<ref>[http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 „Auteurs et répertoires“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} - Opinber síða Comédie Française</ref>]] Elstu bókmenntir Frakka voru samdar á [[Miðaldir|miðöldum]] en þá var ekkert eitt tungumál talað á því landsvæði sem í dag tilheyrir Frakklandi. [[Franska]] var enn að verða til úr [[Latína|latínu]] snemma á miðöldum og ýmsar mállýskur voru talaðar en engin réttritun. Höfundar franskra mimðaldabókmennta eru ókunnir, sem sem höfundar verkanna ''[[Tristan og Ísold]]'' og ''[[Lancelot og hið heilaga gral]]''. Ýmiss franskur miðaldakveðskapur sótti innblástur til þjóðsagna, til dæmis [[Rolandskvæði]]. „Roman de Renart“, sem [[Perrout de Saint Cloude]] samdi árið 1175, segir söguna af [[Reynard]] (refinum) og er annað dæmi um snemmfranskar bókmenntir. Nöfn nokkurra höfunda eru þekkt, þar á meðal [[Chrétien de Troyes]] og [[Vilhjálmur 9. af Aquitaniu]], sem ritaði á [[Okkitíska|okkitísku]]. [[Mynd:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb|left|upright|left|[[Victor Hugo]] er meðal mikilvægustu skáldsagnahöfunda og skálda Frakka og er stundum talinn merkasti höfundur Frakka fyrr og síðar.<ref>{{[https://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf „Victor Hugo est le plus grand écrivain français“]}}</ref>]] [[François Rabelais]] var mikilvægur höfundur á [[16. öldin|16. öld]] og hafði töluverð áhrif á orðaforða og myndmál nútíma frönsku. Á [[17. öldin|17. öld]] höfðu leikrit eftir [[Pierre Corneille]], [[Jean Racine]] og Molière, sem og [[siðfræði]]leg og [[heimspeki]]leg rit eftir [[Blaise Pascal]] og [[René Descartes]] mikil áhrif á frönsku yfirstéttina og urðu enn fremur mikilvægar fyrirmyndir næstu kynslóða franskra rithöfunda, þar á meðal fyrir höfunda á borð við [[Jean de La Fontaine]], sem var mikilvægt skáld á 17. öld. Franskar bókmenntir og kveðskapur stóðu í miklum blóma á [[18. öldin|18.]] og [[19. öldin|19. öld]]. Á 18. öld voru til að mynda að störfum rithöfundar eins og [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] og [[Jean-Jacques Rousseau]], sem allir fengust við heimspeki. [[Charles Perrault]] var mikilvirkur höfundur barnabókmennta og skrifaði til dæmis víðkunnar sögur svo sem um [[stígvélaði kötturinn|stígvélaða köttinn]], [[Öskubuska|Öskubusku]], [[Þyrnirós (ævintýri)|Þyrnirós]] og [[Bláskeggur|Bláskegg]]. [[Mynd:Charles Baudelaire2.jpg|thumb|upright|[[Charles Baudelaire]], 19. aldar rithöfundur, skáld og þýðandi.]] Við upphaf 19. aldarinnar var [[táknsæisstefna]]n mikilvæg hreyfing í frönskum bókmenntum en til hennar heyrðu meðal annarra skáld á borð við [[Charles Baudelaire]], [[Paul Verlaine]] og [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{cite web |url=http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |title=„Le symbolisme français“ |access-date=2011-03-07 |archive-date=2018-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |url-status=dead }}</ref> Á 19. öld voru einnig að störfum rithöfundarnir [[Victor Hugo]] (''[[Vesalingarnir]]'' og ''[[Hringjarinn í Notre-Dame]]''), [[Alexandre Dumas]] (''[[Skytturnar þrjár]]'' og ''[[Greifinn af Monte-Cristo]]'') og [[Jules Verne]] (''[[Sæfarinn: Ferðin kring um hnöttinn neðansjávar]]'' og ''[[Leyndardómar Snæfellsjökuls]]''). Sá síðastnefndi var mikilvægur brautryðjandi [[Vísindaskáldskapur|vísindaskáldskapar]]. Meðal annarra skáldsagnahöfunda 19. aldar má nefna [[Émile Zola]], [[Honoré de Balzac]], [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] og [[Stendhal]]. [[Prix Goncourt]] eru frönsk bókmenntaverðlaun sem voru fyrst veitt árið [[1903]].<ref>[http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 „La première Académie Goncourt“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425100025/http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 |date=2011-04-25 }} - [http://www.academie-goncourt.fr/? Opinber síða l'Académie Goncourt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119231954/http://www.academie-goncourt.fr/ |date=2008-11-19 }}</ref> Meðal mikilvægra rithöfunda [[20. öldin|20. aldar]] má nefna [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]] og [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] samdi ''[[Litli prinsinn|Litla prinsinn]]'', sem hefur áratugum saman notið vinsælda sem barnabók en einning meðal fullorðinna.<ref>[http://www.completelynovel.com/books/50599 „The Little Prince“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |date=2018-09-30 }} - Completely Novel</ref> Lengst af á 20. öld áttu Frakkar fleiri nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum en nokkur önnur þjóð.<ref>[http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by citizenship at the time of the award“] og [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by country of birth“]. Frá Jürgen Schmidhuber (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html „Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327012415/http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html |date=2014-03-27 }} á [https://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === Myndlist === {{Aðalgrein|Frönsk myndlist}} [[Mynd:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] var upphafsmaður [[Impressjónismi|impressjónismans]] á 19. öld (''Femme avec un parasol'' frá 1886, á [[Musée d'Orsay]]).]] Upphaf franskrar myndlistar var undir töluverðum áhrifum frá [[Ítölsk myndlist|ítalskri myndlist]]. Frægustu tveir myndlistarmenn Frakka á [[Endurreisnin|endurreisnartímanum]] voru [[Nicolas Poussin]] og [[Claude Lorrain]], sem báðir bjuggu á [[Ítalía|Ítalíu]]. Forsætisráðherra [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]], [[Jean-Baptiste Colbert]], stofnaði árið [[1648]] [[Konunglega myndlistarakademían|Konunglegu myndlistarakademíuna]] til að styðja við listamenn og árið [[1666]] stofnaði hann [[Franska akademían í Róm|Frönsku akademíuna í Róm]], sem starfar enn. Henni var ætlað að styrkja tengslin við ítalska listamenn. Frönsk myndlist fylgdi einnig þróun ítalskrar myndlistar í áttina að rókókóstíl [[18. öldin|18. aldarinnar]] en hann sótti innblástur til gamals barokkstíls. Verk hirðlistamanna, svo sem [[Antoine Watteau|Antoines Watteau]], [[François Boucher]] og [[Jean-Honoré Fragonard|Jean-Honorés Fragonard]] voru dæmigerð fyrir ríkjandi stíl. Með [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] komu ýmsar breytingar en [[Napóleon Bónaparte]] hafði dálæti af [[Nýklassískur stíll|nýklassískum stíl]], til dæmis í verkum [[Jacques-Louis David]]. Um miðja [[19. öldin|19. öld]] var ríkjandi stefna í fyrstu [[rómantík]], eins og fram kom í verkum [[Théodore Géricault|Théodores Géricault]] og [[Eugène Delacroix|Eugènes Delacroix]], og síðar meira raunsæi eins og verk [[Camille Corot|Camilles Corot]], [[Gustave Courbet|Gustaves Courbet]] og [[Jean-François Millet]] bera vitni um. Á síðari hluta 19. aldar varð Frakkland að miðstöð lista og listsköpunar og þar urðu til nýjar stefnur í myndlist, þar á meðal [[impressjónismi]] en meðal frægustu myndlistarmanna þeirrar stefnu voru [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], [[Claude Monet]] og [[Auguste Renoir]].<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism „Guide to Impressionism“]</ref> Önnur kynslóð impressjónískra myndlistarmanna var einnig framúrstefnuleg en til þeirrar kynslóðar teljast myndlistarmennirnir [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] og [[Georges Seurat]].<ref>[http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp „Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15. mars 2005.</ref> Til [[Expressjónismi|expressjónismans]], sem naut vinsælda snemma á [[20. öldin]]ni, heyrðu [[Henri Matisse]], [[André Derain]] og [[Maurice de Vlaminck]].<ref>{{cite web |url=http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |title=„The Fauves“ |access-date=2011-07-11 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |url-status=dead }}</ref> En á fyrri hluta 20. aldar var [[kúbismi]] einnig að ryðja sér til rúms. Hann varð til í verkum [[Georges Braque]] og spánska listamansins [[Pablo Picasso|Pablos Picasso]], sem bjó í París. Margir aðrir erlendir listamenn settust að í París, svo sem [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]] og [[Wassily Kandinsky]]. Mörg listasöfn í Frakklandi sérhæfa sig í myndlist. Mikill fjöldi frægra málverka frá því á 18. öld eða fyrr er til sýnis á ríkisrekna listasafninu [[Louvre]] í París, þar á meðal [[Mona Lisa]]. [[Louvre-höll]] hefur lengi verið listasafn Orsay-safnið var vígt í gamalli lestarstöð ([[Gare d'Orsay]]) árið 1986, þegar mikil uppstokkun átti sér stað í skipulagi listasafna hins opinbera. Frönskum málverkum frá síðari hluta 19. aldar var safnað saman, einkum impressjónískum og expressjónískum verkum.<ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html „From station to museum“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html „History of the painting collection“]</ref> Nútímalist er til sýnis á [[Musée National d'Art Moderne]], sem flutti árið 1976 til [[Centre Georges Pompidou]]. Þessi þrjú söfn taka á móti um það bil 17 milljónum gesta á ári hverju.<ref>[http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf „Sites touristiques en France“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} síða 2: „Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)“</ref> Meðal annarra opinberra myndlistarsafna má nefna [[Grand Palais]] (1,3 milljónir gesta árið 2008) en einnig eru mörg listasöfn í eigu borga og bæjarfélaga og er [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] vinsælast þeirra með um átta hundruð þúsund gesti á ári (2008). === Tónlist === {{Aðalgrein|Frönsk tónlist}} Saga franskrar tónlistar nær aftur til [[Miðaldir|miðalda]] en stóð þó í mestum blóma á [[17. öldin|17. öld]] þökk sé [[Loðvík 14.|Loðvíki 14.]], sem réð fjölda tónlistarmanna og tónskálda við hirð sína. Frægustu tónskáld þessa tíma voru meðal annarra [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] og [[Marin Marais]]. Allir voru þeir við hirð konungs. Að Loðvíki 14. látnum fataðist franskri tónlist flugið en á næstu öld öðlaðist [[Jean-Philippe Rameau]] þó nokkra frægð og er enn í dag meðal þekktustu tónskálda Frakklands. Klassísk tónlist náði aftur fyrri hæðum á [[19. öldin|19.]] og [[20. öldin|20. öld]] við lok rómantíska tímabilsins. Í fyrstu bar mest á óperutónskáldum á borð við [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] og [[Camille Saint-Saëns]]. Þetta tímabil var gullöld óperunnar. Á eftir fylgdu forverar nútíma klassískrar tónlistar með þá [[Érik Satie]] og [[Francis Poulenc]] og umfram allt [[Maurice Ravel]] og [[Claude Debussy]] fremsta í fylkingu.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 „Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday“], 14. október 2005.</ref><ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 „Debussy's Musical Game of Deception“], 12. júlí 2008.</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ „Biography of Claude Debussy“].</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ „Biography of Maurice Ravel“]</ref> Um miðja 20. öldina lögðu tónskáldin [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] og [[Pierre Boulez]] sitt af mörkum til þróunar klassískrar tónlistar.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 „Composer-Conductor Pierre Boulez At 85“], 24. maí 2010.</ref> [[Mynd:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], frumkvöðlar franskrar [[hústónlist]]ar.]] Frönsk tónlist var svo fyrir miklum áhrifum frá [[popptónlist]] og [[rokktónlist]] um miðja 20. öld. Enda þótt tónlist frá enskumælandi löndum yrði vinsæl í Frakklandi hefur [[frönsk popptónlist]], þekkt sem ''[[chanson française]]'', ætíð notið mikilla vinsælda. Meðal mikilvægustu tónlistarmanna Frakka á 20. öld má nefna [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] og [[Serge Gainsbourg]]. Þótt fáar rokkhljómsveitir séu í Frakklandi samanborið við enskumælandi lönd,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_6049.asp „Biography of Noir Désir“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716081730/http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_6049.asp |date=2009-07-16 }}, mars 2009 : „Rokktónlist er Frökkum framandi. Þetta er rómanskt land með meiri áhuga á kveðskap og melódíu og hefur alið fáa hæfileikaríka rokktónlistarmenn. Rokktónlist hefur annað og engilsaxneskara innihald.“</ref> hafa hljómsveitir á borð við [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (hljómsveit)|Niagara]] og [[Rita Mitsouko]] og nýverið [[Superbus (hljómsveit)|Superbus]], [[Phoenix (hljómsveit)|Phoenix]] og [[Gojira]]<ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html „French music has the whole planet singing“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, júní 2009.</ref> náð alþjóðlegum vinsældum. Meðal annarra franskra tónlistarmanna sem hafa notið vinsælda víða um heim má nefna söngkonurnar [[Mireille Mathieu]], [[Mylène Farmer]] og [[Nolwenn Leroy]], [[raftónlist]]armennina [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]], [[Bob Sinclar]] og [[David Guetta]]. Á [[1991-2000|tíunda áratug]] síðustu aldar og [[2001-2010|fyrsta áratug]] þessarar aldar hafa raftónlistarhljómsveitirnar [[Daft Punk]], [[Justice (hljómsveit)|Justice]] og [[Air (hljómsveit)|Air]] einnig náð vinsældum víða um heim og átt sinn þátt í að auka vinsældir raftónlistar um heim allan.<ref>''The Telegraph'', [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html „Daft Punk: Behind the robot masks“], 17. nóvember 2007 : „Daft Punk var á margan hátt ábyrg fyrir því að kastljósið beindist að nýrri, svalri neðanjarðartónlist í Frakklandi seint á tíunda áratugnum, þar á meðal að hljómsveitum á borð við Air, og hafa haft ómæld áhrif á núverandi kynslóð plötusnúða um heim allan.“</ref><ref>[[BBC News]], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm „The return of French pop music“], 20. desember 2001.</ref> == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * Orðabók franska-íslenska: [http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 Orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112181816/http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 |date=2011-11-12 }} == Tenglar == {{Commons|France|Frakklandi}} * {{Vísindavefurinn|5084|Hvað er Frakkland mörgum sinnum stærra en Ísland?}} * {{Vísindavefurinn|7361|Hverjar eru fimm helstu borgir Frakklands?}} {{Gæðagrein}} {{Héruð Frakklands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Frakkland| ]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] f1sp4xznywczipvhsbq803t3q276rll 0 3239 1962939 1369295 2026-05-12T11:27:52Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Succubus]] á [[Kvendjöfull]] 1369295 wikitext text/x-wiki '''Succubus''' er [[goðsögn]] frá [[miðaldir|miðöldum]] (fleirtala ''succubi''; á latínu succubare eða „að liggja undir“), sem er kvenkyns [[djöfull]] sem tælir menn, sérstaklega [[munkur|munka]], í draumum eða tælir þá til að hafa [[mök]] við sig, og dregur þannig orku úr þeim sem viðheldur hennar eigin lífi, oft þar til að fórnarlambið er örmagna eða deyr. Þessi goðsögn er talinn hafa orðið til, sem útskýring á [[blautur draumur|blautum draumum]]. [[Lilith]] og [[Lilin]] (úr gyðingdóm), [[Lilitu]] (Súmeríska) og [[Rusalka]] (Slavneska) eru þekktir succubi djöflar. Til er karlkyns útgáfa af þessari goðsögn sem kallast [[Incubus]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Djöflar]] idorfhiz5jeboc8k1agbygqnflc64yc 0 10953 1962919 1957282 2026-05-11T23:15:57Z TKSnaevarr 53243 /* Persía */ 1962919 wikitext text/x-wiki [[Mynd:LocationMiddleEast.png|thumb|393x393px|Heimskort sem sýnir staðsetningu Mið-Austurlanda (græn).]] '''Mið-Austurlönd''' er samheiti yfir svæði sem nær frá botni [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafsins]], meðfram [[Rauðahaf|Rauðahafinu]] að [[Arabíuskaginn|Arabíuskaganum]] og áfram um [[Persaflói|Persaflóa]] að Indlandi. Mismunandi forsendur geta legið fyrir því hvaða lönd eru talin til Mið-Austurlanda. Saga mismunandi ríkja getur þannig gert það að verkum að þau eru talin til Mið-Austurlanda á meðan önnur hafa tengingu á grundvelli tungumáls, menningar eða trúar. Hefðbundið er hins vegar að eftirfarandi lönd teljist til Mið-Austurlanda: [[Tyrkland]], [[Sýrland]], [[Líbanon]], [[Írak]], [[Íran]], [[Palestína]], [[Ísrael]], [[Jórdanía]], [[Egyptaland]], [[Súdan]], [[Líbýa]], [[Sádí-Arabía]], [[Kúveit]], [[Jemen]], [[Óman]], [[Barein]], [[Katar]] og [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]]. [[Túnis]], [[Alsír]] og [[Marokkó]] voru öll áður fyrr tengd [[Frakkland|Frakklandi]] en hafa orðið náin Arabíu-ríkjunum bæði í kennd (e. sentiment) og utanríkisstefnu. Einnig gera landfræðilegar ástæður að verkum að [[Afganistan]] og [[Pakistan]] eru stundum flokkuð með og tengd við málefni í Mið-Austurlöndum.<ref>Gwinn, R. P., Swanson, C. E. og Goetz, P. W. (ritstjórar). (1985). ''The New Encyclopædia Britannica: Micropædia'' (15. útgáfa, 8. bindi). Chicago: Encyclopædia Britannica.</ref> Menningarsvæði Mið-Austurlanda nær allt aftur til fornaldar og hefur haft mikil áhrif á menningarheim okkar í dag. Eins og gefur að skilja einkennist svæðið af gífurlegum fjölbreytileika sem hefur þó orðið töluvert fyrir barðinu á einföldun af hálfu Vesturlanda í umfjöllun sinni og nálgun við þau fjölmörgu samfélög sem þar er að finna. == Hugtakanotkun == [[File:Jean-Léon Gérôme - Le charmeur de serpents.jpg|thumb|Málverkið ''Snákatemjarinn'' eftir Jean-Léon Gérôme. Málverkið prýddi forsíðu bókar Edward Saids, ''Orientalism'' og þykir lýsa dæmigerðri óríentalískri senu.]] Ekki er fullkomin eining um hvernig á að skilgreina Mið-Austurlönd og hvaða ríki falla innan vébanda svæðisins. Lagt hefur verið til að best sé að skilgreina Mið-Austurlönd sem landfræðilegt hugtak sem eigi við um það svæði sem fyrsta bylgja landvinninga múslima náðu yfir. Sé svo gert, nær það frá [[Marokkó]] austur og norður til [[Afganistan]], [[Pakistan]] og [[Tyrkland]]s.<ref name=":2" /> Notkun orðsins ''Mið-Austurlönd'' hefur sætt gagnrýni þar sem hugtakið þykir miðast um of við Evrópu- og Norður-Ameríkubúa. „Svæðisbundin landfræðiheiti byggð á leiðbeiningum eru alltaf vandkvæðum háð,” segir Karen Pinto í ''Encyclopedia of the Modern Middle East & North Africa''. „Þau komast ekki hjá því að ýja að sjónarhorni, og í þessu tilfelli er sjónarhornið augljóslega Vestrið”.<ref name=":2">Karen Pinto. (2004). The Middle East''.'' Í Philip Mattar (ritstjóri), ''Encyclopedia of the Modern Middle East & North Africa'' (bls. 1522-1523). Bandaríkin: Thomson Gale.</ref> Hugtakið er upprunnið á [[Nýlendustefna|nýlendutímabilinu]] en það var bandarískur flotaforingi sem kom fyrstur fram með hugtakið.<ref name=":0">Gwinn, R. P., Swanson, C. E. og Goetz, P. W. (ritstjórar). (1985). The New Encyclopædia Britannica: Micropædia (15. útgáfa, 8. bindi). Chicago: Encyclopædia Britannica.</ref> Áður fyrr var miðja landsvæðisins sem um ræðir nefnt [[Austurlönd nær]] en það nafn var gefið af vestrænum landfræðingum sem skiptu [[Austurlönd]]um niður í þrjú landsvæði.<ref name=":0" /> Fræðimaðurinn [[Edward Said]] kom fram með hugtakið [[Austurlandahyggja|óríentalismi]] í samnefndri bók sinni er kom út árið 1978 ,en í henni gagnrýnir hann meðal annars slíkar hugmyndir um "óríentinn" og lýsir því hvernig þær viðhalda ákveðnum ójöfnum valdatengslum.<ref>Said, E. W. (1978). ''Orientalism''. New York: Pantheon Books.</ref> [[Mynd:Middle East (orthographic projection).svg|thumb|Mið-Austurlönd]] == Landafræði == Landslag Mið-Austurlanda er margbreytilegt, enda um stórt svæði að ræða. Mið-Austurlönd eru í þremur [[Heimsálfa|heimsálfum]], [[Asía|Asíu]], [[Afríka|Afríku]] og [[Evrópa|Evrópu]].<ref>Fisher, W. B. (2013). ''The Middle East : a physical, social, and regional geography''. New York: Routledge.</ref> Þetta svæði er fyrst og fremst [[eyðimörk]]. Einnig má finna þar [[Fjallgarður|fjallgarða]] og [[Háslétta|hásléttur,]] sem og miklar [[Á|ár]] og [[Á (landslagsþáttur)|fljót]] (t.d. [[Tígris|Tígrís]], [[Níl]] og [[Efrat]]).<ref>Chaurasia, R. S. (2005). ''History of the Middle East.'' New Delhi: Atlantic.    </ref> Þrátt fyrir miklar eyðimerkur má einnig finna frjó svæði sem henta vel til [[landbúnaður|landbúnaðar]], eins og við strendur Miðjarðarhafsins og á því svæði sem nefnt hefur verið [[Mesópótamía]]. Margt leynist í jörðu í Mið-Austurlöndum og um það er olían líklega þekktasta dæmið. Annars staðar má finna land auðugt af [[Gull|gulli]], eins og í Norður-Afríku og enn annars staðar land auðugt af [[Steinefni|steinefnum]] eins og fyrir botni [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafs]].<ref>Anderson, E. (2000). ''Middle East: Geography and geopolitics''. New York: Routledge.</ref> == Þjóðernishópar og tungumál == Í Mið-Austurlöndum býr ekki einsleitur hópur fólks heldur má finna þar marga og fjölbreytta þjóðernishópa (e. ethnic groups) og enn fleiri tungumál.<ref>Anderson, E. (2000). ''Middle East: Geography and geopolitics''. New York: Routledge.</ref> Helstu þjóðernishóparnir eru [[Arabar]], Tyrkir, Persar (Íranir) og [[Kúrdar]]. Í sumum heimildum er fólkinu skipt í Evrópubúa og Asíubúa.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html|date=2010-12-29}} CIA. Sótt 6. apríl 2016</ref> Sú skipting er of mikil einföldun þar sem þetta eru ekki þjóðernishópar. Tungumál Mið-Austurlanda eru [[Semísk tungumál|semitísk]] (þá aðallega arabíska, hebreska og arameíska), [[Indóevrópsk tungumál|indóevrópsk]] (aðallega persneska, kúrdíska, Luri og Baluchi) og [[Altaí]] (aðallega tyrkneska, túrkmenska og aserska).<ref>Takac, S. A. og Cline, E. H. (ritstjórar). (2015). ''The Ancient world.'' London: Routledge.</ref> Í hverju landi eru oft töluð fjölmörg tungumál. Þess má einnig geta að til eru mismunandi mállýskur ýmissa hinna stærri tungumála í Mið-Austurlöndum, eins og [[Arabíska|arabísku]]. Og þar með er t.d. arabíska í einu landi ekki endilega töluð eins og arabíska í öðru landi. Hér fyrir neðan má sjá helstu þjóðernishópa og tungumál hvers lands fyrir sig í Mið-Austurlöndum.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905100315/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/|date=2017-09-05}} CIA. Sótt 5. apríl 2016</ref><ref>Mattar, P. (ritstjóri). (2004). ''Encyclopedia of the Modern Middle East & North Africa.'' (2. útgáfa). Detroit: Thomson Gale.</ref> Sá þjóðernishópur eða tungumál sem er gefið upp fremst er hið útbreiddasta. {{AFG}} [[Afganistan]] * Þjóðernishópar: Pashtúnar, Tadsjikar, Hasarar, Úsbekar, Balúkar, Túrkmenar, Núristanar, Pamírar, Arabar, Gújar, Barhújar, Kisilbashar, Aímakar, Pashaíar, Wakhar, Sheghnar, Zebakar og Kirgisar. *Tungumál: Dari (opinbert), Pushtun (opinbert), Hazaragi, tyrknesk tungumál (þá aðallega úsbekska og túrkmenska) en einnig eru yfir 30 önnur tungumál töluð í Afganistan. {{DZA}} [[Alsír]] * Þjóðernishópar: Arabar, Berbar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), Tamazight (berbískt mál, opinbert), franska (lingua franca). Einnig eru ýmsar mállýskur af arabísku og berbísku, eins og Shawiya-berbíska (Tacawit) Mzab-berbíska og Túaregaberbíska (Tamahaq). {{BHR}} [[Barein]] * Þjóðernishópar: Bareinar, Arabar, Afríkubúar og Evrópubúar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska, farsi, úrdú. {{EGY}} [[Egyptaland]] * Þjóðernishópar: Egyptar í stórum meirihluta. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska og franska (bæði málin skiljast víða). {{IRQ}} [[Írak]] * Þjóðernishópar: Arabar, Kúrdar, Túrkmenar, Assýríumenn, Armenar, Jasídar * Tungumál: Arabíska (opinbert), kúrdíska (Sorani og Karmanji), túrkmensk mállýska og assýríska, armenska. {{IRN}} [[Íran]] * Þjóðernishópar: Persar, Aserar, Gilakar, Kúrdar, Arabar, Balúkar, Lúrar, Túrkmenar, Tyrkir, Kasjkaíar, Bakhtjarar, Shahsevanar, Afsharar, Boyer Ahmadi. * Tungumál: Persneska (opinbert), kúrdíska, tyrkískar mállýskur (t.d. aserska), gilakska, Mazandarani, lúríska, balúkíska, arabíska. {{ISR}} [[Ísrael]] * Þjóðernishópar: Meirihlutinn Gyðingar, Arabar. * Tungumál: Hebreska (opinbert), arabíska (opinbert fyrir arabíska minnihlutann), enska (skilst víða). {{YEM}} [[Jemen]] * Þjóðernishópar: Arabar í meirihluta, afrískir arabar, Suður-Asíubúar, Evrópubúar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), sókótríska, maríska. {{JOR}} [[Jórdanía]] * Þjóðernishópar: Arabar í meirihluta, Sirkassar, Armenar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (víða töluð). {{QAT}} [[Katar]] * Þjóðernishópar: Arabar, Indverjar, Pakistanar, Íranar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (skilst víða). {{KWT}} [[Kúveit]] * Þjóðernishópar: Kúveitar, Arabar, Asíubúar, Afríkubúar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (víða töluð). {{LBN}} [[Líbanon]] * Þjóðernishópar: Stór meirihluti Arabar, Armenar, Föníkar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), franska, enska, armenska. {{LIB}} [[Líbýa]] * Þjóðernishópar: Arabar, Berbar. *Tungumál: Arabíska (opinbert), berbíska (aðallega Nafusi, Ghadamis, Suknah, Awjilah, Tamasheq), ítalska og enska (bæði málin skiljast víða). {{MAR}} [[Marokkó]] * Þjóðernishópar: Arab-Berbar; Arabar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), ýmis tungumál berba (Tamazight, Tachelhit, Tarifit), franska (mál verslunar, ríkisstjórnarinnar og diplómata). {{OMN}} [[Óman]] * Þjóðernishópar: Arabar, Balúkar, Afríkubúar, Suður-Asíubúar (frá Indlandi, Pakistan, Srí Lanka og Bangladess). * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska, balúkíska, úrdú, indversk mál. {{PAK}} [[Pakistan]] * Þjóðernishópar: Punjabar, Pashtúnar, Sindhar, Sariakar, Muhajírar, Balúkar. * Tungumál: Punjabi (mest talað), Sindhi, Saraiki (mállýska af punjabi), Pashto, Úrdú (opinbert), balúkíska, Hindko, Brahui, enska (lingua franca), Burushaki. {{PSE}} [[Palestína]] * Þjóðernishópar: Arabar, Gyðingar. * Tungumál: Arabíska, hebreska, enska (skilst víða). {{ARE}} [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] * Þjóðernishópar: Suður-Asíubúar, Arabar, Íranar, íbúar furstadæmanna (emíratar). * Tungumál: Arabíska (opinbert), persneska, enska, hindi, úrdú. {{SAU}} [[Sádí-Arabía]] * Þjóðernishópar: Arabar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (skilst víðan). {{SDN}} [[Súdan]] * Þjóðernishópar: Súdanskir Arabar, Fur, Beja, Nuba, Fallata. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (opinbert), núbíska, Ta Bedawie, Fur. {{SYR}} [[Sýrland]] * Þjóðernishópar: Arabar, Kúrdar, Armenar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), kúrdíska, armenska, arameíska, sirkassíska (skilst víða), franska, enska (skilst sums staðar). {{TUN}} [[Túnis]] * Þjóðernishópar: Stór meirihluti Arabar, Gyðingar. * Tungumál: Arabíska (opinbert sem og mál viðskipta), franska (mál viðskipta) og Tamazight. {{TUR}} [[Tyrkland]] * Þjóðernishópar: Tyrkir, Kúrdar. * Tungumál: Tyrkneska, kúrdíska. == Saga == Allt frá upphafi sögulegra tíma mannkynssögunnar (3500-3000 f.Kr) hefur svæðið sem við þekkjum í dag sem Mið-Austurlönd verið miðpunktur heimsmála hvort sem um er að ræða í menningarlegum, trúarlegum, stjórnmálalegum eða efnahagslegum skilningi. Forsögu svæðisins má rekja til elstu samfélaga manna í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] ([[Súmer|Súmerar]], Akkadíumenn, [[Assyría|Assýríumenn]], Babýlóníumenn) og [[Egyptaland|Egyptalandi]] (Egyptar). Mesópótamía er svæðið á milli fljótanna [[Efrat]] og [[Tígris]], nokkurn veginn þar sem [[Írak]] er í dag en Egyptaland liggur að [[Níl|Nílarfljóti]]. Landkostir gerðu svæðin einstaklega hentug til ræktunar sem skipti sköpum fyrir fyrstu samfélög manna sem áttu allt sitt undir landbúnaði.<ref name=":1">McKay, ''A History of World Societies,'' bls. 44-46. </ref> Um 3000 f.Kr. áttu sér stað miklar breytingar í Mesópótamíu í kjölfar þess að borgir urðu að miðstöðvum stjórnkerfis mannnlegs samfélags. Dregið var úr mikilvægi ættartengsla í pólitík, verkaskipting og sérhæfing jókst og stéttaskipting þróaðist með samþjöppun auðs. Upphaf þessara breytinga má rekja til Súmera sem stofnuðu nokkrar borgir í suðurhluta Mesópótamíu. Þeir voru fyrstir til að þróa með sér ritmál í formi fleygleturs og lögðu jafnframt grunninn að félagslegri, efnahagslegri og vitsmunalegri þróun Mesópótamíu.<ref>Bulliet, ''The Earth and Its Peoples: A Global History'', bls. 32</ref> Babýlóníumenn sameinuðu Mesópótamíu bæði stjórnmála- og menningarlega undir stjórn [[Hammúrabí|Hammúrabís]] (valdatími 1792-1750 f.Kr), sem er þó fyrst og fremst þekktur fyrir lagabálk sinn sem er sá elsti sem varðveist hefur. Lögin gefa merkilega vísbendingu um daglegt líf íbúa auk þess sem þar kemur bersýnilega í ljós hversu ríkjandi stéttaskipting var í samfélagi Babýlóníumanna. Einna merkilegust þykir þó krafa laganna þess efnis að refsing sé í samræmi við þann glæp sem framinn var, auga fyrir auga, tönn fyrir tönn.<ref>McKay, ''A History of World Societies'', bls. 42-44</ref>  Mörg stórveldi hafa litið dagsins ljós í Austurlöndum nær og eiga þau það nær öll sameiginlegt að hafa sölsað undir sig gífurlegt landsvæði. Merkilegt er að líta til þess hve gífurlega fjölbreyttir menningarheimar rekja uppruna sinn til þessa svæðis og hve gríðarleg áhrif það hefur haft á viðhorf nútímamanna. === Egyptaland === {{Aðalgrein|Egyptaland hið forna}} Um svipað leyti og menningarsvæði Súmera hóf útþenslu var Egyptaland sameinað úr tveimur aðgreindum ríkjum, Neðra- og Efra-Egyptalandi, árið 3150 f.Kr. Sögu Forn-Egyptalands er að jafnaði skipt í þrjú tímabil sem kennd eru við konungsættir.<ref name=":1" /> * Fornöld (3100-2660 f.Kr.) * Gamla ríkið (2660-2180 f.Kr) ** Tímabil pýramídanna ** Helsta borg Memfis (Menefer) * Miðríkið (2080-1640 f.Kr) ** Helstu konunganöfn: Amenemhet, Sensúret ** Helstur borgir: Þeba og Memfis) * Nýja ríkið (1570-1075 f.Kr) ** Tími faraóanna: [[Hatsepsút]], Tútmósis, [[Akhenaten]], [[Ramses 2.]] === Persía === {{Aðalgrein|Persaveldi}} [[Mynd:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|Persneska heimsveldið undir stjórn Darius mikla (552-584 f.Kr)]] [[Persaveldi|Persar]] ruddu sér til rúms á 6. öld f. Kr. Valdatíð þeirra stóð frá 559 f. Kr. og allt til 330 f. Kr þegar þeir lutu í lægra haldi fyrir Makedóníumönnum með [[Alexander mikli|Alexander mikla]] í broddi fylkingar. Hefðbundið er að tengja upphaf Persaveldis við [[Kýros mikli|Kýrus mikla]] (576-530 f.Kr.) sem lagði grunninn að fjölmenningarlegu heimsveldi Persa sem átti síðar eftir að verða það stærsta í sögu fornaldar undir stjórn [[Daríus mikli|Daríusar mikla]] (552-486 f.Kr.). Alexander mikli lagði áherslu á að viðhalda stærð og styrk Persaveldis eftir að hann hafði sigrað það og tekið sér stöðu Persakonungs árið 330 f. Kr. [[Veldi Alexanders mikla|Veldi Alexanders]] varð þó skammlíft, en hann lést af veikindum árið 323 f.Kr. og þar með liðaðist gríðarlegt veldi hans í sundur.<ref>McKay, ''A History of World Societies'', bls. 58-59</ref> === Grikkir === {{Aðalgrein|Grikkland hið forna}} Saga [[Grikkland|Grikklands]] til forna er jafnan miðuð við upphaf hins grískumælandi heims um 1600 f. Kr. Vísun til Forn-<nowiki/>[[Grikkland hið forna|Grikkja]] takmarkast ekki við það landsvæði sem við þekkjum sem Grikkland í dag heldur nær yfir víðfeðmara svæði þar sem grískumælandi íbúar dvöldu í fornöld. Vestræn menning nútímans er jafnan álitin eiga sér rætur í grískum menningaráhrifum sem [[Rómaveldi|Rómverjar]] báru síðan með sér til Evrópu === Rómaveldi og Býsansríkið === {{Aðalgrein|Rómaveldi|Austrómverska keisaradæmið}} [[Mynd:Roman Empire Trajan 117AD.png|thumb|Rómarveldi stærst árið 117 undir stjórn Trajanusar]] [[Rómaveldi|Róm]] varð lýðveldi um 510 f.Kr. og varð í kjölfarið að stórveldi. Landvinningar á Appenínaskaganum og sigrar á grískum nýlendum á Ítalíu komu þeim í kjörstöðu við norðanvert Miðjarðarhaf. Rómverjar háðu síðar þrjú stríð, kölluð púnversku stríðin (264-241 f.Kr.), sem tryggðu þeim yfirráð fyrir botni [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafs]]. og um hafið vestanvert Frekari landvinningar skiluðu þeim jafnframt yfirráðum á [[Spánn|Spáni]] og í [[Frakkland|Frakklandi]].<ref>McKay, ''A History of World Societies'', bls. 143-146</ref> Borgarastyrjöld um miðja 1.öld f.Kr leiddi til þess að komið var á keisaraveldi í Róm um 27 f.Kr. Rómaveldi náði hámarki sínu undir stjórn Trajanusar 98-117 e.Kr. Hnignunartímabil heimsveldisins hófst á 2.öld e.Kr. og endaði með því að ríkinu var skipt í tvennt árið 293 og varð sú skipting varanleg frá árinu 395. Upp úr þeim klofningi varð [[Austrómverska keisaradæmið|Austrómverska]] keisaradæmið, stundum nefnt Býsansríkið, til, en höfuðborg þess var í Konstantínópel sem í dag heitir<nowiki/>[[Istanbúl|Istanbul]].<ref>McKay, ''A History Of World Societies'', bls. 153-160</ref> === Íslam og kalífatið === {{Aðalgrein|Kalífadæmi hinna réttlátu|Umayya-kalífadæmið|Abbasídaveldið}} [[Mynd:Age of the Caliphs (2709972663).jpg|thumb|270x270dp|Myndin sýnir úþenslu kalífatsins]] Á 6.öld var Austurlöndum nær skipt milli tveggja ríkja, Austrómverska keisaradæmisins í vestri og [[Sassanídar|Sassanída]]<nowiki/>veldisins í austri. Pattstaða var komin upp í harðvítugum deilum ríkjanna sem rekja mátti til langvarandi hernaðar milli Rómaveldis og Persíu. Við þessar kringumstæður reis upp nýtt afl sem gerði tilkall til valda í Mið-Austurlöndum, arabískt veldi [[Íslam]].<ref>Esposito, ''The Oxford History of Islam'', bls. 1-3</ref> Í kjölfar andláts spámannsins [[Múhameð|Múhameðs]] (570-632) hófu eftirmenn hans umtalsverða landvinninga sem teygðu sig langt út fyrir upptök sín á Arabíuskaganum. Árangurinn reyndist undraverður og innan við 100 árum eftir fráfall spámannsins hafði útrás Araba náð að Indlandi í austri og til Spánar í vestri. Stjórnskipun ríkisins var til að byrja með í höndum Rashidun-kalífanna (623-661) en að valdatíð þeirra lokinni er hefðbundið að tala um valdatíð [[Umayya-kalífadæmið|Umayyad]]<nowiki/>-kalífatsins (661-750) og síðar [[Abbasídaveldið|Abbasída]]<nowiki/>-kalífatsins (750-1258).<ref>Cleveland, Bunton, ''A History of the Modern Middle East'', bls. 4-15</ref> Á 10. öld gekk kalífatið í gegnum hnignunartímabil. Landamissir og efnahagserfiðleikar gerðu að verkum að heimsveldið liðaðist smám saman í sundur og svigrúm skapaðist fyrir nýja aðila að taka við stjórnartaumunum.<ref>Esposito, ''The Oxford History of Islam'', bls. 351</ref> === Ottómanaveldið === {{Aðalgrein|Tyrkjaveldi}} Ottómanar komust til valda á fyrri hluta 15. aldar í [[Anatólía|Anatólíu]] á því svæði sem við þekkjum í dag sem [[Tyrkland]]. Eftir að hafa náð Konstantínópel á sitt vald árið 1453 og gert hana að höfuðborg sinni hófu [[Tyrkjaveldi|Ottómanar]] skipulega útþenslu ríkisins til suðurs og austurs inn í Mið-Austurlönd árið 1514. Áður en langt um leið höfðu Ottómanar innlimað fyrrum Býsansríkið eins og það lagði sig og á 16.öld beindu þeir augum sínum vestur með Miðjarðarhafinu og inn í Norður-Afríku. Á hápunkti sínum náði veldi Ottómana til Ungverjalands í Evrópu, Alsírs í Norður-Afríku, umhverfis [[Rauðahaf|Rauðahafið]] og einnig suður með [[Persaflói|Persaflóa]]. Ottómanaveldið var eitt stærsta, best skipulagða og langlífasta heimsveldi sögunnar en valdatíð þess náði yfir 6 aldir (1299-1922).<ref>McKay, ''A History of World Societies'', bls. 587-595</ref> === Tuttugasta öldin og þjóðríkið === Í upphafi 20.aldar áttu sér stað miklar hræringar sem leiddu m.a. til þess að svæðið sem við þekkjum í dag sem Mið-Austurlönd tekur á sig núverandi mynd. Eftir nokkuð stöðuga hnignun á 19. öld leið Ottómanaveldið endanlega undir lok árið 1922 eftir að hafa beðið ósigur í heimsstyrjöldinni fyrri (1914-1918). Með falli Ottómana skapaðist hins vegar tækifæri fyrir Frakka og Breta til að efla enn frekar ítök sín á svæðinu, en þau mátti rekja aftur til upphafs 19. aldar. Formlegri íhlutun lauk þeirra hins vegar með seinni heimsstyrjöldinni og eiginlegt sjálfstæðistímabil hófst í sögu Mið-Austurlanda. Sjálfstæðið kom þó ekki vandkvæðalaust því tímabilið hefur einkennst að vissu leyti af milliríkjadeilum og baráttu þjóða fyrir fótfestu sinni.<ref>Cleveland, Bunton, ''A History of the Modern Middle East'', bls. 138-161</ref>    === Kalt stríð í Mið-Austurlöndum=== Þegar litið er yfir samskipti ríkjanna í Mið-Austurlöndum í lok 20. aldar og það sem af er þeirri 21. virðast [[Sádi-Arabía]] og [[Íran]] alltaf tengjast deilum innan og milli ríkja svæðisins. Þetta má til dæmis sjá í fyrstu fjórum [[Persaflóastríðin|Persaflóastríðunum]] í Írak og borgarastríðunum í [[Sýrland|Sýrlandi]] og [[Jemen]] nú á 21. öldinni.<ref>{{Bókaheimild|titill=Mið-Austurlönd|höfundur=Magnús Þorkell Bernharðsson|útgefandi=Mál og menning|ár=2018|ISBN=978-9979-3-3683-9}}</ref> Kalda stríðið milli Sádi-Arabíu og Íran er óeiginlegt stríð sem snýst um hugmyndafræði líkt og [[Kalda stríðið#Kalda str%C3%AD%C3%B0 20. aldar|kalda stríð 20. aldar]] en á miklu afmarkaðra svæði. Til að skilja stöðu mála þarf að líta til baka og skoða rætur hvors ríkis um sig og reyna að átta sig á við hvaða sögu íbúar svæðisins eru að bregðast. ==== Forsagan ==== Við fall [[Tyrkjaveldi|Ottómanaveldisins]] (sem einnig kallast veldi Ósmana<ref>{{Vísindavefurinn|25765|Hver er saga Tyrkjaveldis?}}</ref>) í kjölfar [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrkjaldarinnar]] urðu átök milli voldugra ætta á svæðinu. Sád-ættin náði völdum á meirihluta [[Arabíuskaginn|Arabíuskaga]] og fékk ríki þeirra viðurkenningu sem konungsríkið Sádi-Arabía árið 1932. Sex árum seinna fundust gríðarlega olíuauðlindir á svæðinu og varð Sád-fjölskyldan vellauðug í einni svipan. Fjármagnið var m.a. notað til að byggja vegi og borgir þvert yfir eyðimerkurlandslagið, styrkja innviði og velferðarkerfi landsmanna og þessi auður varð líka til þess að tengsl við Bandaríkin styrkust mikið, m.a. vegna olíuhagsmuna Bandaríkjanna á svæðinu. Íran átti líka miklar olíulindir en átti mun erfiðara uppdráttar því stöðug erlend afskipti ollu endurtekinni upplausn í ríkinu. Frá 18. öld hafði verið ráðist inn í Íran af bæði Rússum Bretum. Eftir persnesku stjórnarskrárbyltinguna 1906 var fyrsta þing Írans stofnað og þingbundin konungsstjórn tók við. Eftir að [[Múhameð Mossadek|Mossadek]] forsætisráðherra var rekinn frá völdum 1953 með íhlutan Bandaríkjamanna var [[Múhameð Resa Pahlavi|Pahlavi]] studdur til embættis sem leiddi herskáa afhelgunarstefnu landsins í átt að Vestrænum háttum. Á árunum 1953–1979 naut Pahlavi stuðnings Vesturlandabúa og um hann var fjallað á jávæðan hátt í vestrænum fjölmiðlum. Heima fyrir ríkti ekki pólitísk frelsi heldur einkenndust þessi ár af kúgun, ofsóknum og misbeigingu valds af hálfu keisarans, fylgismanna hans og harkalegri leyniþjónustu.   Á árunum kringum 1970 byggðu Sádi-Arabía og Íran efnahagslíf sitt á olíuauðlindunum. En staðan innanlands var ólík. Pahlavi í Íran hafði ekki sama vald og stjórn á sínum fólki eins og raunin virist vera í Sádi-Arabíu. Í kjölfar olíukreppunnar 1973 jukust tekjur í ríkissjóð Írans fjórfalt. En ágóðinn skilaði sér ekki til almennings sem fylgdist með efnahagssveiflunni lenda í vasa elítu keisarans. Fólkið var andsnúið umbreytingunum og á endanum braust út [[Íranska byltingin|bylting í Íran árið 1979]]. Í Íran urðu hugmyndir sjíta-klerka ofan á sem réttlættu valdatökuna út frá þekkingu sinni og í krafti embætta sinna og mjög umdeildri túlkun á hlutverki trúarinnar í stjórnmálum. Í hönd fór einskonar trúarvæðing í Mið-Austurlöndum. Þessi þróun vakti mikil viðbrögð erlendis og sérstaklega í Sádi-Arabíu. Þar óttuðust valdhafar að þeirra landsmenn myndu rísa upp gegn sér. Í þessu fólst líka trúartengd ógn. Fram að þessu hafði Sádi-Arabía að mestu verið talið forysturíki hins múslimska heims því tvær helgustu borgir íslam eru í Sádi-Arabíu, þ.e. [[Medína]] og [[Mekka]] á Arabíuskaga. Einnig þarf að hafa í huga að múslimar í Sádi-Arabíu eru að mestu sunni-múslimar, en sjítar eru ríkjandi í Íran. Spennan milli þessara ríkja varð svo í raun ekki áþreifanleg fyrr en Íranar fóru að reyna að hafa áhrif út fyrir eigin landsteina með því að styðja hópa sjíta í nálægum ríkjum eins og Írak, Afganistan og Sádi-Arabíu, að því er virtist til að grafa undan völdum þeirra. Þetta varð til þess að Sádar stórefldu ítök sín í samfélaginu og styrktu tengsl sín við Bandaríkin og spennan á svæðinu magnaðist. == Trúarbrögð == === Gyðingdómur === {{Aðalgrein|Gyðingdómur}} Gyðingdómur er flókinn lífsmáti Gyðinga, sem tengir saman guðfræði, lög og óteljandi menningarhefðir. Gyðingdómur staðfestir guðlegt drottinvald sem afhjúpast í sköpuninni og í sögunni. Hann fullyrðir að samfélagið hafi mætt guðdóminum í eigin persónu og tekið upp við hann samband. Hugmyndafræði Tórah (Mósebækurnar) gefur til kynna efnisskrá mannlegrar tilveru sem á rætur sínar í þessu persónulega sambandi. Ennfremur eru viðbrögð þessarar tilteknu þjóðar við guðdómnum talin vera einstök. Samfélagið er ákallað til þess að sýna fram á tryggð sína við guð og sáttmálann með því að sýna samstöðu í sameiginlegu lífi sínu á hverju stigi, þar með talið á öllum þáttum mannlegrar hegðunar, frá því almenna til hins nánasta. Því er gyðingleg tilbeiðsla sameiginlegur fögnuður yfir hinu sögulega samkomulagi við guð. Tilvera sáttmálans er ekki talin draga úr heldur frekar efla mannlega samstöðu. Þessi þjóð er kölluð til þess að koma á pólitískri, fjárhagslegri og félagslegri skipan sem staðfestir guðlegt drottinvald. Þessu hlutverki fylgir sú trú að ekki nái allir menn árangri einungis út frá eigin verðleikum heldur eigi öll eftirsóknarverð sambönd uppruna sinn í guði, sem tryggir uppfyllingu þeirra. Í hverju samfélagi er hver og einn gyðingur ákallaður til þess að uppfylla sáttmálann í sínum persónulegu áformum og hegðun.<ref>Judaism. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Judaism</ref> === Kristni === {{Aðalgrein|Kristni}} Kristni er eingyðistrú sem á uppruna sinn í lífi, kennslu og dauða Jesú Krists. Hún er fjölmennasta trúin í heiminum með yfir tvo milljarða fylgismanna. Stærstu kirkjudeildirnar eru rómversk-kaþólska kirkjan, grísk-kaþólsku eða austrænu rétttrúnaðarkirkjurnar og mótmælendakirkjan en auk þeirra er til mikill fjöldi minni kirkjudeilda. Sem trúarhefð hefur kristni orðið meira en átrúnaður, hún hefur getið af sér menningu, hugmyndafræði og lífsstíl sem hefur gengið á milli kynslóða allt frá því að Jesú varð að trúartákni. Kristni er því bæði lifandi hefð og menning í nafni trúar. Umboðsmaður kristninnar er kirkjan, samfélag þeirra sem trúa. Eitt einkenni trúarhefðar kristninnar er, með nokkrum undantekningum, hugmyndin um frelsun, það er að segja að fylgjendur kirkjunnar sjá sig í einhvers konar nauð og þurfa að fá björgun. Af einhverri ástæðu hafa þeir fjarlægst guði og þurfa á frelsun að halda. Fulltrúi frelsunarinnar er Jesús Kristur Þó svo að afar einfalt virðist að sjá Jesú sem miðpunkt átrúnaðarins er það mál flóknara. Það sést í þeim þúsundum kirkjudeilda sem saman halda uppi nútíma kristinni hefð.<ref>Christianity. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Christianity</ref> ==== Austræna rétttrúnaðarkirkjan ==== {{Aðalgrein|Austrænar rétttrúnaðarkirkjur}} Til austrænu rétttrúnaðarkirkjunnar telur sig sá fjöldi kristinna manna sem fylgir þeim trúarkenningum og hefðum sem settar voru fram á fyrstu sjö kirkjuþingunum. Kirkjan kallar sig rétttrúnaðarkirkju (e. orthodox) til þess að ítreka þá skoðun sína að innan kristins samfélags hafi hún ein viðhadið réttri trú og að aðrar útgáfur kristninnar séu villutrú. Ólíkt rómversk-kaþólsku kirkjunni, sem sér um slíkt sjálf, skipaði Býsanskeisari patríarka, eða páfaígildi, kirkjunnar og hafði hann [[Patríarkatið í Konstantínópel|aðsetur í Konstantínópel]] (Istanbúl). Eftir [[kirkjuþingið í Kalkedon]] varð til önnur hreyfing sem kallast Oríental-rétttrúnaður og undir hana fellur meðal annars Koptíska kirkjan í Eþíópíu og Egyptalandi. Á sjötta áratug  síðustu aldar hófust viðræður á milli rómversku, austrænu og Oríental-kirknanna og leystu þær úr ýmsum af deilum sínum um eðli Krists.<ref>Eastern Orthodoxy. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from<nowiki/>http://www.britannica.com/topic/Eastern-Orthodoxy</ref> ==== Koptíska rétttrúnaðarkirkjan ==== {{Aðalgrein|Koptíska rétttrúnaðarkirkjan}} Koptíska rétttrúnaðar kirkjan í Alexandríu, eða Koptíska rétttrúnaðarkirkjan, á sér flesta fylgismenn í Egyptalandi. Nafnið er dregið af arabíska orðinu qibt sem þýðir egypskur. Eftir að Arabar tóku völd í Egyptalandi átti nafnið við um alla kristna, en á nítjándu og tuttugustu öld fóru fylgjendur kirkjunnar að kalla sig koptíska rétttrúnaðarmenn. Arabíska er í dag notuð í messum og guðsþjónustum og bækurnar sem þeir nota eru eftir heilagan Markús páfa, heilagan Kiril af Alexandríu og heilagan Gregóríus af Nazianzus. Aðskilnaður koptísku kirkjunnar á rætur sínar að rekja til kirkjuþingsins í Kalkedon, en kirkjan hafnaði niðurstöðu þingsins um eðli Krists, ásamt fleiri austrænum kirkjum. Rómversk-kaþólska kirkjan og austræna rétttrúnaðarkirkjan fordæmdu þær kirkjur sem höfnuðu niðurstöðunni. Koptíska kirkjan tók afstöðu með heilögum Kiril, sem sagði að guðdómleiki og mennska Krists væru jöfn í holdgun hans og af einu eðli. Eftir að kirkjan lagði grísku niður sem kirkjumál sitt og tók upp arabísku jukust deilurnar. Nokkrar tilraunir voru gerðar til þess að ná sáttum við Býsans, en þær skiluðu aldrei neinum árangri. Arabísku kalífarnir skiptu sér ekki af kirkjunni og létu hana að mestu í friði, svo lengi sem kirkjan og meðlimir hennar greiddu jizya-skattinn sem allir þeir sem ekki voru múslimar þurftu að greiða. Æðsti yfirmaður kirkjunnar er patríarkinn af Alexandríu og hefur hann aðsetur í Kaíró. Hann kallar sig páfa og tekur postullegt vald sitt frá heilögum Markúsi. Patríarkinn er kosinn úr hópi þriggja fyrirfram tilnefndra munka sem ekki mega vera yngri en fimmtugir.<ref>Coptic Orthodox Church of Alexandria. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Coptic-Orthodox-Church-of-Alexandria</ref>  === Íslam === {{Aðalgrein|Íslam}} Íslam er trú sem spámaðurinn Múhameð kom á fót í Arabíu á sjöundu öld e.Kr. Arabíska orðið islam þýðir undirgefni og kallast á við grundvallarhugmyndafræði trúarinnar, sá sem trúir samþykkir undirgefni við vilja guðs. Allah er eini guðinn og er skapari, viðhaldari og endurreisari heimsins. Vilji Allah er kunngerður með hinni heilögu ritningu Qur‘an, eða Kóraninum, sem guð opinberaði spámanni sínum Múhameð. Í íslamskri hefð er Múhameð talinn vera síðastur í röð spámanna guðs, á eftir Abraham, Móse og Jesú, og boðskapur hans samtímis fulkomna og ljúka opinberunum fyrri spámanna. Kenningin um guð í Kóraninum er afgerandi eingyðisleg, guð er einn og einstakur, hann á sér engan samstarfsmann eða jafningja. Múslimar trúa því að engir milliliðir séu á milli guðs og sköpunarinnar. Þó hann sé í veru sinni talinn alls staðar þá er hann ekki bundinn í neinu. Guð er réttlátur og  miskunnsamur, réttlæti hans tryggir skipulag í sköpuninni. Sköpun heimsins er talin hans mesta miskunnarverk og fyrir það syngur allt honum til dýrðar. Guð Kóransins er persónulegur guð og hverjum þeim sem kallar til hans í nauð er svarað. Ofar öllu öðru þá er hann guð leiðbeiningar og leiðir allt og alla á hina réttu braut. Í sögu sköpunnarinnar í Kóraninum mótmælir engillinn Iblis, eða Satan, sköpun mannsins, sem hann telur að muni eyðileggja jörðina. En hann tapar fyrir Adam í keppni um þekkingu. Kóraninn lýsir því manninn sem göfugastan af allri sköpuninni. Ólíkt kristnum og gyðingum þá fyrirgefur Allah Adam erfðasyndina Þrátt fyrir allt lof lýsir Kóraninn mannlegu eðli sem viðkvæmu. Á meðan allt í sköpuninni hefur sitt eðli og takmörk var manninum gefið frelsi og því hefur hann tilhneigingu til mótþróa og stolts, jafnvel að því marki að lýsa sig sjálfbjarga. Stolt er því talið vera dauðasynd. Með því að viðurkenna ekki eigin takmörk eru menn sekir um að setja sig á sama stall og guð.  ==== Fimm stoðir Íslam ==== '''Shahadah''' Fyrsta stoðin er trúarjátningin: ''Það er enginn guð nema guð og Múhameð er spámaður hans''. Á henni hvílir þáttaka í samfélagi múslima. Trúarjáninguna skal fara með að minnsta kosti einu sinni á ævinni, upphátt, rétt, viljandi og með skilningi á merkingu hennar og viðurkenningu í hjartanu. '''Bænin''' Önnur stoðin er bænirnar fimm sem fara skal með á hverjum degi. Það er í lagi að fara með þær í einrúmi ef ekki er möguleiki á því að fara í mosku. Fyrstu bænina skal fara með fyrir sólarupprás, aðra rétt eftir hádegi, þriðju síðdegis, þá fjórðu eftir sólsetur og þá fimmtu áður en farið er í rúmið. Þótt það sé ekki skylda er hvatt til næturbæna. Áður en bænin getur átt sér stað skal þvo hendur, fætur og andlit. Á föstudögum fer fram sérstök samkoma í moskunni. Hún fer fram á því tungumáli sem er talað á hverjum stað. Á samkomunni fer predikarinn með nokkur vers úr kóraninum og prédikar út frá þeim. Prédikunin kann að hafa siðferðisleg, félagsleg eða pólitísk skilaboð. '''Zakat''' Þriðja stoðin er ölmusa. Zakat er árlegur skattur sem ríkið innheimtir ekki, nema í undantekningartilvikum, en er föst prósenta af heildareignum einstaklings. Zakat á að nota til þess að hjálpa fátækum en Kóraninn leyfir einnig að peningurinn sé notaður til þess að frelsa múslímska stríðsfanga, greiða erfiðar skuldir, greiða tollheimtugjöld, fjármagna jihad (þ.m.t. menntun og heilbrigði) og búa til aðstöðu fyrir ferðamenn (pílagríma). '''Fastan''' Fjórða stoðin er fastan í Ramadan-mánuðinum. Fastan byrjar við sólarupprás og endar við sólsetur. Á meðan á föstunni stendur er bannað að borða, drekka og reykja. Samkvæmt Kóraninum var Kóraninn opinberaður í Ramadan-mánuðinum. Þeir sem eru veikir eða á ferðalögum mega fresta föstunni, en þurfa samt sem áður að fasta í jafnmarga daga. Gamalmenni og dauðvona sjúklingar fá undanþágu. '''Hajj''' Fimmta stoðin er hin árlega pílagrímsferð til Mekka sem allir múslimar skulu taka sér fyrir hendur einu sinni á ævinni, svo framarlega sem þeir hafi efni á því og geti yfirgefið fjölskyldu sína. Sérstök guðsþjónusta er haldin í hinni heilögu mosku sjöunda dag síðasta mánaðar dagatals múslima. Pílagrímsathafnir hefjast hinn áttunda og lýkur tólfta eða þrettánda dag þess mánaðar. Allir tilbiðjendur eiga að klæðast tveimur saumlausum klæðum og forðast kynlíf, og að skera hár og neglur ásamt fleiri athöfnum. Aðalathöfnin er að ganga sjö sinnum í kringum Ka‘bah, sem er helgiskrín innan moskunnar, kyssa og snerta svarta steininn, klifur og hlaup á milli fjallanna Safa og Marwah sjö sinnum. Næsta stig er að fara frá Mekka, til Mina, sem er í nokkurra kílómetra fjarlægð, þar skal fara til hæðarinnar Arafat, hlusta á predikun og eyða einum eftirmiðdegi. Lokastigið er að eyða nótt í Muzdalifah, sem er á milli Mina og Arafat, og bjóða fórn til guðs.<ref>Islam. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from<nowiki/>http://www.britannica.com/topic/Islam</ref> ==== Súnní ==== {{Aðalgrein|Súnní}} Súnnítar eru stærri hópurinn af tveimur fjölmennustu hreyfingunum innan Íslam. Þeir viðurkenna fyrstu fjóra kalífana sem réttmæta arftaka spámannsins, ólíkt Shí‘tum sem telja réttmætan arftaka vera Alí, tengdason Múhameðs. Súnnítar hafa lengi talið klerkaveldið sem Múhameð stofnaði vera jarðneskt og telja því að það sé ekki guðleg tilskipun sem ræður því hverjir verði leiðtogar Íslam heldur pólitíkin í múslímska heiminum. Þetta varð til þess að Súnnítar meðtóku leiðbeiningar frá ríkustu fjölskyldunum í Mekka og umbáru ómerka eða útlenda kalífa, svo lengi sem þeir stjórnuðu með virðingu fyrir trúnni og trúarhefðum. Súnnítar viðurkenna ennfremur hinar sex bækur Hadith, sem eru sagðar vera ritaðar eftir því sem Múhameð sagði, en eru ekki hluti af Kóraninum, ennfremur viðurkenna þeir eina af fjórum greinum Shari‘ah. Á tuttugustu öld voru Súnnítar í meirihluta í öllum múslimaríkjum nema Írak, Íran og Jemen.<ref>Sunnite. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Sunnite</ref> ==== Sjía ==== {{Aðalgrein|Sjía}} Snemma í sögu Íslam varð til pólitísk hreyfing sem kallaðist stuðningsmenn Ali eða á arabísku Shi‘at ‘Ali. Þeir studdu Ali, sem var tengdasonur Múhameðs, og unnu að því að gera hann og síðar afkomendur hans að kalífum. Með tímanum þróaðist hreyfingin yfir í trúarsöfnuð sem fékk nafnið Shi‘ah. Stuðningsmenn Alis fóru að þrengja kröfurnar um hver gæti verið leiðtogi múslima og hver ekki. Þeir skilgreindu hlutverk leiðtogans upp á nýtt og kölluðu hann ímam. Afkomendur Alis voru álitnir öðrum æðri og fullyrt var að á hverjum tíma væri karlkyns afkomandi Ali tilnefndur af guði til þess að leiða múslima og væri óskeikull í málum trúar og löggjafar. Ímamarnir höfðu ofurmannlega þekkingu og skilning og þjáning þeirra var guðleg miskunn til fylgjenda þeirra. Með tímanum var farið að kenna hjá Shi‘tum að ímam væri guðlegur frelsari. Flestir Shi‘ah-múslimar fóru að lokum að styðja aðra af tveimur ættum sem áttu rætur að rekja til Ali. Hinir studdu ''Isma‘il'' sem var sjöundi ímaminn og sá síðasti af þeirri ætt. Þeir eru kallaðir Sjöungar og nutu ekki mikils stuðnings á meðal múslima. Flestir Shi‘tar eru fylgismenn annars afkomenda Alis, ''Muhammad al-Mahdi al-Hujjah,'' sem var tólfti ímaminn, en hann hvarf árið 878. Þar af leiðandi eru þessir Shi‘tar kallaðir Tólfungar. Al-Hujjah er einnig þekktur sem týndi ímaminn og trúa fylgjendur hans því að hann muni snúa aftur sem mahdi áður en að lokadómurinn gengur yfir jörðina.<ref>Shi'ite. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Shiite</ref> ==== Wahhabi ==== {{Aðalgrein|Wahhabismi}} Wahhabi er hreintrúarstefna innan Súnní Islam sem Muhammad ibn ‘Abd al-Wahhab stofnaði á átjándu öld í Mið-Arabíu og Saud-ættin tók síðan upp. Þegar leið á tuttugustu öldina hafði Saud-ættin lagt undir sig allt Najd-svæðið og gert nokkrar tilraunir til þess að stofna eigið ríki. Ottómanaveldið stöðvaði jafnan þau áform, en skömmu eftir hrun þess, árið 1932, náði ættin loks að grundvalla sitt eigið konungsveldi undir stjórn Ibn Saud sem tryggði að trúarlegt og pólítískt vald Wahhabi-stefnunnar varð algjört í Sádi-Arabíu. Meðlimir Wahhabi-hreyfingarinnar kalla sig al-Muwahhidun, eða únitara (e. unitarian), sem þeir draga af áherslu sinni á algera einingu guðs. Þeir hafna allri trúariðkun sem túlka mætti sem vísi að fjölgyðistrú, svo sem tilbeiðslu dýrlinga, og tala fyrir afturhvarfi til upprunalegra kenninga Íslam eins og þær koma fyrir í Kóraninum og Hadith ásamt því að þeir fordæma allar nýjungar (e. innovation). Guðfræði og lögfræði Wahhabi byggja hvor um sig á kenningum Ibn Taymiyah og lögskóla Ahmad ibn Hanbal. Þessar kenningar leggja áherslu á bókstafstrú á Kóraninn og  Hadith ásamt nauðsyn þess að stofna múslímsk ríki sem byggja einungis á íslömskum lögum.<ref>Wahhabi. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from<nowiki/>http://www.britannica.com/topic/Wahhabi</ref> ==== Drúsar ==== Hreyfing Drúsa á uppruna sinn í Egyptalandi en flestir fylgjendur þessarar trúarhreyfingar búa nú í Líbanon. Þeir aðskildu sig frá Isma‘ili Shi‘isma á valdatíð sjötta Fatimid-kalífans, al-Hakim bi-Amr Allah (996-1021). Nokkrir Isma‘ili guðfræðingar lýstu al-Hakim guðdómlegan og fóru að mynda hreyfingu í kringum þá hugsjón. Trúarstofnanir sem fullyrtu að guðdómurinn hefði valið al-Hakim en hann væri ekki guðlegur sjálfur lýstu trúnni á guðdómleika al-Hakim sem villutrú. Grunur er um að al-Hakim hafi sjálfur ýtt undir hugmyndir Drúsanna. Árið 1017 predikuðu Drúsar í fyrsta sinn opinberlega í Kaíró og olli það uppþoti. Einnig kom upp klofningur innan hreyfingarinnar þegar leiðtogi hennar, Hamzah ibn ‘Ali ibn Ahmad al-Zuzani, fór að kljást um völd við lærisvein sinn, Muhammad al-Darazi. Hamzah hafði betur og Al-Darazi var lýstur villutrúarmaður og hvarf, talið er að al-Hakim hafi fyrirskipað að hann yrði drepinn. Eftir að Al-Hakim hvarf, árið 1021 ofsótti eftirmaður hans, al-Zahir, hreyfinguna. Hamzah fór í felur og al-Muqtana Baha‘ al-Din tók við sem leiðtogi hreyfingarinnar. Drúsar hurfu smátt og smátt frá Egyptalandi og héldu til afskekktra svæða í Sýrlandi og Líbanon, þar sem trúboðar höfðu náð þó nokkru fylgi. Árið 1037 fór al-Muqtana í felur en hélt áfram að skrifa predikanir fram til 1043. En þá hættu Drúsar að taka við trúskiptingum. Í upphafi 21. aldar var fjöldi Drúsa rétt yfir ein milljón og eru flestir þeirra í Líbanon. Þar verður þeirra mest vart í stjórnmálum undir forystu tveggja ætta, Jumblatt og Arslan.<ref>Druze. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from<nowiki/>http://www.britannica.com/topic/Druze</ref> ==== Ibadi ==== Ibadi er sérstök trúarhreyfing innan Íslam og tilheyrir hvorki Súnní né Shí‘ah. Hana er fyrst og fremst að finna í Óman. Fylgi við hana á rætur sínar að rekja til sjöundu aldar hreyfingar sem kallaðist Khawarji og deila fylgismenn með henni þrá eftir réttlátu múslímsku samfélagi og trúa að sanna múslíma sé einungis að finna innan þeirra eigin raða. Þrátt fyrir þennan andlega skyldleika telja Ibadi-múslimar sig vera öðruvísi en Khawarij. Því Khawarij-hreyfingin lítur svo á að allir múslimar sem gerast sekir um synd án iðrunar, séu ''mushrikun'', eða vantrúaðir, jafnsekir þeim sem stunda skurðgoðadýrkun og að hvorir tveggja verðskuldi dauðadóm. Ibadi-menn líta á slíkt fólk sem ''kuffar ni‘ma'' eða vantrúaða sem eru vanþakklátir fyrir gjafir guðs. Þeir gera greinarmun á skurðgoðadýrkun og syndar án iðrunar. Sú refsing sem Ibadi múslimar beita nefnist ''bara‘a'' og miðast við útskúfun frekar en ofbeldi. Þeir múslimar sem eru ekki Ibadi en snúa sér í átt til Ka‘ba í Mekka, eru ekki álitnir skurðgoðadýrkendur en samt sekir um að vera ''kuffar ni‘ma''. Áhugavert er að refsingin bara‘a felur þó ekki í sér skilyrðislausan fjandskap milli Ibadi-múslima og vantrúaðra, og er þeim meðal annars heimilt að giftast, erfa, blessa, biðja með og fyrir og að eiga almenn samskipti við Ibadi, svo framarlega sem þeir eru eingyðistrúar. Ennfremur er haft eftir breskum fulltrúum sem fylgst hafa með stjórnarfari hjá Ibadi-múslimum í Austur-Afríku að meðal Ibadi-hreyfingarinnar sé minnst um ofstæki og mest umburðarlyndi fyrir öðrum trúarhópum af öllum múslímsku trúarhreyfingunum. Ofbeldi skal einungis beita gegn óréttlátum yfirvöldum sem neita að breytast eða gefa eftir völd sín. Ibadi-múslimar hafna bókstaflegri túlkun á mannlegum (e. anthropomorphic) lýsingum á guði, og afneita því að hægt sé að sjá guð í þessu lífi eða því næsta. Ennfremur hafna þeir möguleikanum á björgun frá vítiseldi, refsing í helvíti er eilíf. Þegar kemur að því að velja á milli frjáls vilja og forlaga segja þeir að guð sé skapari allra mannlegra aðgerða. Þó svo að Ibadi-múslimar biðji oft með Súnní-múslimum er nokkur munur á bænasiðum þeirra. Líkt og Shi‘ah-múslimar biðja Ibadi-múslimar með hendurnar niður með síðum. Þeir telja að föstudagsbænin eigi einungis að fara fram í stórborgum þar sem réttlæti ræður ríkjum. Sem þýðir að í margar aldir héldu þeir ekki föstudagsbænir vegna þess að þá vantaði réttlátan ímam.<ref>Ibadi Islam: An introduction. (2016). In Islam and Islamic Studies Resources. Retrieved from <nowiki>http://islam.uga.edu/ibadis.html</nowiki></ref> == Hagkerfi == [[File:Middle East Oil&Gas.jpg|thumb|Olíu- og gasforði Mið-Austurlanda]] Hagkerfi Mið-Austurlanda eru margbreytileg, enda ná þau yfir víðfeðm og sundurleit landsvæði. [[Katar]] telst efnaðasta ríki Mið-Austurlanda (og heimsins) en landsframleiðsla Katar er 12.100 dollarar á hvern íbúa sem, miðað við gengi í mars 2016, jafngildir 12,6 milljónum íslenskra króna.<ref>[http://www.aneki.com/middle_east_richest.html] Aneki. (2014). Richest countries in the Middle East. Sótt 6. apríl 2016</ref> En þótt sum ríki Mið-Austurlanda séu gríðarlega vel efnuð, má þar einnig finna mjög fátæk ríki. [[Jemen]] er í neðsta sæti á lista CIA Factbook um [[Landsframleiðsla|landsframleiðslu]]. Það þýðir m.a. að 54% þegna Jemens lifa við kjör sem teljast undir fátæktarmörkum.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806090404/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html|date=2016-08-06}} CIA. Sótt 6. apríl 2016</ref> Sum ríki Mið-Austurlanda, sérstaklega við [[Persaflói|Persaflóann]], eru algerlega háð olíuiðnaðinum. Til að mynda koma 80% af þjóðartekjum Sádí-Arabíu frá olíuiðnaði. Svipað gildir um [[Kúveit]] og [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]]. Tekjulindir annarra ríkja Mið-Austurlanda eru mun fjölbreytilegri. Þau hagnast meðal annars á ýmsum landbúnaði, baðmullarrækt, búfjárrækt, vefnaði, leðurvinnslu, og sölu lækningatækja og hergagna. Í hagkerfum Sameinuðu arabísku furstadæmanna og [[Barein]] er fjármálaþjónusta einnig mikilvæg auðsuppspretta. Ferðamennska hefur einnig verið stór þáttur í hagkerfi ríkja á borð við [[Tyrkland]], [[Egyptaland]], [[Líbanon]] og [[Ísrael]]. == Stjórnarfar == ===Afganistan=== {{Aðalgrein|Afganistan}} Íslamska emírsdæmið Afganistan er [[einræði]]sríki, nánar tiltekið [[klerkaveldi]]. Bráðabirgðastjórn hefur farið með völd í landinu frá árinu 2021, þegar [[Talíbanar]] endurheimtu völd í landinu með yfirtöku höfuðborgarinnar [[Kabúl]]. ===Barein=== {{Aðalgrein|Barein}} Barein er [[Einveldi|einveldisríki]], nánar tiltekið konungsríki sem er bundið af stjórnarskrá. Barein er konungsríki þar sem konungurinn (amir) fer fyrir framkvæmdavaldinu og velur í ríkisstjórn. Konungurinn er þjóðhöfðingi jafnt sem æðsti stjórnandi herafla Barein. Þrátt fyrir að konungurinn fari með framkvæmdavaldið hefur hann frá árinu 1956 framselt það að miklu leyti til ríkisstjórnarinnar. Konungurinn skipar forsætisráðherra sem velur og fer fyrir ríkisstjórn sem er skipuð 18 ráðherrum. Konungur og forsætisráðherra hafa báðir neitunarvald þegar kemur að ákvörðunum ríkistjórnarinnar. Stórt hlutfall ráðherra Barein tilheyra konungsættinni Al Khalifa.<ref>Countrystudies, „Bahrain: Government and Politics“, http://countrystudies.us/persian-gulf-states/41.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> Embætti konungs gengur að erfðum frá föður til elsta sonar en konungur getur þó ákveðið að framselja embættið til annars karlkyns ættingja. Dómstólar Barein eru aðskildir frá framkvæmdavaldinu. Löggjafarvald Barein er í höndum Þjóðþingsins. Þjóðþingið situr í tveimur deildum, fulltrúadeildinni sem hefur 40 þjóðkjörna þingmenn og Shura-ráðinu þar sem sitja 40 þingmenn skipaðir af konungi.<ref>The Economist, „Bahrain“, http://country.eiu.com/article.aspx?articleid=981597882&Country=Bahrain&topic=Summary&subtopic=Political+structure (sótt. 8.apríl 2016)</ref> ===Egyptaland=== {{Aðalgrein|Egyptaland}} Egyptaland er að formi til [[Lýðræði|lýðræðisríki]] með [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaþingræði]]. Stjórnskipan Egyptalands hvílir á stjórnarskrá sem var sett árið 1971, en endurbætt og aðlöguð að nýrri stjórnskipan í þjóðaratkvæðagreiðslu 19. mars 2011. Á egypska þinginu eru tvær deildir. Samkunda fólksins eða Majlis al Shaab er neðri deild þingsins. Í henni sitja 498 þjóðkjörnir og 10 skipaðir fulltrúar. Efri deildin kallast Shura-ráðið og sitja í henni 270 þjóðkjörnir og 90 skipaðir fulltrúar. Forsetinn fer fyrir framkvæmdavaldinu. Hann er kosinn í almennum kosningum.<ref>OECD, „e-Government studies“  http://www.oecd-ilibrary.org/governance/oecd-e-government-studies-egypt-2012_9789264178786-en (sótt 8. Apríl 2016)</ref> Forsetinn þarf að uppfylla ýmis skilyrði, meðal annars verður hann að vera egypskur ríkisborgari og eiga egypska foreldra. Forsetinn þarf einnig að hafa sinnt herskyldu og má ekki vera yngri en 40 ára. Dómsvaldið í Egyptalandi er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Í egypska dómskerfinu eru bæði veraldleirm og trúarlegir dómstólar.<ref>„Egypt‘s new constitution to be followed by tackling key political lawshttp,“''ahramonline'', 19.Janúar 2014 ://english.ahram.org.eg/News/91969.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201154649/http://english.ahram.org.eg/News/91969.aspx |date=2014-02-01 }} (sótt 6.apríl 2016)</ref> ===Írak=== {{Aðalgrein|Írak}} Írak er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið sambandsríki sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|þingræði]]. Forsætisráðherra Íraks fer með framkvæmdavaldið ásamt forsetanum og ríkistjórn Íraks sem kallast ráðherraráðið. Löggjafarvaldið er í höndum tveggja löggjafarsamkundna, fulltrúaráðsins og Sambandsráðsins. Dómsvaldið í Írak er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu.<ref>Irfad, „Iraq Goverment“ http://www.irfad.org/iraq-government/# (Sótt 6.apríl 2016)</ref> ===Íran=== {{Aðalgrein|Íran}} Íslamska lýðveldið Íran er eina [[klerkaveldi]]ð (e.theocracy) í heiminum. Klerkaveldi sem stjórnskipan flokkast undir [[einræði]]. Klerkaveldi er stjórnarform þar sem æðsti valdhafi er sagður fara með vald Guðs, öll löggjöf byggir á trúarbrögðum og á að tjá vilja Guðs. Íslamska lýðveldið Íran var sett á fót árið 1979 í kjölfar [[Íranska byltingin|byltingar]] gegn einveldisstjórn keisararans [[Múhameð Resa Pahlavi|Mohammad-Reza Shah Pahlavi]]. Tvær tegundir stjórnsýslustofnana eru við lýði í Íran. Embætti sem er kosið í og embætti sem er skipað í. Kerfið flækist síðan vegna þess hversu margir valdakjarnarnir eru. Hinir svokölluðu valdakjarnar eru stofnanir sem eru hugsaðar sem trúarleg viðbót við hinar hefðbundnu ríkisstofnanir. Þar af leiðandi deila valdakjarnarnir ábyrgð með þeim stofnunum sem þeir eru viðbót við. Æðsta yfirvald íslamska lýðveldisins Íran er embætti æðsta leiðtoga. Embættið sameinar trúarlegt og veraldlegt yfirvald. Leiðtoginn er skipaður ævilangt af samkundu sérfræðinga. Í samkundunni sitja 86 klerkar sem kosnir eru til átta ára í senn. Forsetinn er kosinn í almennum kosningum á fjögurra ára fresti. Hann verður að vera karlkyns og af grein tólfunga Shí´ita. Hann þarf ekki að vera klerkur þrátt fyrir að það sé algengast. Forsetinn fer fyrir framkvæmdavaldinu um öll málefni önnur en þau sem Leiðtoginn sér um. Forsetinn skrifar undir frumvörp sem þingið hefur samþykkt og staðfestir þau sem lög. Hann skipar ráðherra ríkisstjórnarinnar og ríkisstjóra fylkja. Þingið getur lýst vantrausti á forsetann og leiðtoginn síðan svipt hann embætti í kjölfarið. Íranska þingið situr í einni deild og er kallað Majles. Það hefur 290 þingmenn sem kosnir eru í almennum kosningum til fjögurra ára í senn. Allir þingmenn verða að vera múslimar utan fimm. Stjórnarskrá Íran kveður á um að kristnir eigi að hafa þrjá fulltrúa á þingi, Gyðingar einn og Zaraþústrar einn. Þingið hefur löggjafarvald en löggjöfin má ekki ganga gegn stjórnarskránni eða Íslam.<ref>H.E. Chahabi & Arang Keshavarzian,  „Politics in Iran“ í ''Comparative Politics Today,'' 10. útg., ritstj. G.Bingham Powell, Russel J Dalton og Kaare Strom. (New York: Longman, 2012), 520-534.</ref> Samkvæmt 156. grein stjórnarskrár Íran er dómsvaldið óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Leiðtoginn skipar æðsta yfirmann dómskerfisins sem útnefnir síðan forseta Hæstaréttar.<ref>Omar Sial, „A Guide to the legal system of the Islamic Republic of Iran,“ <nowiki>http://www.nyulawglobal.org/globalex/Iran.html</nowiki> (sótt 8. Apríl 2010).</ref> ===Ísrael=== {{Aðalgrein|Ísrael}} Ísrael er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið [[Skipting ríkisvaldsins|þingræðisríki]]. Ísraelska ríkisvaldið skiptist í þrjá hluta, framkvæmdavald, löggjafarvald og dómsvald. Forsætisráðherra Ísrael fer fyrir framkvæmdavaldinu. Ísraelska þingið fer með löggjafarvaldið og kallast Knesset. Þingið situr í einni deild og hefur 120 fulltrúa sem eru kosnir í almennum kosningum. Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Ísraelsríki hefur ekki stjórnarskrá en í stað hennar svokölluð grunnlög sem þjóna á vissan hátt sama hlutverki. Þingið kýs forseta Ísraels til 7 ára í senn. Hann talar fyrir hönd Ísrael í alþjóðamálum en hefur lítil raunveruleg völd.<ref>„Israeli Politics,“ ''My Jewis learning'', http://www.myjewishlearning.com/article/israeli-politics/ (Sótt 8.apríl2016)</ref> ===Jemen=== {{Aðalgrein|Jemen}} Stjórnarfar í Jemen er óljóst í dag vegna yfirtöku vopnaðra samtaka sem kallast [[Hútar]] eða [[Ansar Allah]] á árunum 2014-2015. Samtökin tóku ríkið yfir og tilkynntu að þau myndu leysa upp þáverandi stjórnarfyrirkomulag.<ref>„Houthis take charge in yemen,“''Al Arabiya'', 5.febrúar 2015, http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/02/06/Yemen-s-Houthi-to-issue-constitutional-decree.html (sótt 6.apríl 2016)</ref> [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2015–)|Borgarastyrjöld hefur ríkt í landinu]] frá árinu 2015 og margir hópar gera tilkall til yfirráða í landinu. ===Jórdanía=== {{Aðalgrein|Jórdanía}} Jórdanía er [[Einveldi|einveldisríki]], nánar tiltekið konungsríki sem er bundið af stjórnarskrá. Stjórnarskráin skiptir völdum ríkisstjórnarinnar í framkvæmdavald, löggjafarvald og dómsvald. Löggjafarvaldið er bæði í höndum konungs og þingsins. Konungurinn er líka handhafi framkvæmdavaldsins ásamt ríkisstjórninni sem kölluð er ráðherraráðið. Dómsvaldið er falið sjálfstæðum dómstólum sem eru óháðir framkvæmda- og löggjafarvaldinu.<ref>Countrystudies, „Jordan: The Government“, http://countrystudies.us/jordan/54.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> Löggjafarþingið er kallað þjóðþingið og situr í tveimur deildum. Efri deildin kallast Öldungadeild. Þar sitja 30 þingmenn skipaðir af konungi. Konungur skipar þingmennina til 4 ára í senn í tveimur lotum, annan helminginn þegar tvö ár eru liðin af kjörtímabilinu. Þeir þingmann sem þá eru skipaðir sinna embætti þangað til tvö ár eru liðin af næsta kjörtímabili. Neðri deildin kallast Fulltrúadeildin. Fulltrúadeildin hefur 30 þjóðkjörna fulltrúa. Þingið er í raun frekar valdalítið og konungur fer að mestu leyti með löggjafavaldið.<ref>Countrystudies, „Jordan: The Legislature“, http://countrystudies.us/jordan/56.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> Dómskerfið í Jórdaníu byggir á Sharia lögum Íslamstrúar ásamt lögum af evrópskum uppruna. Þrjár tegundir dómstóla eru í Jórdaníu: Borgararéttur, Trúarréttur og sérdómstólar.<ref>Countrystudies, „Jordan: The Judiciary“, http://countrystudies.us/jordan/57.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> ===Líbanon=== {{Aðalgrein|Líbanon}} Líbanon er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið [[Skipting ríkisvaldsins|þingræðisríki]]. Ríkisvaldinu er skipt eftir stjórnarskrá landsins í löggjafarvald, framkvæmdavald og sjálfstætt dómsvald. Löggjafarvaldið liggur hjá Fulltrúaþinginu sem á sitja 128 þingmenn sem kosnir eru á 4 ára fresti í almennum kosningum. Ríkisstjórn Líbanon, með forsætisráðherra landsins í forsvari, fer með framkvæmdavaldið. Dómsvaldið liggur hjá sjálfstæðum dómstólum.<ref>Presidency of the Republic of Lebanon,“Overview of the Lebanese System“ http://www.presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Pages/OverviewOfTheLebaneseSystem.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421070431/http://www.presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Pages/OverviewOfTheLebaneseSystem.aspx |date=2016-04-21 }} (Sótt 10.apríl 2016)</ref> ===Marokkó=== {{Aðalgrein|Marokkó}} Marokkó er [[Einveldi|einveldisríki]], nánar tiltekið konungsríki þar sem konungdæmið gengur í arf og er bundið af stjórnarskrá. Konungur fer með framkvæmdavaldið og hann skipar ríkistjórnina. Konungur getur rofið þing, ógilt stjórnarskrána og boðað til kosninga. Hann er einnig æðsti yfirmaður hersins. Þingið situr í tveimur deildum, fulltrúadeildinni og ráðgjafadeildinni. Þingið hefur samt í raun engin völd. Valdið liggur allt hjá konungi. Dómstólar eru formlega séð sjálfstæðir í Marokkó, en konungur hefur hins vegar mikil áhrif í dómskerfinu.<ref>Moulay Driss El-Maarouf, Mourad el Fahli and Jerome Kuchejda,“Morocco- Analisys of the Moroccan political system“ http://www.academia.edu/1788294/Morocco_-_Analysis_of_the_Moroccan_political_system (Sótt 10.apríl 2016)</ref> ===Óman=== {{Aðalgrein|Óman}} Óman er [[Einveldi|einveldisríki]], nánar til tekið konungsríki. Í Óman er soldáninn (konungur) bæði þjóðarleiðtogi og forsætisráðherra ríkisstjórnarinnar, sem fer með framkvæmdavaldið. Soldáninn fer með löggjafarvaldið en hefur sér til aðstoðar 27 manna ráðgefandi ráð sem kallað er ráðherraráðið. Ráðherraráðið hefur þó engin raunverulög völd. Dómskerfi Óman byggir á túlkun Ibadi á hinum íslömsku Sharia-lögum. Dómstólar eru héraðsbundnir og er stjórnað í samvinnu við gadi. Gadi er dómari sem hefur fengið stöðu sína annaðhvort með því að útskrifast frá háskóla með gráðu í íslömskum lögum eða með því að hafa stundað nám hjá innlendum trúarbragðasérfræðingum. Þrátt fyrir að dómskerfið sé mjög háð Sharia-lögum er reynt að komast að niðurstöðu sem er sanngjörn fyrir alla aðila. Þar af leiðandi hafa ættbálkalög í mörgum tilvikum blandast trúarlegum lögum.<ref>Countrystudies, „Oman: Government Institutions“, <nowiki>http://countrystudies.us/persian-gulf-states/66.htm</nowiki> (sótt 8.apríl 2016)</ref>     ===Pakistan=== {{Aðalgrein|Pakistan}} Pakistan er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið sambandsríki sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|þingræði]]. Þing sambandsríkisins kallast Majlis-is-shoora eða ráðgjafaráðið. Ráðgjafaráðið fer með löggjafarvaldið. Það situr í tveimur deildum, öldungadeild sem er efri deildin og Þjóðþinginu sem er neðri deildin. Forsetinn er þjóðhöfðingi og hann skipar forsætisráðherrann. Forsætisráðherrann er alltaf valinn úr hópi þingmanna þjóðþingsins. Hann fer fyrir framkvæmdavaldinu. Dómstólar í Pakistan eru óháðir framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Forseti Pakistan skipar dómara Hæstaréttar.<ref>Countrystudies, „Pakistan: Government Structure“, http://countrystudies.us/pakistan/65.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> ===Palestína=== {{Aðalgrein|Palestínuríki}} Formlega er Palestína [[Lýðræði|lýðræðisríki]], Nánar tiltekið [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaþingræði]]. Hins vegar er stjórnarfar í Palestínu í mikilli óvissu bæði vegna átaka hagsmunahópa innan ríkisins og vegna þess að ekki viðurkenna öll ríki Palestínu sem fullvalda ríki, t.d. nágrannaríki þeirra Ísrael.<ref>Gaza the dear wee place, List of countries recognising Palestine. <nowiki>http://www.gazathedearweeplace.com/list-of-countries-recognising-palestine/</nowiki> (Sótt 10.apríl 2016)</ref> ===Sameinuðu arabísku furstadæmin=== {{Aðalgrein|Sameinuðu arabísku furstadæmin}} Sameinuðu arabísku furstadæmin eru [[sambandsríki]] sjö ríkja sem búa við [[einveldi]]. Þau eru: Abú Dhabí, Ajman, Dúbaí, Fujairah, Ras al-khaimah, Sharjah og Umm al-Quwain. Ríkin búa við bráðabirgðastjórnarskrá sem sett var árið 1972. Stjórnarskráin skiptir ríkisvaldinu í löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald. Hún skiptir einnig löggjafar- og framkvæmdavaldinu í alríkislögsögu og lögsögu furstadæmanna. Ríkisstjórnin fer með utanríkisstefnu sambandsríkjanna, varnar- og öryggismál þeirra, innflytjendamál og samskiptamál. Furstarnir fara með önnur völd. Framkvæmdavaldið samanstendur af Æðsta ráði sambandsins, Ráðherraráðinu og forsetanum. Æðsta ráðið fer með löggjafar- og framkvæmdavaldið á alríkisstiginu. Í Æðsta ráðnu sitja furstar ríkjanna sjö. Það kýs úr sínum röðum formann og varaformann til fimm ára í senn. Æðsta ráðið sér um alla stefnumótun og löggjöf fyrir alríkið. Forsetinn er stjórnarformaður æðsta ráðsins, hann er þjóðhöfðingi og æðsti stjórnandi herafla furstadæmanna. Forsetinn skipar forsætisráðherrann, varaforsætisráðherrana tvo, ráðherra ríkisstjórnarinnar og alla æðstu yfirmenn hersins. Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Æðstu menn þess eru forseti dómsvaldsins og fimm aðrir dómarar sem forseti furstadæmanna skipar. Skipan þeirra er hins vegar einnig háð samþykki æðsta ráðsins.<ref>Countrystudies, „The United Arab Emirates: Government and Politics“, https://countrystudies.us/persian-gulf-states/90.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref>     ===Sádí-Arabía=== {{Aðalgrein|Sádi-Arabía}} Konungsríkið Sádí-Arabía er [[Einveldi|einveldisríki]] með arfbundnu konungdæmi. Árið 1992 voru sett lög um rétt og ábyrgð ríkisstjórnarinnar sem kallast grunnlög um stjórnarhætti. Konungur Sádí-Araba er einnig forsætisráðherra, þjóðhöfðingi og æðsti stjórnandi hersins. Embætti konungs gengur í arf. Konungur skipar ríkisstjórnina eða ráðherraráðið á fjögurra ára fresti og mannar hana oftast fólki af konungsættinni. Löggjafarvaldið er í höndum konungs en hann hefur ráðgefandi þing sem kallað er Majlis as-Shura eða Shura-ráðið. Í ráðinu sitja 150 fulltrúar, skipaðir til 4 ára. Árið 2011 tilkynnti konungur að konur mættur sitja í ráðinu og skipaði 30 konur í ráðið. Löggjafarvald Sádí-Arabíu fylgir Sharia-lögum Íslamstrúar. Í réttarkerfi Sádía-Arabíu eru þrjú dómstig. Frumdómstólar sem eru almennir dómstólar, ógildingardómstólar (áfrýjunarréttur) og æðstu dómstólar.<ref>Helen Siegler and associates,“The Political System of Saudi Arabia,“ http://www.hziegler.com/articles/political-system-of-saudi-arabia.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331141534/http://www.hziegler.com/articles/political-system-of-saudi-arabia.html |date=2016-03-31 }} (Sótt 9 apríl.2016)</ref>     ===Súdan=== {{Aðalgrein|Súdan}} Súdan er að formi til [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið ríki sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaræði]]. Forsetinn er þjóðarleiðtogi og fer með framkvæmdavaldið. Forsetinn er í forsvari fyrir ríkisstjórnina. Hann er einnig æðsti stjórnandi hersins. Bæði ríkisstjórnin og þingið fara með löggjafarvaldið. Þingið skiptist í tvær deildir. Neðri deildin kallast Þjóðþingið og efri deildin kallast Ríkisráðið. Dómsvaldið er sjálfstætt en Stjórnarskrárrétturinn fer með það.<ref>Bekele, Yilma "Chickens are coming home to roost!" ''Ethiopian Review''. 2008.07.12, https://www.ethiopianreview.com/index/2929 (Sótt 9.04.2016.)</ref>  ===Sýrland=== {{Aðalgrein|Sýrland}} Sýrland er að formi til [[Lýðræði|lýðræðisríki]] sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaþingræði.]] Forsetinn er þjóðhöfðingi, hann fer fyrir framkvæmdavaldinu ásamt því að vera æðsti yfirmaður hersins. Forsetinn er kosinn í almennum kosningum á 7 ára fresti. Forsetinn skipar forsætisráðherra. Þing fólksins eða Majlis al-shaab fer með löggjafarvald í Sýrlandi. Þingið situr í einni deild og er kosið í almennum kosningum á 4 ára fresti. Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu, dómarar eru tilnefndir af forsetanum en síðan skipaðir af svokölluðu æðsta dómsráði.<ref>Global Edge, „Syria Government“ https://globaledge.msu.edu/countries/syria/government (Sótt 9 apríl 2016)</ref> ===Túnis=== {{Aðalgrein|Túnis}} Túnis er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið ríki sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaþingræði]]. Forsetinn fer með framkvæmdavaldið en hann er kosinn í almennum kosningum til 5 ára í senn. Forsetinn skipar forsætisráðherrann og ríkisstjórnina. Þingið fer með löggjafarvaldið í Túnis en það kallast Samkunda fulltrúa fólksins. Á þinginu sitja 217 fulltrúar, kosnir í almennum kosningum. Löggjöf í Túnis byggist á frönskum lögum og Sharia- lögum íslamstrúar. Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Æðsti dómstóll Túnis nefnist Hæstiréttur.<ref>Sujit Choudry and Richard Stacey, „ Semi‘presidential government in Tunisia and Egypt“, Constution Building: A global review“ 2013, http://www.idea.int/publications/constitution-building-a-global-review/upload/cbgr_c5.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202025829/http://www.idea.int/publications/constitution-building-a-global-review/upload/cbgr_c5.pdf |date=2016-02-02 }} (Sótt 10.apríl 2016)</ref> ===Tyrkland=== {{Aðalgrein|Tyrkland}} Tyrkland er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar til tekið [[forsetaræði]]. Forseti, ásamt ríkisstjórn, fer með framkvæmdarvaldið. Völd forseta voru lengi formlega lítil en jukust verulega eftir að stjórnarskrárbeytingar voru samþykktar í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2017.<ref>{{Vefheimild|titill=Naumur og umdeildur sigur Erdogan|url=https://kjarninn.is/skyring/2017-04-22-naumur-og-umdeildur-sigur-erdogan/|útgefandi=''Kjarninn''|höfundur=Oddur Stefánsson|ár=2017|mánuður=23. apríl|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=20. september}}</ref> Forsetinn er þjóðhöfðingi og er kosinn til sjö ára í senn. Þjóðþingið fer með löggjafarvaldið en það er skipað 450 fulltrúum sem kosnir eru í almennum kosningum til fimm ára í senn.  Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu.<ref>Columbia, „ Turkey at a Glance: Government and legar system“ http://www.columbia.edu/~sss31/Turkiye/gov-system.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604190729/http://www.columbia.edu/~sss31/Turkiye/gov-system.html |date=2013-06-04 }} (sótt 9 apríl 2016)</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Heimshlutar}} [[Flokkur:Mið-Austurlönd| ]] [[Flokkur:Suðvestur-Asía]] kt12oletd3bap2fh69othrk7ffjjprc 0 12575 1962920 1905324 2026-05-11T23:21:51Z Berserkur 10188 1962920 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1558]]|[[1559]]|[[1560]]|[[1561]]|[[1562]]|[[1563]]|[[1564]]| [[1551–1560]]|[[1561–1570]]|[[1571–1580]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} [[Mynd:St Basils Cathedral-500px.jpg|thumb|right|[[Vasilíjdómkirkjan]].]] Árið '''1561''' ('''MDLXI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * Afkomendur [[Jón Sigmundsson|Jóns Sigmundssonar]] lögmanns leituðu til [[Páll Stígsson|Páls Stígssonar]] höfuðsmanns til að reyna að ná aftur jarðeignum sem [[Gottskálk Nikulásson]] biskup hafði náð af Jóni. * [[Erasmus Villadtsson]] varð skólameistari í [[Skálholtsskóli|Skálholti]]. ===Fædd=== * [[Björn Benediktsson (sýslumaður)|Björn Benediktsson]], sýslumaður á [[Munkaþverá]] (d. [[1617]]). ===Dáin=== * [[Helgi Höskuldsson]], síðasti ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. * [[Þuríður Einarsdóttir stóra|Þuríður stóra Einarsdóttir]]. == Erlendis == * [[14. apríl]] - Íbúar [[Nürnberg]] sáu fljúgandi furðuhluti rekast á yfir borginni og lagði reyk frá þeim. * [[8. maí]] - [[Filippus 2. Spánarkonungur]] gerði [[Madríd]] að höfuðborg [[Spánn|Spánar]]. * [[4. júní]] - [[Elding]]u sló niður í [[Pálskirkjan í Lundúnum|Pálskirkjuna]] í [[London]] og hún stórskemmdist í eldsvoða í kjölfarið. * [[6. júní]] - [[Svíþjóð|Svíar]] unnu [[Lífland]] af Dönum. * [[29. júní]] - [[Eiríkur 14.]] var krýndur konungur Svíþjóðar. * [[12. júlí]] - Byggingu [[Vasilíjdómkirkjan|Vasilíjdómkirkjunnar]] í [[Moskva|Moskvu]] lauk. Hún hófst [[1534]]. * [[19. ágúst]] - [[María Skotadrottning]] sneri heim frá [[Frakkland]]i, þar sem hún hafði alist upp. * [[28. nóvember]] - [[Pólsk-litáíska samveldið]] og sambandsríki [[Lífland]]s gerðu með sér friðarsamning. * [[Ríki Þýsku riddaranna]] lagðist af. * Fyrstu [[Kalvínistar]]nir settust að á Englandi frá [[Flæmingjaland]]i. ===Fædd=== * [[22. janúar]] - Sir [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]], enskur heimspekingur (d. [[1626]]). * [[24. júlí]] - [[María af Pfalz]], fyrsta kona [[Karl 9. Svíakonungur|Karls 9.]] Svíakonungs (d. [[1589]]). * [[27. október]] - [[Mary Sidney]], enskur rithöfundur (d. [[1621]]). ===Dáin=== [[Flokkur:1561]] [[Flokkur:1561-1570]] o9dxi1qvj1ec3ov4e0vb6z4otbnt48w 0 12578 1962917 1905325 2026-05-11T22:52:12Z Berserkur 10188 1962917 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1559]]|[[1560]]|[[1561]]|[[1562]]|[[1563]]|[[1564]]|[[1565]]| [[1551–1560]]|[[1561–1570]]|[[1571–1580]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} [[Mynd:Goetz von Berlichingen in Weisenheim am Sand.jpg|thumb|right|Lágmynd af Götz von Berlichingen.]] Árið '''1562''' ('''MDLXII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * ''Guðspjallabók'' [[Ólafur Hjaltason|Ólafs Hjaltasonar]] Hólabiskups var prentuð á [[Breiðabólstaður í Vesturhópi|Breiðabólstað]] í Vesturhópi. Af henni er aðeins til eitt eintak, óheilt. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Solveig Rafnsdóttir]], síðasta abbadís í nunnuklaustrinu á [[Reynistaðarklaustur|Reynistað]] (f. um [[1470]]). == Erlendis == * [[17. janúar]] - [[Saint-Germain-tilskipunin]] gefin út í [[Frakkland]]i. Þar voru [[húgenottar]] í fyrsta skipti formlega viðurkenndir. * [[1. mars]] - [[Frönsku trúarbragðastyrjaldirnar]] hófust þegar 80 húgenottar voru drepnir af kaþólikkum. * [[27. maí]] - [[Húgenottar]] vanhelguðu gröf [[Jóhanna af Valois|Jóhönnu af Valois]] og brenndu líkamsleifar hennar. * [[22. september]] - [[Maxímilían 2. keisari|Maxímilían]], sonur [[Ferdínand 1. keisari|Ferdínands 1.]] keisara, varð konungur [[Bæheimur|Bæheims]] og var seinna sama ár kjörinn konungur [[Þýskaland|Þýskalands]]. * [[4. október]] - [[Jóhann 3. Svíakonungur|Jóhann hertogi]], síðar Svíakonungur, gekk að eiga pólsku prinsessuna [[Katarína Jagellonica|Katarínu Jagellonica]]. * [[19. október]] - 25 skip fórust í stormi undan Herradura-flóa á Spáni. Að minnsta kosti 3.000 létust. * [[26. október]] - Franskir [[Kaþólikkar|kaþólikkar]] náðu [[Rouen]] á sitt vald eftir 5 mánaða umsátur, undir stjórn Antoine de Bourbon, Navarrakonungs, sem sjálfur særðist til ólífis. * [[Karl prins af Astúríu]], krónprins [[Spánn|Spánar]] datt niður stiga og meiddist illa á höfði. Læknum tókst að bjarga lífi hans en andleg heilsa hans versnaði til muna. * Portúgalir misstu 1.600 hermenn á [[Sri Lanka]] í bardaga við Sitawaka-ríkið á suðurhluta eyjunnar. ===Fædd=== * Apríl eða maí - [[Jan Pieterszoon Sweelinck]], hollenskur organisti og tónskáld (d. [[1621]]). * [[6. maí]] - [[Pietro Bernini]], ítalskur myndhöggvari (d. [[1629]]). * [[4. október]] - [[Christian Sørensen Longomontanus]], danskur stjörnufræðingur (d. [[1647]]). * [[25. nóvember]] - [[Lope de Vega]], spænskt leikskáld (d. [[1635]]). * [[Isabella Andreini]], ítölsk leikkona (d. [[1604]]). ===Dáin=== * [[23. júlí]] - [[Götz von Berlichingen]], þýskur riddari, fyrirmynd aðalpersónunnar í samnefndu leikriti [[Johann Wolfgang von Goethe|Göthes]] (f. um 1480). * [[17. nóvember]] - Antoine de Bourbon eða [[Anton Navarrakonungur]], faðir [[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinriks 4.]] Frakkakonungs (f. 1518). [[Flokkur:1562]] [[Flokkur:1561-1570]] e92z1rr6122wb6du1zxafovwc0kufcl 0 13010 1962901 1962556 2026-05-11T15:58:56Z CommonsDelinker 1159 Skipti út Public_Seal_of_Niue.svg fyrir [[Mynd:Public_Seal_of_Niue_(1974–2021).svg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: File:Public_Seal_of_Niue.svg merged with File:Public Seal of Niue (1974–2021).svg). 1962901 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Niue | fáni = Flag of Niue.svg | skjaldarmerki = Public Seal of Niue (1974–2021).svg | nafn_í_eignarfalli = Niue | þjóðsöngur = [[Ko e Iki he Lagi]] | staðsetningarkort = Niue_on_the_globe_(Polynesia_centered).svg | höfuðborg = [[Alofi]] | tungumál = [[enska]], [[niueska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Nýja-Sjálands|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Niue|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Cindy Kiro]] | nafn_leiðtoga3 = [[Dalton Tagelagi]] | staða = Tengdarríki | staða_athugasemd = [[Nýja-Sjáland]]s | atburður1 = [[Stjórnarskrársamþykkt Niue]] | dagsetning1 = [[19. október]] [[1974]] | atburður2 = Sjálfstæði í utanríkismálum | dagsetning2 = 1994 | flatarmál = 261,46 | stærðarsæti = 188 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 194 | fólksfjöldi = 1.620 | íbúar_á_ferkílómetra = 6,71 | mannfjöldaár = 2018 | VLF_ár = 2003 | VLF = 0,01 | VLF_sæti = 228 | VLF_á_mann = 5.800 | VLF_á_mann_sæti = 164 | gjaldmiðill = [[nýsjálenskur dalur]] (NZD) | tímabelti = [[UTC-11]] | tld = nu | símakóði = 683 }} '''Niue''' er [[eyríki]] í Suður-[[Kyrrahaf]]i um 2.400 km norðaustur af [[Nýja Sjáland|Nýja-Sjáland]]i innan þríhyrningsins sem dreginn er milli [[Tonga]], [[Samóa]] og [[Cookseyjar|Cookseyja]] í [[Pólýnesía|Pólýnesíu]]. Land Niue er um 261 ferkílómetrar og íbúar um 1600 talsins. Eyjan er stundum kölluð „Kletturinn“ ([[enska]]: ''The Rock'') sem er dregið af alþýðuheitinu „Klettur Pólýnesíu“.<ref>{{cite web |url=http://www.lonelyplanet.com/niue/introduction |title=Introducing Niue |website=[[Lonely Planet]] |access-date=24 October 2016 |archive-date=25 október 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025052944/http://www.lonelyplanet.com/niue/introduction |url-status=dead }}</ref> Niue er [[upplyft kóralrif]] og ein af stærstu [[kóraleyja|kóraleyjum]] heims. Landslag eyjarinnar einkennist af tveimur þrepum, þar sem annars vegar eru háir klettar og hálendisslétta úr kalksteini í um 60 metra hæð yfir sjávarmáli, og hins vegar hallandi strandslétta sem endar í lágum klettum við ströndina. Umhverfis eyjuna er [[kóralrif]] og eina leiðin inn fyrir það er á vesturströndinni þar sem höfuðborgin, [[Alofi]], er. Niue er með [[heimastjórn]] en er þó í sambandi við Nýja Sjáland hvað varðar ýmis utanríkismál og þjóðhöfðingja. Landið er hluti af [[Konungsríki Nýja-Sjálands]]. Íbúar Niue eru þannig nýsjálenskir ríkisborgarar og þjóðhöfðingi Nýja-Sjálands, [[Karl 3. Bretakonungur]], er jafnframt þjóðhöfðingi Niue sem [[konungur Nýja-Sjálands]]. Milli 90 og 95% af fólki sem er upprunnið á Niue býr á Nýja-Sjálandi.<ref>{{cite web |url=http://www.stats.govt.nz/Census/2006CensusHomePage/QuickStats/quickstats-about-a-subject/pacific-peoples/pacific-people-population.aspx |title=QuickStats About Pacific Peoples |publisher=[[Statistics New Zealand]] |year=2006 |access-date=28. október 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119141308/http://stats.govt.nz/Census/2006CensusHomePage/QuickStats/quickstats-about-a-subject/pacific-peoples/pacific-people-population.aspx |archive-date=19. nóvember 2011 |url-status=dead }}</ref> Þar búa líka um 70% þeirra sem tala [[niueska|niuesku]] sem er [[pólýnesísk mál|pólýnesískt mál]], skylt [[tongverska|tongversku]].<ref>{{cite book |editor1-last=Moseley |editor1-first=Christopher |editor2=R. E. Asher |title=Atlas of the World's Languages |location=New York |publisher=Routledge |year=1994 |page=100 }}</ref> Á Niue eru tvö opinber tungumál og um 30% íbúa tala bæði niuesku og ensku. Um 11% tala aðeins ensku en um 46% tala aðeins niuesku. Pólýnesar settust að á Niue um 900 e.Kr. og fleiri landnemar komu frá Tonga á [[16. öldin|16. öld]]. Allt til upphafs [[18. öldin|18. aldar]] virðist ekki hafa verið um neina ríkisstjórn eða þjóðhöfðingja að ræða á Niue en eftir [[1700]] tóku íbúarnir sér [[konungur|konunga]] að dæmi Tonga eða Samóa. Fyrsti [[Evrópa|Evrópubúinn]] sem kom auga á eyjuna var [[James Cook]] árið [[1774]]. Hann nefndi eyjuna Villimannaeyju (''Savage Island'') þar sem eyjarskeggjar vörnuðu honum landgöngu og höfðu, að því er honum sýndist, blóð á tönnunum, sem var í raun [[rauður banani]]. Næsta heimsókn Evrópumanna var frá [[Trúboðsfélag Lundúna|Trúboðsfélagi Lundúna]] árið [[1846]]. Íbúar snerust smám saman til [[kristni]] á síðari hluta [[19. öldin|19. aldar]]. Árið [[1887]] bauð konungurinn, [[Fata-a-iki]], [[Bretland]]i yfirráð á eyjunni til að tryggja vernd gegn öðrum nýlenduveldum, en Bretar þáðu ekki boðið fyrr en árið [[1900]]. Árið [[1901]] var eyjan sameinuð Nýja Sjálandi. Íbúar fengu heimastjórn í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu árið [[1974]]. Niue er ekki aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] en á aðild að sumum undirstofnunum þeirra, eins og [[UNESCO]] og [[Alþjóðaheilbrigðisstofnunin]]ni.<ref>{{cite web |url=http://www.ibe.unesco.org/en/worldwide/unesco-regions/asia-and-the-pacific/niue.html |title=Niue |publisher=UNESCO International Bureau of Education |access-date=2021-05-26 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924032442/http://www.ibe.unesco.org/en/worldwide/unesco-regions/asia-and-the-pacific/niue.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.who.int/countries/en/ |title=List of member countries |publisher=[[World Health Organization]] }}</ref>. Fulltrúum landsins er boðið, ásamt fulltrúum Cookseyja, að taka þátt í fundum Sameinuðu þjóðanna sem opnir eru öllum löndum. Niue hefur verið aðili að [[Kyrrahafsráðið|Kyrrahafsráðinu]] frá 1980. ==Landfræði== [[File:Niue ISS004.jpg|thumb|Gervinhnattarmynd af Niue.]] Niue er 269 km² [[upplyft kóralrif]] í Suður-Kyrrahafi, austan við Tonga.<ref>Jacobson G, Hill PJ (1980) Hydrogeology of a raised coral atoll, Niue Island, South Pacific Ocean. ''Journal of Australian Geology and Geophysics'', '''5''' 271–278.</ref> Auk þess eru þrjú [[kóralrif]] innan efnahagslögsögu Niue: #[[Beveridge-rif]], 240 km suðaustan við Niue, flæði[[hringrif]] sem er á þurru á fjöru. 9,5 km að lengd frá norðri til suðurs og 7,5 km frá austri til vesturs, 56 km² að stærð, með ekkert land og 11 metra djúpt lón.. #Antiope-rif, 180 km norðaustan við Niue, hringlaga klettur, um 400 metrar í þvermál, með 9,5 metra minnstu dýpt. #Haran-rif (líka þekkt sem Haransrif), 294 km suðaustan við Niue. Fyrir utan þessi rif er Albert Meyer-rif, um 5 km að lengd og breidd, minnsta dýpt 3 metrar, 326 km suðvestan við Niue sem ekki hefur gert formlegt tilkall til þess, og [[Haymet-sker]], 1.273 km austsuðaustur af Niue sem óvissa ríkir um. Niue er ein af stærstu [[kóraleyja|kóraleyjum]] heims. Meðfram ströndinni eru brattir kalksteinsklettar sem liggja að hálendissléttu í um 60 metra hæð yfir sjávarmáli. Umhverfis eyjua er [[kóralrif]] og eina leiðin inn fyrir það er um sund á miðri vesturströndinni, nálægt höfuðborginni, [[Alofi]]. Margir kalksteinshellar eru við sröndina. Eyjan er sporöskjulaga, um 18 km á breidd, með tvær stórar víkur sem ganga inn í vesturströndina. Alofi-vík er í miðjunni og [[Avatele]] í suðri. Milli þeirra er skaginn [[Halagigie Point]]. [[TePā Point]] er lítill skagi nálægt byggðinni á Avatele í suðvestri. Flestir íbúar búa við vesturströndina, í kringum höfuðborgina og í norðvesturhlutanum. Hluti af jarðveginum á eyjunni hefur óvenjulega efnasamsetningu. Þetta er mjög veðraður hitabeltisjarðvegur með mikið magn járn- og áloxíða ([[oxisol]]) og kvikasilfurs, og er mjög [[geislavirkni|geislavirkur]]. Það er næstum ekkert [[úran]] en geislavirku [[núklíð]]in [[þórín|Th-230]] og [[prótaktín|Pa-231]] leiða sundrunarferlin. Þetta er sams konar efnasamsetning og finnst náttúrulega í djúpsjávarseti, en rannsóknir benda til þess að þessi efni eigi sér uppruna í mikilli veðrun kórals og stuttri dvöl neðansjávar fyrir um [[pleistósen|120.000 árum]]. Hitauppstreymi, þar sem lágur jarðhiti dregur djúpsjó upp á yfirborðið gegnum gisinn kóralinn á örugglega þátt í þessari efnasamsetningu.<ref> {{cite journal | doi = 10.1080/00288306.1993.9514572 | last = Whitehead | first = N. E. | author2=J. Hunt |author3=D. Leslie |author4=P. Rankin | date=June 1993 | title = The elemental content of Niue Island soils as an indicator of their origin | journal = New Zealand Journal of Geology & Geophysics | volume = 36 | issue = 2 | pages = 243–255 | url = http://www.rsnz.org/publish/nzjgg/1993/24.pdf | access-date = 3. desember 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071202044236/http://www.rsnz.org/publish/nzjgg/1993/24.pdf <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 2 December 2007| doi-access = free }} </ref> Engin neikvæð heilsufarsleg áhrif geislunar eða frá öðrum snefilefnum hafa komið fram í rannsóknum, og útreikningar sýna að geislavirknin er líklega allt of lítil til að finnast í fólki. Þessi óvenjulegi jarðvegur er ríkur af [[fosfat]]i, en í mjög óaðgengilegu formi, sem [[járnfosfat]], eða crandallít. Talið er að svipaðan jarðveg megi finna á eyjunum [[Lifou]] og [[Mare (eyja)|Mare]] við [[Nýja-Kaledónía|Nýju-Kaledóníu]], og [[Rennell]] á [[Salómonseyjar|Salómonseyjum]], en ekki er vitað um aðra staði þar sem hann finnst. Samkvæmt [[Alþjóðaheilbrigðisstofnunin]]ni eru íbúar eyjarinnar viðkvæmir fyrir húðkrabbameini. Andlát vegna húðkrabbameins var 2.482 á 100.000 íbúa árið 2002, sem er miklu meira en í nokkru öðru landi.<ref>{{cite web|publisher=World Health Organization, Global Health Observatory Data Repository|title=UV radiation: Burden of disease by country |year=2002|url= https://apps.who.int/gho/data/node.main.165?lang=eng}}</ref> Niue liggur handan við [[daglínan|daglínuna]] miðað við Nýja-Sjáland. Tímamismunurinn er 23 tímar á veturnar og 24 tímar á sumrin þegar Nýja-Sjáland tekur upp sumartíma. <gallery mode="packed"> File:CoralChasminNiue.jpg|Kóralgjá. File:Niue Coastline.jpg|Strönd Niue. File:Niue Küstenlandschaft 2.jpg|Steinbogi á Niue. </gallery> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== [[Image:Niue1.png|thumb|right|300px|Þorp Niue.]] Niue skiptist í 14 þorp ([[sveitarfélag|sveitarfélög]]). Hvert þorp hefur sitt þorpsráð sem kýs sér formann. Þorpin eru líka [[kjördæmi]]. Hvert þorp kýs einn þingmann á [[Þing Niue]].<ref>{{Cite web |url=http://www.paclii.org/nu/legis/num_act/nivco1967321/ |title=Niue Village Councils Ordinance 1967 |access-date=2021-05-26 |archive-date=2016-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228174814/http://www.paclii.org/nu/legis/num_act/nivco1967321/ |url-status=dead }}</ref> Alofi norður og Alofi suður eru bæði hluti af höfuðborg Niue, [[Alofi]] (614 íbúar). {| class="wikitable" |-style="background: #CCC;" ! align ="right"|Nr. || align ="left"|Þorp || align="right"| Íbúar<br>(manntal 2017)<ref>{{cite web|url=https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|title=Niue Household and Population Census 2017|publisher=Niue Statistics Office|website=niue.prism.spc.int|accessdate=5. maí 2020|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523170557/https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|url-status=dead}}</ref> || align="right"| Stærð<ref>[https://www.spc.int/prism/country/NU/stats/Nu_Environment/NU_Land/Land.htm The Total Land Area of Niue]</ref><br>km² || align="right"| Þéttleiki<br> (km⁻²) |- |style="background: #EEE;" colspan="5" align="center"| '''Motu''' (sögulegt ættbálkahérað í norðurhlutanum) |- |align="right"| 1|| [[Makefu]] || align="right"| 70 || align="right"|17,13 || align="right"| 4,1 |- |align="right"| 2|| [[Tuapa]]|| align="right"| 112 || align="right"| 12,54 || align="right"| 8,9 |- |align="right"| 3|| [[Namukulu]]|| align="right"| 11|| align="right"| 1,48 || align="right"| 7,4 |- |align="right"| 4|| [[Hikutavake]]|| align="right"| 49 || align="right"| 10,17 || align="right"| 4,8 |- |align="right"| 5|| [[Toi (Niue)|Toi]]|| align="right"| 22 || align="right"| 4,77 || align="right"| 4,6 |- |align="right"| 6|| [[Mutalau]]|| align="right"| 100 || align="right"| 26,31 || align="right"| 3,8 |- |align="right"| 7|| [[Lakepa]]|| align="right"| 87|| align="right"| 21,58 || align="right"| 4 |- |align="right"| 8|| [[Liku]]|| align="right"| 98 || align="right"| 41,64 || align="right"| 2,4 |- |style="background: #EEE;" colspan="5" align="center"| '''Tafiti''' (sögulegt ættbálkahérað í suðurhlutanum) |- |align="right"| 9|| [[Hakupu]]|| align="right"| 220 || align="right"| 48,04 || align="right"| 4,6 |- |align="right"| 10|| [[Vaiea]]|| align="right"| 115 || align="right"| 5,40 || align="right"| 21,3 |- |align="right"| 11|| [[Avatele]]|| align="right"| 143 || align="right"| 13,99 || align="right"| 10,2 |- |align="right"| 12|| [[Tamakautoga]]|| align="right"| 160 || align="right"| 11,93 || align="right"| 13,4 |- |align="right"| 13|| [[Alofi suður]] || align="right"| 427||rowspan="2" align="right"| 46,48 ||rowspan="2" align="right"| 12,8 |- |align="right"| 14|| [[Alofi norður]] || align="right"|170 |-style="background: #DDD;" | align="right"| ||'''[[Niue]]'''|| align="right"| 1.784 || align="right"| 261,46 || align="right"| 6,8 |- |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{wikiorðabók}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Niue| ]] 5vqueglh7tpmaxtkw4kwhl8otjhbumb 0 24033 1962890 1946134 2026-05-11T13:57:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962890 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright infobox" style="padding: 0.2em;border: none;max-width:350px;" ! colspan="2" style="background:lightpink;" |<div style="font-size:120%">Guðmundar- og <br />Geirfinnsmálið</div> <div style="font-weight: normal">Mannshvarf og sakamál</div> |- | colspan="2" style="background:none;border: none;" | |- ! colspan="2" |Mannshvörf |- | colspan="2" style="text-align:center; border-bottom: none"|'''Guðmundur Einarsson''' ''(f. 1955)'' |- ! style="border-top: none; border-right: none; background: none; text-align: left;" | Horfinn | style="border-top: none; border-left: none; " | 26. janúar 1974 ''(18 ára)'' |- | colspan="2" style="text-align:center; border-bottom: none"|'''Geirfinnur Einarsson''' ''(f. 1942)'' |- ! style="border-top: none; border-right: none; background: none; text-align: left;" | Horfinn | style="border-top: none; border-left: none;" | 19. nóvember 1974 ''(32 ára)'' |- | colspan="2" style="background:none;border: none;" | |- ! colspan="2" |Sakborningar |- | colspan="2"| '''Sævar Ciesielski''' ''(f. 1955, d. 2011)''<br /> '''Kristján Viðar Júlíusson''' ''(f. 1955, d. 2021)''<br /> '''Tryggvi Rúnar Leifsson''' ''(f. 1951, d. 2009)''<br /> '''Guðjón Skarphéðinsson''' ''(f. 1943)''<br /> '''Albert Klahn Skaftason''' ''(f. 1955)''<br /> '''Erla Bolladóttir''' ''(f. 1955)'' |} '''Guðmundar- og Geirfinnsmálið''' er viðamikið sakamál sem snýr að óútskýrðu hvarfi tveggja manna árið 1974, Guðmundi og Geirfinni. Sex manns fengu dóm vegna aðkomu sinnar að málinu, þau höfðu játað að hafa orðið mönnunum að bana eftir langar yfirheyrslur og vistun í einangrun, þrátt fyrir að engin sönnunargögn hefðu komið fram sem bendluðu þau við málið. Málið var tekið upp að nýju árið 2018, 44 árum eftir hvörfin. Sýknaði [[Hæstiréttur Íslands|Hæstiréttur]] þá alla sakborninga, að undanskilinni Erlu.<ref>{{cite web|url=https://www.haestirettur.is/domar/domur/?id=34b0664d-10ee-4f6d-917e-67ed04c3bc5c|title=Dómur Hæstaréttar, mál númer 521/2017|website=www.haestirettur.is}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Lík Guðmundar og Geirfinns hafa aldrei fundist. ==Mannshvörf== === Guðmundur Einarsson === Guðmundur var 18 ára verkamaður sem hafði farið með félögum sínum á dansleik í Alþýðuhúsinu í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] laugardagskvöldið 26. janúar 1974. Hann varð viðskila við vini sína og sást síðast til hans ásamt öðrum manni á götu í Hafnarfirði þar sem þeir reyndu að húkka sér far. Talið var að hann væri með Kristjáni Viðari Júlíussyni, skólafélaga sínum. Ekki sást aftur til Guðmundar. Leitað var að honum í hrauninu í Hafnarfirði, en leitinni var hætt vegna mikils fannfergis. ==== Kenningar ==== Árið 2014 kom fram vitni; kærasta Malaga-fangans svokallaða, Sigurðs Stefáns Almarssonar. Hún sagði að Sævar Ciesielski og Kristján Viðar Júlíusson gætu látið fólk hverfa og hélt hún að um Guðmund væri að ræða. Einnig sagði vitnið að Sigurður Stefán hafi líklegast átt alla sök á hvarfi Guðmundar en að hann hafi aldrei viðurkennt ábyrgðina beint. Árið 2015 var upprunalega vitnið sem sá Guðmund og Kristján á leið inn í bíl aftur yfirheyrt og sagði það að bíllinn keyrði á Guðmund þegar hann sást síðast. Samferðakona vitnisins sagði hinsvegar frá því að Guðmundur hafi farið inn í bílinn. Við brottför úr bílnum sagði hún frá því að Guðmundur hafði verið í „slæmu ástandi“.<ref>{{Citation|title=Guðmundur and Geirfinnur case|date=2024-11-09|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Gu%C3%B0mundur_and_Geirfinnur_case|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-11-20}}</ref> Vitnið sem var kærasta Sigurðs Stefáns sagði að kvöldið 26. janúar var hann að skutla piltum heim til sín, og var hann farþegi í bílnum sem keyrði á Guðmund. Einn piltanna var alveg kylliflatur í bílnum sem var líklegast Guðmundur. Sigurður Stefán skutlaði kærustu sinni heim til hennar og sagði að hann myndi síðan skutla piltinum heim, sem líklegast var Guðmundur. Kærasta Sigurðs sagði að það væri eins og pilturinn væri dottandi og að hann leit út eins og að hann vissi eins og eitthvað slæmt myndi koma fyrir hann. Þann 27. janúar 1974 var bíll Sigurðar Stefáns geymdur í bílskúr hans við hús hans í Laugardalnum. Kærasta hans sagði að grænn segldúkur væri yfir bílnum. Henni var stranglega bannað að koma nálægt bílnum og í eitt sinn þegar hún leit inn um bílskúrsgluggann var henni skammað. Bíllinn var geymdur þarna í þrjá daga að hennar sögn og sagði hún að henni þætti líklegt að líki Guðmundar var komið fyrir í bílnum. Kærasta hans sagði að Sigurður Stefán hafi verið á nálum á þessum tíma og einangrað hana, og að hann hafi bannað henni að tala við nokkurn mann um umrætt kvöld, 26. janúar 1974. Sigurður Stefán á að hafa viðurkennt morðið á Guðmundi fyrir tveimur manneskjum, þeim Erlu Bolladóttur og Sigursteini Mássyni, að þeirra sögn.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2018/09/28/hvad-vard-um-gudmund-einarsson/|title=Konan í bílnum stígur fram - Það sem hefur aldrei komið fram um hvarf Guðmundar – Dó hann í bílskúrnum?|date=2018-09-28|website=DV|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref> Árið 1978 sagði Sigurður Stefán að lík bæði Guðmundar og Geirfinns væri að finna í bakgarði á Grettisgötu og að Kristján Viðar hafi sagt honum það.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2017/02/24/farthegi_i_bil_sem_ekid_var_a_gudmund/|title=Var farþegi í bíl sem ekið var á Guðmund|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref> Árið 2016 voru Sigurður Stefán Almarsson og tvöfaldi morðinginn Þórður Jóhann Eyþórsson handteknir í Guðmundarmálinu. Þeim var sleppt þar sem ekki var hægt að sanna tengsl þeirra við málið.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2018/09/28/hvad-vard-um-gudmund-einarsson/|title=Konan í bílnum stígur fram - Það sem hefur aldrei komið fram um hvarf Guðmundar – Dó hann í bílskúrnum?|date=2018-09-28|website=DV|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref> Sigursteinn Másson sagði í hlaðvarpsþáttum frá 2023 um hvörf Guðmundar og Geirfinns að nokkuð augljóst væri hver örlög Guðmundar Einarssonar voru, og er það sama kenning sem við kemur Sigurði Stefáni.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232469967d/nalgist-ad-geta-sagt-med-vissu-hvad-vard-um-geirfinn|title=Nálgist að geta sagt með vissu hvað varð um Geirfinn - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2023-02-10|website=visir.is|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref> === Geirfinnur Einarsson === Nokkrum mánuðum síðar, þriðjudagskvöldið 19. nóvember 1974, hvarf annar maður, hinn 32 ára Geirfinnur Einarsson. Geirfinnur starfaði við byggingarvinnu og bjó í Keflavík. Hann var tveggja barna faðir. Guðmundur og Geirfinnur voru ekki skyldir, þrátt fyrir að hafa sama föðurnafn. Hvarf Geirfinns þótti afar dularfullt. Kvöldið sem hann hvarf hringdi ókunnur maður í hann og mælti sér mót við hann í Hafnarbúðinni í [[Keflavík]]. Eftir lýsingum vitna á ókunna manninum var gerð leirstytta, sem í hálfkæringi var kölluð „[[Leirfinnur]]“. ==== Kenningar ==== Árið 2016 tilkynnti maður til lögreglu að hann hafði séð þrjá menn í jakkafötum fara um borð í bát í Keflavík daginn eftir hvarf Geirfinns. Hann sagði að einungis tveir þeirra komu til baka. Kærasta vitnisins sagði einnig að hún hefði fengið hótunarsímtal nokkrum dögum síðar.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2020/01/25/voru-mordingjar-geirfinns-med-hann-vestmannaeyjum-dularfullir-menn-jakkafotum-raenulitill-madur-sagdi-mundu-eftir-mer/|title=Voru morðingjar Geirfinns með hann í Vestmannaeyjum? Dularfullir menn í jakkafötum - Rænulítill maður sagði „mundu eftir mér“|date=2020-01-25|website=DV|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref><ref>{{Citation|title=Guðmundur and Geirfinnur case|date=2024-11-09|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Gu%C3%B0mundur_and_Geirfinnur_case|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-11-20}}</ref> Árið 2016 sagði [[Ómar Ragnarsson]] í bók sinni ''Hyldýpi'' að árið 2002 hafði hann fengið upplýsingar um andlát Geirfinns og hvernig líki hans hafi verið komið fyrir, en að hann hefði ekki getað farið með málið til lögreglu vegna trúnaðar við heimildamenn sína. Hann sagðist ekki muna hvað hópurinn hét sem sagði honum frá þessu, en árið 2014 kom einn þeirra til hans og gaf Ómari leyfi til þess að skrifa bók um málið. Árið 2016 þegar bókin kom út fékk Ómar svo símtal frá leynilegum manni, sem var líklegast sami maður, og sagði honum upprunalegu upplýsingarnar og kom hann með nýjan vinkil á frásögnina.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20161568200d/omar-gleymdi-ad-spyrja-meintan-banamann-geirfinns-hvad-hann-het|title=Ómar gleymdi að spyrja meintan banamann Geirfinns hvað hann hét - Vísir|last=Hólmkelsdóttir|first=Hulda|date=2016-09-08|website=visir.is|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref> Í sjónvarpsþáttum ''Skandall'' um Guðmundar- og Geirfinnsmálið sem kom út á [[Sjónvarp Símans|Sjónvarpi símans]] árið 2019 var komin upp kenning um aðkomu þáverandi elskhuga eiginkonu Geirfinns, Vilhjálms Svanbergs Helgasonar, á hvarfi hans. Þar kom fram að hann hafi alltaf legið undir grun í málinu og að hann hafi flutt til útlanda þegar að málið var í hámæli. Í sjónvarpsþáttunum var reynt að hafa uppi á Vilhjálmi Svanbergi og var farið heim til hans í íbúð hans í [[Berlín]], en þá hafði fyrrum elskhuginn flúið íbúðina í skyndi til þess að reyna að komast hjá því að tala við þáttagerðarfólkið. Gamall vinur elskuhugans sagði árið 2019 að hann hafi heyrt þann orðróm árum saman að hann hafi horfið.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2019/05/02/geirfinnsmalid-gamall-vinur-elskhugans-tjair-sig-hann-var-einhverjum-vandraedum-med-thessa-konu/|title=Nýtt í Geirfinnsmálinu – Gamall vinur elskhugans tjáir sig – „Hann var í einhverjum vandræðum með þessa konu“|date=2019-05-02|website=DV|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref> Árið 2022 benti Erla Bolladóttir á að lögreglan rannsakaði aldrei mál Vilhjálms.<ref>{{Cite web|url=https://samstodin.is/2022/10/astmadurinn-var-ekki-rannsakadur-og-fludi-land/|title=Ástmaðurinn var ekki rannsakaður og flúði land|website=Samstöðin|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref> Í bókinni ''Leitin að Geirfinni'' frá 2024 kom fram að elskhugi eiginkonu Geirfinns hafi verið á heimili Geirfinns þegar hann hvarf og að hann viti hver örlög Geirfinns voru.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2024/11/19/ny-bok-um-hvarf-geirfinns-kemur-ut-i-dag-sagdur-hafa-verid-myrtur-vid-heimili-sitt/|title=Ný bók um hvarf Geirfinns kemur út í dag – Sagður hafa verið myrtur við heimili sitt|date=2024-11-19|website=DV|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref> Árið 2023 gaf Sigursteinn Másson út hlaðvarpsþætti um Guðmundar- og Geirfinnsmálið þar sem Sigursteinn taldi að sá tímapunktur myndi brátt nálgast þegar það væri hægt að segja með fullu hvað gerðist við Geirfinn. Hann sagði einnig að hann hafi rætt við mann við gerð þáttanna, sem að allar líkur væru á að hann hafi átt ábyrgð á hvarfi Geirfinns, þó að Sigursteinn vildi ekki fullyrða það né gefa út frekari upplýsingar.<ref name=":0" /> Í nóvember 2024, þegar nákvæmlega fimmtíu ár voru liðin frá hvarfi Geirfinns gáfu Sig­urður Björg­vin Sig­urðsson og Jón Ármann Steinsson út bókina ''Leitin að Geirfinni''. Í bókinni sögðu höfundar að þeir vissu hver myrti Geirfinn og hvar hann lét lífið. Þeir sögðu að þeir vissu ekki hvar líki hans var komið fyrir og að morðingi Geirfinns væri enn á lífi, en ekki var hann nafngreindur. Þrátt fyrir það var fyrrum elskhugi eiginkonu Geirfinns, Vilhjálmur Svanberg Helgason, sagður vita hver örlög Geirfinns voru og að hann hafi verið á staðnum er Geirfinnur lést. Í bókinni kom nýtt vitni fram, tíu ára drengur sem á að hafa séð Geirfinn vera myrtann í gegnum glugga. Þar kom fram að nágrannar Geirfinns heyrðu þetta gerast og tilkynntu lögreglunni þetta, en að lögreglan sýndi vísbendingunni engann áhuga.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2024/11/30/leitin-ad-geirfinni-ekki-til-fundar-vid-mann-hafnarbudinni-og-leirfinnur-hringdi-ekki-hann/|title=Leitin að Geirfinni: Fór ekki til fundar við mann í Hafnarbúðinni og „Leirfinnur“ hringdi ekki í hann|date=2024-11-30|website=DV|language=is|access-date=2024-11-30}}</ref> Í bókinni kom einnig fram að [[Leirfinnur]] svokallaði hafi einungis verið að spyrja til vegar og að hann hafi ekki komið nálægt hvarfinu. Í kjölfar útgáfu bókarinnar reyndi Jón Ármann Steinsson, útgefandi bókarinnar, að afhenda gögn og vísbendingar til yfirvalda, en án árangurs.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242652154d/segist-vita-hver-vo-geirfinn|title=Segist vita hver vó Geirfinn - Vísir|last=Þorláksson|first=Tómas Arnar|date=2024-11-19|website=visir.is|language=is|access-date=2024-11-20}}</ref> ==Rannsókn== '''Sævar Ciesielski''' var 19 ára góðkunningi lögreglunnar. Rúmu ári eftir hvarf Geirfinns, í desember 1975, var hann handtekinn ásamt kærustu sinni '''Erlu Bolladóttur''' vegna óskylds máls, fölsunar á póstávísum. En lögregla hafði einnig heyrt orðrómu um aðild hans að hvarfi Geirfinns. Parið átti saman kornunga dóttur. Við yfirheyrslu náði lögregla fram játningu frá Erlu á ávísnafalsinu. Eftir játninguna reyndi lögregla svo að bendla Erlu við hvarf Guðmundar, þar sem þau höfðu verið skólafélagar. Þeim var haldið áfram í gæsluvarðhaldi þar til að játning fékkst með látlausum yfirheyrslum sem stóðu yfir dögum saman, daga og nætur, þar sem sakborningum var ekki leyft að leita sér lögfræðiaðstoðar. Sævar játaði að hann og nokkrir félagar hans hefðu komið að glæpnum. Flestir í vinahópnum tengdust skemmtistaðnum ''Klúbburinn'' og voru flestir á sakaskrá fyrir ýmsa smáglæpi. Sexmenningunum var haldið í gæsluvarðhaldi og einangrun svo mánuðum skipti í [[Síðumúlafangelsið|Síðumúlafangelsinu]], bæði vegna hvarfa þeirra Guðmundar og Geirfinns en líka vegna ótengds fjársvika- og póstsvikamáls sem lögregla hafði til rannsóknar. Þeim var hótað áframhaldandi einangrun væru þau ekki samvinnufús. Sumum þeirra var haldið í gæsluvarðhaldi í meira en 4 ár. Sakborningarnir '''Kristján Viðar''' og '''Tryggvi Rúnar''' játuðu að lokum að hafa orðið Guðmundi að bana. Morðið átti að hafa átt sér stað eftir slagsmál brutust út milli þeirra. Eftir áframhaldandi einangrun játaði '''Albert Klahn''' að hafa aðstoðað félaga sína við að flytja lík Guðmundar og falið það í sprungu í Hafnarfjarðarhrauni. Lögregla hafði nú náð að knýja fram fjölmargar játningar og taldi að hér væri um að ræða alvarlega klíku morðingja, með Sævar sem forsprakka gengisins. Upphafi rannsóknarinnar stýrði [[Valtýr Sigurðsson]], fulltrúi bæjarfógetans í Keflavík. Valtýr gegndi síðar stöðu forstjóra [[Fangelsismálastofnun]]ar 2004 til 2008 og stöðu [[ríkissaksóknari|ríkissaksóknara]] frá 2008 til 2011. Saksóknari í málinu var Þórður Björnsson, ríkissaksóknari. ===Aðkoma þýska rannsóknarforingjans=== Í ágúst 1976 var þýskur rannsóknarforingi á eftirlaunum, [[Karl Schütz]], fenginn til að stýra rannsókn málsins sem þá var í miklum hnút. Karl var þekktur fyrir að hafa brotið á bak [[Rote Armee Fraktion|Rauðu herdeildina]], [[Þýskaland|þýskum]] [[Kommúnismi|kommúnískum]] [[Skæruhernaður|skæruliðasamtökum]]. Í seinni tíð hafa margir sett spurningamerki við hvers vegna óupplýst mannshvörf hér á landi gætu talist verðugt verkefni fyrir þýskan lögreglumann á eftirlaunum sem einkum hafði sérhæft sig í málum er varða öryggi ríkisins. Karl kom á fót starfshóp rannsóknarlögreglumanna. Í starfshópnum störfuðu tíu manns, sem var þá þriðjungur af öllum rannsóknarlögreglum landsins. Rannsóknin miðaði mikið að því að finna mann sem Sævar og Kristján höfðu minnst á í yfirheyrslum og vísað til sem „útlendingslega mannsins“. Taldi lögregla að hér hlyti að vera rætt um '''Guðjón Skarphéðinsson''', sem hafði óneitanlega útlendingslegt yfirbragð yfir sér. Guðjón hafði áður verið bendlaður við fyrri eiturlyfjasmygl Sævars. Þrátt fyrir að Guðjón virtist allur af vilja gerður að aðstoða við rannsóknina glímdi hann við minnisglöp og gat ómögulega lýst förum sínum á fyrri árum. Rannsóknarforinginn Karl beitti sakborningana miklum þrýstingi að veita skriflega játningu á meintum glæp sínum. Sakborningarnir voru teknir út í Hafnarfjarðarhraun þar sem meiningin var að þau gætu bent á líkin. Síðasta játningin í málinu fékkst 8. desember 1976 frá Guðjóni og höfðu þá allir sakborningar veitt skriflega játningu á þætti sínum í morðunum á bæði Guðmundi og Geirfinni. Sönnunargögn fundust engin og sakborningar glímdu allir við þokukennt minni eftir langt gæsluvarðhald. Í janúar 1977 lauk svo rannsókn Karl Schütz eftir sviðsetningu atburða við Dráttarbrautina í Keflavík, en þar töldu rannsóknarlögreglumenn að Geirfinni hefði verið ráðinn bani. Þrátt fyrir umfangsmikla leit fannst ekki lík Geirfinns. ==Dómur== Fyrsti dómur féll í [[Héraðsdómur Reykjavíkur|héraðsdómi Reykjavíkur]] í desember 1977. Ungmennin voru fundin sek og dæmd til fangelsisvistar, þar af fékk Sævar þyngsta dóminn og var dæmdur í ævilangt fangelsi. Í dómi Hæstaréttar árið 1980 var sekt ungmennanna staðfest.<ref>[http://www.rikissaksoknari.is/media/arsskyrslur/Domur-i-mali-Haestrettar-nr.-214.1978.pdf dómur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227192859/http://www.rikissaksoknari.is/media/arsskyrslur/Domur-i-mali-Haestrettar-nr.-214.1978.pdf |date=2017-02-27}}</ref> Fangelsisdómur var mildaður hjá flestum, og var Sævar þá dæmdur í 17 ára fangelsi. Guðmundar- og Geirfinnsmálið hefur verið í umræðu í þjóðfélaginu í a.m.k. tvo áratugi, en algjör skortur var á sönnunargögnum fyrir utan játningar sakborninga, sem þau hafa öll dregið til baka og hefur umræðan síðustu ár snúist um rannsóknaraðferðir [[lögregla|lögreglu]] og meint harðræði við rannsókn málsins. ==Endurupptaka Guðmundar- og Geirfinnsmálsins== Einn sakborninga, Sævar Ciesielski, reyndi að fá málið tekið upp að nýju árið 1996, en án árangurs. Í umræðu um réttarfarsdómstól á Alþingi hinn 6. október 1998 kom [[Davíð Oddsson]] mörgum á óvart er hann hvatti til endurupptöku Guðmundar- og Geirfinnsmálsins. Guðmundar- og Geirfinnsmálið var tekið upp á ný af Hæstarétti Íslands árið 2018. Þann 27. september sama ár voru allir hinir dómteknu í málinu sýknaðir.<ref name="visir-2018-09-27">{{cite news |author1=Sunna Kristín Hilmarsdóttir |title=Allir sýknaðir í Guðmundar- og Geirfinnsmálunum |url=http://www.visir.is/g/2018180929054/allir-syknadir-i-gudmundar-og-geirfinnsmalunum |accessdate=27. september 2018 |work=[[Vísir.is]] |date=27. september 2018}}</ref> Daginn eftir bað [[Katrín Jakobsdóttir]], forsætisráðherra, fyrrverandi sakborningana afsökunar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar.<ref>{{cite news |title=Katrín biður fyrrverandi sakborninga afsökunar |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2018/09/28/katrin_bidst_afsokunar/ |accessdate=30. september 2018 |work=[[mbl.is]] |date=28. september 2018}}</ref> Guðmundar- og Geirfinnsmálið hefur verið gagnrýnt fyrir að draga fram [[:en:False memory|falskar minningar]] hjá sakborningunum, bæði með harkalegum yfirheyrsluaðferðum og með að draga sakborninga á staði og láta þá leika glæpi sína eftir. Helsti gagnrýnandi þess hefur verið [[Gísli H. Guðjónsson]] [[réttarsálfræði]]ngur. == Sakborningar == === Sævar Marinó Ciesielski ''(f. 1955, d. 2011)'' === Sævari var haldið í gæsluvarðhaldi í samanlagt 1.533 daga. Hann fékk þyngsta dóminn af öllum sakborningum. Héraðsdómur dæmdi hann í ævilangt fangelsi, en Hæstiréttur mildaði hann niður í 17 ára fangelsisvist. Sævar var laus úr fangelsi eftir 9 ár. Einangrunarvistin hafði langvarandi skaðlegar afleiðingar á Sævar.<ref>{{cite web|url=http://www.visir.is/g/2017170229234|title=„Ég vaknaði kannski upp með andfælum og öskrum“ - Vísir|website=visir.is}}</ref> Sævar lést af slysförum árið 2011. Faðir Sævars var veðurfræðingur frá [[Kraká]], [[Pólland]]i. === Kristján Viðar Júlíusson ''(f. 1955, d. 2021)'' === Kristján hafði áður lent í kasti við lögin vegna eiturlyfja og innbrota. Kristjáni var haldið í gæsluvarðhaldi í 1.522 daga. Hæstiréttur dæmdi hann í 16 ára fangelsi. === Tryggvi Rúnar Leifsson ''(f. 1951, d. 2009)'' === Tryggva var haldið í gæsluvarðhaldi í 1.535 daga. Hann var dæmdur í 13 ára fangelsi. === Guðjón Skarphéðinsson ''(f. 1943)'' === Guðjóni var haldið í gæsluvarðhaldi í 1.202 daga. Hann var dæmdur í 10 ára fangelsi en var laus eftir 4 ár. [[Vigdís Finnbogadóttir]], [[forseti Íslands]], veitti Guðjóni [[uppreist æru]] árið 1995 (þ.e. að hann fékk á ný öll sín réttindi sem borgari). Eftir lausn sína úr fangelsi gerðist Guðjón [[prestur]] og starfaði sem [[sóknarprestur]] í [[Staðarstaður|Staðarstað]]. === Albert Klahn Skaftason ''(f. 1955)'' === Einu afskipti lögreglu af Alberti höfðu verið vegna vörslu [[kannabis]]. Alberti var haldið í gæsluvarðhaldi í 118 daga. Hann var dæmdur í 1 árs fangelsi. === Erla Bolladóttir ''(f. 1955)'' === Erlu var haldið í gæsluvarðhaldi í 239 daga. Hún var dæmd í 3 ára fangelsi í Hæstarétti. == Tengt efni == * [[Leirfinnur]] == Tenglar == * [https://timarit.is/page/3060567?iabr=on#page/n4/mode/1up ''Hótanir og ónæði leiddu til handtöku fjörmenninganna''], Dagblaðið, 27. mars 1976, bls. 5 * [https://timarit.is/page/2849806?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Játar að hafa skotið Geirfinn Einarsson''], Þjóðviljinn, 11. maí 1976, bls. 1 * [https://timarit.is/page/3676568?iabr=on#page/n3/mode/2up ''Rannsókn Geirfinnsmálsins misheppnuð frá upphafi''], Mánudagsblaðið, 24. maí 1976, bls. 4–6 *{{vefheimild|url=https://www.mal214.com/|titill=Mál 214: Hæstaréttarmál nr. 214/1978 – Guðmundar- og Geirfinnsmál|mánuðurskoðað=1. mars|árskoðað=2006}} *[http://www.gamli.sigurfreyr.com/eftirmali.html Eftirmáli við endurupptökubeiðni Sævars Ciesielskis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021436/http://gamli.sigurfreyr.com/eftirmali.html |date=2016-03-05 }} === Erlendir tenglar === * [https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-sh/the_reykjavik_confessions „The Reykjavik Confessions“; grein af BBC.co.uk] [[Flokkur:Íslensk sakamál]] == Tilvísanir == <references /> km52nfl1rm0md8sp6f6klc7a19e23js 0 27607 1962942 1930265 2026-05-12T11:46:49Z ~2026-28796-65 116384 jibbí 1962942 wikitext text/x-wiki {{nihongo|'''Pokémon'''|ポケットモンスター|Poketto Monsutā}}, er fyrirbæri skapað af [[Satoshi Tajiri]] árið [[1995]] sem tölvuleikjarisinn [[Nintendo]] hefur einkaumboð á. Frá því að það var upphaflega gefið út á [[Game Boy]] hefur Pokémon-fyrirbærið orðið næst velgengnasta tölvuleikjasería í heimi á eftir [[Mario|Maríó-seríunni]].<ref name="UK paper names top game franchises ">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6164012.html |title=UK paper names top game franchises |accessdate=2007-02-26|last=Boyes |first=Emma |authorlink= |date=[[2007]]-[[01-10]] |year= |month= |format= |work=GameSpot |publisher=GameSpot UK |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref> Síðar hafa verið búnir til [[anime]]-þættir, [[manga]]-bækur, safnspil, leikföng, bækur og margt annað úpp úr Pokémon-seríunni. == Um Pokémon == Pokémonarnir sjálfir eru verur sem líkjast ýmsum raunverulegum dýrum. Upprunalegu Pokémonarnir voru 151 talsins en eru þeir núna 809. Í Pokémon-heiminum eru til pokéboltar sem eru holar kúlur sem hægt er að opna og kalla Pokémoninn þangað inn. Þeir eru síðan látnir berjast af mennskum [[Pokémon-þjálfari|pokémon-þjálfurum]]. Flestir Pokémonar geta þróast milli stiga líkt og mörg dýr (eins og [[lirfa]] verður að [[púpa|púpu]] sem verður svo að [[fiðrildi]]), en flestir þeirra geta þróast af einu stigi yfir á annað (t.d. [[Caterpie]] - [[Metapod]] - [[Butterfree]]) og breytast í útliti og fá nýja krafta á hverju stigi. == Tilvísanir == <references/> {{Stubbur|anime}} [[Flokkur:Pokémon| ]] oqeo3qv30g7qlpdco61lg0dqup7nwmb 0 28866 1962891 1956478 2026-05-11T14:26:53Z TKSnaevarr 53243 /* Nýja efnahagsstefnan */ 1962891 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Vladímír Lenín | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Владимир Ленин}} | mynd = Lenin in 1920 (cropped).jpg | myndatexti1 = Vladímír Lenín árið 1920. | titill= Formaður þjóðfulltrúaráðs Sovétríkjanna | stjórnartíð_start = [[6. júlí]] [[1923]] | stjórnartíð_end = [[21. janúar]] [[1924]] | forveri = ''Fyrstur í embætti'' | eftirmaður = [[Aleksej Rykov]] | titill2= Formaður þjóðfulltrúaráðs rússneska sovétlýðveldisins | stjórnartíð_start2 = [[8. nóvember]] [[1917]] | stjórnartíð_end2 = [[21. janúar]] [[1924]] | forveri2 = ''Fyrstur í embætti'' | eftirmaður2 = [[Aleksej Rykov]] | fæddur= [[22. apríl]] [[1870]] | fæðingarstaður = [[Símbírsk]], [[Rússneska keisaradæmið|Rússlandi]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1924|1|21|1870|4|22}} | dánarstaður = [[Gorkí Lenínskíje]], [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | þekkt_fyrir = Einræðisherra Sovétríkjanna | starf = Stjórnmálamaður, lögmaður, byltingarsinni | stjórnmálaflokkur = [[Sósíaldemókrataflokkur Rússlands]] ([[Bolsévikar]]) (1898–1912)<br>[[Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna|Rússneski kommúnistaflokkurinn]] (1912–1924) | foreldrar = Ílja Níkolajevítsj Úljanov og María Aleksandrovna Blank | maki = [[Nadezhda Krúpskaja]] (g. 1898–1924) | undirskrift = Unterschrift Lenins.svg }} '''Vladímír Íljítsj Lenín''' ([[22. apríl]] [[1870]] – [[21. janúar]] [[1924]], [[rússneska]]: Владимир Ильич Ленин), fæddur sem '''Vladímír Íljítsj Úljanov''' ([[rússneska]]: Владимир Ильич Ульянов) var leiðtogi [[Bolsévikar|bolsévísku hreyfingarinnar]] í [[Rússland]]i snemma á [[20. öld]]. Árið 1917 leiddi hann [[Októberbyltingin|októberbyltinguna]], sem varð til þess að [[Sovétlýðveldið Rússland|Rússland]] varð fyrsta [[Kommúnismi|kommúníska]] ríki í heimi. Lenín var fyrsti leiðtogi [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] og af mörgum talinn einn merkasti stjórnmálamaður sögunnar. == Ævisaga == Lenín fæddist 22. apríl 1870 í bænum [[Símbírsk]], [[Rússland]]i. Foreldrar hans hétu Ílja Níkolajevítsj Úljanov (1831-1886) og María Aleksandrovna Blank (1835-1916) og var hann þeirra þriðja barn af þeim fimm sem þau áttu. Fjölskylda Leníns var ágætlega efnuð og var hann skírður til grísk-kaþólskrar trúar. Árið 1887 þegar Lenín var sautján ára að aldri var eldri bróðir hans, [[Aleksandr Úljanov]], hengdur fyrir að eiga aðild að morðtilræði á keisaranum. Eftir þetta varð Lenín mjög róttækur, sem varð til þess að stuttu seinna var hann rekinn úr háskóla fyrir mótmæli, eftir að hafa fengið orð á sig sem nokkuð góður námsmaður, þá sérstaklega í latínu. Hann hélt þó áfram að læra sjálfstætt og árið 1891 fékk hann réttindi til þess að stunda lögmennsku.<ref name=hvervarlenín>Skúli Sæland. „[https://visindavefur.is/?id=5029 Hver var Vladimir Lenín?]“. Vísindavefurinn 2.6.2005. (Skoðað 21.4.2010).</ref> Lenín starfaði þó stutt sem lögmaður og fór hann að stunda vinstriáróður og læra um [[Marxismi|marxisma]] í [[Pétursborg]]. Það leiddi þó til þess að árið 1895 sat hann í fangelsi í heilt ár og var síðan sendur í refsivist til þorpsins Shúshenskoje í Síberíu. Þar kynntist hann stúlku að nafni [[Nadezhda Krúpskaja]], þau giftust stuttu síðar og átti hún eftir að standa með honum í gegnum súrt og sætt. Hann gaf svo út ritið ''Þróun Kapítalisma í Rússlandi''.<ref name=hvervarlenín/> ===Byltingarsinni=== Þegar útlegðinni var lokið eyddi hann þónokkrum tíma í að ferðast innan Rússlands og víðar í Evrópu og var þá duglegur að gefa út tímarit og bækur og var þar meðal annars í slagtogi með mönnum eins og [[Georgíj Plekhanov]] og [[Lev Trotskíj]]. Það var á þessum tíma sem hann tók upp byltingarnafnið Lenín og er talið að það sé í eftir ánni Lenu sem rann við Shúshenskoje.<ref name=hvervarlenín/> Árið 1903 klofnaði sósíaldemókrataflokkurinn í [[Bolsévikar|bolsévíka]] og [[Mensévikar|mensévíka]]. Lenín hafði þá verið duglegur undanfarin ár að útbreiða boðskap sinn um byltingu og kommúnisma. Hann var foringi bolsévíka sem þýðir „stuðningsmenn meirihlutans“ en nafnið var dregið af því að í kosningum um aldamótin fengu þeir meirihluta atkvæða, það átti þó ekki eftir að vera svo alltaf. [[Júlíus Martov]] leiddi svo mensévíka sem þýðir „stuðningsmenn minnihlutans“ af sömu ástæðu. Bolsévíkar voru mun róttækari í hugsun en mensévíkar og vildu stofna til byltingar verkalýðsins í Rússlandi en mensévíkar vildu búa til sterkan lýðræðislegan stjórnmálaflokk og fannst Lenín vera með einræðistilburði. Í hvert skipti sem menn reyndu að sameina sósíaldemókrataflokkinn var Lenín alltaf þar til að stöðva það með kröfum um byltingu. Það fór þó þannig að bolsévíkar töpuðu miklu fylgi og mensévíkar voru komnir með mun meira af fólki á bak við sig.<ref name=poulsen>Poulsen (1985), bls. 43-45.</ref><ref name=hvervarlenín/> Lenín hélt áfram að ferðast um Evrópu og útbreiða boðskap kommúnismans, mestmegnis útlægur frá Rússlandi. Á ferðum sínum hitti hann annan útlægan Rússa í París að nafni [[Inessa Armand]], en hún átti eftir að verða hjákona hans síðar. Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] hófst árið 1914 var Lenín staðsettur í Sviss. Flestir leiðtogar rússneskra sósíalista vildu þá ganga til friðarsamninga en Lenín hvatti verkalýðinn til að stofna til byltingar og kollvarpa kapítalískum stjórnvöldum sínum með vopnum og valdi.<ref name=hvervarlenín/> ===Rússneska byltingin=== {{aðalgrein|Rússneska byltingin 1917}} [[Mynd:Lenin.WWI.JPG|thumb|left|Lenín á tíma fyrri heimsstyrjaldarinnar.]] Árið 1917 varð svokölluð [[febrúarbyltingin]] í Rússlandi, en þeir voru reyndar með öðruvísi dagatal heldur en almennar vesturþjóðir og því gerðist hún í rauninni í mars. Í þessar byltingu var [[Nikulás 2.|keisaranum]] steypt af stóli og við tók bráðabirgðastjórn [[Aleksandr Kerenskíj]] sem ætlaði að klára stríðið á mun skemmri tíma heldur en allt stefndi í. Það gekk þó ekki allt upp sem skildi og í apríl kom Vladímír Lenín aftur til Rússlands frá Sviss til að leiða bolsévíka. Fyrsta verk hans var að lýsa yfir því að önnur bylting, bylting verkalýðsins, væri yfirvofandi og var þar með vitað að ekki náðist eining á meðal stjórnamanna í Rússlandi strax.<ref name=poulsen/> Lenín flúði þó aftur frá Rússlandi til Finnlands eftir að hafa verið sakaður um að vera handbendli [[Þýska keisaraveldið|Þjóðverja]] en hann fékk fjármagn frá þeim. Lenín var þó ekki lengi fjarverandi en hann sneri aftur í nóvember. Nóvember í hinum vestræna heimi var reyndar október í Rússlandi og eftir því nefnist [[októberbyltingin]] sem Lenín leiddi og steypti endanlega bráðabirgðastjórn Kerenskíj af stóli. Sú bylting byggðist á því að byltingarmennirnir, undir stjórn Trotskíj, réðust á mikilvægustu staði stjórnvalda og náðu þannig að þvinga bolsévíka til valda.<ref name=berndl>Berndl (2008), bls. 480-481.</ref> Í kjölfarið bönnuðu bolsévíkar alla stjórnmálaflokka og blöð frá þeim, þjóðnýttu banka og einkaeignir og bönnuðu nánast öll viðskipti. Fyrrverandi eigendur þessara eigna fengu engar bætur og Lenín sagði að hann ætlaði að koma peningunum og eignum til bændasamfélagsins. Hann var viss um að hægt væri að koma á sósíalísku stjórnarkerfi í Rússlandi og var tilbúinn að beita öllum brögðum til þess. Andstæðingar hans voru þessu mjög mótfallnir og bentu á hættuna á að þetta gæti leitt til einræðis.<ref name=hvervarlenín/> Langstærsta vandamál Rússlands átti hins vegar eftir að leysa og það var staða Rússlands í fyrri heimsstyrjöldinni. Það var hins vegar eitt fyrsta verk bolsévísku stjórnarinnar, með Lenín í forystu, að semja vopnahlé við Þjóðverja. En margir telja að með því hafi Rússar svikið [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamenn]], sem voru aðallega Bretar og Frakkar. Lenín var búinn að vera í góðu sambandi við Þjóðverja og má segja að hann hafi verið ákveðið vopn í þeirra höndum gegn Bandamönnum en þeir höfðu styrkt hann með fjármagni og fleiru til að tryggja að hann kæmist til valda. Það varð svo að [[Brest-Litovsk-samningurinn|friðarsamningar]] voru undirritaðir í pólsku borginni [[Brest-Litovsk]] í mars 1918 og þurftu Rússar að gangast undir harða friðarskilmála Þjóðverja.<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson (2008), bls. 217.</ref><ref name=hvervarlenín/> ===Rússneska borgarastyrjöldin=== Í kjölfar friðarsamningana blossaði upp mikill hiti í Rússlandi og fannst andstæðingum bolsévíka að samningarnir væru afar óhagstæðir fyrir Rússland. Í kjölfarið varð [[Rússneska borgarastyrjöldin|borgarastyrjöld]] þar sem [[Rauði herinn|rauðliðar]] (her bolsévíka) og [[Hvíti herinn|hvítliðar]] (her andstæðingana) börðust í hörðum bardaga í þrjú ár. Þrátt fyrir að hvítliðar nytu stuðnings Bandamanna, fór það svo að rauðliðar báru sigur úr býtum og var það ekki síst fyrir tilstilli herkænsku Trotskíjs og pólitískrar visku Leníns. Í þessu stríði voru mörg ódæðisverk framin af hálfu beggja aðila. Það sýndi þó betur fram á að Lenín var tilbúinn að beita öllum brögðum til þess að sjá Rússland sem sósíalískt ríki. Bolsévíkar stofnuðu sérstaka leynilögreglu sem nefndist [[Tsjeka]] en var einnig kölluð rauða ógnvaldið. Hennar verkefni voru að elta niðri pólitíska andstæðinga og í raun alla sem bolsévíkar töldu óvini sína og taka þá af lífi. Ekki er vitað með vissu hversu mörg mannslíf þetta ógnvald kostaði en tölur á bilinu 13 þúsund til 140 þúsund hafa verið nefnd.<ref name=hvervarlenín/> Vald Leníns hafði stóraukist á frekar skömmum tíma og þann 30. ágúst, árið 1918 var hann skotinn. Hann lifði þó af en mjög líklegt er að þessi meiðsl hafi átt þátt í dauða hans nokkrum ára seinna.<ref name=hvervarlenín/> Eftir að Lenín og hans menn voru komnir með völdin í Rússlandi fóru þeir að líta til Evrópu til þess að breiða út boðskap sinn og stofnaði hann til þess [[Alþjóðasamband kommúnista]]. Árið 1918 breyttu þeir nafni sósíaldemókrataflokksins í Rússneska kommúnistaflokkinn. Árið 1919 reyndi Lenín að boða byltinguna með því að [[Stríð Sovétríkjanna og Póllands|ráðast inn í Pólland]] en þar töpuðu þeir illa og ákváðu því að bíða með að breiða út byltinguna til betri tíma.<ref name=berndl/> ===Nýja efnahagsstefnan=== Eyðilegging rússnesku borgarastyrjaldarinnar og misheppnaðar tilraunir Sovétstjórnarinnar til að [[Samyrkjubúskapur|samyrkjuvæða]] landbúnað Rússlands stuðluðu að hungursneyð á árunum 1920 til 1921. Í mars árið 1921 gerðu sjóliðar í [[Kronstadt]], sem höfðu verið meðal tryggustu stuðningsmanna byltingarinnar, misheppnaða uppreisn gegn stjórn Leníns. Uppreisnin og efnahagslegt hrun Rússlands sannfærðu Lenín um að tilraunin til að gera Rússland að sósíalísku ríki í einu vetfangi hefði mistekist og að taka þyrfti upp hófsamari stefnu. Þetta varð til þess að árið 1921 kynnti Lenín „[[Nýja efnahagsstefnan|nýju efnahagsstefnuna]]“ svokölluðu, eða NEP, sem fól í sér afturhald til auðvaldsskipulags í ýmsum málum.<ref name=samvinnan>{{Tímarit.is|4292618|Vladímír Lenín|blað=[[Samvinnan]]|útgáfudagsetning=1. apríl 1970|blaðsíða=12-18}}</ref> Á tíma nýju efnahagsstefnunnar átti ríkið áfram allan helsta iðnað landsins og hafði einokun á erlendri verslun en einkaverslun og einkaframtak bænda voru aftur leyfð. Þessi stefna með kapítalísku ívafi mætti mikilli mótspyrnu innan Kommúnistaflokksins og hefði líklega aldrei náð fram að ganga ef neinn annar en Lenín hefði talað fyrir henni, en Lenín braut gagnrýnina á bak aftur og fékk sínu framgengt. Með þessu [[Blandað hagkerfi|blandaða hagkerfi]] heppnaðist sovétstjórninni að reisa við efnahag Rússlands á þriðja áratugnum. Nýja efnahagsstefnan var síðasta meiriháttar framlag Leníns til stjórnarinnar þar sem heilsu hans tók að hraka á svipuðum tíma og hún var tekin upp.<ref name=samvinnan/> ===Endalok Leníns=== [[File:Lenin and stalin crop.jpg|thumb|right|Lenín (til vinstri) og [[Jósef Stalín]] árið 1922.]] Eftir banatilræðið árið 1918 þorðu menn ekki að fjarlægja kúluna úr Lenín vegna þess hve nálægt hún var mænunni og er talið afar líklegt að það hafi átt sinn þátt í veikindum Leníns. Árið 1922 fékk hann heilablóðfall sem lamaði hann hægra megin. Eftir þessi meiðsl dró Lenín sig að mestu úr sviðsljósinu en hélt áfram að skrifa leiðbeiningar að heiman um hvernig átti að stjórna hlutunum. Þar mátti til að mynda finna gífurlega mikla gagnrýni á þann sem átti eftir að taka við af honum, [[Jósef Stalín]]. Þar talaði hann sérstaklega um að Stalín væri ekki efni í leiðtoga og menn þyrftu að passa sig á honum. Eftir að Lenín hafði fengið nokkur heilablóðföll í viðbót lést hann árið 1924. Þá var Stalín búinn að tryggja sér það mikil völd að ekki var hægt að stöðva hann í að verða næsti leiðtogi kommúnista Sovétríkjanna. Margir hafa leitt hugann að því eftir á að ef Lenín hefði ekki látist, hvort hann hefði haldið áfram sem leiðtogi Sovétríkjanna. Ef marka má hversu mikið hann var búinn að mildast í skrifum síðustu ár sín, þá má leiða líkur að því að Sovétríkin hefðu sennilega farið allt aðra leið heldur en þá leið sem Stalín leiddi þau. Allt er það þó getgátur og er staðreyndin sú að Stalín tók upp einhverjar öfgafyllstu stefnur bolsévíka frá því fyrir 1921 eins og ógnvald og efnahagsstjórn.<ref name=berndl/><ref name=hvervarlenín/> ==Jarðneskar leifar Leníns== [[Mynd:Russia-2007-Moscow-Kremlin Senate at night.jpg|thumb|right|[[Grafhýsi Leníns]] fyrir framan [[Kreml (Moskva)|Kreml]] við [[Rauða torgið]] í [[Moskva|Moskvu]].]] Í erfðaskrá sinni hafði Lenín farið fram á að hann yrði jarðsettur í gröf í kirkjugarði í [[Sankti Pétursborg]] við hlið móður sinnar en fylgismenn hans fóru ekki eftir þessu. Þess í stað var lík Leníns smurt og það sett til sýnis í [[Grafhýsi Leníns|grafhýsi]] við [[Rauða torgið]] í [[Moskva|Moskvu]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2005510170449|titill=Lenín undir græna torfu?|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=17. október 2005|skoðað=9. maí 2023}}</ref> Þrátt fyrir að Sovétríkin hafi liðið undir lok árið 1991 og Rússland sé ekki lengur kommúnistaríki er lík Leníns enn haft til sýnis í grafhýsinu á Rauða torginu. Hugmyndir um að fjarlægja líkið og láta grafa Lenín hafa verið viðraðar öðru hverju eftir endalok Sovétríkjanna en slíkar fyrirætlanir hafa jafnan mætt andstöðu rússneskra kommúnista.<ref>{{Tímarit.is|1898429|Hvað ber að gera – við leifar hins liðna?|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=14. febrúar 1998|blaðsíða=24|höfundur=Ásgeir Sverrisson}}</ref> Árið 2016 eyddu rússnesk stjórnvöld um 13 millj­ón­um rúblna (eða um 24 millj­ónum ís­lenskra króna) í að varðveita lík Leníns og halda því í „sem raun­veru­leg­asta ástandi“.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2016/04/13/vidhalda_lenin_fyrir_margar_milljonir/|titill=Viðhalda Lenín fyrir margar milljónir|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=13. apríl 2016|skoðað=9. maí 2023}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Berndl, Klaus, Markus Hattstein, Arthur Knebel, Hermann-Josef Udelhoven, ''Saga mannsins frá örófi fram á þennan dag''. Ásdís Guðjónsdóttir o.fl. (þýð.), Illugi Jökulsson (ritstj.) (Reykjavík: Skuggi, 2008). * Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, ''Nýir tímar. Saga Íslands og umheimsins frá lokum 18. aldar til árþúsundamóta'' (Reykjavík: Mál og menning, 2008). * Poulsen, Henning, ''Saga mannkyns ritröð AB. 13. bindi. Stríð á stríð ofan. 1914-1945''. Gunnar Stefánsson (þýð.) (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1985). {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Formaður þjóðfulltrúaráðs rússneska sovétlýðveldisins| frá = [[8. nóvember]] [[1917]]| til = [[21. janúar]] [[1924]]| fyrir = Fyrstur í embætti<br>{{small|([[Aleksandr Kerenskíj]] sem forsætisráðherra bráðabirgðastjórnar)}} | eftir = [[Aleksej Rykov]] | }} {{Erfðatafla | titill = Formaður þjóðfulltrúaráðs Sovétríkjanna | frá = [[6. júlí]] [[1923]]| til = [[21. janúar]] [[1924]]| fyrir = Fyrstur í embætti | eftir = [[Aleksej Rykov]] | }} {{Töfluendir}} {{Leiðtogar Sovétríkjanna}} {{Forsætisráðherrar Sovétríkjanna}} {{fde|1870|1924|Lenín, Vladímír}} {{DEFAULTSORT:Lenín, Vladímír}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Sovétríkjanna]] [[Flokkur:Fólk tengt rússnesku borgarastyrjöldinni]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] [[Flokkur:Leiðtogar Sovétríkjanna]] [[Flokkur:Rússneskir byltingarmenn]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] 4ac70216dq1nizmd5a4w4471a3ug9zi 0 29014 1962937 1959086 2026-05-12T11:15:05Z TKSnaevarr 53243 1962937 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Abraham Lincoln | mynd = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg | myndatexti1 = Lincoln í nóvember árið 1863. | titill= [[Forseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[4. mars]] [[1861]] | stjórnartíð_end = [[15. apríl]] [[1865]] | vara_forseti =[[Hannibal Hamlin]] (1861–1865)<br>[[Andrew Johnson]] (mars–apríl 1865) | forveri = [[James Buchanan]] | eftirmaður = Andrew Johnson | titill2= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 7. kjördæmi [[Illinois]] | stjórnartíð_start2 = [[4. mars]] [[1847]] | stjórnartíð_end2 = [[3. mars]] [[1849]] | forveri2 = [[John Henry]] | eftirmaður2 = [[Thomas L. Harris]] | fæddur = [[12. febrúar]] [[1809]] | fæðingarstaður = Sinking Spring-býlinu nærri [[Hodgenville]], [[Kentucky]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1865|4|15|1809|2|12}} | dánarstaður = [[Washington (borg)|Washington, D.C.]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | orsök_dauða = [[Morðið á Abraham Lincoln|Myrtur]] | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = [[Mary Todd Lincoln]] (g. 1842) | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | börn = Robert, Edward, Willie og Tad | bústaður = | atvinna = | trúarbrögð = | háskóli = | starf = Lögfræðingur, stjórnmálamaður |undirskrift =Abraham Lincoln 1862 signature.svg }} '''Abraham Lincoln''' ([[12. febrúar]] [[1809]] – [[15. apríl]] [[1865]]) var [[BNA|bandarískur]] stjórnmálamaður og sextándi [[forseti Bandaríkjanna]] á tímum [[Þrælastríðið|þrælastríðsins]] frá [[1861]] til [[1865]]. Lincoln var meðlimur [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]]. Lincoln giftist Mary Ann (áður Todd) Lincoln árið 1842 og átti með henni fjóra syni.<ref>White, Jr., Ronald C. (2009). A. Lincoln: A Biography. Random House, Inc.</ref> Lincoln hlaut litla sem enga formlega menntun og var að mestu sjálfmenntaður. Hann er þekktur fyrir stjórnkænsku sína og ræðusnilli en ein frægasta ræða hans er [[Gettysborgarávarpið]].<ref>{{cite web |url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/man-of-his-words.html |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100404123705/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/man-of-his-words.html |url-status=dead |title=Abraham Lincoln}}</ref> Sú tveggja mínútna ræða sem hann hélt til heiðurs föllnum hermönnum við vígslu hermannagrafreitsins í Gettysburg var deilumál fyrst um sinn meðal fjölmiðla en í dag þykir hún hin mesta snilli.<ref>{{Tímarit.is|3304281|„Hvar sem tveir á fjalli fundust ...“|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=13. febrúar 1966|blaðsíða=3|höfundur=Leifur Sveinsson}}</ref> Önnur frægasta ræða Lincolns var innsetningarræða hans sem hann hélt þegar hann var svarinn í embætti forseta í annað sinn árið 1865. Í lok þeirrar ræðu lét hann þessi fleygu orð falla: :„Engum hatur, öllum góðvild.“{{sfn|Thorolf Smith|1959|p=291}} Eitt helsta baráttumál Lincolns var að binda enda á þrælahald og varð það stór þáttur í sigri hans í forsetakosningunum árið 1860. Þegar Lincoln tók við embætti í mars 1861 voru sjö suðurríkjanna sem vildu halda áfram þrælahaldi búin að segja sig úr lögum við Bandaríkin og stofnað með sér [[Suðurríkjasambandið]]. [[Þrælastríðið]] hófst 12. apríl 1861 og lauk 3. apríl 1865 með ósigri suðurríkjanna. Þótt rétturinn til að stunda þrælahald hafi verið deiluefnið sem leiddi til stríðsins var það þó ekki ástæða þess að þrælastríðið var háð, því eining ríkisins var Lincoln alla tíð efst í huga. Árið 1863 gaf Lincoln þrælum í suðurríkjunum frelsi með frelsisveitingunni (e: ''emancipation proclamation'').<ref name="thinkquest">{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/3055/netscape/people/lincoln.html |title=Abraham Lincoln |access-date=2011-07-26 |archive-date=2011-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126034025/http://library.thinkquest.org/3055/netscape/people/lincoln.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=The 'Great Emancipator' and the Issue of Race|url=https://www.ihr.org/jhr/v13/v13n5p-4_Morgan.html|höfundur=Robert Morgan|útgefandi=''The Journal of Historical Review''|tungumál= enska|ár=1993|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=9. janúar}}</ref> Árið 1864, meðan stríðið var enn ekki útkljáð var Lincoln endurkjörinn forseti með miklum yfirburðum. Sex dögum eftir að herir suðurríkjanna gáfust upp var Lincoln hins vegar myrtur af leikaranum [[John Wilkes Booth]] en hann stóð með suðurríkjunum í þrælastríðinu.<ref name="thinkquest" /> Lincoln er einn fjögurra forseta Bandaríkjanna sem hafa verið ráðnir af dögum meðan þeir sátu í embætti. Bandarískir sagnfræðingar eru almennt þeirrar skoðunar að Lincoln sé einn áhrifamesti og mikilvægasti forsetinn í sögu Bandaríkjanna. ==Æviágrip== Abraham Lincoln fæddist í bjálkakofa á nýbýli foreldra sinna nálægt héraðinu Harden í bandaríska fylkinu [[Kentucky]].<ref name=almanak>{{Tímarit.is|4661937|Abraham Lincoln|höfundur=Sigtryggur Jónasson|blað=[[Almanak Ólafs S. Thorgeirssonar]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1909|blaðsíða=65-79}}</ref> Þegar Abraham var 7 ára flutti faðir hans með fjölskyldu þeirra vestur til [[Indiana]] og settist að við læk sem hét Pigeon Creek.<ref name=almanak/> Abraham Lincoln hlaut aðeins takmarkaða grunnmenntun en bætti upp fyrir það með eigin bókalestri.<ref name=almanak/> Meðal annars kynnti Lincoln sér lög Indiana-fylkis og var orðinn áhugasamur um bandarísk stjórnmál þegar hann komst á þrítugsaldur.<ref name=almanak/> Árið 1830 ákvað faðir Abrahams að flytja til [[Illinois]] með fjölskylduna og var það þar sem Abraham átti eftir að hefja stjórnmálaferil sinn.<ref name=almanak/> Árið 1831 fékk Lincoln vinnu sem verslunarþjónn í bænum [[New Salem]]. Lincoln varð virtur í samfélagi New Salem og þegar kom til ófriðar við Indíanahöfðingjann [[Svarti haukur|Svarta hauk]] vorið 1831 var Lincoln kjörinn foringi sjálfboðaliðs New Salem í Bandaríkjaher.<ref name=almanak/> Eftir ófriðinn bauð Lincoln sig fram sem þingmann á neðri deild ríkisþings Illinois en náði ekki kjöri.<ref name=almanak/> Lincoln bauð sig fram að nýju í sama embætti í þingkosningum árið 1834 og náði í þetta sinn kjöri.<ref name=almanak/> Hann var ekki mikill skörungur á þinginu þar sem hann hafði hugann allan við sjálfsmenntun sína í [[lögfræði]]. Lincoln tók próf og fékk lögmannsleyfi fyrir Illinois árið 1837 og málafærsluréttindi á réttum bandaríska alríkisins árið 1839.<ref name=almanak/> Lincoln vann næstu árin sem lögfræðingur í Illinois. Árið 1839 kynntist Lincoln konu að nafni [[Mary Todd Lincoln|Mary Todd]] og giftist henni árið 1842. Hjónin eignuðust fjóra syni. Abraham Lincoln var þekktur fyrir [[Frjálslyndi|frjálslyndar]] stjórnmálaskoðanir og var því meðlimur í stjórnmálaflokki [[Viggar (Bandaríkin)|Vigga]] á fyrstu árum sínum í stjórnmálum. Lincoln var mótfallinn því að [[þrælahald]] yrði lögleitt á nýjum landsvæðum Bandaríkjanna í vestanverðri Norður-Ameríku og árið 1839 vakti Lincoln athygli landsmanna í frægum kappræðum þar sem hann rökræddi málið við keppinaut sinn, [[Stephen A. Douglas]].<ref name=almanak/> Árið 1846 náði Lincoln kjöri fyrir Vigga á [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]]. Lincoln bauð sig ekki fram á ný árið 1850.<ref name=almanak/> Fylkisdeild [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] í Illinois var stofnuð árið 1854 og var Lincoln einn af fyrstu meðlimum flokksins. Lincoln bauð sig fram til [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeildar Bandaríkjaþings]] fyrir Illinois árið 1858 en tapaði fyrir Stephen A. Douglas. Þrátt fyrir ósigurinn vakti Lincoln mikla athygli með ræðum sínum um siðferði þrælahalds í kosningunum og greiddi þannig veginn fyrir forsetakjör sitt.<ref name=almanak/>{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=157}} ===Forsetatíð (1861 – 1865)=== Repúblikanar útnefndu Lincoln sem forsetaefni sitt fyrir forsetakosningar Bandaríkjanna árið 1860. Repúblikanar unnu auðveldan sigur í kosningunum þar sem [[Demókrataflokkurinn]] var þríklofinn. Repúblikanar hlutu um 180 kjörmenn af 303.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=157}} Lincoln var orðinn þjóðkunnur fyrir andstöðu sína gegn útbreiðslu þrælahalds og því sættu þrælaeigendur í suðurríkjum Bandaríkjanna sig illa við að hann yrði næsti forseti þeirra. Áður en Lincoln tók formlega við embætti sögðu sjö fylki sig úr bandaríska alríkinu og stofnuðu nýtt ríki, [[Suðurríkjasambandið]]. Stuttu eftir að Lincoln tók við embætti forseta brutust út stríðsátök milli bandaríska alríkisins og Suðurríkjasambandsins og [[þrælastríðið]] byrjaði. Forystu Lincolns er gjarnan þakkað fyrir að hafa unnið bug á uppreisn Suðurríkjanna og haldið bandaríska alríkinu saman. Þann 1. janúar árið 1863 gaf Lincoln út svokallaða „[[Frelsisyfirlýsingin|frelsisyfirlýsingu]]“ (enska: ''Emancipation Proclamation'') þar sem því var lýst yfir að allir þrælar á yfirráðasvæði suðurríkjanna skyldu látnir lausir og þrælahald bannað.<ref name=sagnir>{{Vísindavefurinn|16734|Hvað getur þú sagt mér um Abraham Lincoln og af hverju var hann svona frægur?|höfundur=Reinar Ágúst Foreman|höfundur2=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=24. júní 2008|skoðað=29. apríl 2024}}</ref><ref>{{Tímarit.is|5954271|Hvers vegna var þrælahald afnumið í Bandaríkjunum?|höfundur=Lára Magnúsdóttir|blað=[[Sagnir]]|útgáfudagsetning=1. júní 1993|blaðsíða=104-112}}</ref> Yfirlýsing Lincoln hlaut fyrst um sinn slæmar undirtektir og herti mjög sókn suðurríkjamanna gegn sambandshernum. Ekki tókst að snúa taflinu við fyrr en eftir [[Orrustan við Gettysburg|orrustuna við Gettysburg]] árið 1863, þar sem sambandshermenn unnu sigur eftir hörð átök.<ref>{{Tímarit.is|1588098|Abraham Lincoln - alþýðuforseti í Hvíta húsinu|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=12. febrúar 1984|blaðsíða=20–21}}</ref> Tilskipun Lincolns var réttlætt með vísun til stríðsástandsins sem þá ríkti, en til lengri tíma var hún ekki reist á traustum lagalegum grunni. Lincoln var því mjög í mun að koma á stjórnarskrárbreytingu sem skyldi banna þrælahald fyrir fullt og allt áður en styrjöldinni lyki. Stjórn Lincolns tókst að koma því til leiðar að [[þrettándi viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna]] var samþykktur á fulltrúadeildinni í apríl 1864 og á öldungadeildinni í janúar 1865.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=159}} Með þessum viðauka var þrælahald formlega bannað með lögum í Bandaríkjunum.<ref name=sagnir/> Lincoln var endurkjörinn til annars kjörtímabils árið 1864 og hóf annað kjörtímabil sitt árið 1865, á meðan stríðið geisaði enn.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=168}} Stríðið hafði snúist alríkismönnunum í vil árið 1863 og flestum var ljóst að uppreisnin yrði barin niður. Þann 5. apríl árið 1865 gafst [[Robert E. Lee]], æðsti herforingi Suðurríkjasambandsins, formlega upp fyrir [[Ulysses S. Grant]] yfirhershöfðingja Bandaríkjamanna. Lincoln forseti lýsti yfir lokum styrjaldarinnar þann 11. apríl.{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=158}} ===Morðið á Lincoln=== {{aðalgrein|Morðið á Abraham Lincoln}} [[Mynd:Lincoln assassination slide c1900.png|thumb|right|Teikning af morðinu á Abraham Lincoln.]] Þann 14. apríl árið 1865, fáeinum dögum eftir lok Þrælastríðsins, fór Lincoln ásamt konu sinni í Ford-leikhúsið í Washington til þess að horfa á gamanleikinn ''Our American Cousin''. Klukkan tíu um kvöldið læddist [[John Wilkes Booth]], frægur leikari og öfgafullur stuðningsmaður þrælahalds, inn í stúku forsetahjónanna og skaut Lincoln í hausinn.<ref>{{Tímarit.is|1354350|Þegar Lincoln var myrtur|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Thorolf Smith|útgáfudagsetning=26. nóvember 1963|blaðsíða=17; 19}}</ref> Booth stökk síðan niður á sviðið og hrópaði: „Sic semper tyrannis!“ („Svona fer alltaf fyrir harðstjórum!“).{{sfn|Jón Þ. Þór|2016|p=161}} Lincoln lést úr sárinu síðar sama kvöld.{{sfn|Thorolf Smith|1959|p=286}} ==Heimildir== * {{Cite book|title=Bandaríkjaforsetar|author=Jón Þ. Þór|year=2016|publisher=Urður bókafélag|p=152-161|isbn=978-9935-9194-5-8|place=Hafnarfjörður|chapter=Abraham Lincoln}} * {{Cite book|title=Abraham Lincoln: ævisaga|author=Thorolf Smith|year=1959|publisher=Setberg|place=Reykjavík|isbn=9789935210197}} == Tilvísanir == <references/> {{Wikivitnun}} == Tenglar == * {{Tímarit.is|3289803|Heimferð Lincolns|blað=Lesbók Morgunblaðsins|útgáfudagsetning=13. febrúar 1966|blaðsíða=1; 12}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti Bandaríkjanna]] | frá = 1861 | til = 1865 | fyrir = [[James Buchanan]] | eftir = [[Andrew Johnson]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Bandaríkjanna}} {{fde|1809|1865|Lincoln, Abraham}} {{DEFAULTSORT:Lincoln, Abraham}} [[Flokkur:Abraham Lincoln| ]] [[Flokkur:Bandarískir afnámssinnar]] [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Forsetar Bandaríkjanna|Lincoln, Abraham]] [[Flokkur:Fólk tengt þrælastríðinu]] [[Flokkur:Myrtir ríkisstjórnarleiðtogar]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] [[Flokkur:Repúblikanar|Lincoln, Abraham]] axko6g6evdgxhccrmxnahn25v3uqp87 0 39134 1962932 1463628 2026-05-12T10:15:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962932 wikitext text/x-wiki '''Lesminni''' ([[enska]]: ''read-only memory'', skammstafað og oft kallað í daglegu tali '''ROM''') er tölvuminni sem tölva getur einungis lesið. Tölva getur ekki skrifað gögn í lesminni heldur þarf til þess sérstakan búnað (sem getur þó verið jaðartæki tölvu). Dæmi um ROM minni eru [[Geisladiskur|CD]], [[DVD]] og ROM kubbar. Segulbönd geta líka flokkast sem ROM. == ROM kubbar == ROM kubbar eru [[kísilflaga|kísilflögur]] með ROM minni. Þeir eru ''[[non-volatile]]'', sem þýðir að gögnin af þeim glatast ekki ef spennan er tekin af þeim (t.d. þegar slökkt á tölvu eða tæki). ROM kubbar eru algengir á móðurborðum tölvu, í leikjahylkjum (e. cartridge) fyrir ákveðnar tegundir leikjatölva (dæmi: [[NES]], [[SNES]], [[N64]], [[Sega Mega Drive]]) og geyma gjarnan [[fastbúnaður|fastbúnað]] (e. firmware) fyrir ýmis tæki með tölvustýringu (dæmi: geislaspilarar, þvottavélar, bílar, farsímar, sjónvörp, o.s.fr.). ROM kubbar er strangt tiltekið [[RAM]] (Random access memory), vegna þess að maður er alltaf jafnlegni að sækja gögn í það, óháð því hvaða vistfang maður vill sækja. == Tegundir ROM kubba == '''ROM:''' Elsta tegund lesminnis er þannig að gögnin eru á kubbnum þegar hann er framleiddur. '''PROM (Programmable ROM):''' Lesminni sem eru framleidd með engum gögnum, PROM kubbar eru keyptir með engum gögnum á og hægt er að skirfa gögn á þá með sérstökum tækjum. PROM virkar mjög svipað og skrifanlegur geisladiskur, hann er keyptur með engum gögnum og það er einu sinni hægt að skrifa gögn á hann með sérstökum tækjum (geisladiskabrennara). '''EPROM (Erasable PROM):''' PROM sem hægt er að eyða gögnum af með sérstökum tækjum. Það gert með að lýsa með útfjólubláu ljósi á þá og þá eyðast öll gögnin af þeim í einu. '''EEPROM (Electrically EPROM):''' EEPORM er nýrri tækni en fyrstu EPROM, þá er í staðin fyrir að lýsa með útfjólubláuljósi hægt að eyða öllum gögnum af kubbnum með því að setja spennu á einn pinnan á þeim. Það er töluvert þægilegra að vinna með svoleiðis kubba heldur en EPROM. Taka skal fram að þegar orðið gögn er notað hér, þá getur forritskóði (þar á meðal vélamálsskipanir) flokkast sem gögn. == Heimildir == * [http://www.webopedia.com/TERM/R/ROM.html Webopedia.com]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.pcguide.com/ref/ram/typesROM-c.html pcguide.com] * [http://computer.howstuffworks.com/rom.htm computer.howstuffworks.com] [[Flokkur:Tölvur]] 1bncjunirhkkje07la9sjp1ae75prbs 0 54232 1962884 1961364 2026-05-11T12:59:42Z Masae 538 Umskrif og útaukið 1962884 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Vïnland''' var svæði við strönd núverandi Norður-Ameríku sem norrænir menn könnuðu samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] um árið 1000 e.Kr. Það er næstum fimm öldum fyrir ferðir [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] <ref>Specht, Joshua; Stockland, Etienne (2017). The Columbian Exchange. CRC Press. p. 23. ISBN 978-1-351-35121-8.</ref> og John Cabots.<ref >Evan T. Jones, (2013) "Bristol, Cabot and the New Found Land, 1496–1500" í P. E. Pope og S. Lewis-Simpson (ritstj.), [https://boydellandbrewer.com/book/exploring-atlantic-transitions-hb/?v=efad7abb323e Exploring Atlantic Transitions: Archaeologies of Permanence and Transience in New Found Lands]. Boydell Press. ISBN 1843838591</ref> til Nýja heimsins. Vínland var ásamt [[Markland|Marklandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Vínland var syðst af þessum svæðum en engin vissa er um hvar það landsvæði sem nefnt var Vínland var í raun. Stór hluti af landlýsingum sagnanna samsvarar nútímaþekkingu á siglingum yfir [[Atlantshaf|Atlantshafið]] og meðfram austurhluta [[Kanada]].<ref> Gisli Sigurðsson segir í formála að bókinni The Vinland Sagas. London: Penguin. bls. xv. ISBN 978-0-140-44776-7, útgefin 2008: „Sögurnar eru enn besta sönnun þess að slíkar ferðir til meginlands Norður-Ameríku hafi átt sér stað. Tilviljun eða óskhyggja geta einfaldlega ekki sett saman lýsingar á landslagi, náttúruauðlindum og lífsháttum frumbyggja sem Evrópubúar þekkja ekki og hægt er að staðfesta í Norður-Ameríku. “</ref> Árið 1960 fundust fyrstu áþreifanlegu sönnunargögnin, [[L'Anse aux Meadows]] á norðurhluta eyjarinnar [[Nýfundnaland]], um norræna búsetu í Norður-Ameríku. <ref>[ https://parks.canada.ca/lhn-nhs/nl/meadows L'Anse aux Meadows".] L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada. Parks Canada. 2018.</ref> <ref>Ingstad, Helge; Ingstad, Anne Stine (2001). The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse aux Meadows, Newfoundland. Checkmark Books. ISBN 0-8160-4716-2.</ref> Fyrir þennan fund var Vínland aðeins þekkt úr Islendingasögum og miðaldaritum. Fornleifafræðingar hafa stundað mikinn uppgröft og rannsóknir á L'Anse aux Meadows, og þær hafa staðfest að norrænir menn hafa kannað talsvert svæði á meginlandi [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref> Viking Archaeology, [http://viking.archeurope.com/settlement/vinland/lanse-aux-meadows/ L’Anse aux Meadows], Archaeology in Europe</ref> Fornleifafræðingar fundu meðal annars smjörhnetur ([[Latína|latína]]: ''Juglans cinerea'') við uppgröftinn í L'Anse aux Meadows, en nyrstu slóðir þar sem þessi hnetutegund vex eru við mynni [[St. Lawrence-flói|St.Lawrence-flóa]] og norð-austurhluta New Brunswick. Þessar hnetur hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. Bls. 148.</ref> ==Landafundirnir í Íslendingasögunum== [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] Helstu frásagnirnar um ferðir norrænna mann til Vínlands eru í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Þessar sögur varðveittust í munnlegri geymd þar til þær voru skráðar um það bil 250 árum eftir atburðina sem þær lýsa áttu að gerast. Þessar tvær útgáfur af sögunni eru dæmi um erfiðleikana að nota fornar ritaðar heimildir sem sönnun fyrir sögulegum atburðum, meðal annars þar sem þær hafa marga sameiginlega söguþræði en segja frá þeim á mismunandi hátt og með mismunandi persónum. Til dæmis er tilnefndir tveir ólíkir menn sem nefndir eru Bjarni sem villast í hafi. Samkvæmt sögunum var það talsverður fjöldi norrænna manna sem fóru til Vínlands. Fylgdarmenn Þorfinns Karlsefnis voru 160 samkvæmt Eiríks sögu rauða, en 60 samkvæmt Grænlendinga sögu. Samkvæmt þeirri sögu hafði Leifur Eiríksson 35 manna hóp, Þorvaldur Eiríksson 30 manna hóp og Helgi og Finnbogi 30 fylgdarmenn. <ref>[https://www.jstor.org/stable/2911893 Vinland and Ultima Thule. John Th. Honti. Modern Language Notes Vol. 54, No. 3 (Mar., 1939), bls. 159-172] ''Jstor.org''</ref> Samkvæmt Eiríks sögu rauða sigldi Þorfinnur Karlsefni með 160 manna flokk frá Grænlandi yfir opið haf og fundu [[Helluland]], þar á eftir [[Markland]], og eftir áframhaldandi siglingu Kjalarnes, Furðustrandir, Straumfjörð og að lokum stað sem hét í Hópi, þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður og enginn snjór féll á veturna. Eftir nokkurra ára fjarveru frá Grænlandi kusu þeir þó að snúa aftur heim þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að þeir myndu annars standa frammi fyrir endalausum átökum við innfædda. Eiríks saga rauða vísar til staðarnafnsins Vínland á fjóra vegu. Í fyrsta lagi er það sagt vera landið sem Leifur Eiríksson fann. Karlsefni og menn hans finna síðan vínber yrir sunnan Furðustrandir. Síðar segir sagan að Vínland sé sunnan við Markland, með Kjalarnes nyrst. Hins vegar er einnig sagt að á meðan þeir voru við Straumfjörð vildi Þórhallur veiðimaður fara norður um Furðustrandir og fyrir Kjalarnes og leita þar að Vínlandi en Karlsefni vill fara suður og austur fyrir land því honum finnst landið í suðurátt allt betra því lengra í suður. Eiríks saga er varðveitt í tveimur íslenskum handritum: Hauksbók frá fyrri hluta 14. aldar og Skálholtsbók frá fyrri hluta 15. aldar. Báðar byggjast á frumriti sem var skrifað eftir 1263 en það frumrit mun hafa verið skrifað eftir texta frá fyrri hluta 13. aldar.<ref> Ólafur Halldórsson (útg.). 1985. Eiríks saga rauða. Texti Skálholtsbókar AM 557 4to. Islenzkfornrit 4 Viðauki. Reykjavík: Hið íslenska fomritafélag</ref>. Grænlendinga saga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um 1387 og er hluti af einni gerð Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.<ref> Þorláksson, Helgi (2001). [https://www.fiskecenter.umb.edu/Staff/Steinberg/Viking08/Readings/Thorlaksson2001.pdf "The Vinland Sagas in a Contemporary Light" (PDF)]. Approaches to Vinland. 4: 66–67.</ref> Að neðan eru samtektir af sögunum tveimur: ===Grænlendinga saga=== [[Mynd:Grænlendinga saga FB.pdf|thumb|Upphaf Grænlendinga sögu í Flateyjarbók]] Samkvæmt Grænlendingasögu uppgötvaði Bjarni Herjólfsson fyrir tilviljun ný lönd þegar hann sigldi frá Noregi til Grænland til að heimsækja föður sinn, á öðru ári landnáms Eiríks rauða á Grænlandi (um 986 e.Kr.). Hann dvaldi síðan á Herjólfsnesi hjá föður sínum og sneri ekki aftur til Noregs fyrr en um árið 1000 e.Kr. Þar sagði hann Eiríki jarli frá landinum sem hann hafið séð og var gagnrýndur fyrir að hafa ekki skoðað þau nánar. Eftir heimkomuna til Grænlands seldi hann Leifi Eiríkssyni skip sitt. Leifur fór í leiðangur sem fór öfuga leið við Bjarna, framhjá landi sem var eins og ein hella upp að jöklum og kallaði Hellulandi og síðan skógi þakið land sem hann nefnir Markalnd. Eftir að hafa siglt tvo daga í viðbót yfir opið haf fann leiðangurinn nýtt land og sigldu vestur fyrir nes sem gekk norður af landinu. Þeim fannst þetta gott land og gerðu þar búðir og hús mikil. Dag einn hvarf Tyrkir, gamall fjölskylduþræll, hann segist hafa fundið vínber og vínvið þegar hann kemur aftur. Um vorið sneri Leifur aftur til Grænlands með skipsfarm af timbri og eftirbát fullan af vínberjum. Á leiðinni heim sá hann skip strandað á skeri og bjargaði áhöfninni. Hann var síðan kallaður Leifur heppni. Annar leiðangur undir forystu Þorvalds, bróður Leifs, með um 40 mönnum fer til Vïnlands og dvaldi í þrjá vetur í Leifsbúðum, könnuðu þeir vesturströnd landsins fyrsta sumarið og austurströndina það seinna. Þeir brutu kjölinn undan skipinu við nes sem þeir Kjalarnes. Lengra suður, á þar sem Þorvaldur vildi stofna byggð, hittu Grænlendingarnir nokkra Skrælingja fyrir og drápu þá. Í kjölfarið sótti að þeim mikið lið á húðkeipum og Þorvaldur lést af örvarskoti. Voru menn Þorvald einn vetur enn í búðunum og fóru síðan til Grænlands með vínber og vínvið sem farm. Þorsteinn, annar bróðir Leifs, giftist Guðríði, ekkju skipstjórans sem Leif bjargaði, og gerði út þriðja leiðangurinn til að sækja lík Þorvalds, en rak af leið og voru í hafvillu allt sumarið. Þorsteinn eyddi vetrinum með Guðríði sem gestur í Vestribyggð á Grænlandi, en lést þar úr sjúkdómi. Veturinn eftri giftist Guðríður Íslendingi að nafni Þorfinnur Karlsefni. Þau ákveða að fara til Vínlands og byggja landið og höfðu með sér alls konar fénað, meðal annars griðung. Karlsefni bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann sagðist lána húsin en gefa þau ekki. Gekk nautfé Grænlendinga úti í lausagöngu. Eftir fyrsta veturinn urðu Grænlendingarnir varir við Skrælingja en þeir hræddust baul nautsins. Á sumrin heimsóttu þau heimamenn sem voru hræddir við naut Grænlendinganna en vildu hafa vöruskipti og höfðu alls konar skinnvöru og vildu helst vopn fyrir en Karlsefni bannaði það. Fengu þeir mjólkurafurðir í vöruskiptunum. Á haustin fæddi Guðríður son sem fékk nafnið Snorri. Í veturbyrjun komu Skrælingjar aftur með vörur til skipta og reyndi einn þeirra að ná vopni og var drepinn. Það leiddi til bardaga milli Grænlendinganna og Skrælingja, féll fjöldi úr lið Skrælingja en hinir höfðu minniháttar mannfalli. Voru þeir Karlsefni, Guðríður og fylgdarmenn þeirra einn vetur enn á Vínlandi. En um vorið ákveður Karlsefni að þau skulu snú aftur til Grænlands og sigla með mikinn farm af vínviði, berjum og skinnvöru. Skömmu síðar kom skip undir forystu tveggja Íslendinga, Helga og Finnboga, til Grænlands og Freydís , dóttir Eiríks rauða, sannfærði þá um að taka þátt í leiðangri til Vínlands. Freydís bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann svaraði ein og Karlsefni, sagðist lána húsin en gefa þau ekki eins. Þegar þeir komu til Vínlands fóru bræðurnir með eigur sínar í hús Leifs, sem reitti Freydís til reiði og bæðurnir byggðu sér þá eigin skála. Hún heimsótti þá síðan að vetri til og bað um að kaupa eitt af skipum þeirra og fullyrti að hún vildi fara aftur til Grænlands, og samþykktu bræðurnir það. Freydís fór aftur og sagði Þorvarði eiginmanni sínum hið gagnstæða og þeir höfðu barið hana, sem leiddi til þess að allir Íslendingarnir voru drepnir, að skipun Freydísar, þar á meðal fimm konur sem Freydís drap sjálf. Um vorið sneru Grænlendingarnir heim með góðan farm, en Leifur komst að sannleikanum um Íslendingana. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem skráð er í sögunni. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ===Eiríks saga rauða=== [[Mynd:Eiríks saga rauða Flateyjarbók.pdf|thumb|Upphaf Eiríks sögu rauða í Flateyjarbók]] Í Eiríks sögu rauða, hinsvegar, uppgötvaði Leifur Eiríksson þessi nýju lönd af tilviljun þegar hann ferðaðist frá Noregi til Grænlands eftir dvöl hjá Ólafi konungi Tryggvasyni. Konungur fól Leifi að kristna Grænland. Hann var lengi í hafvillum en fann síðan lönd þar sem viru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Hann fann menn á skipsflaki og bjargaði þeim og kom á kristni í landinu og var þess vegna kallaður Leifur heppni. Þorsteinn, bróðir Leifs, vildi leita landsins sem Leifur fann en leiðangur hans villtist í hafi og eyddi öllu sumrinu í að sigla um Atlantshafið. Við heimkomuna vakti hann bónorðs við Guðríði Þorbjarnardóttir og giftust þau.Þorsteinn eyddi vetrinum sem gestur á bæ í Vesturbyggð á Grænlandi með Guðríði en lést úr sjúkdómi. En áður en hann dó spá fyrir um framtíð Guðríðar og sagði fyrir að forlög hennar mundu verða mikil. Veturinn eftir giftist Guðríður Íslendingi sem hét Þorfinnur Karlsefni. Karlsefni sem ásamt félaga sínum, Snorra Þorbrandssyni, ásamt samfylgdarmönnum ákváðu að fara að leita Vínlands. Í förinni voru einnig tveir Íslendingar, Bjarni Grímólfsson og Þórhallur Gamlason, og systkini Leifs, Þorvaldur og Freydís, ásamt eiginmanni hennar, Þorvarði, og höfðu með sér búfé. Þau sigldu fram hjá landi þöktu stórum hellum og nefndu Hellulandi og skógþöktu landi sem nefn var Marklandi og sigldu síðan fyrir skaga þar sem þau sáu kjöl báts og kölluðu Kjalarnesi. Síðan héldu þau áfram fram hjá afar löngum ströndum sem voru nefndar Furðustrandir. Lentu þar og sendu tvo hlaupara út til að kanna inn í landið. Eftir þrjá daga sneru þeir aftur með af vínberjum og hveiti. Eftir áframhaldandi siglingu komu þeir að firði með miklum straumum og kölluðu hann Straumsfjörð. Fórum þar í land og bjuggust þar um. Vetrarmánuðirnir voru harðir og var matur af skornum skammti en búfé þeirra komst vel af. Dag einn hvarf Þórhallur veiðimaður (sem hafði ekki tekið kristni), og fannst þar sem hann þuldi eitthvað. Skömmu síðar fannst hvalur strandaður og sagði Þórhallur veiðimaður að hann hafi verið gefinn sem svar við lofi hans á heiðnum guðum. Þeim sem átu af hvalnum varð ill að svo þeir báðu til hins kristina guðs og skömmu síðar batnaði veðrið. Þegar vorið kom vildi Þórhallur Gamlason, Íslendingurinn, sigla norður um Kjalarnes til að leita að Vínlandi, en Þorfinnur Karlsefni kaus frekar að sigla suður eftir austurströndinni. Þórhallur tók aðeins níu menn með sér og skip hans rak á haf út í roki; hann og áhöfn hans sneru aldrei aftur. Þorfinnur, Snorri og Bjarni, ásamt Freydísi, sigldu suður eftir austurströndinni og stofnuðu byggð við bakka stöðuvatns, ofan við mikinn árós og fyrir framan eyrar miklar svo einungis var hægt að sigla inn í ána sem rann úr vatninu nema á háflæði. Landið kölluðu þeir í Hópi og fundu þeir sjálfsána hveitiakra og vínvið. Einn morgun komu ókunnugir menn á níu húðkeypum; þeir skoðuðu sig um og undruðust og fóru í friði. Voru þau þar um veturinn og var snjólaust og allur búfénaður gekk úti sjálfala. Um vorið kom fjöldi húðkeypa og hófst vöruskipti og vildu Skrælingjarnir kaup sverð og spjót en Karlsefni bannaði sölu vopna og helst annars rautt klæði. Þegar verslunin stóð yfir hljóp griðungur sem Karlsefnin átti út úr skóginum og baulaði hátt. Hræddust Skrælingjarnir og reru á burt. Þremur vikum seinna kom mikill fjöldi Skrælingja og varð úr bardagi og urðu Grænlendingarnir að hörfa undan. Freydís hæddi þá og vildi fylgja þeim, fann hún Þorbrand Snorrason dauðan og tók sverð hans. Hún bar sverðið við nakið brjóst sitt og flúðu Skrælingjarnir þá. Einn af Skrælingjunum tók upp járnöxi, hjó í tré og þótti bíta vel. Hjó síðan í stein og þá brotnaði öxin og kastaði henni frá sér. Grænlendingarnir sáu þá að þrátt fyrir að þetta væri mjög gott land mundi ófriðarástand stöðugt vera yfirvofandi og ótti við þá sem fyrir bjuggu. Yfirgáfu þau í Hópi og sneru aftur til Straumsfjarðar og drápu fimm innfædda sem þeir mættu á leiðinni, sofandi í skinnsekkjum. Karlsefni, ásamt Þorvaldi Eiríkssyni og fleirum, fóru norður fyrir Kjalarnes til að leita eftir Þórhalli veiðimanni. Sigldu þeir síðan suður á bóginn hinu megin við nesið, með land á bakborða. Eftir langa siglingu fóru þeir í land og skaut þar einfættlingur ör í Þorvald og lést hannaf því. Sneru þeir aftur til Straumsfjarðar og voru þar hinn þriðja vetur en ágreiningur í hópnum um veturinn leiddi til þess að ákveðið var að fara á brott og snú aftur til Grænlands. Þegar þeir komu til Marklands hittu þeir á fimm Skrælingja og náðu tveimur drengjum, skírðu þá og kenndu þeim sitt eigið tungumál. Komu þeir síðan til Grænlands og voru með Eiríki rauða um veturinn. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem er skráð í þessari sögu. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ==Vínland og landaþekking á miðöldum== ===Adam frá Brimum=== Elsta þekkta skriflega miðaldaheimildin um Vínland er að finna í bókinni Descriptio insularum Aquilonis (Lýsing á eyjum í norðri) eftir þýska klerkinn og miðaldasagnaritarann Adam frá Brimum ([[latína]]: Adamus Bremensis; [[þýska]]: Adam von Bremen.) Fæðingar- og dánardagar hans er óþekktir, en hann er talinn vera fæddur fyrir 1050 og hafi látist fyrir 1095), skrifaða um 1070-1075. Adam fór 1069 að hitta danska konunginn [Sveinn Ástríðarson] (einnig nefndur [[Sveinn Ástríðarson|Sveinn Úlfsson]]) var en hann var talinn hafa mikla þekkingu á sögu og landafræði og gaf það Adam tækifæri til að afla sér upplýsinga um sögu og landafræði Danmerkur og annarra Norðurlandanna.<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/01132c.htm Catholic Encyclopedia, Adam of Bremen]</ref>. Segir Adam fyrst frá Íslandi, Hálogalandi og Grænlandi, og segir síðan að Danirnir hefðu sagt hon frá Vínland, eyju í vestri þar sem yxi bæði vín og sjálfsáið hveiti og að þetta væri ekki vafasamur orðrómur, heldur staðreynd sem Danirnir sögðu frá.<ref>[ https://www.americanjourneys.org/AJ_PDF/AJ-058.pdf#:~:text=The%20Descriptio,to%20Vinland.%20Rafn%20gives%20a From Adam of Bremen’s Descriptio insularum Aquilonis] Wisconsin Historical Society. 2003.</ref> <ref> „Ennfremur sagði hann frá enn einni eyju sem margir höfðu uppgötvað í því hafi og kallað Vínland, af því að vínviður óx þar villtur og gaf af sér hið besta vín, og þar vex meira að segja yfrið nóg af ósánu korni. Heimildir okkar fyrir þessu eru ekki neinar kynlegar ímyndanir, heldur trúverðugar frásagnir Dana. Eftir þessa eyju, sagði hann, væri ekkert byggilegt land að finna í því hafi, því handan við það er fullt af ís og blindþoka. “ „Praeterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quid ibi vites sponte nascantur, vinum optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare, non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine immensa plena sunt.“ Bartusik, Grzegorz; Biskup, Radosław; Morawiec, Jakub, ritstj. (2022). Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum: Origins, Reception and Significance. Studies in Medieval History and Culture. London: Routledge. doi:10.4324/9781003223030. ISBN 9781003223030.</ref> ===Ari fróði=== Ari fróði nefnir Vínland í Íslendingabók sem hann ritaði á árunum 1122-1133. Þar segir Ari frá því að Eiríkur rauði hafi fundið „manna vistir“ á Grænlandi eftir sams konar fólk og byggði Vínland - sem Grænlendingar kölluðu Skrælingja. Svo virðist sem Ari geri ráð fyrir að Vínland sé alþekktfyrirbæri. Athyglisvert er að hann skuli þó ekki geta neitt um hvernig fund Vínlands hafi borið að.<ref> Ari fróði Þorgilsson, [https://is.wikisource.org/wiki/Íslendingabók Íslendingabók], útgáfa Guðna Jónssonar </ref> === Galvaneus Fiamma=== [[Mynd: Galvano Fiamma, 1283 - 1344, retrato anónimo (1300 - 1344).png|right|thumb|350px| Galvaneus Fiamma situr að skriftum]] Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum í Suður-Evrópu er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] Galvano Fiamma, f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin þaðan um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Það er talið að Fiamma hafi frétt af þessum löndum frá sjómönnum í hafnarborginni Genúa.<ref> Fiamam, 2017</ref> ===Sigurður Stefánsson skólameistari=== Elsta kortið þar sem Vínlands er getið var gert um 1590 af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)| Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]]. Eftir nám við Kaupmannahafnarháskóla varð Sigurður kennari og skólameistari við Skálholtsskóla á biskupssetrinu í Skálholt. Sigurður sjálfur var barnabarn Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups. Skálholtskortið svo kallaða sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Grænland er sýnt sem hluti af meginlandi norðurheimskautsins og Helluland, Markland og Skrælingaland sunnan og vestan við Grænland. Aðskilið frá Skrælingjalandi með mjóu sundi er langur og mjór skagi sem kallast á latínu Promontorium Winlandiæ, Vínlandsskagi. Skaginn er nokkurn veginn á sömu breiddargráðum og England og Írland.<ref>[ https://canadianmysteries.ca/sites/vinland/othermysteries/maps/indexen.html Where is Vinland?]</ref> Upprunalega kort Sigurðar er glatað, afrit hefur varðveist sem gert var árið 1690 fyrir [[Þórður Þorláksson|Þórð biskup Þoláksson]], sem var biskup í Skálholti. Kortið er í eigu Konunglega bókasafnsins í Danmörku.<ref>[ https://permalink.kb.dk/permalink/2006/manus/678/eng/ Biørn Jonsen paa Skarsaa: Beskrivelse af Grønland og Skálholt-kortet]</ref> ===Polychronicon=== Snemma á 14. öld var landafræðiritið Geographica Universalis tekið saman í Malmesbury-klaustrinu í Englandi. Það var síðan var notað sem heimild fyrir Polychronicon eftir Ranulf Higden sem eitt vinsælasta fræðsluefnið á ensku á miðöldum. Þessi rit, sem mögulega höfðu Adam frá Bimum sem heimild, höfðu óljósa hugmynd um staðsetningu þess lands sem þau nefndu Wintland, annað við hafið austan við Noreg, en hitt vestan við Danmörku. Í flestum handritum Polychronicon eru heimskort þar sem Wintland var merkt í Atlantshafi nálægt Íslandi.<ref>Livingston, Michael (March 2004). "More Vinland maps and texts". Journal of Medieval History. 30 (1): 25 -44. doi:10.1016/j.jmedhist.2003.12.001. S2CID 159749720.</ref> ===Allt til Afríku=== Aðrir íslenskir textar frá svipuðum tíma gáfu aðra mynd af heiminum og sérlega landafræði norðursins. Norðan við Ísland var víðáttumikil, hrjóstrug slétta (sem við vitum nú að var íshellan á Norður-Íshafi) frá Bjarmalandi (í norður-Rússlandi) austan við Hvítahafsið, allt til Grænlands, og síðan í vestur og suður voru í röð, Helluland, Markland og Vínland. Hins vegar vissu þeir sem rituðu þessa texta ekki hversu langt suður Vínland náði og töldu að það gæti náð alla leið til Afríku. Í bókinni Leiðarvísir ok borgaskipan, sem ritað var að fyrirsögn Nikuláss ábóta á Munkaþverá (sem lést 1159), segir:<ref>Páll Bergþórsson, [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887/0/118 ''Vínlandsgátan''], Mál og menning, Reykjavík, 1997. ISBN 9979315849</ref> „Frá Bjarmalandi ganga lönd til óbyggða of norðurætt, allt til þess er Grænland tekur við. Frá Grænlandi í suður liggur Helluland, þá Markland. Þaðan er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla, að gangi af Affríka.“<ref>[https://handrit.is/manuscript/view/en/AM04-0736-I AM 736 I 4to]</ref> === Vínlandsferð Eiríks biskups=== Konungsannáll greinir frá því að Eiríkur upsi Gnúpsson, fyrsti biskup Grænlendinga, hafi farið að leita Vínlands árið 1121. <ref> Jónas Kristjánsson (1980) [https://timarit.is/gegnir/991007364159706886 Annálar og íslendingasögur ] Gripla, 1. Hefti (01.01.1980), bls. 2956</ref> Orðalagið annálsins bendir til þess að Vínlandsferðir hafi þá legið niðri um skeið. Sennilegt er að biskupinn hefði ætlað að sinna kristniboði. Það mundi benda til þess að talið hafi verið að einhverjir Grænlendingar hafi sest að á Vínlandi, því að hitt er heldur ólíklegra að Eiríkur hafi ætlað að snúa Skrælingjum til réttrar trúar. Þess er ekki getið að hann hafi snúið aftur og þremur árum síðar var annar biskup, Arnaldur, sendur til Grænlands. Annaðhvort hefur skip Eiríks upsa farist eða mögulega hefur hann lent í átökum við frumbyggja og látist. ===Hafreka frá Marklandi=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annáll]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för hér <nowiki>[það er á Íslandi]</nowiki>, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Íslands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ==Hvar var Vínland== Allt frá því að [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrímur Jónsson]] fór að skrifa um Vínland í bókunum Crymogæa (1609) og Gronlandia (1688) hefur mikið verið rætt og ritað um Vínlandssögurnar. Íslendingar á sextándu öld töldu víst að „Nýi heimurinn“, sem evrópskir landfræðingar kölluðu „Ameríku“, væri það land sem lýst er í Vínlandssögunum. Allt frá því hafa verið vangaveltur beggja vegna Atlantshafsins um hvar þessi lönd hafi verið. Fræðimenn og annað áhugafólk hafa reynt að kortleggja leiðir Vínlandsfaranna og þar á meðal hvar Vínland hafi verið og um það eru skoðanir manna skiptar enn í dag. Það hefur ekki reynst auðvelt að sannreyna hvar Vïnland var, enda hefur skilgreiningin á Vínlandi verið nokkuð óljós. Landfræðilega er hugtakið Vinland stundum notað almennt til að vísa til allra svæða á Atlantshafsströnd Kanada. Einnig hafur verið varpað fram hugmyndum um að það sé austurströnd Norður-Ameríku, jafnvel allt suður að [[New York-borg|New York]]. En flestir fræðimenn telja það hafa verið takmarkaðra svæði. Þannig er um kenningu Jónasar Kristjánssonar og samstarfsmanna hans um að Vínland sé nútíma Nýfundnaland og Straumfjörðurinn sem sagt er frá í Vínlandssögunum, þar sem Þorfinnur Karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu að setjast að, gæti verið Sop’s Arm í Whiter Bay á norðurströnd Nýfundnalands og að Kjalarnesið sé L´Anse aux Meadows. Þessi kenning byggir bæði á nýjum skilningi á Íslendingasögunum og á öðrum sögulegum heimildum um ferðir norrænna manna til Norður-Ameríku og á fornleifaskoðunum á Nýfundnalandi. <ref> https://www.researchgate.net/publication/234802722_Falling_into_Vinland_Newfoundland_Hunting_Pitfalls_at_the_Edge_of_the_Viking_World Falling into Vínland: Newfoundland Hunting Pitfalls at the Edge of the Viking World</ref>. [[Mynd:Golfe_Saint-Laurent_en.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lawrence-flóa, merkt með bláum lit]] Hins vegar segir sænsk-kanadíski fornleifafræðingurinn Birgitta Wallace, sem var forstöðumaður minjasafnsins á L´Anse aux Meadows og sérfræðingur í norrænni fornleifafræði í Norður-Ameríku, : „Vínland er strandsvæðið allt í kringum Saint Lawrence-flóa og á eyjum í flóanum.“<ref>Birgitta Wallace, (1991). "L'Anse aux Meadows: gateway to Vinland". In Bigelow, Gerald F. (ed.). The Norse of the North Atlantic. Acta Archaeologica vol. 61. Copenhagen: Munksgaard. bls. 166–198. OCLC 31367739.</ref> Páll Bergþórsson kemst að svipaðri niðurstöðu með því að styðjast við ýmsar fræðigreinar, t.d. fornleifafræði, landafræði, veðurfræði, siglingafræði, mannfræði, grasafræði og dýrafræði, og þar að auki með því að fara í eigin könnunarferð um Nova Scotia, New Brunswick og nágrenni Québecborgar. Hann telur líklegt, eða að minsta kosti hugsanlegt að Vínlands sé að leita inn á Saint Lawrence-flóa eða jafnvel uppi í mynni Saint Lawrence-fljóts.<ref> Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan], Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> == L'Anse aux Meadows== [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|350px|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] L'Anse aux Meadows er lítið fiskiþorp á á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga Nýfundnalands, í [[Nýfundnaland og Labrador|fylkinu Nýfundnaland og Labrador]] í Kanada, um einum kílómetra sunnan við þorpið fundu norsku fornleifafræðing Helge Ingstad og Anne Stine Ingstad, fornminjar frá víkingabyggð árið 1960. Þau hjónin höfðu þá leitað minjar á norðurströnd Nýfundnalands í samræmi viðlýsingar í Vínlandssögum. Svæðið var sett á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] 1978. Sagnfræðingurinn William A. Munn (1864–1939), sem bjó á Nýfundnalandi, setti fram þá tillögu, eftir að hafa rannsakað heimildir í Evrópu, í bók frá árinu 1914, ''Location of Helluland, Markland & Vinland from the Icelandic Sagas'' (''Lega Hellulands, Marklands og Vínlands úr Íslendingasögunum''), að landkönnuðir Vínlands „hafðu farið í land í Lancey Meadows, eins og það er kallað í dag“. <ref>William A. Munn (1914), [https://archive.org/details/locationofhellul00munn/page/n3/mode/2up Location of Helluland, Markland, and Vinland from the Icelandic Sagas], Gazette Print</ref> [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|350px|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar innfæddra manna. Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Eitt þeirra var örugglega smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, sams konar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi. .<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> Þarna fundust líka miklar minjar um járnsmíði og leifar af sundurklipptum hnoðsaumi skipa, tréspónum og aflóga smíðisgripum úr tré. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|350px|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] Öll húsin voru byggð úr torfi með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig snældusnúður úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place3,4,5. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> En steinverkfæri sem einnig fundust við L’Anse aux Meadows benda til þess að frumbyggjar Norður-Ameríku, líklega forfeður [[Beothuk-indjánar|Beothuk]]- og [[Dorset-menning|Dorset-fólksins]], hafi einnig búið á svæðinu, bæði fyrir og eftir dvöl norrænna manna.<ref> P. M. Ledger, L. Girdland-Flinkc, V. Forbes. (2019). [https://doi.org/10.1073/pnas.190798611 New horizons at L’Anse aux Meadows]. Smithsonian Institution</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem vínberjum eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands eða mögulega enn lengra. Bæði þegar þeir kom frá Grænlandi og aftur var haldið til Grænlands. Birgitta Wallace telur að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu séu sami staðurinn og L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|right|thumb|350px|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar St. Lawrence-fljóts og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|right|thumb|350px|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburfluttninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== [[Helluland]] [[Markland]] [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] 4orv4rqbt31jq1ou2kt7wbv0qh5n4k7 1962894 1962884 2026-05-11T14:47:20Z Masae 538 /* Galvaneus Fiamma */ 1962894 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Vïnland''' var svæði við strönd núverandi Norður-Ameríku sem norrænir menn könnuðu samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] um árið 1000 e.Kr. Það er næstum fimm öldum fyrir ferðir [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] <ref>Specht, Joshua; Stockland, Etienne (2017). The Columbian Exchange. CRC Press. p. 23. ISBN 978-1-351-35121-8.</ref> og John Cabots.<ref >Evan T. Jones, (2013) "Bristol, Cabot and the New Found Land, 1496–1500" í P. E. Pope og S. Lewis-Simpson (ritstj.), [https://boydellandbrewer.com/book/exploring-atlantic-transitions-hb/?v=efad7abb323e Exploring Atlantic Transitions: Archaeologies of Permanence and Transience in New Found Lands]. Boydell Press. ISBN 1843838591</ref> til Nýja heimsins. Vínland var ásamt [[Markland|Marklandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Vínland var syðst af þessum svæðum en engin vissa er um hvar það landsvæði sem nefnt var Vínland var í raun. Stór hluti af landlýsingum sagnanna samsvarar nútímaþekkingu á siglingum yfir [[Atlantshaf|Atlantshafið]] og meðfram austurhluta [[Kanada]].<ref> Gisli Sigurðsson segir í formála að bókinni The Vinland Sagas. London: Penguin. bls. xv. ISBN 978-0-140-44776-7, útgefin 2008: „Sögurnar eru enn besta sönnun þess að slíkar ferðir til meginlands Norður-Ameríku hafi átt sér stað. Tilviljun eða óskhyggja geta einfaldlega ekki sett saman lýsingar á landslagi, náttúruauðlindum og lífsháttum frumbyggja sem Evrópubúar þekkja ekki og hægt er að staðfesta í Norður-Ameríku. “</ref> Árið 1960 fundust fyrstu áþreifanlegu sönnunargögnin, [[L'Anse aux Meadows]] á norðurhluta eyjarinnar [[Nýfundnaland]], um norræna búsetu í Norður-Ameríku. <ref>[ https://parks.canada.ca/lhn-nhs/nl/meadows L'Anse aux Meadows".] L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada. Parks Canada. 2018.</ref> <ref>Ingstad, Helge; Ingstad, Anne Stine (2001). The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse aux Meadows, Newfoundland. Checkmark Books. ISBN 0-8160-4716-2.</ref> Fyrir þennan fund var Vínland aðeins þekkt úr Islendingasögum og miðaldaritum. Fornleifafræðingar hafa stundað mikinn uppgröft og rannsóknir á L'Anse aux Meadows, og þær hafa staðfest að norrænir menn hafa kannað talsvert svæði á meginlandi [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref> Viking Archaeology, [http://viking.archeurope.com/settlement/vinland/lanse-aux-meadows/ L’Anse aux Meadows], Archaeology in Europe</ref> Fornleifafræðingar fundu meðal annars smjörhnetur ([[Latína|latína]]: ''Juglans cinerea'') við uppgröftinn í L'Anse aux Meadows, en nyrstu slóðir þar sem þessi hnetutegund vex eru við mynni [[St. Lawrence-flói|St.Lawrence-flóa]] og norð-austurhluta New Brunswick. Þessar hnetur hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. Bls. 148.</ref> ==Landafundirnir í Íslendingasögunum== [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] Helstu frásagnirnar um ferðir norrænna mann til Vínlands eru í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Þessar sögur varðveittust í munnlegri geymd þar til þær voru skráðar um það bil 250 árum eftir atburðina sem þær lýsa áttu að gerast. Þessar tvær útgáfur af sögunni eru dæmi um erfiðleikana að nota fornar ritaðar heimildir sem sönnun fyrir sögulegum atburðum, meðal annars þar sem þær hafa marga sameiginlega söguþræði en segja frá þeim á mismunandi hátt og með mismunandi persónum. Til dæmis er tilnefndir tveir ólíkir menn sem nefndir eru Bjarni sem villast í hafi. Samkvæmt sögunum var það talsverður fjöldi norrænna manna sem fóru til Vínlands. Fylgdarmenn Þorfinns Karlsefnis voru 160 samkvæmt Eiríks sögu rauða, en 60 samkvæmt Grænlendinga sögu. Samkvæmt þeirri sögu hafði Leifur Eiríksson 35 manna hóp, Þorvaldur Eiríksson 30 manna hóp og Helgi og Finnbogi 30 fylgdarmenn. <ref>[https://www.jstor.org/stable/2911893 Vinland and Ultima Thule. John Th. Honti. Modern Language Notes Vol. 54, No. 3 (Mar., 1939), bls. 159-172] ''Jstor.org''</ref> Samkvæmt Eiríks sögu rauða sigldi Þorfinnur Karlsefni með 160 manna flokk frá Grænlandi yfir opið haf og fundu [[Helluland]], þar á eftir [[Markland]], og eftir áframhaldandi siglingu Kjalarnes, Furðustrandir, Straumfjörð og að lokum stað sem hét í Hópi, þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður og enginn snjór féll á veturna. Eftir nokkurra ára fjarveru frá Grænlandi kusu þeir þó að snúa aftur heim þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að þeir myndu annars standa frammi fyrir endalausum átökum við innfædda. Eiríks saga rauða vísar til staðarnafnsins Vínland á fjóra vegu. Í fyrsta lagi er það sagt vera landið sem Leifur Eiríksson fann. Karlsefni og menn hans finna síðan vínber yrir sunnan Furðustrandir. Síðar segir sagan að Vínland sé sunnan við Markland, með Kjalarnes nyrst. Hins vegar er einnig sagt að á meðan þeir voru við Straumfjörð vildi Þórhallur veiðimaður fara norður um Furðustrandir og fyrir Kjalarnes og leita þar að Vínlandi en Karlsefni vill fara suður og austur fyrir land því honum finnst landið í suðurátt allt betra því lengra í suður. Eiríks saga er varðveitt í tveimur íslenskum handritum: Hauksbók frá fyrri hluta 14. aldar og Skálholtsbók frá fyrri hluta 15. aldar. Báðar byggjast á frumriti sem var skrifað eftir 1263 en það frumrit mun hafa verið skrifað eftir texta frá fyrri hluta 13. aldar.<ref> Ólafur Halldórsson (útg.). 1985. Eiríks saga rauða. Texti Skálholtsbókar AM 557 4to. Islenzkfornrit 4 Viðauki. Reykjavík: Hið íslenska fomritafélag</ref>. Grænlendinga saga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um 1387 og er hluti af einni gerð Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.<ref> Þorláksson, Helgi (2001). [https://www.fiskecenter.umb.edu/Staff/Steinberg/Viking08/Readings/Thorlaksson2001.pdf "The Vinland Sagas in a Contemporary Light" (PDF)]. Approaches to Vinland. 4: 66–67.</ref> Að neðan eru samtektir af sögunum tveimur: ===Grænlendinga saga=== [[Mynd:Grænlendinga saga FB.pdf|thumb|Upphaf Grænlendinga sögu í Flateyjarbók]] Samkvæmt Grænlendingasögu uppgötvaði Bjarni Herjólfsson fyrir tilviljun ný lönd þegar hann sigldi frá Noregi til Grænland til að heimsækja föður sinn, á öðru ári landnáms Eiríks rauða á Grænlandi (um 986 e.Kr.). Hann dvaldi síðan á Herjólfsnesi hjá föður sínum og sneri ekki aftur til Noregs fyrr en um árið 1000 e.Kr. Þar sagði hann Eiríki jarli frá landinum sem hann hafið séð og var gagnrýndur fyrir að hafa ekki skoðað þau nánar. Eftir heimkomuna til Grænlands seldi hann Leifi Eiríkssyni skip sitt. Leifur fór í leiðangur sem fór öfuga leið við Bjarna, framhjá landi sem var eins og ein hella upp að jöklum og kallaði Hellulandi og síðan skógi þakið land sem hann nefnir Markalnd. Eftir að hafa siglt tvo daga í viðbót yfir opið haf fann leiðangurinn nýtt land og sigldu vestur fyrir nes sem gekk norður af landinu. Þeim fannst þetta gott land og gerðu þar búðir og hús mikil. Dag einn hvarf Tyrkir, gamall fjölskylduþræll, hann segist hafa fundið vínber og vínvið þegar hann kemur aftur. Um vorið sneri Leifur aftur til Grænlands með skipsfarm af timbri og eftirbát fullan af vínberjum. Á leiðinni heim sá hann skip strandað á skeri og bjargaði áhöfninni. Hann var síðan kallaður Leifur heppni. Annar leiðangur undir forystu Þorvalds, bróður Leifs, með um 40 mönnum fer til Vïnlands og dvaldi í þrjá vetur í Leifsbúðum, könnuðu þeir vesturströnd landsins fyrsta sumarið og austurströndina það seinna. Þeir brutu kjölinn undan skipinu við nes sem þeir Kjalarnes. Lengra suður, á þar sem Þorvaldur vildi stofna byggð, hittu Grænlendingarnir nokkra Skrælingja fyrir og drápu þá. Í kjölfarið sótti að þeim mikið lið á húðkeipum og Þorvaldur lést af örvarskoti. Voru menn Þorvald einn vetur enn í búðunum og fóru síðan til Grænlands með vínber og vínvið sem farm. Þorsteinn, annar bróðir Leifs, giftist Guðríði, ekkju skipstjórans sem Leif bjargaði, og gerði út þriðja leiðangurinn til að sækja lík Þorvalds, en rak af leið og voru í hafvillu allt sumarið. Þorsteinn eyddi vetrinum með Guðríði sem gestur í Vestribyggð á Grænlandi, en lést þar úr sjúkdómi. Veturinn eftri giftist Guðríður Íslendingi að nafni Þorfinnur Karlsefni. Þau ákveða að fara til Vínlands og byggja landið og höfðu með sér alls konar fénað, meðal annars griðung. Karlsefni bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann sagðist lána húsin en gefa þau ekki. Gekk nautfé Grænlendinga úti í lausagöngu. Eftir fyrsta veturinn urðu Grænlendingarnir varir við Skrælingja en þeir hræddust baul nautsins. Á sumrin heimsóttu þau heimamenn sem voru hræddir við naut Grænlendinganna en vildu hafa vöruskipti og höfðu alls konar skinnvöru og vildu helst vopn fyrir en Karlsefni bannaði það. Fengu þeir mjólkurafurðir í vöruskiptunum. Á haustin fæddi Guðríður son sem fékk nafnið Snorri. Í veturbyrjun komu Skrælingjar aftur með vörur til skipta og reyndi einn þeirra að ná vopni og var drepinn. Það leiddi til bardaga milli Grænlendinganna og Skrælingja, féll fjöldi úr lið Skrælingja en hinir höfðu minniháttar mannfalli. Voru þeir Karlsefni, Guðríður og fylgdarmenn þeirra einn vetur enn á Vínlandi. En um vorið ákveður Karlsefni að þau skulu snú aftur til Grænlands og sigla með mikinn farm af vínviði, berjum og skinnvöru. Skömmu síðar kom skip undir forystu tveggja Íslendinga, Helga og Finnboga, til Grænlands og Freydís , dóttir Eiríks rauða, sannfærði þá um að taka þátt í leiðangri til Vínlands. Freydís bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann svaraði ein og Karlsefni, sagðist lána húsin en gefa þau ekki eins. Þegar þeir komu til Vínlands fóru bræðurnir með eigur sínar í hús Leifs, sem reitti Freydís til reiði og bæðurnir byggðu sér þá eigin skála. Hún heimsótti þá síðan að vetri til og bað um að kaupa eitt af skipum þeirra og fullyrti að hún vildi fara aftur til Grænlands, og samþykktu bræðurnir það. Freydís fór aftur og sagði Þorvarði eiginmanni sínum hið gagnstæða og þeir höfðu barið hana, sem leiddi til þess að allir Íslendingarnir voru drepnir, að skipun Freydísar, þar á meðal fimm konur sem Freydís drap sjálf. Um vorið sneru Grænlendingarnir heim með góðan farm, en Leifur komst að sannleikanum um Íslendingana. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem skráð er í sögunni. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ===Eiríks saga rauða=== [[Mynd:Eiríks saga rauða Flateyjarbók.pdf|thumb|Upphaf Eiríks sögu rauða í Flateyjarbók]] Í Eiríks sögu rauða, hinsvegar, uppgötvaði Leifur Eiríksson þessi nýju lönd af tilviljun þegar hann ferðaðist frá Noregi til Grænlands eftir dvöl hjá Ólafi konungi Tryggvasyni. Konungur fól Leifi að kristna Grænland. Hann var lengi í hafvillum en fann síðan lönd þar sem viru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Hann fann menn á skipsflaki og bjargaði þeim og kom á kristni í landinu og var þess vegna kallaður Leifur heppni. Þorsteinn, bróðir Leifs, vildi leita landsins sem Leifur fann en leiðangur hans villtist í hafi og eyddi öllu sumrinu í að sigla um Atlantshafið. Við heimkomuna vakti hann bónorðs við Guðríði Þorbjarnardóttir og giftust þau.Þorsteinn eyddi vetrinum sem gestur á bæ í Vesturbyggð á Grænlandi með Guðríði en lést úr sjúkdómi. En áður en hann dó spá fyrir um framtíð Guðríðar og sagði fyrir að forlög hennar mundu verða mikil. Veturinn eftir giftist Guðríður Íslendingi sem hét Þorfinnur Karlsefni. Karlsefni sem ásamt félaga sínum, Snorra Þorbrandssyni, ásamt samfylgdarmönnum ákváðu að fara að leita Vínlands. Í förinni voru einnig tveir Íslendingar, Bjarni Grímólfsson og Þórhallur Gamlason, og systkini Leifs, Þorvaldur og Freydís, ásamt eiginmanni hennar, Þorvarði, og höfðu með sér búfé. Þau sigldu fram hjá landi þöktu stórum hellum og nefndu Hellulandi og skógþöktu landi sem nefn var Marklandi og sigldu síðan fyrir skaga þar sem þau sáu kjöl báts og kölluðu Kjalarnesi. Síðan héldu þau áfram fram hjá afar löngum ströndum sem voru nefndar Furðustrandir. Lentu þar og sendu tvo hlaupara út til að kanna inn í landið. Eftir þrjá daga sneru þeir aftur með af vínberjum og hveiti. Eftir áframhaldandi siglingu komu þeir að firði með miklum straumum og kölluðu hann Straumsfjörð. Fórum þar í land og bjuggust þar um. Vetrarmánuðirnir voru harðir og var matur af skornum skammti en búfé þeirra komst vel af. Dag einn hvarf Þórhallur veiðimaður (sem hafði ekki tekið kristni), og fannst þar sem hann þuldi eitthvað. Skömmu síðar fannst hvalur strandaður og sagði Þórhallur veiðimaður að hann hafi verið gefinn sem svar við lofi hans á heiðnum guðum. Þeim sem átu af hvalnum varð ill að svo þeir báðu til hins kristina guðs og skömmu síðar batnaði veðrið. Þegar vorið kom vildi Þórhallur Gamlason, Íslendingurinn, sigla norður um Kjalarnes til að leita að Vínlandi, en Þorfinnur Karlsefni kaus frekar að sigla suður eftir austurströndinni. Þórhallur tók aðeins níu menn með sér og skip hans rak á haf út í roki; hann og áhöfn hans sneru aldrei aftur. Þorfinnur, Snorri og Bjarni, ásamt Freydísi, sigldu suður eftir austurströndinni og stofnuðu byggð við bakka stöðuvatns, ofan við mikinn árós og fyrir framan eyrar miklar svo einungis var hægt að sigla inn í ána sem rann úr vatninu nema á háflæði. Landið kölluðu þeir í Hópi og fundu þeir sjálfsána hveitiakra og vínvið. Einn morgun komu ókunnugir menn á níu húðkeypum; þeir skoðuðu sig um og undruðust og fóru í friði. Voru þau þar um veturinn og var snjólaust og allur búfénaður gekk úti sjálfala. Um vorið kom fjöldi húðkeypa og hófst vöruskipti og vildu Skrælingjarnir kaup sverð og spjót en Karlsefni bannaði sölu vopna og helst annars rautt klæði. Þegar verslunin stóð yfir hljóp griðungur sem Karlsefnin átti út úr skóginum og baulaði hátt. Hræddust Skrælingjarnir og reru á burt. Þremur vikum seinna kom mikill fjöldi Skrælingja og varð úr bardagi og urðu Grænlendingarnir að hörfa undan. Freydís hæddi þá og vildi fylgja þeim, fann hún Þorbrand Snorrason dauðan og tók sverð hans. Hún bar sverðið við nakið brjóst sitt og flúðu Skrælingjarnir þá. Einn af Skrælingjunum tók upp járnöxi, hjó í tré og þótti bíta vel. Hjó síðan í stein og þá brotnaði öxin og kastaði henni frá sér. Grænlendingarnir sáu þá að þrátt fyrir að þetta væri mjög gott land mundi ófriðarástand stöðugt vera yfirvofandi og ótti við þá sem fyrir bjuggu. Yfirgáfu þau í Hópi og sneru aftur til Straumsfjarðar og drápu fimm innfædda sem þeir mættu á leiðinni, sofandi í skinnsekkjum. Karlsefni, ásamt Þorvaldi Eiríkssyni og fleirum, fóru norður fyrir Kjalarnes til að leita eftir Þórhalli veiðimanni. Sigldu þeir síðan suður á bóginn hinu megin við nesið, með land á bakborða. Eftir langa siglingu fóru þeir í land og skaut þar einfættlingur ör í Þorvald og lést hannaf því. Sneru þeir aftur til Straumsfjarðar og voru þar hinn þriðja vetur en ágreiningur í hópnum um veturinn leiddi til þess að ákveðið var að fara á brott og snú aftur til Grænlands. Þegar þeir komu til Marklands hittu þeir á fimm Skrælingja og náðu tveimur drengjum, skírðu þá og kenndu þeim sitt eigið tungumál. Komu þeir síðan til Grænlands og voru með Eiríki rauða um veturinn. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem er skráð í þessari sögu. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ==Vínland og landaþekking á miðöldum== ===Adam frá Brimum=== Elsta þekkta skriflega miðaldaheimildin um Vínland er að finna í bókinni Descriptio insularum Aquilonis (Lýsing á eyjum í norðri) eftir þýska klerkinn og miðaldasagnaritarann Adam frá Brimum ([[latína]]: Adamus Bremensis; [[þýska]]: Adam von Bremen.) Fæðingar- og dánardagar hans er óþekktir, en hann er talinn vera fæddur fyrir 1050 og hafi látist fyrir 1095), skrifaða um 1070-1075. Adam fór 1069 að hitta danska konunginn [Sveinn Ástríðarson] (einnig nefndur [[Sveinn Ástríðarson|Sveinn Úlfsson]]) var en hann var talinn hafa mikla þekkingu á sögu og landafræði og gaf það Adam tækifæri til að afla sér upplýsinga um sögu og landafræði Danmerkur og annarra Norðurlandanna.<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/01132c.htm Catholic Encyclopedia, Adam of Bremen]</ref>. Segir Adam fyrst frá Íslandi, Hálogalandi og Grænlandi, og segir síðan að Danirnir hefðu sagt hon frá Vínland, eyju í vestri þar sem yxi bæði vín og sjálfsáið hveiti og að þetta væri ekki vafasamur orðrómur, heldur staðreynd sem Danirnir sögðu frá.<ref>[ https://www.americanjourneys.org/AJ_PDF/AJ-058.pdf#:~:text=The%20Descriptio,to%20Vinland.%20Rafn%20gives%20a From Adam of Bremen’s Descriptio insularum Aquilonis] Wisconsin Historical Society. 2003.</ref> <ref> „Ennfremur sagði hann frá enn einni eyju sem margir höfðu uppgötvað í því hafi og kallað Vínland, af því að vínviður óx þar villtur og gaf af sér hið besta vín, og þar vex meira að segja yfrið nóg af ósánu korni. Heimildir okkar fyrir þessu eru ekki neinar kynlegar ímyndanir, heldur trúverðugar frásagnir Dana. Eftir þessa eyju, sagði hann, væri ekkert byggilegt land að finna í því hafi, því handan við það er fullt af ís og blindþoka. “ „Praeterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quid ibi vites sponte nascantur, vinum optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare, non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine immensa plena sunt.“ Bartusik, Grzegorz; Biskup, Radosław; Morawiec, Jakub, ritstj. (2022). Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum: Origins, Reception and Significance. Studies in Medieval History and Culture. London: Routledge. doi:10.4324/9781003223030. ISBN 9781003223030.</ref> ===Ari fróði=== Ari fróði nefnir Vínland í Íslendingabók sem hann ritaði á árunum 1122-1133. Þar segir Ari frá því að Eiríkur rauði hafi fundið „manna vistir“ á Grænlandi eftir sams konar fólk og byggði Vínland - sem Grænlendingar kölluðu Skrælingja. Svo virðist sem Ari geri ráð fyrir að Vínland sé alþekktfyrirbæri. Athyglisvert er að hann skuli þó ekki geta neitt um hvernig fund Vínlands hafi borið að.<ref> Ari fróði Þorgilsson, [https://is.wikisource.org/wiki/Íslendingabók Íslendingabók], útgáfa Guðna Jónssonar </ref> === Galvaneus Fiamma=== [[Mynd: Galvano Fiamma, 1283 - 1344, retrato anónimo (1300 - 1344).png|right|thumb| Galvaneus Fiamma situr að skriftum]] Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum í Suður-Evrópu er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] Galvano Fiamma, f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin þaðan um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Það er talið að Fiamma hafi frétt af þessum löndum frá sjómönnum í hafnarborginni Genúa.<ref> Fiamam, 2017</ref> ===Sigurður Stefánsson skólameistari=== Elsta kortið þar sem Vínlands er getið var gert um 1590 af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)| Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]]. Eftir nám við Kaupmannahafnarháskóla varð Sigurður kennari og skólameistari við Skálholtsskóla á biskupssetrinu í Skálholt. Sigurður sjálfur var barnabarn Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups. Skálholtskortið svo kallaða sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Grænland er sýnt sem hluti af meginlandi norðurheimskautsins og Helluland, Markland og Skrælingaland sunnan og vestan við Grænland. Aðskilið frá Skrælingjalandi með mjóu sundi er langur og mjór skagi sem kallast á latínu Promontorium Winlandiæ, Vínlandsskagi. Skaginn er nokkurn veginn á sömu breiddargráðum og England og Írland.<ref>[ https://canadianmysteries.ca/sites/vinland/othermysteries/maps/indexen.html Where is Vinland?]</ref> Upprunalega kort Sigurðar er glatað, afrit hefur varðveist sem gert var árið 1690 fyrir [[Þórður Þorláksson|Þórð biskup Þoláksson]], sem var biskup í Skálholti. Kortið er í eigu Konunglega bókasafnsins í Danmörku.<ref>[ https://permalink.kb.dk/permalink/2006/manus/678/eng/ Biørn Jonsen paa Skarsaa: Beskrivelse af Grønland og Skálholt-kortet]</ref> ===Polychronicon=== Snemma á 14. öld var landafræðiritið Geographica Universalis tekið saman í Malmesbury-klaustrinu í Englandi. Það var síðan var notað sem heimild fyrir Polychronicon eftir Ranulf Higden sem eitt vinsælasta fræðsluefnið á ensku á miðöldum. Þessi rit, sem mögulega höfðu Adam frá Bimum sem heimild, höfðu óljósa hugmynd um staðsetningu þess lands sem þau nefndu Wintland, annað við hafið austan við Noreg, en hitt vestan við Danmörku. Í flestum handritum Polychronicon eru heimskort þar sem Wintland var merkt í Atlantshafi nálægt Íslandi.<ref>Livingston, Michael (March 2004). "More Vinland maps and texts". Journal of Medieval History. 30 (1): 25 -44. doi:10.1016/j.jmedhist.2003.12.001. S2CID 159749720.</ref> ===Allt til Afríku=== Aðrir íslenskir textar frá svipuðum tíma gáfu aðra mynd af heiminum og sérlega landafræði norðursins. Norðan við Ísland var víðáttumikil, hrjóstrug slétta (sem við vitum nú að var íshellan á Norður-Íshafi) frá Bjarmalandi (í norður-Rússlandi) austan við Hvítahafsið, allt til Grænlands, og síðan í vestur og suður voru í röð, Helluland, Markland og Vínland. Hins vegar vissu þeir sem rituðu þessa texta ekki hversu langt suður Vínland náði og töldu að það gæti náð alla leið til Afríku. Í bókinni Leiðarvísir ok borgaskipan, sem ritað var að fyrirsögn Nikuláss ábóta á Munkaþverá (sem lést 1159), segir:<ref>Páll Bergþórsson, [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887/0/118 ''Vínlandsgátan''], Mál og menning, Reykjavík, 1997. ISBN 9979315849</ref> „Frá Bjarmalandi ganga lönd til óbyggða of norðurætt, allt til þess er Grænland tekur við. Frá Grænlandi í suður liggur Helluland, þá Markland. Þaðan er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla, að gangi af Affríka.“<ref>[https://handrit.is/manuscript/view/en/AM04-0736-I AM 736 I 4to]</ref> === Vínlandsferð Eiríks biskups=== Konungsannáll greinir frá því að Eiríkur upsi Gnúpsson, fyrsti biskup Grænlendinga, hafi farið að leita Vínlands árið 1121. <ref> Jónas Kristjánsson (1980) [https://timarit.is/gegnir/991007364159706886 Annálar og íslendingasögur ] Gripla, 1. Hefti (01.01.1980), bls. 2956</ref> Orðalagið annálsins bendir til þess að Vínlandsferðir hafi þá legið niðri um skeið. Sennilegt er að biskupinn hefði ætlað að sinna kristniboði. Það mundi benda til þess að talið hafi verið að einhverjir Grænlendingar hafi sest að á Vínlandi, því að hitt er heldur ólíklegra að Eiríkur hafi ætlað að snúa Skrælingjum til réttrar trúar. Þess er ekki getið að hann hafi snúið aftur og þremur árum síðar var annar biskup, Arnaldur, sendur til Grænlands. Annaðhvort hefur skip Eiríks upsa farist eða mögulega hefur hann lent í átökum við frumbyggja og látist. ===Hafreka frá Marklandi=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annáll]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för hér <nowiki>[það er á Íslandi]</nowiki>, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Íslands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ==Hvar var Vínland== Allt frá því að [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrímur Jónsson]] fór að skrifa um Vínland í bókunum Crymogæa (1609) og Gronlandia (1688) hefur mikið verið rætt og ritað um Vínlandssögurnar. Íslendingar á sextándu öld töldu víst að „Nýi heimurinn“, sem evrópskir landfræðingar kölluðu „Ameríku“, væri það land sem lýst er í Vínlandssögunum. Allt frá því hafa verið vangaveltur beggja vegna Atlantshafsins um hvar þessi lönd hafi verið. Fræðimenn og annað áhugafólk hafa reynt að kortleggja leiðir Vínlandsfaranna og þar á meðal hvar Vínland hafi verið og um það eru skoðanir manna skiptar enn í dag. Það hefur ekki reynst auðvelt að sannreyna hvar Vïnland var, enda hefur skilgreiningin á Vínlandi verið nokkuð óljós. Landfræðilega er hugtakið Vinland stundum notað almennt til að vísa til allra svæða á Atlantshafsströnd Kanada. Einnig hafur verið varpað fram hugmyndum um að það sé austurströnd Norður-Ameríku, jafnvel allt suður að [[New York-borg|New York]]. En flestir fræðimenn telja það hafa verið takmarkaðra svæði. Þannig er um kenningu Jónasar Kristjánssonar og samstarfsmanna hans um að Vínland sé nútíma Nýfundnaland og Straumfjörðurinn sem sagt er frá í Vínlandssögunum, þar sem Þorfinnur Karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu að setjast að, gæti verið Sop’s Arm í Whiter Bay á norðurströnd Nýfundnalands og að Kjalarnesið sé L´Anse aux Meadows. Þessi kenning byggir bæði á nýjum skilningi á Íslendingasögunum og á öðrum sögulegum heimildum um ferðir norrænna manna til Norður-Ameríku og á fornleifaskoðunum á Nýfundnalandi. <ref> https://www.researchgate.net/publication/234802722_Falling_into_Vinland_Newfoundland_Hunting_Pitfalls_at_the_Edge_of_the_Viking_World Falling into Vínland: Newfoundland Hunting Pitfalls at the Edge of the Viking World</ref>. [[Mynd:Golfe_Saint-Laurent_en.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lawrence-flóa, merkt með bláum lit]] Hins vegar segir sænsk-kanadíski fornleifafræðingurinn Birgitta Wallace, sem var forstöðumaður minjasafnsins á L´Anse aux Meadows og sérfræðingur í norrænni fornleifafræði í Norður-Ameríku, : „Vínland er strandsvæðið allt í kringum Saint Lawrence-flóa og á eyjum í flóanum.“<ref>Birgitta Wallace, (1991). "L'Anse aux Meadows: gateway to Vinland". In Bigelow, Gerald F. (ed.). The Norse of the North Atlantic. Acta Archaeologica vol. 61. Copenhagen: Munksgaard. bls. 166–198. OCLC 31367739.</ref> Páll Bergþórsson kemst að svipaðri niðurstöðu með því að styðjast við ýmsar fræðigreinar, t.d. fornleifafræði, landafræði, veðurfræði, siglingafræði, mannfræði, grasafræði og dýrafræði, og þar að auki með því að fara í eigin könnunarferð um Nova Scotia, New Brunswick og nágrenni Québecborgar. Hann telur líklegt, eða að minsta kosti hugsanlegt að Vínlands sé að leita inn á Saint Lawrence-flóa eða jafnvel uppi í mynni Saint Lawrence-fljóts.<ref> Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan], Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> == L'Anse aux Meadows== [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|350px|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] L'Anse aux Meadows er lítið fiskiþorp á á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga Nýfundnalands, í [[Nýfundnaland og Labrador|fylkinu Nýfundnaland og Labrador]] í Kanada, um einum kílómetra sunnan við þorpið fundu norsku fornleifafræðing Helge Ingstad og Anne Stine Ingstad, fornminjar frá víkingabyggð árið 1960. Þau hjónin höfðu þá leitað minjar á norðurströnd Nýfundnalands í samræmi viðlýsingar í Vínlandssögum. Svæðið var sett á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] 1978. Sagnfræðingurinn William A. Munn (1864–1939), sem bjó á Nýfundnalandi, setti fram þá tillögu, eftir að hafa rannsakað heimildir í Evrópu, í bók frá árinu 1914, ''Location of Helluland, Markland & Vinland from the Icelandic Sagas'' (''Lega Hellulands, Marklands og Vínlands úr Íslendingasögunum''), að landkönnuðir Vínlands „hafðu farið í land í Lancey Meadows, eins og það er kallað í dag“. <ref>William A. Munn (1914), [https://archive.org/details/locationofhellul00munn/page/n3/mode/2up Location of Helluland, Markland, and Vinland from the Icelandic Sagas], Gazette Print</ref> [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|350px|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar innfæddra manna. Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Eitt þeirra var örugglega smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, sams konar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi. .<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> Þarna fundust líka miklar minjar um járnsmíði og leifar af sundurklipptum hnoðsaumi skipa, tréspónum og aflóga smíðisgripum úr tré. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|350px|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] Öll húsin voru byggð úr torfi með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig snældusnúður úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place3,4,5. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> En steinverkfæri sem einnig fundust við L’Anse aux Meadows benda til þess að frumbyggjar Norður-Ameríku, líklega forfeður [[Beothuk-indjánar|Beothuk]]- og [[Dorset-menning|Dorset-fólksins]], hafi einnig búið á svæðinu, bæði fyrir og eftir dvöl norrænna manna.<ref> P. M. Ledger, L. Girdland-Flinkc, V. Forbes. (2019). [https://doi.org/10.1073/pnas.190798611 New horizons at L’Anse aux Meadows]. Smithsonian Institution</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem vínberjum eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands eða mögulega enn lengra. Bæði þegar þeir kom frá Grænlandi og aftur var haldið til Grænlands. Birgitta Wallace telur að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu séu sami staðurinn og L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|right|thumb|350px|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar St. Lawrence-fljóts og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|right|thumb|350px|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburfluttninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== [[Helluland]] [[Markland]] [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] b1ad525qyfas551njjzsngj2qfu30qe 1962897 1962894 2026-05-11T15:04:44Z Masae 538 snurfusa 1962897 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Vïnland''' var svæði við strönd núverandi Norður-Ameríku sem norrænir menn könnuðu samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] um árið 1000 e.Kr. Það er næstum fimm öldum fyrir ferðir [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] <ref>Specht, Joshua; Stockland, Etienne (2017). The Columbian Exchange. CRC Press. p. 23. ISBN 978-1-351-35121-8.</ref> og John Cabots.<ref>Evan T. Jones, (2013) "Bristol, Cabot and the New Found Land, 1496–1500" í P. E. Pope og S. Lewis-Simpson (ritstj.), [https://boydellandbrewer.com/book/exploring-atlantic-transitions-hb/?v=efad7abb323e Exploring Atlantic Transitions: Archaeologies of Permanence and Transience in New Found Lands]. Boydell Press. ISBN 1843838591</ref> til Nýja heimsins. Vínland var ásamt [[Markland|Marklandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Vínland var syðst af þessum svæðum en engin vissa er um hvar það landsvæði sem nefnt var Vínland var í raun. Stór hluti af landlýsingum sagnanna samsvarar nútímaþekkingu á siglingum yfir [[Atlantshaf|Atlantshafið]] og meðfram austurhluta [[Kanada]].<ref> Gisli Sigurðsson segir í formála að bókinni The Vinland Sagas. London: Penguin. bls. xv. ISBN 978-0-140-44776-7, útgefin 2008: „Sögurnar eru enn besta sönnun þess að slíkar ferðir til meginlands Norður-Ameríku hafi átt sér stað. Tilviljun eða óskhyggja geta einfaldlega ekki sett saman lýsingar á landslagi, náttúruauðlindum og lífsháttum frumbyggja sem Evrópubúar þekkja ekki og hægt er að staðfesta í Norður-Ameríku. “</ref> Árið 1960 fundust fyrstu áþreifanlegu sönnunargögnin, [[L'Anse aux Meadows]] á norðurhluta eyjarinnar [[Nýfundnaland]], um norræna búsetu í Norður-Ameríku. <ref>[ https://parks.canada.ca/lhn-nhs/nl/meadows L'Anse aux Meadows".] L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada. Parks Canada. 2018.</ref> <ref>Ingstad, Helge; Ingstad, Anne Stine (2001). The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse aux Meadows, Newfoundland. Checkmark Books. ISBN 0-8160-4716-2.</ref> Fyrir þennan fund var Vínland aðeins þekkt úr Islendingasögum og miðaldaritum. Fornleifafræðingar hafa stundað mikinn uppgröft og rannsóknir á L'Anse aux Meadows, og þær hafa staðfest að norrænir menn hafa kannað talsvert svæði á meginlandi [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref> Viking Archaeology, [http://viking.archeurope.com/settlement/vinland/lanse-aux-meadows/ L’Anse aux Meadows], Archaeology in Europe</ref> Fornleifafræðingar fundu meðal annars smjörhnetur ([[Latína|latína]]: ''Juglans cinerea'') við uppgröftinn í L'Anse aux Meadows, en nyrstu slóðir þar sem þessi hnetutegund vex eru við mynni [[St. Lawrence-flói|St.Lawrence-flóa]] og norð-austurhluta New Brunswick. Þessar hnetur hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. Bls. 148.</ref> ==Landafundirnir í Íslendingasögunum== [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] Helstu frásagnirnar um ferðir norrænna mann til Vínlands eru í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Þessar sögur varðveittust í munnlegri geymd þar til þær voru skráðar um það bil 250 árum eftir atburðina sem þær lýsa áttu að gerast. Þessar tvær útgáfur af sögunni eru dæmi um erfiðleikana að nota fornar ritaðar heimildir sem sönnun fyrir sögulegum atburðum, meðal annars þar sem þær hafa marga sameiginlega söguþræði en segja frá þeim á mismunandi hátt og með mismunandi persónum. Til dæmis er tilnefndir tveir ólíkir menn sem nefndir eru Bjarni sem villast í hafi. Samkvæmt sögunum var það talsverður fjöldi norrænna manna sem fóru til Vínlands. Fylgdarmenn Þorfinns Karlsefnis voru 160 samkvæmt Eiríks sögu rauða, en 60 samkvæmt Grænlendinga sögu. Samkvæmt þeirri sögu hafði Leifur Eiríksson 35 manna hóp, Þorvaldur Eiríksson 30 manna hóp og Helgi og Finnbogi 30 fylgdarmenn. <ref>[https://www.jstor.org/stable/2911893 Vinland and Ultima Thule. John Th. Honti. Modern Language Notes Vol. 54, No. 3 (Mar., 1939), bls. 159-172] ''Jstor.org''</ref> Samkvæmt Eiríks sögu rauða sigldi Þorfinnur Karlsefni með 160 manna flokk frá Grænlandi yfir opið haf og fundu [[Helluland]], þar á eftir [[Markland]], og eftir áframhaldandi siglingu Kjalarnes, Furðustrandir, Straumfjörð og að lokum stað sem hét í Hópi, þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður og enginn snjór féll á veturna. Eftir nokkurra ára fjarveru frá Grænlandi kusu þeir þó að snúa aftur heim þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að þeir myndu annars standa frammi fyrir endalausum átökum við innfædda. Eiríks saga rauða vísar til staðarnafnsins Vínland á fjóra vegu. Í fyrsta lagi er það sagt vera landið sem Leifur Eiríksson fann. Karlsefni og menn hans finna síðan vínber yrir sunnan Furðustrandir. Síðar segir sagan að Vínland sé sunnan við Markland, með Kjalarnes nyrst. Hins vegar er einnig sagt að á meðan þeir voru við Straumfjörð vildi Þórhallur veiðimaður fara norður um Furðustrandir og fyrir Kjalarnes og leita þar að Vínlandi en Karlsefni vill fara suður og austur fyrir land því honum finnst landið í suðurátt allt betra því lengra í suður. Eiríks saga er varðveitt í tveimur íslenskum handritum: Hauksbók frá fyrri hluta 14. aldar og Skálholtsbók frá fyrri hluta 15. aldar. Báðar byggjast á frumriti sem var skrifað eftir 1263 en það frumrit mun hafa verið skrifað eftir texta frá fyrri hluta 13. aldar.<ref> Ólafur Halldórsson (útg.). 1985. Eiríks saga rauða. Texti Skálholtsbókar AM 557 4to. Islenzkfornrit 4 Viðauki. Reykjavík: Hið íslenska fomritafélag</ref>. Grænlendinga saga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um 1387 og er hluti af einni gerð Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.<ref> Þorláksson, Helgi (2001). [https://www.fiskecenter.umb.edu/Staff/Steinberg/Viking08/Readings/Thorlaksson2001.pdf "The Vinland Sagas in a Contemporary Light" (PDF)]. Approaches to Vinland. 4: 66–67.</ref> Að neðan eru samtektir af sögunum tveimur: ===Grænlendinga saga=== [[Mynd:Grænlendinga saga FB.pdf|thumb|Upphaf Grænlendinga sögu í Flateyjarbók]] Samkvæmt Grænlendingasögu uppgötvaði Bjarni Herjólfsson fyrir tilviljun ný lönd þegar hann sigldi frá Noregi til Grænland til að heimsækja föður sinn, á öðru ári landnáms Eiríks rauða á Grænlandi (um 986 e.Kr.). Hann dvaldi síðan á Herjólfsnesi hjá föður sínum og sneri ekki aftur til Noregs fyrr en um árið 1000 e.Kr. Þar sagði hann Eiríki jarli frá landinum sem hann hafið séð og var gagnrýndur fyrir að hafa ekki skoðað þau nánar. Eftir heimkomuna til Grænlands seldi hann Leifi Eiríkssyni skip sitt. Leifur fór í leiðangur sem fór öfuga leið við Bjarna, framhjá landi sem var eins og ein hella upp að jöklum og kallaði Hellulandi og síðan skógi þakið land sem hann nefnir Markalnd. Eftir að hafa siglt tvo daga í viðbót yfir opið haf fann leiðangurinn nýtt land og sigldu vestur fyrir nes sem gekk norður af landinu. Þeim fannst þetta gott land og gerðu þar búðir og hús mikil. Dag einn hvarf Tyrkir, gamall fjölskylduþræll, hann segist hafa fundið vínber og vínvið þegar hann kemur aftur. Um vorið sneri Leifur aftur til Grænlands með skipsfarm af timbri og eftirbát fullan af vínberjum. Á leiðinni heim sá hann skip strandað á skeri og bjargaði áhöfninni. Hann var síðan kallaður Leifur heppni. Annar leiðangur undir forystu Þorvalds, bróður Leifs, með um 40 mönnum fer til Vïnlands og dvaldi í þrjá vetur í Leifsbúðum, könnuðu þeir vesturströnd landsins fyrsta sumarið og austurströndina það seinna. Þeir brutu kjölinn undan skipinu við nes sem þeir Kjalarnes. Lengra suður, á þar sem Þorvaldur vildi stofna byggð, hittu Grænlendingarnir nokkra Skrælingja fyrir og drápu þá. Í kjölfarið sótti að þeim mikið lið á húðkeipum og Þorvaldur lést af örvarskoti. Voru menn Þorvald einn vetur enn í búðunum og fóru síðan til Grænlands með vínber og vínvið sem farm. Þorsteinn, annar bróðir Leifs, giftist Guðríði, ekkju skipstjórans sem Leif bjargaði, og gerði út þriðja leiðangurinn til að sækja lík Þorvalds, en rak af leið og voru í hafvillu allt sumarið. Þorsteinn eyddi vetrinum með Guðríði sem gestur í Vestribyggð á Grænlandi, en lést þar úr sjúkdómi. Veturinn eftri giftist Guðríður Íslendingi að nafni Þorfinnur Karlsefni. Þau ákveða að fara til Vínlands og byggja landið og höfðu með sér alls konar fénað, meðal annars griðung. Karlsefni bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann sagðist lána húsin en gefa þau ekki. Gekk nautfé Grænlendinga úti í lausagöngu. Eftir fyrsta veturinn urðu Grænlendingarnir varir við Skrælingja en þeir hræddust baul nautsins. Á sumrin heimsóttu þau heimamenn sem voru hræddir við naut Grænlendinganna en vildu hafa vöruskipti og höfðu alls konar skinnvöru og vildu helst vopn fyrir en Karlsefni bannaði það. Fengu þeir mjólkurafurðir í vöruskiptunum. Á haustin fæddi Guðríður son sem fékk nafnið Snorri. Í veturbyrjun komu Skrælingjar aftur með vörur til skipta og reyndi einn þeirra að ná vopni og var drepinn. Það leiddi til bardaga milli Grænlendinganna og Skrælingja, féll fjöldi úr lið Skrælingja en hinir höfðu minniháttar mannfalli. Voru þeir Karlsefni, Guðríður og fylgdarmenn þeirra einn vetur enn á Vínlandi. En um vorið ákveður Karlsefni að þau skulu snú aftur til Grænlands og sigla með mikinn farm af vínviði, berjum og skinnvöru. Skömmu síðar kom skip undir forystu tveggja Íslendinga, Helga og Finnboga, til Grænlands og Freydís , dóttir Eiríks rauða, sannfærði þá um að taka þátt í leiðangri til Vínlands. Freydís bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann svaraði ein og Karlsefni, sagðist lána húsin en gefa þau ekki eins. Þegar þeir komu til Vínlands fóru bræðurnir með eigur sínar í hús Leifs, sem reitti Freydís til reiði og bæðurnir byggðu sér þá eigin skála. Hún heimsótti þá síðan að vetri til og bað um að kaupa eitt af skipum þeirra og fullyrti að hún vildi fara aftur til Grænlands, og samþykktu bræðurnir það. Freydís fór aftur og sagði Þorvarði eiginmanni sínum hið gagnstæða og þeir höfðu barið hana, sem leiddi til þess að allir Íslendingarnir voru drepnir, að skipun Freydísar, þar á meðal fimm konur sem Freydís drap sjálf. Um vorið sneru Grænlendingarnir heim með góðan farm, en Leifur komst að sannleikanum um Íslendingana. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem skráð er í sögunni. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ===Eiríks saga rauða=== [[Mynd:Eiríks saga rauða Flateyjarbók.pdf|thumb|Upphaf Eiríks sögu rauða í Flateyjarbók]] Í Eiríks sögu rauða, hinsvegar, uppgötvaði Leifur Eiríksson þessi nýju lönd af tilviljun þegar hann ferðaðist frá Noregi til Grænlands eftir dvöl hjá Ólafi konungi Tryggvasyni. Konungur fól Leifi að kristna Grænland. Hann var lengi í hafvillum en fann síðan lönd þar sem viru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Hann fann menn á skipsflaki og bjargaði þeim og kom á kristni í landinu og var þess vegna kallaður Leifur heppni. Þorsteinn, bróðir Leifs, vildi leita landsins sem Leifur fann en leiðangur hans villtist í hafi og eyddi öllu sumrinu í að sigla um Atlantshafið. Við heimkomuna vakti hann bónorðs við Guðríði Þorbjarnardóttir og giftust þau.Þorsteinn eyddi vetrinum sem gestur á bæ í Vesturbyggð á Grænlandi með Guðríði en lést úr sjúkdómi. En áður en hann dó spá fyrir um framtíð Guðríðar og sagði fyrir að forlög hennar mundu verða mikil. Veturinn eftir giftist Guðríður Íslendingi sem hét Þorfinnur Karlsefni. Karlsefni sem ásamt félaga sínum, Snorra Þorbrandssyni, ásamt samfylgdarmönnum ákváðu að fara að leita Vínlands. Í förinni voru einnig tveir Íslendingar, Bjarni Grímólfsson og Þórhallur Gamlason, og systkini Leifs, Þorvaldur og Freydís, ásamt eiginmanni hennar, Þorvarði, og höfðu með sér búfé. Þau sigldu fram hjá landi þöktu stórum hellum og nefndu Hellulandi og skógþöktu landi sem nefn var Marklandi og sigldu síðan fyrir skaga þar sem þau sáu kjöl báts og kölluðu Kjalarnesi. Síðan héldu þau áfram fram hjá afar löngum ströndum sem voru nefndar Furðustrandir. Lentu þar og sendu tvo hlaupara út til að kanna inn í landið. Eftir þrjá daga sneru þeir aftur með af vínberjum og hveiti. Eftir áframhaldandi siglingu komu þeir að firði með miklum straumum og kölluðu hann Straumsfjörð. Fórum þar í land og bjuggust þar um. Vetrarmánuðirnir voru harðir og var matur af skornum skammti en búfé þeirra komst vel af. Dag einn hvarf Þórhallur veiðimaður (sem hafði ekki tekið kristni), og fannst þar sem hann þuldi eitthvað. Skömmu síðar fannst hvalur strandaður og sagði Þórhallur veiðimaður að hann hafi verið gefinn sem svar við lofi hans á heiðnum guðum. Þeim sem átu af hvalnum varð ill að svo þeir báðu til hins kristina guðs og skömmu síðar batnaði veðrið. Þegar vorið kom vildi Þórhallur Gamlason, Íslendingurinn, sigla norður um Kjalarnes til að leita að Vínlandi, en Þorfinnur Karlsefni kaus frekar að sigla suður eftir austurströndinni. Þórhallur tók aðeins níu menn með sér og skip hans rak á haf út í roki; hann og áhöfn hans sneru aldrei aftur. Þorfinnur, Snorri og Bjarni, ásamt Freydísi, sigldu suður eftir austurströndinni og stofnuðu byggð við bakka stöðuvatns, ofan við mikinn árós og fyrir framan eyrar miklar svo einungis var hægt að sigla inn í ána sem rann úr vatninu nema á háflæði. Landið kölluðu þeir í Hópi og fundu þeir sjálfsána hveitiakra og vínvið. Einn morgun komu ókunnugir menn á níu húðkeypum; þeir skoðuðu sig um og undruðust og fóru í friði. Voru þau þar um veturinn og var snjólaust og allur búfénaður gekk úti sjálfala. Um vorið kom fjöldi húðkeypa og hófst vöruskipti og vildu Skrælingjarnir kaup sverð og spjót en Karlsefni bannaði sölu vopna og helst annars rautt klæði. Þegar verslunin stóð yfir hljóp griðungur sem Karlsefnin átti út úr skóginum og baulaði hátt. Hræddust Skrælingjarnir og reru á burt. Þremur vikum seinna kom mikill fjöldi Skrælingja og varð úr bardagi og urðu Grænlendingarnir að hörfa undan. Freydís hæddi þá og vildi fylgja þeim, fann hún Þorbrand Snorrason dauðan og tók sverð hans. Hún bar sverðið við nakið brjóst sitt og flúðu Skrælingjarnir þá. Einn af Skrælingjunum tók upp járnöxi, hjó í tré og þótti bíta vel. Hjó síðan í stein og þá brotnaði öxin og kastaði henni frá sér. Grænlendingarnir sáu þá að þrátt fyrir að þetta væri mjög gott land mundi ófriðarástand stöðugt vera yfirvofandi og ótti við þá sem fyrir bjuggu. Yfirgáfu þau í Hópi og sneru aftur til Straumsfjarðar og drápu fimm innfædda sem þeir mættu á leiðinni, sofandi í skinnsekkjum. Karlsefni, ásamt Þorvaldi Eiríkssyni og fleirum, fóru norður fyrir Kjalarnes til að leita eftir Þórhalli veiðimanni. Sigldu þeir síðan suður á bóginn hinu megin við nesið, með land á bakborða. Eftir langa siglingu fóru þeir í land og skaut þar einfættlingur ör í Þorvald og lést hannaf því. Sneru þeir aftur til Straumsfjarðar og voru þar hinn þriðja vetur en ágreiningur í hópnum um veturinn leiddi til þess að ákveðið var að fara á brott og snú aftur til Grænlands. Þegar þeir komu til Marklands hittu þeir á fimm Skrælingja og náðu tveimur drengjum, skírðu þá og kenndu þeim sitt eigið tungumál. Komu þeir síðan til Grænlands og voru með Eiríki rauða um veturinn. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem er skráð í þessari sögu. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ==Vínland og landaþekking á miðöldum== ===Adam frá Brimum=== Elsta þekkta skriflega miðaldaheimildin um Vínland er að finna í bókinni ''Descriptio insularum Aquilonis'' (''Lýsing á eyjum í norðr''i) eftir þýska klerkinn og miðaldasagnaritarann [[Adam frá Brimum]] ([[latína]]: Adamus Bremensis; [[þýska]]: Adam von Bremen.) Fæðingar- og dánardagar hans er óþekktir, en hann er talinn vera fæddur fyrir 1050 og hafi látist fyrir 1095), skrifaða um 1070-1075. Adam fór 1069 að hitta danska konunginn [Sveinn Ástríðarson] (einnig nefndur [[Sveinn Ástríðarson|Sveinn Úlfsson]]) var en hann var talinn hafa mikla þekkingu á sögu og landafræði og gaf það Adam tækifæri til að afla sér upplýsinga um sögu og landafræði Danmerkur og annarra Norðurlandanna.<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/01132c.htm Catholic Encyclopedia, Adam of Bremen]</ref>. Segir Adam fyrst frá Íslandi, Hálogalandi og Grænlandi, og segir síðan að Danirnir hefðu sagt hon frá Vínland, eyju í vestri þar sem yxi bæði vín og sjálfsáið hveiti og að þetta væri ekki vafasamur orðrómur, heldur staðreynd sem Danirnir sögðu frá.<ref>[ https://www.americanjourneys.org/AJ_PDF/AJ-058.pdf#:~:text=The%20Descriptio,to%20Vinland.%20Rafn%20gives%20a From Adam of Bremen’s Descriptio insularum Aquilonis] Wisconsin Historical Society. 2003.</ref> <ref> „Ennfremur sagði hann frá enn einni eyju sem margir höfðu uppgötvað í því hafi og kallað Vínland, af því að vínviður óx þar villtur og gaf af sér hið besta vín, og þar vex meira að segja yfrið nóg af ósánu korni. Heimildir okkar fyrir þessu eru ekki neinar kynlegar ímyndanir, heldur trúverðugar frásagnir Dana. Eftir þessa eyju, sagði hann, væri ekkert byggilegt land að finna í því hafi, því handan við það er fullt af ís og blindþoka. “ „Praeterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quid ibi vites sponte nascantur, vinum optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare, non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine immensa plena sunt.“ Bartusik, Grzegorz; Biskup, Radosław; Morawiec, Jakub, ritstj. (2022). Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum: Origins, Reception and Significance. Studies in Medieval History and Culture. London: Routledge. doi:10.4324/9781003223030. ISBN 9781003223030.</ref> ===Ari fróði=== [[Ari fróði Þorgilsson|Ari fróði]] nefnir Vínland í Íslendingabók sem hann ritaði á árunum 1122-1133. Þar segir Ari frá því að Eiríkur rauði hafi fundið „manna vistir“ á Grænlandi eftir sams konar fólk og byggði Vínland - sem Grænlendingar kölluðu Skrælingja. Svo virðist sem Ari geri ráð fyrir að Vínland sé alþekktfyrirbæri. Athyglisvert er að hann skuli þó ekki geta neitt um hvernig fund Vínlands hafi borið að.<ref> Ari fróði Þorgilsson, [https://is.wikisource.org/wiki/Íslendingabók Íslendingabók], útgáfa Guðna Jónssonar </ref> === Galvaneus Fiamma=== [[Mynd: Galvano Fiamma, 1283 - 1344, retrato anónimo (1300 - 1344).png|right|thumb| Galvaneus Fiamma situr að skriftum]] Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum í Suður-Evrópu er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] [[Galvano Fiamma]], f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin þaðan um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Það er talið að Fiamma hafi frétt af þessum löndum frá sjómönnum í hafnarborginni [[Genúa]].<ref> Fiamam, 2017</ref> ===Sigurður Stefánsson skólameistari=== Elsta kortið þar sem Vínlands er getið var gert um 1590 af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)| Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]]. Eftir nám við Kaupmannahafnarháskóla varð Sigurður kennari og skólameistari við Skálholtsskóla á biskupssetrinu í Skálholt. Sigurður sjálfur var barnabarn Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups. Skálholtskortið svo kallaða sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Grænland er sýnt sem hluti af meginlandi norðurheimskautsins og Helluland, Markland og Skrælingaland sunnan og vestan við Grænland. Aðskilið frá Skrælingjalandi með mjóu sundi er langur og mjór skagi sem kallast á latínu Promontorium Winlandiæ, Vínlandsskagi. Skaginn er teiknaður nokkurn veginn á sömu breiddargráðum og England og Írland.<ref>[ https://canadianmysteries.ca/sites/vinland/othermysteries/maps/indexen.html Where is Vinland?]</ref> Upprunalega kort Sigurðar er glatað, afrit hefur varðveist sem gert var árið 1690 fyrir [[Þórður Þorláksson|Þórð biskup Þoláksson]], sem var biskup í Skálholti. Kortið er í eigu Konunglega bókasafnsins í Danmörku.<ref>[ https://permalink.kb.dk/permalink/2006/manus/678/eng/ Biørn Jonsen paa Skarsaa: Beskrivelse af Grønland og Skálholt-kortet]</ref> ===Polychronicon=== Snemma á 14. öld var landafræðiritið ''Geographica Universalis'' tekið saman í Malmesbury-klaustrinu í [[England|Englandi]]. Það var síðan var notað sem heimild fyrir ''Polychronicon'' eftir Ranulf Higden sem eitt vinsælasta fræðsluefnið á ensku á miðöldum. Þessi rit, sem mögulega höfðu Adam frá Bimum sem heimild, höfðu óljósa hugmynd um staðsetningu þess lands sem þau nefndu Wintland, annað við hafið austan við Noreg, en hitt vestan við Danmörku. Í flestum handritum ''Polychronicon'' eru heimskort þar sem Wintland var merkt í Atlantshafi nálægt Íslandi.<ref>Livingston, Michael (March 2004). "More Vinland maps and texts". Journal of Medieval History. 30 (1): 25 -44. doi:10.1016/j.jmedhist.2003.12.001. S2CID 159749720.</ref> ===Allt til Afríku=== Aðrir íslenskir textar frá svipuðum tíma gáfu aðra mynd af heiminum og sérlega landafræði norðursins. Norðan við Ísland var víðáttumikil, hrjóstrug slétta (sem við vitum nú að var íshellan á Norður-Íshafi) frá Bjarmalandi (í norður-Rússlandi) austan við [[Hvítahaf|Hvítahafið]], allt til Grænlands, og síðan í vestur og suður voru í röð, Helluland, Markland og Vínland. Hins vegar vissu þeir sem rituðu þessa texta ekki hversu langt suður Vínland náði og töldu að það gæti náð alla leið til [[Afríka|Afríku]]. Í bókinni Leiðarvísir ok borgaskipan, sem ritað var að fyrirsögn Nikuláss ábóta á Munkaþverá (sem lést 1159), segir:<ref>Páll Bergþórsson, [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887/0/118 ''Vínlandsgátan''], Mál og menning, Reykjavík, 1997. ISBN 9979315849</ref> „''Frá Bjarmalandi ganga lönd til óbyggða of norðurætt, allt til þess er Grænland tekur við. Frá Grænlandi í suður liggur Helluland, þá Markland. Þaðan er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla, að gangi af Affríka''.“<ref>[https://handrit.is/manuscript/view/en/AM04-0736-I AM 736 I 4to]</ref> === Vínlandsferð Eiríks biskups=== [[Annáll|Konungsannáll]] greinir frá því að Eiríkur upsi Gnúpsson, fyrsti biskup Grænlendinga, hafi farið að leita Vínlands árið 1121. <ref> Jónas Kristjánsson (1980) [https://timarit.is/gegnir/991007364159706886 Annálar og íslendingasögur ] Gripla, 1. Hefti (01.01.1980), bls. 2956</ref> Orðalag annálsins bendir til þess að Vínlandsferðir hafi þá legið niðri um skeið. Sennilegt er að biskupinn hefði ætlað að sinna kristniboði. Það mundi benda til þess að talið hafi verið að einhverjir Grænlendingar hafi sest að á Vínlandi, því að hitt er heldur ólíklegra að Eiríkur hafi ætlað að snúa Skrælingjum til réttrar trúar. Þess er ekki getið að hann hafi snúið aftur og þremur árum síðar var annar biskup, Arnaldur, sendur til Grænlands. Annað hvort hefur skip Eiríks upsa farist eða mögulega hefur hann lent í átökum við frumbyggja og látist. ===Hafreka frá Marklandi=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annáll]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för hér <nowiki>[það er á Íslandi]</nowiki>, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Íslands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ==Hvar var Vínland== Allt frá því að [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrímur Jónsson]] fór að skrifa um Vínland í bókunum ''Crymogæa'' (1609) og ''Gronlandia'' (1688) hefur mikið verið rætt og ritað um Vínlandssögurnar. Íslendingar á sextándu öld töldu víst að „Nýi heimurinn“, sem evrópskir landfræðingar kölluðu „Ameríku“, væri það land sem lýst er í Vínlandssögunum. Allt frá því hafa verið vangaveltur beggja vegna Atlantshafsins um hvar þessi lönd hafi verið. Fræðimenn og annað áhugafólk hafa reynt að kortleggja leiðir Vínlandsfaranna og þar á meðal hvar Vínland hafi verið og um það eru skoðanir manna skiptar enn í dag. Það hefur ekki reynst auðvelt að sannreyna hvar Vïnland var, enda hefur skilgreiningin á Vínlandi verið nokkuð óljós. Landfræðilega er hugtakið Vinland stundum notað almennt til að vísa til allra svæða á Atlantshafsströnd Kanada. Einnig hafur verið varpað fram hugmyndum um að það sé austurströnd Norður-Ameríku, jafnvel allt suður að [[New York-borg|New York]]. En flestir fræðimenn telja það hafa verið takmarkaðra svæði. Þannig er um kenningu [[Jónas Kristjánsson (f. 1940)|Jónasar Kristjánssonar]] og samstarfsmanna hans um að Vínland sé nútíma Nýfundnaland og Straumfjörðurinn sem sagt er frá í Vínlandssögunum, þar sem Þorfinnur Karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu að setjast að, gæti verið Sop’s Arm í Whiter Bay á norðurströnd Nýfundnalands og að Kjalarnesið sé L´Anse aux Meadows. Þessi kenning byggir bæði á nýjum skilningi á Íslendingasögunum og á öðrum sögulegum heimildum um ferðir norrænna manna til Norður-Ameríku og á fornleifaskoðunum á Nýfundnalandi. <ref> https://www.researchgate.net/publication/234802722_Falling_into_Vinland_Newfoundland_Hunting_Pitfalls_at_the_Edge_of_the_Viking_World Falling into Vínland: Newfoundland Hunting Pitfalls at the Edge of the Viking World</ref>. [[Mynd:Golfe_Saint-Laurent_en.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lawrence-flóa, merkt með bláum lit]] Hins vegar segir sænsk-kanadíski fornleifafræðingurinn Birgitta Wallace, sem var forstöðumaður minjasafnsins á L´Anse aux Meadows og sérfræðingur í norrænni fornleifafræði í Norður-Ameríku, : „''Vínland er strandsvæðið allt í kringum Saint Lawrence-flóa og á eyjum í flóanum''.“<ref>Birgitta Wallace, (1991). "L'Anse aux Meadows: gateway to Vinland". In Bigelow, Gerald F. (ed.). The Norse of the North Atlantic. Acta Archaeologica vol. 61. Copenhagen: Munksgaard. bls. 166–198. OCLC 31367739.</ref> [[Páll Bergþórsson]] kemst að svipaðri niðurstöðu með því að styðjast við ýmsar fræðigreinar, t.d. fornleifafræði, landafræði, veðurfræði, siglingafræði, mannfræði, grasafræði og dýrafræði, og þar að auki með því að fara í eigin könnunarferð um Nova Scotia, New Brunswick og nágrenni Québecborgar. Hann telur líklegt, eða að minsta kosti hugsanlegt að Vínlands sé að leita inn á [[Saint Lawrence-flói|Saint Lawrence-flóa]] eða jafnvel uppi í mynni [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóts]].<ref> Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan], Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> == L'Anse aux Meadows== [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|350px|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] L'Anse aux Meadows er lítið fiskiþorp á á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga Nýfundnalands, í [[Nýfundnaland og Labrador|fylkinu Nýfundnaland og Labrador]] í Kanada, um einum kílómetra sunnan við þorpið fundu norsku fornleifafræðing Helge Ingstad og Anne Stine Ingstad, fornminjar frá norrænni byggð árið 1960. Þau hjónin höfðu þá leitað minjar á norðurströnd Nýfundnalands í samræmi viðlýsingar í Vínlandssögum. Svæðið var sett á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] 1978. Sagnfræðingurinn William A. Munn (1864–1939), sem bjó á Nýfundnalandi, setti fram þá tillögu, eftir að hafa rannsakað heimildir í Evrópu, í bók frá árinu 1914, ''Location of Helluland, Markland & Vinland from the Icelandic Sagas'' (''Lega Hellulands, Marklands og Vínlands úr Íslendingasögunum''), að landkönnuðir Vínlands „''hafðu farið í land í Lancey Meadows, eins og það er kallað í dag''“. <ref>William A. Munn (1914), [https://archive.org/details/locationofhellul00munn/page/n3/mode/2up Location of Helluland, Markland, and Vinland from the Icelandic Sagas], Gazette Print</ref> [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|350px|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar innfæddra manna. Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Eitt þeirra var örugglega smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, sams konar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi. .<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> Þarna fundust líka miklar minjar um járnsmíði og leifar af sundurklipptum hnoðsaumi skipa, tréspónum og aflóga smíðisgripum úr tré. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|350px|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] Öll húsin voru byggð úr [[Torfbær|torfi]] með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig [[Snælda|snældusnúður]] úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place3,4,5. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> En steinverkfæri sem einnig fundust við L’Anse aux Meadows benda til þess að frumbyggjar Norður-Ameríku, líklega forfeður [[Beothuk-indjánar|Beothuk]]- og [[Dorset-menning|Dorset-fólksins]], hafi einnig búið á svæðinu, bæði fyrir og eftir dvöl norrænna manna.<ref> P. M. Ledger, L. Girdland-Flinkc, V. Forbes. (2019). [https://doi.org/10.1073/pnas.190798611 New horizons at L’Anse aux Meadows]. Smithsonian Institution</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem [[Vínber|vínberjum]] eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands eða mögulega enn lengra. Bæði þegar þeir kom frá Grænlandi og aftur var haldið til Grænlands. Birgitta Wallace telur að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu séu sami staðurinn og L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|thumb|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar St. Lawrence-fljóts og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|thumb|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburfluttninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== [[Helluland]] [[Markland]] [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] fn1jrgrzz6lbpojyey4g92nik5jbum9 1962898 1962897 2026-05-11T15:07:36Z Masae 538 1962898 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Vïnland''' var svæði við strönd núverandi Norður-Ameríku sem norrænir menn könnuðu samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] um árið 1000 e.Kr. Það er næstum fimm öldum fyrir ferðir [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] <ref>Specht, Joshua; Stockland, Etienne (2017). The Columbian Exchange. CRC Press. p. 23. ISBN 978-1-351-35121-8.</ref> og John Cabots.<ref>Evan T. Jones, (2013) "Bristol, Cabot and the New Found Land, 1496–1500" í P. E. Pope og S. Lewis-Simpson (ritstj.), [https://boydellandbrewer.com/book/exploring-atlantic-transitions-hb/?v=efad7abb323e Exploring Atlantic Transitions: Archaeologies of Permanence and Transience in New Found Lands]. Boydell Press. ISBN 1843838591</ref> til Nýja heimsins. Vínland var ásamt [[Markland|Marklandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Vínland var syðst af þessum svæðum en engin vissa er um hvar það landsvæði sem nefnt var Vínland var í raun. Stór hluti af landlýsingum sagnanna samsvarar nútímaþekkingu á siglingum yfir [[Atlantshaf|Atlantshafið]] og meðfram austurhluta [[Kanada]].<ref> Gisli Sigurðsson segir í formála að bókinni The Vinland Sagas. London: Penguin. bls. xv. ISBN 978-0-140-44776-7, útgefin 2008: „Sögurnar eru enn besta sönnun þess að slíkar ferðir til meginlands Norður-Ameríku hafi átt sér stað. Tilviljun eða óskhyggja geta einfaldlega ekki sett saman lýsingar á landslagi, náttúruauðlindum og lífsháttum frumbyggja sem Evrópubúar þekkja ekki og hægt er að staðfesta í Norður-Ameríku. “</ref> Árið 1960 fundust fyrstu áþreifanlegu sönnunargögnin, [[L'Anse aux Meadows]] á norðurhluta eyjarinnar [[Nýfundnaland]], um norræna búsetu í Norður-Ameríku. <ref>[ https://parks.canada.ca/lhn-nhs/nl/meadows L'Anse aux Meadows".] L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada. Parks Canada. 2018.</ref> <ref>Ingstad, Helge; Ingstad, Anne Stine (2001). The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse aux Meadows, Newfoundland. Checkmark Books. ISBN 0-8160-4716-2.</ref> Fyrir þennan fund var Vínland aðeins þekkt úr Islendingasögum og miðaldaritum. Fornleifafræðingar hafa stundað mikinn uppgröft og rannsóknir á L'Anse aux Meadows, og þær hafa staðfest að norrænir menn hafa kannað talsvert svæði á meginlandi [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref> Viking Archaeology, [http://viking.archeurope.com/settlement/vinland/lanse-aux-meadows/ L’Anse aux Meadows], Archaeology in Europe</ref> Fornleifafræðingar fundu meðal annars smjörhnetur ([[Latína|latína]]: ''Juglans cinerea'') við uppgröftinn í L'Anse aux Meadows, en nyrstu slóðir þar sem þessi hnetutegund vex eru við mynni [[St. Lawrence-flói|St.Lawrence-flóa]] og norð-austurhluta New Brunswick. Þessar hnetur hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. Bls. 148.</ref> ==Landafundirnir í Íslendingasögunum== [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] Helstu frásagnirnar um ferðir norrænna mann til Vínlands eru í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Þessar sögur varðveittust í munnlegri geymd þar til þær voru skráðar um það bil 250 árum eftir atburðina sem þær lýsa áttu að gerast. Þessar tvær útgáfur af sögunni eru dæmi um erfiðleikana að nota fornar ritaðar heimildir sem sönnun fyrir sögulegum atburðum, meðal annars þar sem þær hafa marga sameiginlega söguþræði en segja frá þeim á mismunandi hátt og með mismunandi persónum. Til dæmis er tilnefndir tveir ólíkir menn sem nefndir eru Bjarni sem villast í hafi. Samkvæmt sögunum var það talsverður fjöldi norrænna manna sem fóru til Vínlands. Fylgdarmenn Þorfinns Karlsefnis voru 160 samkvæmt Eiríks sögu rauða, en 60 samkvæmt Grænlendinga sögu. Samkvæmt þeirri sögu hafði Leifur Eiríksson 35 manna hóp, Þorvaldur Eiríksson 30 manna hóp og Helgi og Finnbogi 30 fylgdarmenn. <ref>[https://www.jstor.org/stable/2911893 Vinland and Ultima Thule. John Th. Honti. Modern Language Notes Vol. 54, No. 3 (Mar., 1939), bls. 159-172] ''Jstor.org''</ref> Samkvæmt Eiríks sögu rauða sigldi Þorfinnur Karlsefni með 160 manna flokk frá Grænlandi yfir opið haf og fundu [[Helluland]], þar á eftir [[Markland]], og eftir áframhaldandi siglingu Kjalarnes, Furðustrandir, Straumfjörð og að lokum stað sem hét í Hópi, þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður og enginn snjór féll á veturna. Eftir nokkurra ára fjarveru frá Grænlandi kusu þeir þó að snúa aftur heim þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að þeir myndu annars standa frammi fyrir endalausum átökum við innfædda. Eiríks saga rauða vísar til staðarnafnsins Vínland á fjóra vegu. Í fyrsta lagi er það sagt vera landið sem Leifur Eiríksson fann. Karlsefni og menn hans finna síðan vínber yrir sunnan Furðustrandir. Síðar segir sagan að Vínland sé sunnan við Markland, með Kjalarnes nyrst. Hins vegar er einnig sagt að á meðan þeir voru við Straumfjörð vildi Þórhallur veiðimaður fara norður um Furðustrandir og fyrir Kjalarnes og leita þar að Vínlandi en Karlsefni vill fara suður og austur fyrir land því honum finnst landið í suðurátt allt betra því lengra í suður. Eiríks saga er varðveitt í tveimur íslenskum handritum: Hauksbók frá fyrri hluta 14. aldar og Skálholtsbók frá fyrri hluta 15. aldar. Báðar byggjast á frumriti sem var skrifað eftir 1263 en það frumrit mun hafa verið skrifað eftir texta frá fyrri hluta 13. aldar.<ref> Ólafur Halldórsson (útg.). 1985. Eiríks saga rauða. Texti Skálholtsbókar AM 557 4to. Islenzkfornrit 4 Viðauki. Reykjavík: Hið íslenska fomritafélag</ref>. Grænlendinga saga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um 1387 og er hluti af einni gerð Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.<ref> Þorláksson, Helgi (2001). [https://www.fiskecenter.umb.edu/Staff/Steinberg/Viking08/Readings/Thorlaksson2001.pdf "The Vinland Sagas in a Contemporary Light" (PDF)]. Approaches to Vinland. 4: 66–67.</ref> Að neðan eru samtektir af sögunum tveimur: ===Grænlendinga saga=== [[Mynd:Grænlendinga saga FB.pdf|thumb|Upphaf Grænlendinga sögu í Flateyjarbók]] Samkvæmt Grænlendingasögu uppgötvaði Bjarni Herjólfsson fyrir tilviljun ný lönd þegar hann sigldi frá Noregi til Grænland til að heimsækja föður sinn, á öðru ári landnáms Eiríks rauða á Grænlandi (um 986 e.Kr.). Hann dvaldi síðan á Herjólfsnesi hjá föður sínum og sneri ekki aftur til Noregs fyrr en um árið 1000 e.Kr. Þar sagði hann Eiríki jarli frá landinum sem hann hafið séð og var gagnrýndur fyrir að hafa ekki skoðað þau nánar. Eftir heimkomuna til Grænlands seldi hann Leifi Eiríkssyni skip sitt. Leifur fór í leiðangur sem fór öfuga leið við Bjarna, framhjá landi sem var eins og ein hella upp að jöklum og kallaði Hellulandi og síðan skógi þakið land sem hann nefnir Markalnd. Eftir að hafa siglt tvo daga í viðbót yfir opið haf fann leiðangurinn nýtt land og sigldu vestur fyrir nes sem gekk norður af landinu. Þeim fannst þetta gott land og gerðu þar búðir og hús mikil. Dag einn hvarf Tyrkir, gamall fjölskylduþræll, hann segist hafa fundið vínber og vínvið þegar hann kemur aftur. Um vorið sneri Leifur aftur til Grænlands með skipsfarm af timbri og eftirbát fullan af vínberjum. Á leiðinni heim sá hann skip strandað á skeri og bjargaði áhöfninni. Hann var síðan kallaður Leifur heppni. Annar leiðangur undir forystu Þorvalds, bróður Leifs, með um 40 mönnum fer til Vïnlands og dvaldi í þrjá vetur í Leifsbúðum, könnuðu þeir vesturströnd landsins fyrsta sumarið og austurströndina það seinna. Þeir brutu kjölinn undan skipinu við nes sem þeir Kjalarnes. Lengra suður, á þar sem Þorvaldur vildi stofna byggð, hittu Grænlendingarnir nokkra Skrælingja fyrir og drápu þá. Í kjölfarið sótti að þeim mikið lið á húðkeipum og Þorvaldur lést af örvarskoti. Voru menn Þorvald einn vetur enn í búðunum og fóru síðan til Grænlands með vínber og vínvið sem farm. Þorsteinn, annar bróðir Leifs, giftist Guðríði, ekkju skipstjórans sem Leif bjargaði, og gerði út þriðja leiðangurinn til að sækja lík Þorvalds, en rak af leið og voru í hafvillu allt sumarið. Þorsteinn eyddi vetrinum með Guðríði sem gestur í Vestribyggð á Grænlandi, en lést þar úr sjúkdómi. Veturinn eftri giftist Guðríður Íslendingi að nafni Þorfinnur Karlsefni. Þau ákveða að fara til Vínlands og byggja landið og höfðu með sér alls konar fénað, meðal annars griðung. Karlsefni bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann sagðist lána húsin en gefa þau ekki. Gekk nautfé Grænlendinga úti í lausagöngu. Eftir fyrsta veturinn urðu Grænlendingarnir varir við Skrælingja en þeir hræddust baul nautsins. Á sumrin heimsóttu þau heimamenn sem voru hræddir við naut Grænlendinganna en vildu hafa vöruskipti og höfðu alls konar skinnvöru og vildu helst vopn fyrir en Karlsefni bannaði það. Fengu þeir mjólkurafurðir í vöruskiptunum. Á haustin fæddi Guðríður son sem fékk nafnið Snorri. Í veturbyrjun komu Skrælingjar aftur með vörur til skipta og reyndi einn þeirra að ná vopni og var drepinn. Það leiddi til bardaga milli Grænlendinganna og Skrælingja, féll fjöldi úr lið Skrælingja en hinir höfðu minniháttar mannfalli. Voru þeir Karlsefni, Guðríður og fylgdarmenn þeirra einn vetur enn á Vínlandi. En um vorið ákveður Karlsefni að þau skulu snú aftur til Grænlands og sigla með mikinn farm af vínviði, berjum og skinnvöru. Skömmu síðar kom skip undir forystu tveggja Íslendinga, Helga og Finnboga, til Grænlands og Freydís , dóttir Eiríks rauða, sannfærði þá um að taka þátt í leiðangri til Vínlands. Freydís bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann svaraði ein og Karlsefni, sagðist lána húsin en gefa þau ekki eins. Þegar þeir komu til Vínlands fóru bræðurnir með eigur sínar í hús Leifs, sem reitti Freydís til reiði og bæðurnir byggðu sér þá eigin skála. Hún heimsótti þá síðan að vetri til og bað um að kaupa eitt af skipum þeirra og fullyrti að hún vildi fara aftur til Grænlands, og samþykktu bræðurnir það. Freydís fór aftur og sagði Þorvarði eiginmanni sínum hið gagnstæða og þeir höfðu barið hana, sem leiddi til þess að allir Íslendingarnir voru drepnir, að skipun Freydísar, þar á meðal fimm konur sem Freydís drap sjálf. Um vorið sneru Grænlendingarnir heim með góðan farm, en Leifur komst að sannleikanum um Íslendingana. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem skráð er í sögunni. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ===Eiríks saga rauða=== [[Mynd:Eiríks saga rauða Flateyjarbók.pdf|thumb|Upphaf Eiríks sögu rauða í Flateyjarbók]] Í Eiríks sögu rauða, hinsvegar, uppgötvaði Leifur Eiríksson þessi nýju lönd af tilviljun þegar hann ferðaðist frá Noregi til Grænlands eftir dvöl hjá Ólafi konungi Tryggvasyni. Konungur fól Leifi að kristna Grænland. Hann var lengi í hafvillum en fann síðan lönd þar sem viru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Hann fann menn á skipsflaki og bjargaði þeim og kom á kristni í landinu og var þess vegna kallaður Leifur heppni. Þorsteinn, bróðir Leifs, vildi leita landsins sem Leifur fann en leiðangur hans villtist í hafi og eyddi öllu sumrinu í að sigla um Atlantshafið. Við heimkomuna vakti hann bónorðs við Guðríði Þorbjarnardóttir og giftust þau.Þorsteinn eyddi vetrinum sem gestur á bæ í Vesturbyggð á Grænlandi með Guðríði en lést úr sjúkdómi. En áður en hann dó spá fyrir um framtíð Guðríðar og sagði fyrir að forlög hennar mundu verða mikil. Veturinn eftir giftist Guðríður Íslendingi sem hét Þorfinnur Karlsefni. Karlsefni sem ásamt félaga sínum, Snorra Þorbrandssyni, ásamt samfylgdarmönnum ákváðu að fara að leita Vínlands. Í förinni voru einnig tveir Íslendingar, Bjarni Grímólfsson og Þórhallur Gamlason, og systkini Leifs, Þorvaldur og Freydís, ásamt eiginmanni hennar, Þorvarði, og höfðu með sér búfé. Þau sigldu fram hjá landi þöktu stórum hellum og nefndu Hellulandi og skógþöktu landi sem nefn var Marklandi og sigldu síðan fyrir skaga þar sem þau sáu kjöl báts og kölluðu Kjalarnesi. Síðan héldu þau áfram fram hjá afar löngum ströndum sem voru nefndar Furðustrandir. Lentu þar og sendu tvo hlaupara út til að kanna inn í landið. Eftir þrjá daga sneru þeir aftur með af vínberjum og hveiti. Eftir áframhaldandi siglingu komu þeir að firði með miklum straumum og kölluðu hann Straumsfjörð. Fórum þar í land og bjuggust þar um. Vetrarmánuðirnir voru harðir og var matur af skornum skammti en búfé þeirra komst vel af. Dag einn hvarf Þórhallur veiðimaður (sem hafði ekki tekið kristni), og fannst þar sem hann þuldi eitthvað. Skömmu síðar fannst hvalur strandaður og sagði Þórhallur veiðimaður að hann hafi verið gefinn sem svar við lofi hans á heiðnum guðum. Þeim sem átu af hvalnum varð ill að svo þeir báðu til hins kristina guðs og skömmu síðar batnaði veðrið. Þegar vorið kom vildi Þórhallur Gamlason, Íslendingurinn, sigla norður um Kjalarnes til að leita að Vínlandi, en Þorfinnur Karlsefni kaus frekar að sigla suður eftir austurströndinni. Þórhallur tók aðeins níu menn með sér og skip hans rak á haf út í roki; hann og áhöfn hans sneru aldrei aftur. Þorfinnur, Snorri og Bjarni, ásamt Freydísi, sigldu suður eftir austurströndinni og stofnuðu byggð við bakka stöðuvatns, ofan við mikinn árós og fyrir framan eyrar miklar svo einungis var hægt að sigla inn í ána sem rann úr vatninu nema á háflæði. Landið kölluðu þeir í Hópi og fundu þeir sjálfsána hveitiakra og vínvið. Einn morgun komu ókunnugir menn á níu húðkeypum; þeir skoðuðu sig um og undruðust og fóru í friði. Voru þau þar um veturinn og var snjólaust og allur búfénaður gekk úti sjálfala. Um vorið kom fjöldi húðkeypa og hófst vöruskipti og vildu Skrælingjarnir kaup sverð og spjót en Karlsefni bannaði sölu vopna og helst annars rautt klæði. Þegar verslunin stóð yfir hljóp griðungur sem Karlsefnin átti út úr skóginum og baulaði hátt. Hræddust Skrælingjarnir og reru á burt. Þremur vikum seinna kom mikill fjöldi Skrælingja og varð úr bardagi og urðu Grænlendingarnir að hörfa undan. Freydís hæddi þá og vildi fylgja þeim, fann hún Þorbrand Snorrason dauðan og tók sverð hans. Hún bar sverðið við nakið brjóst sitt og flúðu Skrælingjarnir þá. Einn af Skrælingjunum tók upp járnöxi, hjó í tré og þótti bíta vel. Hjó síðan í stein og þá brotnaði öxin og kastaði henni frá sér. Grænlendingarnir sáu þá að þrátt fyrir að þetta væri mjög gott land mundi ófriðarástand stöðugt vera yfirvofandi og ótti við þá sem fyrir bjuggu. Yfirgáfu þau í Hópi og sneru aftur til Straumsfjarðar og drápu fimm innfædda sem þeir mættu á leiðinni, sofandi í skinnsekkjum. Karlsefni, ásamt Þorvaldi Eiríkssyni og fleirum, fóru norður fyrir Kjalarnes til að leita eftir Þórhalli veiðimanni. Sigldu þeir síðan suður á bóginn hinu megin við nesið, með land á bakborða. Eftir langa siglingu fóru þeir í land og skaut þar einfættlingur ör í Þorvald og lést hannaf því. Sneru þeir aftur til Straumsfjarðar og voru þar hinn þriðja vetur en ágreiningur í hópnum um veturinn leiddi til þess að ákveðið var að fara á brott og snú aftur til Grænlands. Þegar þeir komu til Marklands hittu þeir á fimm Skrælingja og náðu tveimur drengjum, skírðu þá og kenndu þeim sitt eigið tungumál. Komu þeir síðan til Grænlands og voru með Eiríki rauða um veturinn. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem er skráð í þessari sögu. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ==Vínland og landaþekking á miðöldum== ===Adam frá Brimum=== Elsta þekkta skriflega miðaldaheimildin um Vínland er að finna í bókinni ''Descriptio insularum Aquilonis'' (''Lýsing á eyjum í norðr''i) eftir þýska klerkinn og miðaldasagnaritarann [[Adam frá Brimum]] ([[latína]]: Adamus Bremensis; [[þýska]]: Adam von Bremen.) Fæðingar- og dánardagar hans er óþekktir, en hann er talinn vera fæddur fyrir 1050 og hafi látist fyrir 1095), skrifaða um 1070-1075. Adam fór 1069 að hitta danska konunginn [Sveinn Ástríðarson] (einnig nefndur [[Sveinn Ástríðarson|Sveinn Úlfsson]]) var en hann var talinn hafa mikla þekkingu á sögu og landafræði og gaf það Adam tækifæri til að afla sér upplýsinga um sögu og landafræði Danmerkur og annarra Norðurlandanna.<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/01132c.htm Catholic Encyclopedia, Adam of Bremen]</ref>. Segir Adam fyrst frá Íslandi, Hálogalandi og Grænlandi, og segir síðan að Danirnir hefðu sagt hon frá Vínland, eyju í vestri þar sem yxi bæði vín og sjálfsáið hveiti og að þetta væri ekki vafasamur orðrómur, heldur staðreynd sem Danirnir sögðu frá.<ref>[ https://www.americanjourneys.org/AJ_PDF/AJ-058.pdf#:~:text=The%20Descriptio,to%20Vinland.%20Rafn%20gives%20a From Adam of Bremen’s Descriptio insularum Aquilonis] Wisconsin Historical Society. 2003.</ref> <ref> „E''nnfremur sagði hann frá enn einni eyju sem margir höfðu uppgötvað í því hafi og kallað Vínland, af því að vínviður óx þar villtur og gaf af sér hið besta vín, og þar vex meira að segja yfrið nóg af ósánu korni. Heimildir okkar fyrir þessu eru ekki neinar kynlegar ímyndanir, heldur trúverðugar frásagnir Dana. Eftir þessa eyju, sagði hann, væri ekkert byggilegt land að finna í því hafi, því handan við það er fullt af ís og blindþoka''.“ „''Praeterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quid ibi vites sponte nascantur, vinum optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare, non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine immensa plena sunt''.“ Bartusik, Grzegorz; Biskup, Radosław; Morawiec, Jakub, ritstj. (2022). Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum: Origins, Reception and Significance. Studies in Medieval History and Culture. London: Routledge. doi:10.4324/9781003223030. ISBN 9781003223030.</ref> ===Ari fróði=== [[Ari fróði Þorgilsson|Ari fróði]] nefnir Vínland í Íslendingabók sem hann ritaði á árunum 1122-1133. Þar segir Ari frá því að Eiríkur rauði hafi fundið „manna vistir“ á Grænlandi eftir sams konar fólk og byggði Vínland - sem Grænlendingar kölluðu Skrælingja. Svo virðist sem Ari geri ráð fyrir að Vínland sé alþekktfyrirbæri. Athyglisvert er að hann skuli þó ekki geta neitt um hvernig fund Vínlands hafi borið að.<ref> Ari fróði Þorgilsson, [https://is.wikisource.org/wiki/Íslendingabók Íslendingabók], útgáfa Guðna Jónssonar </ref> === Galvaneus Fiamma=== [[Mynd: Galvano Fiamma, 1283 - 1344, retrato anónimo (1300 - 1344).png|right|thumb| Galvaneus Fiamma situr að skriftum]] Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum í Suður-Evrópu er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] [[Galvano Fiamma]], f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin þaðan um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Það er talið að Fiamma hafi frétt af þessum löndum frá sjómönnum í hafnarborginni [[Genúa]].<ref> Fiamam, 2017</ref> ===Sigurður Stefánsson skólameistari=== Elsta kortið þar sem Vínlands er getið var gert um 1590 af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)| Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]]. Eftir nám við Kaupmannahafnarháskóla varð Sigurður kennari og skólameistari við Skálholtsskóla á biskupssetrinu í Skálholt. Sigurður sjálfur var barnabarn Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups. Skálholtskortið svo kallaða sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Grænland er sýnt sem hluti af meginlandi norðurheimskautsins og Helluland, Markland og Skrælingaland sunnan og vestan við Grænland. Aðskilið frá Skrælingjalandi með mjóu sundi er langur og mjór skagi sem kallast á latínu Promontorium Winlandiæ, Vínlandsskagi. Skaginn er teiknaður nokkurn veginn á sömu breiddargráðum og England og Írland.<ref>[ https://canadianmysteries.ca/sites/vinland/othermysteries/maps/indexen.html Where is Vinland?]</ref> Upprunalega kort Sigurðar er glatað, afrit hefur varðveist sem gert var árið 1690 fyrir [[Þórður Þorláksson|Þórð biskup Þoláksson]], sem var biskup í Skálholti. Kortið er í eigu Konunglega bókasafnsins í Danmörku.<ref>[ https://permalink.kb.dk/permalink/2006/manus/678/eng/ Biørn Jonsen paa Skarsaa: Beskrivelse af Grønland og Skálholt-kortet]</ref> ===Polychronicon=== Snemma á 14. öld var landafræðiritið ''Geographica Universalis'' tekið saman í Malmesbury-klaustrinu í [[England|Englandi]]. Það var síðan var notað sem heimild fyrir ''Polychronicon'' eftir Ranulf Higden sem eitt vinsælasta fræðsluefnið á ensku á miðöldum. Þessi rit, sem mögulega höfðu Adam frá Bimum sem heimild, höfðu óljósa hugmynd um staðsetningu þess lands sem þau nefndu Wintland, annað við hafið austan við Noreg, en hitt vestan við Danmörku. Í flestum handritum ''Polychronicon'' eru heimskort þar sem Wintland var merkt í Atlantshafi nálægt Íslandi.<ref>Livingston, Michael (March 2004). "More Vinland maps and texts". Journal of Medieval History. 30 (1): 25 -44. doi:10.1016/j.jmedhist.2003.12.001. S2CID 159749720.</ref> ===Allt til Afríku=== Aðrir íslenskir textar frá svipuðum tíma gáfu aðra mynd af heiminum og sérlega landafræði norðursins. Norðan við Ísland var víðáttumikil, hrjóstrug slétta (sem við vitum nú að var íshellan á Norður-Íshafi) frá Bjarmalandi (í norður-Rússlandi) austan við [[Hvítahaf|Hvítahafið]], allt til Grænlands, og síðan í vestur og suður voru í röð, Helluland, Markland og Vínland. Hins vegar vissu þeir sem rituðu þessa texta ekki hversu langt suður Vínland náði og töldu að það gæti náð alla leið til [[Afríka|Afríku]]. Í bókinni Leiðarvísir ok borgaskipan, sem ritað var að fyrirsögn Nikuláss ábóta á Munkaþverá (sem lést 1159), segir:<ref>Páll Bergþórsson, [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887/0/118 ''Vínlandsgátan''], Mál og menning, Reykjavík, 1997. ISBN 9979315849</ref> „''Frá Bjarmalandi ganga lönd til óbyggða of norðurætt, allt til þess er Grænland tekur við. Frá Grænlandi í suður liggur Helluland, þá Markland. Þaðan er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla, að gangi af Affríka''.“<ref>[https://handrit.is/manuscript/view/en/AM04-0736-I AM 736 I 4to]</ref> === Vínlandsferð Eiríks biskups=== [[Annáll|Konungsannáll]] greinir frá því að Eiríkur upsi Gnúpsson, fyrsti biskup Grænlendinga, hafi farið að leita Vínlands árið 1121. <ref> Jónas Kristjánsson (1980) [https://timarit.is/gegnir/991007364159706886 Annálar og íslendingasögur ] Gripla, 1. Hefti (01.01.1980), bls. 2956</ref> Orðalag annálsins bendir til þess að Vínlandsferðir hafi þá legið niðri um skeið. Sennilegt er að biskupinn hefði ætlað að sinna kristniboði. Það mundi benda til þess að talið hafi verið að einhverjir Grænlendingar hafi sest að á Vínlandi, því að hitt er heldur ólíklegra að Eiríkur hafi ætlað að snúa Skrælingjum til réttrar trúar. Þess er ekki getið að hann hafi snúið aftur og þremur árum síðar var annar biskup, Arnaldur, sendur til Grænlands. Annað hvort hefur skip Eiríks upsa farist eða mögulega hefur hann lent í átökum við frumbyggja og látist. ===Hafreka frá Marklandi=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annáll]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för hér <nowiki>[það er á Íslandi]</nowiki>, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Íslands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ==Hvar var Vínland== Allt frá því að [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrímur Jónsson]] fór að skrifa um Vínland í bókunum ''Crymogæa'' (1609) og ''Gronlandia'' (1688) hefur mikið verið rætt og ritað um Vínlandssögurnar. Íslendingar á sextándu öld töldu víst að „Nýi heimurinn“, sem evrópskir landfræðingar kölluðu „Ameríku“, væri það land sem lýst er í Vínlandssögunum. Allt frá því hafa verið vangaveltur beggja vegna Atlantshafsins um hvar þessi lönd hafi verið. Fræðimenn og annað áhugafólk hafa reynt að kortleggja leiðir Vínlandsfaranna og þar á meðal hvar Vínland hafi verið og um það eru skoðanir manna skiptar enn í dag. Það hefur ekki reynst auðvelt að sannreyna hvar Vïnland var, enda hefur skilgreiningin á Vínlandi verið nokkuð óljós. Landfræðilega er hugtakið Vinland stundum notað almennt til að vísa til allra svæða á Atlantshafsströnd Kanada. Einnig hafur verið varpað fram hugmyndum um að það sé austurströnd Norður-Ameríku, jafnvel allt suður að [[New York-borg|New York]]. En flestir fræðimenn telja það hafa verið takmarkaðra svæði. Þannig er um kenningu [[Jónas Kristjánsson (f. 1940)|Jónasar Kristjánssonar]] og samstarfsmanna hans um að Vínland sé nútíma Nýfundnaland og Straumfjörðurinn sem sagt er frá í Vínlandssögunum, þar sem Þorfinnur Karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu að setjast að, gæti verið Sop’s Arm í Whiter Bay á norðurströnd Nýfundnalands og að Kjalarnesið sé L´Anse aux Meadows. Þessi kenning byggir bæði á nýjum skilningi á Íslendingasögunum og á öðrum sögulegum heimildum um ferðir norrænna manna til Norður-Ameríku og á fornleifaskoðunum á Nýfundnalandi. <ref> https://www.researchgate.net/publication/234802722_Falling_into_Vinland_Newfoundland_Hunting_Pitfalls_at_the_Edge_of_the_Viking_World Falling into Vínland: Newfoundland Hunting Pitfalls at the Edge of the Viking World</ref>. [[Mynd:Golfe_Saint-Laurent_en.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lawrence-flóa, merkt með bláum lit]] Hins vegar segir sænsk-kanadíski fornleifafræðingurinn Birgitta Wallace, sem var forstöðumaður minjasafnsins á L´Anse aux Meadows og sérfræðingur í norrænni fornleifafræði í Norður-Ameríku, : „''Vínland er strandsvæðið allt í kringum Saint Lawrence-flóa og á eyjum í flóanum''.“<ref>Birgitta Wallace, (1991). "L'Anse aux Meadows: gateway to Vinland". In Bigelow, Gerald F. (ed.). The Norse of the North Atlantic. Acta Archaeologica vol. 61. Copenhagen: Munksgaard. bls. 166–198. OCLC 31367739.</ref> [[Páll Bergþórsson]] kemst að svipaðri niðurstöðu með því að styðjast við ýmsar fræðigreinar, t.d. fornleifafræði, landafræði, veðurfræði, siglingafræði, mannfræði, grasafræði og dýrafræði, og þar að auki með því að fara í eigin könnunarferð um Nova Scotia, New Brunswick og nágrenni Québecborgar. Hann telur líklegt, eða að minsta kosti hugsanlegt að Vínlands sé að leita inn á [[Saint Lawrence-flói|Saint Lawrence-flóa]] eða jafnvel uppi í mynni [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóts]].<ref> Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan], Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> == L'Anse aux Meadows== [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|350px|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] L'Anse aux Meadows er lítið fiskiþorp á á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga Nýfundnalands, í [[Nýfundnaland og Labrador|fylkinu Nýfundnaland og Labrador]] í Kanada, um einum kílómetra sunnan við þorpið fundu norsku fornleifafræðing Helge Ingstad og Anne Stine Ingstad, fornminjar frá norrænni byggð árið 1960. Þau hjónin höfðu þá leitað minjar á norðurströnd Nýfundnalands í samræmi viðlýsingar í Vínlandssögum. Svæðið var sett á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] 1978. Sagnfræðingurinn William A. Munn (1864–1939), sem bjó á Nýfundnalandi, setti fram þá tillögu, eftir að hafa rannsakað heimildir í Evrópu, í bók frá árinu 1914, ''Location of Helluland, Markland & Vinland from the Icelandic Sagas'' (''Lega Hellulands, Marklands og Vínlands úr Íslendingasögunum''), að landkönnuðir Vínlands „''hafðu farið í land í Lancey Meadows, eins og það er kallað í dag''“. <ref>William A. Munn (1914), [https://archive.org/details/locationofhellul00munn/page/n3/mode/2up Location of Helluland, Markland, and Vinland from the Icelandic Sagas], Gazette Print</ref> [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|350px|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar innfæddra manna. Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Eitt þeirra var örugglega smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, sams konar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi. .<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> Þarna fundust líka miklar minjar um járnsmíði og leifar af sundurklipptum hnoðsaumi skipa, tréspónum og aflóga smíðisgripum úr tré. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|350px|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] Öll húsin voru byggð úr [[Torfbær|torfi]] með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig [[Snælda|snældusnúður]] úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place3,4,5. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> En steinverkfæri sem einnig fundust við L’Anse aux Meadows benda til þess að frumbyggjar Norður-Ameríku, líklega forfeður [[Beothuk-indjánar|Beothuk]]- og [[Dorset-menning|Dorset-fólksins]], hafi einnig búið á svæðinu, bæði fyrir og eftir dvöl norrænna manna.<ref> P. M. Ledger, L. Girdland-Flinkc, V. Forbes. (2019). [https://doi.org/10.1073/pnas.190798611 New horizons at L’Anse aux Meadows]. Smithsonian Institution</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem [[Vínber|vínberjum]] eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands eða mögulega enn lengra. Bæði þegar þeir kom frá Grænlandi og aftur var haldið til Grænlands. Birgitta Wallace telur að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu séu sami staðurinn og L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|thumb|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar St. Lawrence-fljóts og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|thumb|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburfluttninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== [[Helluland]] [[Markland]] [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] kwbouw2b2csgi8fo2hbd0hbx08nvjri 1962899 1962898 2026-05-11T15:08:20Z Masae 538 /* Sjá einnig */ 1962899 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Vïnland''' var svæði við strönd núverandi Norður-Ameríku sem norrænir menn könnuðu samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] um árið 1000 e.Kr. Það er næstum fimm öldum fyrir ferðir [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] <ref>Specht, Joshua; Stockland, Etienne (2017). The Columbian Exchange. CRC Press. p. 23. ISBN 978-1-351-35121-8.</ref> og John Cabots.<ref>Evan T. Jones, (2013) "Bristol, Cabot and the New Found Land, 1496–1500" í P. E. Pope og S. Lewis-Simpson (ritstj.), [https://boydellandbrewer.com/book/exploring-atlantic-transitions-hb/?v=efad7abb323e Exploring Atlantic Transitions: Archaeologies of Permanence and Transience in New Found Lands]. Boydell Press. ISBN 1843838591</ref> til Nýja heimsins. Vínland var ásamt [[Markland|Marklandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Vínland var syðst af þessum svæðum en engin vissa er um hvar það landsvæði sem nefnt var Vínland var í raun. Stór hluti af landlýsingum sagnanna samsvarar nútímaþekkingu á siglingum yfir [[Atlantshaf|Atlantshafið]] og meðfram austurhluta [[Kanada]].<ref> Gisli Sigurðsson segir í formála að bókinni The Vinland Sagas. London: Penguin. bls. xv. ISBN 978-0-140-44776-7, útgefin 2008: „Sögurnar eru enn besta sönnun þess að slíkar ferðir til meginlands Norður-Ameríku hafi átt sér stað. Tilviljun eða óskhyggja geta einfaldlega ekki sett saman lýsingar á landslagi, náttúruauðlindum og lífsháttum frumbyggja sem Evrópubúar þekkja ekki og hægt er að staðfesta í Norður-Ameríku. “</ref> Árið 1960 fundust fyrstu áþreifanlegu sönnunargögnin, [[L'Anse aux Meadows]] á norðurhluta eyjarinnar [[Nýfundnaland]], um norræna búsetu í Norður-Ameríku. <ref>[ https://parks.canada.ca/lhn-nhs/nl/meadows L'Anse aux Meadows".] L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada. Parks Canada. 2018.</ref> <ref>Ingstad, Helge; Ingstad, Anne Stine (2001). The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse aux Meadows, Newfoundland. Checkmark Books. ISBN 0-8160-4716-2.</ref> Fyrir þennan fund var Vínland aðeins þekkt úr Islendingasögum og miðaldaritum. Fornleifafræðingar hafa stundað mikinn uppgröft og rannsóknir á L'Anse aux Meadows, og þær hafa staðfest að norrænir menn hafa kannað talsvert svæði á meginlandi [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref> Viking Archaeology, [http://viking.archeurope.com/settlement/vinland/lanse-aux-meadows/ L’Anse aux Meadows], Archaeology in Europe</ref> Fornleifafræðingar fundu meðal annars smjörhnetur ([[Latína|latína]]: ''Juglans cinerea'') við uppgröftinn í L'Anse aux Meadows, en nyrstu slóðir þar sem þessi hnetutegund vex eru við mynni [[St. Lawrence-flói|St.Lawrence-flóa]] og norð-austurhluta New Brunswick. Þessar hnetur hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. Bls. 148.</ref> ==Landafundirnir í Íslendingasögunum== [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] Helstu frásagnirnar um ferðir norrænna mann til Vínlands eru í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Þessar sögur varðveittust í munnlegri geymd þar til þær voru skráðar um það bil 250 árum eftir atburðina sem þær lýsa áttu að gerast. Þessar tvær útgáfur af sögunni eru dæmi um erfiðleikana að nota fornar ritaðar heimildir sem sönnun fyrir sögulegum atburðum, meðal annars þar sem þær hafa marga sameiginlega söguþræði en segja frá þeim á mismunandi hátt og með mismunandi persónum. Til dæmis er tilnefndir tveir ólíkir menn sem nefndir eru Bjarni sem villast í hafi. Samkvæmt sögunum var það talsverður fjöldi norrænna manna sem fóru til Vínlands. Fylgdarmenn Þorfinns Karlsefnis voru 160 samkvæmt Eiríks sögu rauða, en 60 samkvæmt Grænlendinga sögu. Samkvæmt þeirri sögu hafði Leifur Eiríksson 35 manna hóp, Þorvaldur Eiríksson 30 manna hóp og Helgi og Finnbogi 30 fylgdarmenn. <ref>[https://www.jstor.org/stable/2911893 Vinland and Ultima Thule. John Th. Honti. Modern Language Notes Vol. 54, No. 3 (Mar., 1939), bls. 159-172] ''Jstor.org''</ref> Samkvæmt Eiríks sögu rauða sigldi Þorfinnur Karlsefni með 160 manna flokk frá Grænlandi yfir opið haf og fundu [[Helluland]], þar á eftir [[Markland]], og eftir áframhaldandi siglingu Kjalarnes, Furðustrandir, Straumfjörð og að lokum stað sem hét í Hópi, þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður og enginn snjór féll á veturna. Eftir nokkurra ára fjarveru frá Grænlandi kusu þeir þó að snúa aftur heim þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að þeir myndu annars standa frammi fyrir endalausum átökum við innfædda. Eiríks saga rauða vísar til staðarnafnsins Vínland á fjóra vegu. Í fyrsta lagi er það sagt vera landið sem Leifur Eiríksson fann. Karlsefni og menn hans finna síðan vínber yrir sunnan Furðustrandir. Síðar segir sagan að Vínland sé sunnan við Markland, með Kjalarnes nyrst. Hins vegar er einnig sagt að á meðan þeir voru við Straumfjörð vildi Þórhallur veiðimaður fara norður um Furðustrandir og fyrir Kjalarnes og leita þar að Vínlandi en Karlsefni vill fara suður og austur fyrir land því honum finnst landið í suðurátt allt betra því lengra í suður. Eiríks saga er varðveitt í tveimur íslenskum handritum: Hauksbók frá fyrri hluta 14. aldar og Skálholtsbók frá fyrri hluta 15. aldar. Báðar byggjast á frumriti sem var skrifað eftir 1263 en það frumrit mun hafa verið skrifað eftir texta frá fyrri hluta 13. aldar.<ref> Ólafur Halldórsson (útg.). 1985. Eiríks saga rauða. Texti Skálholtsbókar AM 557 4to. Islenzkfornrit 4 Viðauki. Reykjavík: Hið íslenska fomritafélag</ref>. Grænlendinga saga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um 1387 og er hluti af einni gerð Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.<ref> Þorláksson, Helgi (2001). [https://www.fiskecenter.umb.edu/Staff/Steinberg/Viking08/Readings/Thorlaksson2001.pdf "The Vinland Sagas in a Contemporary Light" (PDF)]. Approaches to Vinland. 4: 66–67.</ref> Að neðan eru samtektir af sögunum tveimur: ===Grænlendinga saga=== [[Mynd:Grænlendinga saga FB.pdf|thumb|Upphaf Grænlendinga sögu í Flateyjarbók]] Samkvæmt Grænlendingasögu uppgötvaði Bjarni Herjólfsson fyrir tilviljun ný lönd þegar hann sigldi frá Noregi til Grænland til að heimsækja föður sinn, á öðru ári landnáms Eiríks rauða á Grænlandi (um 986 e.Kr.). Hann dvaldi síðan á Herjólfsnesi hjá föður sínum og sneri ekki aftur til Noregs fyrr en um árið 1000 e.Kr. Þar sagði hann Eiríki jarli frá landinum sem hann hafið séð og var gagnrýndur fyrir að hafa ekki skoðað þau nánar. Eftir heimkomuna til Grænlands seldi hann Leifi Eiríkssyni skip sitt. Leifur fór í leiðangur sem fór öfuga leið við Bjarna, framhjá landi sem var eins og ein hella upp að jöklum og kallaði Hellulandi og síðan skógi þakið land sem hann nefnir Markalnd. Eftir að hafa siglt tvo daga í viðbót yfir opið haf fann leiðangurinn nýtt land og sigldu vestur fyrir nes sem gekk norður af landinu. Þeim fannst þetta gott land og gerðu þar búðir og hús mikil. Dag einn hvarf Tyrkir, gamall fjölskylduþræll, hann segist hafa fundið vínber og vínvið þegar hann kemur aftur. Um vorið sneri Leifur aftur til Grænlands með skipsfarm af timbri og eftirbát fullan af vínberjum. Á leiðinni heim sá hann skip strandað á skeri og bjargaði áhöfninni. Hann var síðan kallaður Leifur heppni. Annar leiðangur undir forystu Þorvalds, bróður Leifs, með um 40 mönnum fer til Vïnlands og dvaldi í þrjá vetur í Leifsbúðum, könnuðu þeir vesturströnd landsins fyrsta sumarið og austurströndina það seinna. Þeir brutu kjölinn undan skipinu við nes sem þeir Kjalarnes. Lengra suður, á þar sem Þorvaldur vildi stofna byggð, hittu Grænlendingarnir nokkra Skrælingja fyrir og drápu þá. Í kjölfarið sótti að þeim mikið lið á húðkeipum og Þorvaldur lést af örvarskoti. Voru menn Þorvald einn vetur enn í búðunum og fóru síðan til Grænlands með vínber og vínvið sem farm. Þorsteinn, annar bróðir Leifs, giftist Guðríði, ekkju skipstjórans sem Leif bjargaði, og gerði út þriðja leiðangurinn til að sækja lík Þorvalds, en rak af leið og voru í hafvillu allt sumarið. Þorsteinn eyddi vetrinum með Guðríði sem gestur í Vestribyggð á Grænlandi, en lést þar úr sjúkdómi. Veturinn eftri giftist Guðríður Íslendingi að nafni Þorfinnur Karlsefni. Þau ákveða að fara til Vínlands og byggja landið og höfðu með sér alls konar fénað, meðal annars griðung. Karlsefni bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann sagðist lána húsin en gefa þau ekki. Gekk nautfé Grænlendinga úti í lausagöngu. Eftir fyrsta veturinn urðu Grænlendingarnir varir við Skrælingja en þeir hræddust baul nautsins. Á sumrin heimsóttu þau heimamenn sem voru hræddir við naut Grænlendinganna en vildu hafa vöruskipti og höfðu alls konar skinnvöru og vildu helst vopn fyrir en Karlsefni bannaði það. Fengu þeir mjólkurafurðir í vöruskiptunum. Á haustin fæddi Guðríður son sem fékk nafnið Snorri. Í veturbyrjun komu Skrælingjar aftur með vörur til skipta og reyndi einn þeirra að ná vopni og var drepinn. Það leiddi til bardaga milli Grænlendinganna og Skrælingja, féll fjöldi úr lið Skrælingja en hinir höfðu minniháttar mannfalli. Voru þeir Karlsefni, Guðríður og fylgdarmenn þeirra einn vetur enn á Vínlandi. En um vorið ákveður Karlsefni að þau skulu snú aftur til Grænlands og sigla með mikinn farm af vínviði, berjum og skinnvöru. Skömmu síðar kom skip undir forystu tveggja Íslendinga, Helga og Finnboga, til Grænlands og Freydís , dóttir Eiríks rauða, sannfærði þá um að taka þátt í leiðangri til Vínlands. Freydís bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann svaraði ein og Karlsefni, sagðist lána húsin en gefa þau ekki eins. Þegar þeir komu til Vínlands fóru bræðurnir með eigur sínar í hús Leifs, sem reitti Freydís til reiði og bæðurnir byggðu sér þá eigin skála. Hún heimsótti þá síðan að vetri til og bað um að kaupa eitt af skipum þeirra og fullyrti að hún vildi fara aftur til Grænlands, og samþykktu bræðurnir það. Freydís fór aftur og sagði Þorvarði eiginmanni sínum hið gagnstæða og þeir höfðu barið hana, sem leiddi til þess að allir Íslendingarnir voru drepnir, að skipun Freydísar, þar á meðal fimm konur sem Freydís drap sjálf. Um vorið sneru Grænlendingarnir heim með góðan farm, en Leifur komst að sannleikanum um Íslendingana. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem skráð er í sögunni. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ===Eiríks saga rauða=== [[Mynd:Eiríks saga rauða Flateyjarbók.pdf|thumb|Upphaf Eiríks sögu rauða í Flateyjarbók]] Í Eiríks sögu rauða, hinsvegar, uppgötvaði Leifur Eiríksson þessi nýju lönd af tilviljun þegar hann ferðaðist frá Noregi til Grænlands eftir dvöl hjá Ólafi konungi Tryggvasyni. Konungur fól Leifi að kristna Grænland. Hann var lengi í hafvillum en fann síðan lönd þar sem viru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Hann fann menn á skipsflaki og bjargaði þeim og kom á kristni í landinu og var þess vegna kallaður Leifur heppni. Þorsteinn, bróðir Leifs, vildi leita landsins sem Leifur fann en leiðangur hans villtist í hafi og eyddi öllu sumrinu í að sigla um Atlantshafið. Við heimkomuna vakti hann bónorðs við Guðríði Þorbjarnardóttir og giftust þau.Þorsteinn eyddi vetrinum sem gestur á bæ í Vesturbyggð á Grænlandi með Guðríði en lést úr sjúkdómi. En áður en hann dó spá fyrir um framtíð Guðríðar og sagði fyrir að forlög hennar mundu verða mikil. Veturinn eftir giftist Guðríður Íslendingi sem hét Þorfinnur Karlsefni. Karlsefni sem ásamt félaga sínum, Snorra Þorbrandssyni, ásamt samfylgdarmönnum ákváðu að fara að leita Vínlands. Í förinni voru einnig tveir Íslendingar, Bjarni Grímólfsson og Þórhallur Gamlason, og systkini Leifs, Þorvaldur og Freydís, ásamt eiginmanni hennar, Þorvarði, og höfðu með sér búfé. Þau sigldu fram hjá landi þöktu stórum hellum og nefndu Hellulandi og skógþöktu landi sem nefn var Marklandi og sigldu síðan fyrir skaga þar sem þau sáu kjöl báts og kölluðu Kjalarnesi. Síðan héldu þau áfram fram hjá afar löngum ströndum sem voru nefndar Furðustrandir. Lentu þar og sendu tvo hlaupara út til að kanna inn í landið. Eftir þrjá daga sneru þeir aftur með af vínberjum og hveiti. Eftir áframhaldandi siglingu komu þeir að firði með miklum straumum og kölluðu hann Straumsfjörð. Fórum þar í land og bjuggust þar um. Vetrarmánuðirnir voru harðir og var matur af skornum skammti en búfé þeirra komst vel af. Dag einn hvarf Þórhallur veiðimaður (sem hafði ekki tekið kristni), og fannst þar sem hann þuldi eitthvað. Skömmu síðar fannst hvalur strandaður og sagði Þórhallur veiðimaður að hann hafi verið gefinn sem svar við lofi hans á heiðnum guðum. Þeim sem átu af hvalnum varð ill að svo þeir báðu til hins kristina guðs og skömmu síðar batnaði veðrið. Þegar vorið kom vildi Þórhallur Gamlason, Íslendingurinn, sigla norður um Kjalarnes til að leita að Vínlandi, en Þorfinnur Karlsefni kaus frekar að sigla suður eftir austurströndinni. Þórhallur tók aðeins níu menn með sér og skip hans rak á haf út í roki; hann og áhöfn hans sneru aldrei aftur. Þorfinnur, Snorri og Bjarni, ásamt Freydísi, sigldu suður eftir austurströndinni og stofnuðu byggð við bakka stöðuvatns, ofan við mikinn árós og fyrir framan eyrar miklar svo einungis var hægt að sigla inn í ána sem rann úr vatninu nema á háflæði. Landið kölluðu þeir í Hópi og fundu þeir sjálfsána hveitiakra og vínvið. Einn morgun komu ókunnugir menn á níu húðkeypum; þeir skoðuðu sig um og undruðust og fóru í friði. Voru þau þar um veturinn og var snjólaust og allur búfénaður gekk úti sjálfala. Um vorið kom fjöldi húðkeypa og hófst vöruskipti og vildu Skrælingjarnir kaup sverð og spjót en Karlsefni bannaði sölu vopna og helst annars rautt klæði. Þegar verslunin stóð yfir hljóp griðungur sem Karlsefnin átti út úr skóginum og baulaði hátt. Hræddust Skrælingjarnir og reru á burt. Þremur vikum seinna kom mikill fjöldi Skrælingja og varð úr bardagi og urðu Grænlendingarnir að hörfa undan. Freydís hæddi þá og vildi fylgja þeim, fann hún Þorbrand Snorrason dauðan og tók sverð hans. Hún bar sverðið við nakið brjóst sitt og flúðu Skrælingjarnir þá. Einn af Skrælingjunum tók upp járnöxi, hjó í tré og þótti bíta vel. Hjó síðan í stein og þá brotnaði öxin og kastaði henni frá sér. Grænlendingarnir sáu þá að þrátt fyrir að þetta væri mjög gott land mundi ófriðarástand stöðugt vera yfirvofandi og ótti við þá sem fyrir bjuggu. Yfirgáfu þau í Hópi og sneru aftur til Straumsfjarðar og drápu fimm innfædda sem þeir mættu á leiðinni, sofandi í skinnsekkjum. Karlsefni, ásamt Þorvaldi Eiríkssyni og fleirum, fóru norður fyrir Kjalarnes til að leita eftir Þórhalli veiðimanni. Sigldu þeir síðan suður á bóginn hinu megin við nesið, með land á bakborða. Eftir langa siglingu fóru þeir í land og skaut þar einfættlingur ör í Þorvald og lést hannaf því. Sneru þeir aftur til Straumsfjarðar og voru þar hinn þriðja vetur en ágreiningur í hópnum um veturinn leiddi til þess að ákveðið var að fara á brott og snú aftur til Grænlands. Þegar þeir komu til Marklands hittu þeir á fimm Skrælingja og náðu tveimur drengjum, skírðu þá og kenndu þeim sitt eigið tungumál. Komu þeir síðan til Grænlands og voru með Eiríki rauða um veturinn. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem er skráð í þessari sögu. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ==Vínland og landaþekking á miðöldum== ===Adam frá Brimum=== Elsta þekkta skriflega miðaldaheimildin um Vínland er að finna í bókinni ''Descriptio insularum Aquilonis'' (''Lýsing á eyjum í norðr''i) eftir þýska klerkinn og miðaldasagnaritarann [[Adam frá Brimum]] ([[latína]]: Adamus Bremensis; [[þýska]]: Adam von Bremen.) Fæðingar- og dánardagar hans er óþekktir, en hann er talinn vera fæddur fyrir 1050 og hafi látist fyrir 1095), skrifaða um 1070-1075. Adam fór 1069 að hitta danska konunginn [Sveinn Ástríðarson] (einnig nefndur [[Sveinn Ástríðarson|Sveinn Úlfsson]]) var en hann var talinn hafa mikla þekkingu á sögu og landafræði og gaf það Adam tækifæri til að afla sér upplýsinga um sögu og landafræði Danmerkur og annarra Norðurlandanna.<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/01132c.htm Catholic Encyclopedia, Adam of Bremen]</ref>. Segir Adam fyrst frá Íslandi, Hálogalandi og Grænlandi, og segir síðan að Danirnir hefðu sagt hon frá Vínland, eyju í vestri þar sem yxi bæði vín og sjálfsáið hveiti og að þetta væri ekki vafasamur orðrómur, heldur staðreynd sem Danirnir sögðu frá.<ref>[ https://www.americanjourneys.org/AJ_PDF/AJ-058.pdf#:~:text=The%20Descriptio,to%20Vinland.%20Rafn%20gives%20a From Adam of Bremen’s Descriptio insularum Aquilonis] Wisconsin Historical Society. 2003.</ref> <ref> „E''nnfremur sagði hann frá enn einni eyju sem margir höfðu uppgötvað í því hafi og kallað Vínland, af því að vínviður óx þar villtur og gaf af sér hið besta vín, og þar vex meira að segja yfrið nóg af ósánu korni. Heimildir okkar fyrir þessu eru ekki neinar kynlegar ímyndanir, heldur trúverðugar frásagnir Dana. Eftir þessa eyju, sagði hann, væri ekkert byggilegt land að finna í því hafi, því handan við það er fullt af ís og blindþoka''.“ „''Praeterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quid ibi vites sponte nascantur, vinum optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare, non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine immensa plena sunt''.“ Bartusik, Grzegorz; Biskup, Radosław; Morawiec, Jakub, ritstj. (2022). Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum: Origins, Reception and Significance. Studies in Medieval History and Culture. London: Routledge. doi:10.4324/9781003223030. ISBN 9781003223030.</ref> ===Ari fróði=== [[Ari fróði Þorgilsson|Ari fróði]] nefnir Vínland í Íslendingabók sem hann ritaði á árunum 1122-1133. Þar segir Ari frá því að Eiríkur rauði hafi fundið „manna vistir“ á Grænlandi eftir sams konar fólk og byggði Vínland - sem Grænlendingar kölluðu Skrælingja. Svo virðist sem Ari geri ráð fyrir að Vínland sé alþekktfyrirbæri. Athyglisvert er að hann skuli þó ekki geta neitt um hvernig fund Vínlands hafi borið að.<ref> Ari fróði Þorgilsson, [https://is.wikisource.org/wiki/Íslendingabók Íslendingabók], útgáfa Guðna Jónssonar </ref> === Galvaneus Fiamma=== [[Mynd: Galvano Fiamma, 1283 - 1344, retrato anónimo (1300 - 1344).png|right|thumb| Galvaneus Fiamma situr að skriftum]] Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum í Suður-Evrópu er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] [[Galvano Fiamma]], f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin þaðan um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Það er talið að Fiamma hafi frétt af þessum löndum frá sjómönnum í hafnarborginni [[Genúa]].<ref> Fiamam, 2017</ref> ===Sigurður Stefánsson skólameistari=== Elsta kortið þar sem Vínlands er getið var gert um 1590 af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)| Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]]. Eftir nám við Kaupmannahafnarháskóla varð Sigurður kennari og skólameistari við Skálholtsskóla á biskupssetrinu í Skálholt. Sigurður sjálfur var barnabarn Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups. Skálholtskortið svo kallaða sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Grænland er sýnt sem hluti af meginlandi norðurheimskautsins og Helluland, Markland og Skrælingaland sunnan og vestan við Grænland. Aðskilið frá Skrælingjalandi með mjóu sundi er langur og mjór skagi sem kallast á latínu Promontorium Winlandiæ, Vínlandsskagi. Skaginn er teiknaður nokkurn veginn á sömu breiddargráðum og England og Írland.<ref>[ https://canadianmysteries.ca/sites/vinland/othermysteries/maps/indexen.html Where is Vinland?]</ref> Upprunalega kort Sigurðar er glatað, afrit hefur varðveist sem gert var árið 1690 fyrir [[Þórður Þorláksson|Þórð biskup Þoláksson]], sem var biskup í Skálholti. Kortið er í eigu Konunglega bókasafnsins í Danmörku.<ref>[ https://permalink.kb.dk/permalink/2006/manus/678/eng/ Biørn Jonsen paa Skarsaa: Beskrivelse af Grønland og Skálholt-kortet]</ref> ===Polychronicon=== Snemma á 14. öld var landafræðiritið ''Geographica Universalis'' tekið saman í Malmesbury-klaustrinu í [[England|Englandi]]. Það var síðan var notað sem heimild fyrir ''Polychronicon'' eftir Ranulf Higden sem eitt vinsælasta fræðsluefnið á ensku á miðöldum. Þessi rit, sem mögulega höfðu Adam frá Bimum sem heimild, höfðu óljósa hugmynd um staðsetningu þess lands sem þau nefndu Wintland, annað við hafið austan við Noreg, en hitt vestan við Danmörku. Í flestum handritum ''Polychronicon'' eru heimskort þar sem Wintland var merkt í Atlantshafi nálægt Íslandi.<ref>Livingston, Michael (March 2004). "More Vinland maps and texts". Journal of Medieval History. 30 (1): 25 -44. doi:10.1016/j.jmedhist.2003.12.001. S2CID 159749720.</ref> ===Allt til Afríku=== Aðrir íslenskir textar frá svipuðum tíma gáfu aðra mynd af heiminum og sérlega landafræði norðursins. Norðan við Ísland var víðáttumikil, hrjóstrug slétta (sem við vitum nú að var íshellan á Norður-Íshafi) frá Bjarmalandi (í norður-Rússlandi) austan við [[Hvítahaf|Hvítahafið]], allt til Grænlands, og síðan í vestur og suður voru í röð, Helluland, Markland og Vínland. Hins vegar vissu þeir sem rituðu þessa texta ekki hversu langt suður Vínland náði og töldu að það gæti náð alla leið til [[Afríka|Afríku]]. Í bókinni Leiðarvísir ok borgaskipan, sem ritað var að fyrirsögn Nikuláss ábóta á Munkaþverá (sem lést 1159), segir:<ref>Páll Bergþórsson, [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887/0/118 ''Vínlandsgátan''], Mál og menning, Reykjavík, 1997. ISBN 9979315849</ref> „''Frá Bjarmalandi ganga lönd til óbyggða of norðurætt, allt til þess er Grænland tekur við. Frá Grænlandi í suður liggur Helluland, þá Markland. Þaðan er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla, að gangi af Affríka''.“<ref>[https://handrit.is/manuscript/view/en/AM04-0736-I AM 736 I 4to]</ref> === Vínlandsferð Eiríks biskups=== [[Annáll|Konungsannáll]] greinir frá því að Eiríkur upsi Gnúpsson, fyrsti biskup Grænlendinga, hafi farið að leita Vínlands árið 1121. <ref> Jónas Kristjánsson (1980) [https://timarit.is/gegnir/991007364159706886 Annálar og íslendingasögur ] Gripla, 1. Hefti (01.01.1980), bls. 2956</ref> Orðalag annálsins bendir til þess að Vínlandsferðir hafi þá legið niðri um skeið. Sennilegt er að biskupinn hefði ætlað að sinna kristniboði. Það mundi benda til þess að talið hafi verið að einhverjir Grænlendingar hafi sest að á Vínlandi, því að hitt er heldur ólíklegra að Eiríkur hafi ætlað að snúa Skrælingjum til réttrar trúar. Þess er ekki getið að hann hafi snúið aftur og þremur árum síðar var annar biskup, Arnaldur, sendur til Grænlands. Annað hvort hefur skip Eiríks upsa farist eða mögulega hefur hann lent í átökum við frumbyggja og látist. ===Hafreka frá Marklandi=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annáll]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för hér <nowiki>[það er á Íslandi]</nowiki>, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Íslands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ==Hvar var Vínland== Allt frá því að [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrímur Jónsson]] fór að skrifa um Vínland í bókunum ''Crymogæa'' (1609) og ''Gronlandia'' (1688) hefur mikið verið rætt og ritað um Vínlandssögurnar. Íslendingar á sextándu öld töldu víst að „Nýi heimurinn“, sem evrópskir landfræðingar kölluðu „Ameríku“, væri það land sem lýst er í Vínlandssögunum. Allt frá því hafa verið vangaveltur beggja vegna Atlantshafsins um hvar þessi lönd hafi verið. Fræðimenn og annað áhugafólk hafa reynt að kortleggja leiðir Vínlandsfaranna og þar á meðal hvar Vínland hafi verið og um það eru skoðanir manna skiptar enn í dag. Það hefur ekki reynst auðvelt að sannreyna hvar Vïnland var, enda hefur skilgreiningin á Vínlandi verið nokkuð óljós. Landfræðilega er hugtakið Vinland stundum notað almennt til að vísa til allra svæða á Atlantshafsströnd Kanada. Einnig hafur verið varpað fram hugmyndum um að það sé austurströnd Norður-Ameríku, jafnvel allt suður að [[New York-borg|New York]]. En flestir fræðimenn telja það hafa verið takmarkaðra svæði. Þannig er um kenningu [[Jónas Kristjánsson (f. 1940)|Jónasar Kristjánssonar]] og samstarfsmanna hans um að Vínland sé nútíma Nýfundnaland og Straumfjörðurinn sem sagt er frá í Vínlandssögunum, þar sem Þorfinnur Karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu að setjast að, gæti verið Sop’s Arm í Whiter Bay á norðurströnd Nýfundnalands og að Kjalarnesið sé L´Anse aux Meadows. Þessi kenning byggir bæði á nýjum skilningi á Íslendingasögunum og á öðrum sögulegum heimildum um ferðir norrænna manna til Norður-Ameríku og á fornleifaskoðunum á Nýfundnalandi. <ref> https://www.researchgate.net/publication/234802722_Falling_into_Vinland_Newfoundland_Hunting_Pitfalls_at_the_Edge_of_the_Viking_World Falling into Vínland: Newfoundland Hunting Pitfalls at the Edge of the Viking World</ref>. [[Mynd:Golfe_Saint-Laurent_en.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lawrence-flóa, merkt með bláum lit]] Hins vegar segir sænsk-kanadíski fornleifafræðingurinn Birgitta Wallace, sem var forstöðumaður minjasafnsins á L´Anse aux Meadows og sérfræðingur í norrænni fornleifafræði í Norður-Ameríku, : „''Vínland er strandsvæðið allt í kringum Saint Lawrence-flóa og á eyjum í flóanum''.“<ref>Birgitta Wallace, (1991). "L'Anse aux Meadows: gateway to Vinland". In Bigelow, Gerald F. (ed.). The Norse of the North Atlantic. Acta Archaeologica vol. 61. Copenhagen: Munksgaard. bls. 166–198. OCLC 31367739.</ref> [[Páll Bergþórsson]] kemst að svipaðri niðurstöðu með því að styðjast við ýmsar fræðigreinar, t.d. fornleifafræði, landafræði, veðurfræði, siglingafræði, mannfræði, grasafræði og dýrafræði, og þar að auki með því að fara í eigin könnunarferð um Nova Scotia, New Brunswick og nágrenni Québecborgar. Hann telur líklegt, eða að minsta kosti hugsanlegt að Vínlands sé að leita inn á [[Saint Lawrence-flói|Saint Lawrence-flóa]] eða jafnvel uppi í mynni [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóts]].<ref> Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan], Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> == L'Anse aux Meadows== [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|350px|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] L'Anse aux Meadows er lítið fiskiþorp á á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga Nýfundnalands, í [[Nýfundnaland og Labrador|fylkinu Nýfundnaland og Labrador]] í Kanada, um einum kílómetra sunnan við þorpið fundu norsku fornleifafræðing Helge Ingstad og Anne Stine Ingstad, fornminjar frá norrænni byggð árið 1960. Þau hjónin höfðu þá leitað minjar á norðurströnd Nýfundnalands í samræmi viðlýsingar í Vínlandssögum. Svæðið var sett á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] 1978. Sagnfræðingurinn William A. Munn (1864–1939), sem bjó á Nýfundnalandi, setti fram þá tillögu, eftir að hafa rannsakað heimildir í Evrópu, í bók frá árinu 1914, ''Location of Helluland, Markland & Vinland from the Icelandic Sagas'' (''Lega Hellulands, Marklands og Vínlands úr Íslendingasögunum''), að landkönnuðir Vínlands „''hafðu farið í land í Lancey Meadows, eins og það er kallað í dag''“. <ref>William A. Munn (1914), [https://archive.org/details/locationofhellul00munn/page/n3/mode/2up Location of Helluland, Markland, and Vinland from the Icelandic Sagas], Gazette Print</ref> [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|350px|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar innfæddra manna. Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Eitt þeirra var örugglega smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, sams konar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi. .<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> Þarna fundust líka miklar minjar um járnsmíði og leifar af sundurklipptum hnoðsaumi skipa, tréspónum og aflóga smíðisgripum úr tré. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|350px|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] Öll húsin voru byggð úr [[Torfbær|torfi]] með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig [[Snælda|snældusnúður]] úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place3,4,5. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> En steinverkfæri sem einnig fundust við L’Anse aux Meadows benda til þess að frumbyggjar Norður-Ameríku, líklega forfeður [[Beothuk-indjánar|Beothuk]]- og [[Dorset-menning|Dorset-fólksins]], hafi einnig búið á svæðinu, bæði fyrir og eftir dvöl norrænna manna.<ref> P. M. Ledger, L. Girdland-Flinkc, V. Forbes. (2019). [https://doi.org/10.1073/pnas.190798611 New horizons at L’Anse aux Meadows]. Smithsonian Institution</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem [[Vínber|vínberjum]] eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands eða mögulega enn lengra. Bæði þegar þeir kom frá Grænlandi og aftur var haldið til Grænlands. Birgitta Wallace telur að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu séu sami staðurinn og L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|thumb|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar St. Lawrence-fljóts og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|thumb|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburfluttninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== [[Helluland]] [[Markland]] [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] kkb5w0xtp4vfwgukdvltfjwv0xqe1oy 1962900 1962899 2026-05-11T15:09:39Z Masae 538 /* L'Anse aux Meadows */ 1962900 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Vïnland''' var svæði við strönd núverandi Norður-Ameríku sem norrænir menn könnuðu samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] um árið 1000 e.Kr. Það er næstum fimm öldum fyrir ferðir [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] <ref>Specht, Joshua; Stockland, Etienne (2017). The Columbian Exchange. CRC Press. p. 23. ISBN 978-1-351-35121-8.</ref> og John Cabots.<ref>Evan T. Jones, (2013) "Bristol, Cabot and the New Found Land, 1496–1500" í P. E. Pope og S. Lewis-Simpson (ritstj.), [https://boydellandbrewer.com/book/exploring-atlantic-transitions-hb/?v=efad7abb323e Exploring Atlantic Transitions: Archaeologies of Permanence and Transience in New Found Lands]. Boydell Press. ISBN 1843838591</ref> til Nýja heimsins. Vínland var ásamt [[Markland|Marklandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Vínland var syðst af þessum svæðum en engin vissa er um hvar það landsvæði sem nefnt var Vínland var í raun. Stór hluti af landlýsingum sagnanna samsvarar nútímaþekkingu á siglingum yfir [[Atlantshaf|Atlantshafið]] og meðfram austurhluta [[Kanada]].<ref> Gisli Sigurðsson segir í formála að bókinni The Vinland Sagas. London: Penguin. bls. xv. ISBN 978-0-140-44776-7, útgefin 2008: „Sögurnar eru enn besta sönnun þess að slíkar ferðir til meginlands Norður-Ameríku hafi átt sér stað. Tilviljun eða óskhyggja geta einfaldlega ekki sett saman lýsingar á landslagi, náttúruauðlindum og lífsháttum frumbyggja sem Evrópubúar þekkja ekki og hægt er að staðfesta í Norður-Ameríku. “</ref> Árið 1960 fundust fyrstu áþreifanlegu sönnunargögnin, [[L'Anse aux Meadows]] á norðurhluta eyjarinnar [[Nýfundnaland]], um norræna búsetu í Norður-Ameríku. <ref>[ https://parks.canada.ca/lhn-nhs/nl/meadows L'Anse aux Meadows".] L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada. Parks Canada. 2018.</ref> <ref>Ingstad, Helge; Ingstad, Anne Stine (2001). The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse aux Meadows, Newfoundland. Checkmark Books. ISBN 0-8160-4716-2.</ref> Fyrir þennan fund var Vínland aðeins þekkt úr Islendingasögum og miðaldaritum. Fornleifafræðingar hafa stundað mikinn uppgröft og rannsóknir á L'Anse aux Meadows, og þær hafa staðfest að norrænir menn hafa kannað talsvert svæði á meginlandi [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref> Viking Archaeology, [http://viking.archeurope.com/settlement/vinland/lanse-aux-meadows/ L’Anse aux Meadows], Archaeology in Europe</ref> Fornleifafræðingar fundu meðal annars smjörhnetur ([[Latína|latína]]: ''Juglans cinerea'') við uppgröftinn í L'Anse aux Meadows, en nyrstu slóðir þar sem þessi hnetutegund vex eru við mynni [[St. Lawrence-flói|St.Lawrence-flóa]] og norð-austurhluta New Brunswick. Þessar hnetur hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. Bls. 148.</ref> ==Landafundirnir í Íslendingasögunum== [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] Helstu frásagnirnar um ferðir norrænna mann til Vínlands eru í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Þessar sögur varðveittust í munnlegri geymd þar til þær voru skráðar um það bil 250 árum eftir atburðina sem þær lýsa áttu að gerast. Þessar tvær útgáfur af sögunni eru dæmi um erfiðleikana að nota fornar ritaðar heimildir sem sönnun fyrir sögulegum atburðum, meðal annars þar sem þær hafa marga sameiginlega söguþræði en segja frá þeim á mismunandi hátt og með mismunandi persónum. Til dæmis er tilnefndir tveir ólíkir menn sem nefndir eru Bjarni sem villast í hafi. Samkvæmt sögunum var það talsverður fjöldi norrænna manna sem fóru til Vínlands. Fylgdarmenn Þorfinns Karlsefnis voru 160 samkvæmt Eiríks sögu rauða, en 60 samkvæmt Grænlendinga sögu. Samkvæmt þeirri sögu hafði Leifur Eiríksson 35 manna hóp, Þorvaldur Eiríksson 30 manna hóp og Helgi og Finnbogi 30 fylgdarmenn. <ref>[https://www.jstor.org/stable/2911893 Vinland and Ultima Thule. John Th. Honti. Modern Language Notes Vol. 54, No. 3 (Mar., 1939), bls. 159-172] ''Jstor.org''</ref> Samkvæmt Eiríks sögu rauða sigldi Þorfinnur Karlsefni með 160 manna flokk frá Grænlandi yfir opið haf og fundu [[Helluland]], þar á eftir [[Markland]], og eftir áframhaldandi siglingu Kjalarnes, Furðustrandir, Straumfjörð og að lokum stað sem hét í Hópi, þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður og enginn snjór féll á veturna. Eftir nokkurra ára fjarveru frá Grænlandi kusu þeir þó að snúa aftur heim þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að þeir myndu annars standa frammi fyrir endalausum átökum við innfædda. Eiríks saga rauða vísar til staðarnafnsins Vínland á fjóra vegu. Í fyrsta lagi er það sagt vera landið sem Leifur Eiríksson fann. Karlsefni og menn hans finna síðan vínber yrir sunnan Furðustrandir. Síðar segir sagan að Vínland sé sunnan við Markland, með Kjalarnes nyrst. Hins vegar er einnig sagt að á meðan þeir voru við Straumfjörð vildi Þórhallur veiðimaður fara norður um Furðustrandir og fyrir Kjalarnes og leita þar að Vínlandi en Karlsefni vill fara suður og austur fyrir land því honum finnst landið í suðurátt allt betra því lengra í suður. Eiríks saga er varðveitt í tveimur íslenskum handritum: Hauksbók frá fyrri hluta 14. aldar og Skálholtsbók frá fyrri hluta 15. aldar. Báðar byggjast á frumriti sem var skrifað eftir 1263 en það frumrit mun hafa verið skrifað eftir texta frá fyrri hluta 13. aldar.<ref> Ólafur Halldórsson (útg.). 1985. Eiríks saga rauða. Texti Skálholtsbókar AM 557 4to. Islenzkfornrit 4 Viðauki. Reykjavík: Hið íslenska fomritafélag</ref>. Grænlendinga saga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um 1387 og er hluti af einni gerð Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.<ref> Þorláksson, Helgi (2001). [https://www.fiskecenter.umb.edu/Staff/Steinberg/Viking08/Readings/Thorlaksson2001.pdf "The Vinland Sagas in a Contemporary Light" (PDF)]. Approaches to Vinland. 4: 66–67.</ref> Að neðan eru samtektir af sögunum tveimur: ===Grænlendinga saga=== [[Mynd:Grænlendinga saga FB.pdf|thumb|Upphaf Grænlendinga sögu í Flateyjarbók]] Samkvæmt Grænlendingasögu uppgötvaði Bjarni Herjólfsson fyrir tilviljun ný lönd þegar hann sigldi frá Noregi til Grænland til að heimsækja föður sinn, á öðru ári landnáms Eiríks rauða á Grænlandi (um 986 e.Kr.). Hann dvaldi síðan á Herjólfsnesi hjá föður sínum og sneri ekki aftur til Noregs fyrr en um árið 1000 e.Kr. Þar sagði hann Eiríki jarli frá landinum sem hann hafið séð og var gagnrýndur fyrir að hafa ekki skoðað þau nánar. Eftir heimkomuna til Grænlands seldi hann Leifi Eiríkssyni skip sitt. Leifur fór í leiðangur sem fór öfuga leið við Bjarna, framhjá landi sem var eins og ein hella upp að jöklum og kallaði Hellulandi og síðan skógi þakið land sem hann nefnir Markalnd. Eftir að hafa siglt tvo daga í viðbót yfir opið haf fann leiðangurinn nýtt land og sigldu vestur fyrir nes sem gekk norður af landinu. Þeim fannst þetta gott land og gerðu þar búðir og hús mikil. Dag einn hvarf Tyrkir, gamall fjölskylduþræll, hann segist hafa fundið vínber og vínvið þegar hann kemur aftur. Um vorið sneri Leifur aftur til Grænlands með skipsfarm af timbri og eftirbát fullan af vínberjum. Á leiðinni heim sá hann skip strandað á skeri og bjargaði áhöfninni. Hann var síðan kallaður Leifur heppni. Annar leiðangur undir forystu Þorvalds, bróður Leifs, með um 40 mönnum fer til Vïnlands og dvaldi í þrjá vetur í Leifsbúðum, könnuðu þeir vesturströnd landsins fyrsta sumarið og austurströndina það seinna. Þeir brutu kjölinn undan skipinu við nes sem þeir Kjalarnes. Lengra suður, á þar sem Þorvaldur vildi stofna byggð, hittu Grænlendingarnir nokkra Skrælingja fyrir og drápu þá. Í kjölfarið sótti að þeim mikið lið á húðkeipum og Þorvaldur lést af örvarskoti. Voru menn Þorvald einn vetur enn í búðunum og fóru síðan til Grænlands með vínber og vínvið sem farm. Þorsteinn, annar bróðir Leifs, giftist Guðríði, ekkju skipstjórans sem Leif bjargaði, og gerði út þriðja leiðangurinn til að sækja lík Þorvalds, en rak af leið og voru í hafvillu allt sumarið. Þorsteinn eyddi vetrinum með Guðríði sem gestur í Vestribyggð á Grænlandi, en lést þar úr sjúkdómi. Veturinn eftri giftist Guðríður Íslendingi að nafni Þorfinnur Karlsefni. Þau ákveða að fara til Vínlands og byggja landið og höfðu með sér alls konar fénað, meðal annars griðung. Karlsefni bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann sagðist lána húsin en gefa þau ekki. Gekk nautfé Grænlendinga úti í lausagöngu. Eftir fyrsta veturinn urðu Grænlendingarnir varir við Skrælingja en þeir hræddust baul nautsins. Á sumrin heimsóttu þau heimamenn sem voru hræddir við naut Grænlendinganna en vildu hafa vöruskipti og höfðu alls konar skinnvöru og vildu helst vopn fyrir en Karlsefni bannaði það. Fengu þeir mjólkurafurðir í vöruskiptunum. Á haustin fæddi Guðríður son sem fékk nafnið Snorri. Í veturbyrjun komu Skrælingjar aftur með vörur til skipta og reyndi einn þeirra að ná vopni og var drepinn. Það leiddi til bardaga milli Grænlendinganna og Skrælingja, féll fjöldi úr lið Skrælingja en hinir höfðu minniháttar mannfalli. Voru þeir Karlsefni, Guðríður og fylgdarmenn þeirra einn vetur enn á Vínlandi. En um vorið ákveður Karlsefni að þau skulu snú aftur til Grænlands og sigla með mikinn farm af vínviði, berjum og skinnvöru. Skömmu síðar kom skip undir forystu tveggja Íslendinga, Helga og Finnboga, til Grænlands og Freydís , dóttir Eiríks rauða, sannfærði þá um að taka þátt í leiðangri til Vínlands. Freydís bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann svaraði ein og Karlsefni, sagðist lána húsin en gefa þau ekki eins. Þegar þeir komu til Vínlands fóru bræðurnir með eigur sínar í hús Leifs, sem reitti Freydís til reiði og bæðurnir byggðu sér þá eigin skála. Hún heimsótti þá síðan að vetri til og bað um að kaupa eitt af skipum þeirra og fullyrti að hún vildi fara aftur til Grænlands, og samþykktu bræðurnir það. Freydís fór aftur og sagði Þorvarði eiginmanni sínum hið gagnstæða og þeir höfðu barið hana, sem leiddi til þess að allir Íslendingarnir voru drepnir, að skipun Freydísar, þar á meðal fimm konur sem Freydís drap sjálf. Um vorið sneru Grænlendingarnir heim með góðan farm, en Leifur komst að sannleikanum um Íslendingana. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem skráð er í sögunni. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ===Eiríks saga rauða=== [[Mynd:Eiríks saga rauða Flateyjarbók.pdf|thumb|Upphaf Eiríks sögu rauða í Flateyjarbók]] Í Eiríks sögu rauða, hinsvegar, uppgötvaði Leifur Eiríksson þessi nýju lönd af tilviljun þegar hann ferðaðist frá Noregi til Grænlands eftir dvöl hjá Ólafi konungi Tryggvasyni. Konungur fól Leifi að kristna Grænland. Hann var lengi í hafvillum en fann síðan lönd þar sem viru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Hann fann menn á skipsflaki og bjargaði þeim og kom á kristni í landinu og var þess vegna kallaður Leifur heppni. Þorsteinn, bróðir Leifs, vildi leita landsins sem Leifur fann en leiðangur hans villtist í hafi og eyddi öllu sumrinu í að sigla um Atlantshafið. Við heimkomuna vakti hann bónorðs við Guðríði Þorbjarnardóttir og giftust þau.Þorsteinn eyddi vetrinum sem gestur á bæ í Vesturbyggð á Grænlandi með Guðríði en lést úr sjúkdómi. En áður en hann dó spá fyrir um framtíð Guðríðar og sagði fyrir að forlög hennar mundu verða mikil. Veturinn eftir giftist Guðríður Íslendingi sem hét Þorfinnur Karlsefni. Karlsefni sem ásamt félaga sínum, Snorra Þorbrandssyni, ásamt samfylgdarmönnum ákváðu að fara að leita Vínlands. Í förinni voru einnig tveir Íslendingar, Bjarni Grímólfsson og Þórhallur Gamlason, og systkini Leifs, Þorvaldur og Freydís, ásamt eiginmanni hennar, Þorvarði, og höfðu með sér búfé. Þau sigldu fram hjá landi þöktu stórum hellum og nefndu Hellulandi og skógþöktu landi sem nefn var Marklandi og sigldu síðan fyrir skaga þar sem þau sáu kjöl báts og kölluðu Kjalarnesi. Síðan héldu þau áfram fram hjá afar löngum ströndum sem voru nefndar Furðustrandir. Lentu þar og sendu tvo hlaupara út til að kanna inn í landið. Eftir þrjá daga sneru þeir aftur með af vínberjum og hveiti. Eftir áframhaldandi siglingu komu þeir að firði með miklum straumum og kölluðu hann Straumsfjörð. Fórum þar í land og bjuggust þar um. Vetrarmánuðirnir voru harðir og var matur af skornum skammti en búfé þeirra komst vel af. Dag einn hvarf Þórhallur veiðimaður (sem hafði ekki tekið kristni), og fannst þar sem hann þuldi eitthvað. Skömmu síðar fannst hvalur strandaður og sagði Þórhallur veiðimaður að hann hafi verið gefinn sem svar við lofi hans á heiðnum guðum. Þeim sem átu af hvalnum varð ill að svo þeir báðu til hins kristina guðs og skömmu síðar batnaði veðrið. Þegar vorið kom vildi Þórhallur Gamlason, Íslendingurinn, sigla norður um Kjalarnes til að leita að Vínlandi, en Þorfinnur Karlsefni kaus frekar að sigla suður eftir austurströndinni. Þórhallur tók aðeins níu menn með sér og skip hans rak á haf út í roki; hann og áhöfn hans sneru aldrei aftur. Þorfinnur, Snorri og Bjarni, ásamt Freydísi, sigldu suður eftir austurströndinni og stofnuðu byggð við bakka stöðuvatns, ofan við mikinn árós og fyrir framan eyrar miklar svo einungis var hægt að sigla inn í ána sem rann úr vatninu nema á háflæði. Landið kölluðu þeir í Hópi og fundu þeir sjálfsána hveitiakra og vínvið. Einn morgun komu ókunnugir menn á níu húðkeypum; þeir skoðuðu sig um og undruðust og fóru í friði. Voru þau þar um veturinn og var snjólaust og allur búfénaður gekk úti sjálfala. Um vorið kom fjöldi húðkeypa og hófst vöruskipti og vildu Skrælingjarnir kaup sverð og spjót en Karlsefni bannaði sölu vopna og helst annars rautt klæði. Þegar verslunin stóð yfir hljóp griðungur sem Karlsefnin átti út úr skóginum og baulaði hátt. Hræddust Skrælingjarnir og reru á burt. Þremur vikum seinna kom mikill fjöldi Skrælingja og varð úr bardagi og urðu Grænlendingarnir að hörfa undan. Freydís hæddi þá og vildi fylgja þeim, fann hún Þorbrand Snorrason dauðan og tók sverð hans. Hún bar sverðið við nakið brjóst sitt og flúðu Skrælingjarnir þá. Einn af Skrælingjunum tók upp járnöxi, hjó í tré og þótti bíta vel. Hjó síðan í stein og þá brotnaði öxin og kastaði henni frá sér. Grænlendingarnir sáu þá að þrátt fyrir að þetta væri mjög gott land mundi ófriðarástand stöðugt vera yfirvofandi og ótti við þá sem fyrir bjuggu. Yfirgáfu þau í Hópi og sneru aftur til Straumsfjarðar og drápu fimm innfædda sem þeir mættu á leiðinni, sofandi í skinnsekkjum. Karlsefni, ásamt Þorvaldi Eiríkssyni og fleirum, fóru norður fyrir Kjalarnes til að leita eftir Þórhalli veiðimanni. Sigldu þeir síðan suður á bóginn hinu megin við nesið, með land á bakborða. Eftir langa siglingu fóru þeir í land og skaut þar einfættlingur ör í Þorvald og lést hannaf því. Sneru þeir aftur til Straumsfjarðar og voru þar hinn þriðja vetur en ágreiningur í hópnum um veturinn leiddi til þess að ákveðið var að fara á brott og snú aftur til Grænlands. Þegar þeir komu til Marklands hittu þeir á fimm Skrælingja og náðu tveimur drengjum, skírðu þá og kenndu þeim sitt eigið tungumál. Komu þeir síðan til Grænlands og voru með Eiríki rauða um veturinn. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem er skráð í þessari sögu. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ==Vínland og landaþekking á miðöldum== ===Adam frá Brimum=== Elsta þekkta skriflega miðaldaheimildin um Vínland er að finna í bókinni ''Descriptio insularum Aquilonis'' (''Lýsing á eyjum í norðr''i) eftir þýska klerkinn og miðaldasagnaritarann [[Adam frá Brimum]] ([[latína]]: Adamus Bremensis; [[þýska]]: Adam von Bremen.) Fæðingar- og dánardagar hans er óþekktir, en hann er talinn vera fæddur fyrir 1050 og hafi látist fyrir 1095), skrifaða um 1070-1075. Adam fór 1069 að hitta danska konunginn [Sveinn Ástríðarson] (einnig nefndur [[Sveinn Ástríðarson|Sveinn Úlfsson]]) var en hann var talinn hafa mikla þekkingu á sögu og landafræði og gaf það Adam tækifæri til að afla sér upplýsinga um sögu og landafræði Danmerkur og annarra Norðurlandanna.<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/01132c.htm Catholic Encyclopedia, Adam of Bremen]</ref>. Segir Adam fyrst frá Íslandi, Hálogalandi og Grænlandi, og segir síðan að Danirnir hefðu sagt hon frá Vínland, eyju í vestri þar sem yxi bæði vín og sjálfsáið hveiti og að þetta væri ekki vafasamur orðrómur, heldur staðreynd sem Danirnir sögðu frá.<ref>[ https://www.americanjourneys.org/AJ_PDF/AJ-058.pdf#:~:text=The%20Descriptio,to%20Vinland.%20Rafn%20gives%20a From Adam of Bremen’s Descriptio insularum Aquilonis] Wisconsin Historical Society. 2003.</ref> <ref> „E''nnfremur sagði hann frá enn einni eyju sem margir höfðu uppgötvað í því hafi og kallað Vínland, af því að vínviður óx þar villtur og gaf af sér hið besta vín, og þar vex meira að segja yfrið nóg af ósánu korni. Heimildir okkar fyrir þessu eru ekki neinar kynlegar ímyndanir, heldur trúverðugar frásagnir Dana. Eftir þessa eyju, sagði hann, væri ekkert byggilegt land að finna í því hafi, því handan við það er fullt af ís og blindþoka''.“ „''Praeterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quid ibi vites sponte nascantur, vinum optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare, non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine immensa plena sunt''.“ Bartusik, Grzegorz; Biskup, Radosław; Morawiec, Jakub, ritstj. (2022). Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum: Origins, Reception and Significance. Studies in Medieval History and Culture. London: Routledge. doi:10.4324/9781003223030. ISBN 9781003223030.</ref> ===Ari fróði=== [[Ari fróði Þorgilsson|Ari fróði]] nefnir Vínland í Íslendingabók sem hann ritaði á árunum 1122-1133. Þar segir Ari frá því að Eiríkur rauði hafi fundið „manna vistir“ á Grænlandi eftir sams konar fólk og byggði Vínland - sem Grænlendingar kölluðu Skrælingja. Svo virðist sem Ari geri ráð fyrir að Vínland sé alþekktfyrirbæri. Athyglisvert er að hann skuli þó ekki geta neitt um hvernig fund Vínlands hafi borið að.<ref> Ari fróði Þorgilsson, [https://is.wikisource.org/wiki/Íslendingabók Íslendingabók], útgáfa Guðna Jónssonar </ref> === Galvaneus Fiamma=== [[Mynd: Galvano Fiamma, 1283 - 1344, retrato anónimo (1300 - 1344).png|right|thumb| Galvaneus Fiamma situr að skriftum]] Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum í Suður-Evrópu er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] [[Galvano Fiamma]], f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin þaðan um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Það er talið að Fiamma hafi frétt af þessum löndum frá sjómönnum í hafnarborginni [[Genúa]].<ref> Fiamam, 2017</ref> ===Sigurður Stefánsson skólameistari=== Elsta kortið þar sem Vínlands er getið var gert um 1590 af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)| Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]]. Eftir nám við Kaupmannahafnarháskóla varð Sigurður kennari og skólameistari við Skálholtsskóla á biskupssetrinu í Skálholt. Sigurður sjálfur var barnabarn Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups. Skálholtskortið svo kallaða sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Grænland er sýnt sem hluti af meginlandi norðurheimskautsins og Helluland, Markland og Skrælingaland sunnan og vestan við Grænland. Aðskilið frá Skrælingjalandi með mjóu sundi er langur og mjór skagi sem kallast á latínu Promontorium Winlandiæ, Vínlandsskagi. Skaginn er teiknaður nokkurn veginn á sömu breiddargráðum og England og Írland.<ref>[ https://canadianmysteries.ca/sites/vinland/othermysteries/maps/indexen.html Where is Vinland?]</ref> Upprunalega kort Sigurðar er glatað, afrit hefur varðveist sem gert var árið 1690 fyrir [[Þórður Þorláksson|Þórð biskup Þoláksson]], sem var biskup í Skálholti. Kortið er í eigu Konunglega bókasafnsins í Danmörku.<ref>[ https://permalink.kb.dk/permalink/2006/manus/678/eng/ Biørn Jonsen paa Skarsaa: Beskrivelse af Grønland og Skálholt-kortet]</ref> ===Polychronicon=== Snemma á 14. öld var landafræðiritið ''Geographica Universalis'' tekið saman í Malmesbury-klaustrinu í [[England|Englandi]]. Það var síðan var notað sem heimild fyrir ''Polychronicon'' eftir Ranulf Higden sem eitt vinsælasta fræðsluefnið á ensku á miðöldum. Þessi rit, sem mögulega höfðu Adam frá Bimum sem heimild, höfðu óljósa hugmynd um staðsetningu þess lands sem þau nefndu Wintland, annað við hafið austan við Noreg, en hitt vestan við Danmörku. Í flestum handritum ''Polychronicon'' eru heimskort þar sem Wintland var merkt í Atlantshafi nálægt Íslandi.<ref>Livingston, Michael (March 2004). "More Vinland maps and texts". Journal of Medieval History. 30 (1): 25 -44. doi:10.1016/j.jmedhist.2003.12.001. S2CID 159749720.</ref> ===Allt til Afríku=== Aðrir íslenskir textar frá svipuðum tíma gáfu aðra mynd af heiminum og sérlega landafræði norðursins. Norðan við Ísland var víðáttumikil, hrjóstrug slétta (sem við vitum nú að var íshellan á Norður-Íshafi) frá Bjarmalandi (í norður-Rússlandi) austan við [[Hvítahaf|Hvítahafið]], allt til Grænlands, og síðan í vestur og suður voru í röð, Helluland, Markland og Vínland. Hins vegar vissu þeir sem rituðu þessa texta ekki hversu langt suður Vínland náði og töldu að það gæti náð alla leið til [[Afríka|Afríku]]. Í bókinni Leiðarvísir ok borgaskipan, sem ritað var að fyrirsögn Nikuláss ábóta á Munkaþverá (sem lést 1159), segir:<ref>Páll Bergþórsson, [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887/0/118 ''Vínlandsgátan''], Mál og menning, Reykjavík, 1997. ISBN 9979315849</ref> „''Frá Bjarmalandi ganga lönd til óbyggða of norðurætt, allt til þess er Grænland tekur við. Frá Grænlandi í suður liggur Helluland, þá Markland. Þaðan er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla, að gangi af Affríka''.“<ref>[https://handrit.is/manuscript/view/en/AM04-0736-I AM 736 I 4to]</ref> === Vínlandsferð Eiríks biskups=== [[Annáll|Konungsannáll]] greinir frá því að Eiríkur upsi Gnúpsson, fyrsti biskup Grænlendinga, hafi farið að leita Vínlands árið 1121. <ref> Jónas Kristjánsson (1980) [https://timarit.is/gegnir/991007364159706886 Annálar og íslendingasögur ] Gripla, 1. Hefti (01.01.1980), bls. 2956</ref> Orðalag annálsins bendir til þess að Vínlandsferðir hafi þá legið niðri um skeið. Sennilegt er að biskupinn hefði ætlað að sinna kristniboði. Það mundi benda til þess að talið hafi verið að einhverjir Grænlendingar hafi sest að á Vínlandi, því að hitt er heldur ólíklegra að Eiríkur hafi ætlað að snúa Skrælingjum til réttrar trúar. Þess er ekki getið að hann hafi snúið aftur og þremur árum síðar var annar biskup, Arnaldur, sendur til Grænlands. Annað hvort hefur skip Eiríks upsa farist eða mögulega hefur hann lent í átökum við frumbyggja og látist. ===Hafreka frá Marklandi=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annáll]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för hér <nowiki>[það er á Íslandi]</nowiki>, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Íslands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ==Hvar var Vínland== Allt frá því að [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrímur Jónsson]] fór að skrifa um Vínland í bókunum ''Crymogæa'' (1609) og ''Gronlandia'' (1688) hefur mikið verið rætt og ritað um Vínlandssögurnar. Íslendingar á sextándu öld töldu víst að „Nýi heimurinn“, sem evrópskir landfræðingar kölluðu „Ameríku“, væri það land sem lýst er í Vínlandssögunum. Allt frá því hafa verið vangaveltur beggja vegna Atlantshafsins um hvar þessi lönd hafi verið. Fræðimenn og annað áhugafólk hafa reynt að kortleggja leiðir Vínlandsfaranna og þar á meðal hvar Vínland hafi verið og um það eru skoðanir manna skiptar enn í dag. Það hefur ekki reynst auðvelt að sannreyna hvar Vïnland var, enda hefur skilgreiningin á Vínlandi verið nokkuð óljós. Landfræðilega er hugtakið Vinland stundum notað almennt til að vísa til allra svæða á Atlantshafsströnd Kanada. Einnig hafur verið varpað fram hugmyndum um að það sé austurströnd Norður-Ameríku, jafnvel allt suður að [[New York-borg|New York]]. En flestir fræðimenn telja það hafa verið takmarkaðra svæði. Þannig er um kenningu [[Jónas Kristjánsson (f. 1940)|Jónasar Kristjánssonar]] og samstarfsmanna hans um að Vínland sé nútíma Nýfundnaland og Straumfjörðurinn sem sagt er frá í Vínlandssögunum, þar sem Þorfinnur Karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu að setjast að, gæti verið Sop’s Arm í Whiter Bay á norðurströnd Nýfundnalands og að Kjalarnesið sé L´Anse aux Meadows. Þessi kenning byggir bæði á nýjum skilningi á Íslendingasögunum og á öðrum sögulegum heimildum um ferðir norrænna manna til Norður-Ameríku og á fornleifaskoðunum á Nýfundnalandi. <ref> https://www.researchgate.net/publication/234802722_Falling_into_Vinland_Newfoundland_Hunting_Pitfalls_at_the_Edge_of_the_Viking_World Falling into Vínland: Newfoundland Hunting Pitfalls at the Edge of the Viking World</ref>. [[Mynd:Golfe_Saint-Laurent_en.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lawrence-flóa, merkt með bláum lit]] Hins vegar segir sænsk-kanadíski fornleifafræðingurinn Birgitta Wallace, sem var forstöðumaður minjasafnsins á L´Anse aux Meadows og sérfræðingur í norrænni fornleifafræði í Norður-Ameríku, : „''Vínland er strandsvæðið allt í kringum Saint Lawrence-flóa og á eyjum í flóanum''.“<ref>Birgitta Wallace, (1991). "L'Anse aux Meadows: gateway to Vinland". In Bigelow, Gerald F. (ed.). The Norse of the North Atlantic. Acta Archaeologica vol. 61. Copenhagen: Munksgaard. bls. 166–198. OCLC 31367739.</ref> [[Páll Bergþórsson]] kemst að svipaðri niðurstöðu með því að styðjast við ýmsar fræðigreinar, t.d. fornleifafræði, landafræði, veðurfræði, siglingafræði, mannfræði, grasafræði og dýrafræði, og þar að auki með því að fara í eigin könnunarferð um Nova Scotia, New Brunswick og nágrenni Québecborgar. Hann telur líklegt, eða að minsta kosti hugsanlegt að Vínlands sé að leita inn á [[Saint Lawrence-flói|Saint Lawrence-flóa]] eða jafnvel uppi í mynni [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóts]].<ref> Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan], Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> == L'Anse aux Meadows== [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] L'Anse aux Meadows er lítið fiskiþorp á á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga Nýfundnalands, í [[Nýfundnaland og Labrador|fylkinu Nýfundnaland og Labrador]] í Kanada, um einum kílómetra sunnan við þorpið fundu norsku fornleifafræðing Helge Ingstad og Anne Stine Ingstad, fornminjar frá norrænni byggð árið 1960. Þau hjónin höfðu þá leitað minjar á norðurströnd Nýfundnalands í samræmi viðlýsingar í Vínlandssögum. Svæðið var sett á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] 1978. Sagnfræðingurinn William A. Munn (1864–1939), sem bjó á Nýfundnalandi, setti fram þá tillögu, eftir að hafa rannsakað heimildir í Evrópu, í bók frá árinu 1914, ''Location of Helluland, Markland & Vinland from the Icelandic Sagas'' (''Lega Hellulands, Marklands og Vínlands úr Íslendingasögunum''), að landkönnuðir Vínlands „''hafðu farið í land í Lancey Meadows, eins og það er kallað í dag''“. <ref>William A. Munn (1914), [https://archive.org/details/locationofhellul00munn/page/n3/mode/2up Location of Helluland, Markland, and Vinland from the Icelandic Sagas], Gazette Print</ref> [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar innfæddra manna. Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Eitt þeirra var örugglega smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, sams konar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi. .<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> Þarna fundust líka miklar minjar um járnsmíði og leifar af sundurklipptum hnoðsaumi skipa, tréspónum og aflóga smíðisgripum úr tré. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] Öll húsin voru byggð úr [[Torfbær|torfi]] með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig [[Snælda|snældusnúður]] úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place3,4,5. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> En steinverkfæri sem einnig fundust við L’Anse aux Meadows benda til þess að frumbyggjar Norður-Ameríku, líklega forfeður [[Beothuk-indjánar|Beothuk]]- og [[Dorset-menning|Dorset-fólksins]], hafi einnig búið á svæðinu, bæði fyrir og eftir dvöl norrænna manna.<ref> P. M. Ledger, L. Girdland-Flinkc, V. Forbes. (2019). [https://doi.org/10.1073/pnas.190798611 New horizons at L’Anse aux Meadows]. Smithsonian Institution</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem [[Vínber|vínberjum]] eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands eða mögulega enn lengra. Bæði þegar þeir kom frá Grænlandi og aftur var haldið til Grænlands. Birgitta Wallace telur að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu séu sami staðurinn og L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|thumb|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar St. Lawrence-fljóts og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|thumb|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburfluttninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== [[Helluland]] [[Markland]] [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] r215x8anfdzej7p6ntqbd66oegf9i3w 1962909 1962900 2026-05-11T18:42:40Z Masae 538 Tenglar 1962909 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Vïnland''' var svæði við strönd núverandi Norður-Ameríku sem norrænir menn könnuðu samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] um árið 1000 e.Kr. Það er næstum fimm öldum fyrir ferðir [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] <ref>Specht, Joshua; Stockland, Etienne (2017). The Columbian Exchange. CRC Press. p. 23. ISBN 978-1-351-35121-8.</ref> og John Cabots.<ref>Evan T. Jones, (2013) "Bristol, Cabot and the New Found Land, 1496–1500" í P. E. Pope og S. Lewis-Simpson (ritstj.), [https://boydellandbrewer.com/book/exploring-atlantic-transitions-hb/?v=efad7abb323e Exploring Atlantic Transitions: Archaeologies of Permanence and Transience in New Found Lands]. Boydell Press. ISBN 1843838591</ref> til Nýja heimsins. Vínland var ásamt [[Markland|Marklandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Vínland var syðst af þessum svæðum en engin vissa er um hvar það landsvæði sem nefnt var Vínland var í raun. Stór hluti af landlýsingum sagnanna samsvarar nútímaþekkingu á siglingum yfir [[Atlantshaf|Atlantshafið]] og meðfram austurhluta [[Kanada]].<ref> Gisli Sigurðsson segir í formála að bókinni The Vinland Sagas. London: Penguin. bls. xv. ISBN 978-0-140-44776-7, útgefin 2008: „Sögurnar eru enn besta sönnun þess að slíkar ferðir til meginlands Norður-Ameríku hafi átt sér stað. Tilviljun eða óskhyggja geta einfaldlega ekki sett saman lýsingar á landslagi, náttúruauðlindum og lífsháttum frumbyggja sem Evrópubúar þekkja ekki og hægt er að staðfesta í Norður-Ameríku. “</ref> Árið 1960 fundust fyrstu áþreifanlegu sönnunargögnin, [[L'Anse aux Meadows]] á norðurhluta eyjarinnar [[Nýfundnaland]], um norræna búsetu í Norður-Ameríku. <ref>[ https://parks.canada.ca/lhn-nhs/nl/meadows L'Anse aux Meadows".] L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada. Parks Canada. 2018.</ref> <ref>Ingstad, Helge; Ingstad, Anne Stine (2001). The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse aux Meadows, Newfoundland. Checkmark Books. ISBN 0-8160-4716-2.</ref> Fyrir þennan fund var Vínland aðeins þekkt úr Islendingasögum og miðaldaritum. Fornleifafræðingar hafa stundað mikinn uppgröft og rannsóknir á L'Anse aux Meadows, og þær hafa staðfest að norrænir menn hafa kannað talsvert svæði á meginlandi [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref> Viking Archaeology, [http://viking.archeurope.com/settlement/vinland/lanse-aux-meadows/ L’Anse aux Meadows], Archaeology in Europe</ref> Fornleifafræðingar fundu meðal annars smjörhnetur ([[Latína|latína]]: ''Juglans cinerea'') við uppgröftinn í L'Anse aux Meadows, en nyrstu slóðir þar sem þessi hnetutegund vex eru við mynni [[St. Lawrence-flói|St.Lawrence-flóa]] og norð-austurhluta New Brunswick. Þessar hnetur hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. Bls. 148.</ref> ==Landafundirnir í Íslendingasögunum== [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] Helstu frásagnirnar um ferðir norrænna mann til Vínlands eru í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Þessar sögur varðveittust í munnlegri geymd þar til þær voru skráðar um það bil 250 árum eftir atburðina sem þær lýsa áttu að gerast. Þessar tvær útgáfur af sögunni eru dæmi um erfiðleikana að nota fornar ritaðar heimildir sem sönnun fyrir sögulegum atburðum, meðal annars þar sem þær hafa marga sameiginlega söguþræði en segja frá þeim á mismunandi hátt og með mismunandi persónum. Til dæmis er tilnefndir tveir ólíkir menn sem nefndir eru Bjarni sem villast í hafi. Samkvæmt sögunum var það talsverður fjöldi norrænna manna sem fóru til Vínlands. Fylgdarmenn Þorfinns Karlsefnis voru 160 samkvæmt Eiríks sögu rauða, en 60 samkvæmt Grænlendinga sögu. Samkvæmt þeirri sögu hafði Leifur Eiríksson 35 manna hóp, Þorvaldur Eiríksson 30 manna hóp og Helgi og Finnbogi 30 fylgdarmenn. <ref>[https://www.jstor.org/stable/2911893 Vinland and Ultima Thule. John Th. Honti. Modern Language Notes Vol. 54, No. 3 (Mar., 1939), bls. 159-172] ''Jstor.org''</ref> Samkvæmt Eiríks sögu rauða sigldi Þorfinnur Karlsefni með 160 manna flokk frá Grænlandi yfir opið haf og fundu [[Helluland]], þar á eftir [[Markland]], og eftir áframhaldandi siglingu Kjalarnes, Furðustrandir, Straumfjörð og að lokum stað sem hét í Hópi, þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður og enginn snjór féll á veturna. Eftir nokkurra ára fjarveru frá Grænlandi kusu þeir þó að snúa aftur heim þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að þeir myndu annars standa frammi fyrir endalausum átökum við innfædda. Eiríks saga rauða vísar til staðarnafnsins Vínland á fjóra vegu. Í fyrsta lagi er það sagt vera landið sem Leifur Eiríksson fann. Karlsefni og menn hans finna síðan vínber yrir sunnan Furðustrandir. Síðar segir sagan að Vínland sé sunnan við Markland, með Kjalarnes nyrst. Hins vegar er einnig sagt að á meðan þeir voru við Straumfjörð vildi Þórhallur veiðimaður fara norður um Furðustrandir og fyrir Kjalarnes og leita þar að Vínlandi en Karlsefni vill fara suður og austur fyrir land því honum finnst landið í suðurátt allt betra því lengra í suður. Eiríks saga er varðveitt í tveimur íslenskum handritum: Hauksbók frá fyrri hluta 14. aldar og Skálholtsbók frá fyrri hluta 15. aldar. Báðar byggjast á frumriti sem var skrifað eftir 1263 en það frumrit mun hafa verið skrifað eftir texta frá fyrri hluta 13. aldar.<ref> Ólafur Halldórsson (útg.). 1985. Eiríks saga rauða. Texti Skálholtsbókar AM 557 4to. Islenzkfornrit 4 Viðauki. Reykjavík: Hið íslenska fomritafélag</ref>. Grænlendinga saga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um 1387 og er hluti af einni gerð Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.<ref> Þorláksson, Helgi (2001). [https://www.fiskecenter.umb.edu/Staff/Steinberg/Viking08/Readings/Thorlaksson2001.pdf "The Vinland Sagas in a Contemporary Light" (PDF)]. Approaches to Vinland. 4: 66–67.</ref> Að neðan eru samtektir af sögunum tveimur: ===Grænlendinga saga=== [[Mynd:Grænlendinga saga FB.pdf|thumb|Upphaf Grænlendinga sögu í Flateyjarbók]] Samkvæmt Grænlendingasögu uppgötvaði Bjarni Herjólfsson fyrir tilviljun ný lönd þegar hann sigldi frá Noregi til Grænland til að heimsækja föður sinn, á öðru ári landnáms Eiríks rauða á Grænlandi (um 986 e.Kr.). Hann dvaldi síðan á Herjólfsnesi hjá föður sínum og sneri ekki aftur til Noregs fyrr en um árið 1000 e.Kr. Þar sagði hann Eiríki jarli frá landinum sem hann hafið séð og var gagnrýndur fyrir að hafa ekki skoðað þau nánar. Eftir heimkomuna til Grænlands seldi hann Leifi Eiríkssyni skip sitt. Leifur fór í leiðangur sem fór öfuga leið við Bjarna, framhjá landi sem var eins og ein hella upp að jöklum og kallaði Hellulandi og síðan skógi þakið land sem hann nefnir Markalnd. Eftir að hafa siglt tvo daga í viðbót yfir opið haf fann leiðangurinn nýtt land og sigldu vestur fyrir nes sem gekk norður af landinu. Þeim fannst þetta gott land og gerðu þar búðir og hús mikil. Dag einn hvarf Tyrkir, gamall fjölskylduþræll, hann segist hafa fundið vínber og vínvið þegar hann kemur aftur. Um vorið sneri Leifur aftur til Grænlands með skipsfarm af timbri og eftirbát fullan af vínberjum. Á leiðinni heim sá hann skip strandað á skeri og bjargaði áhöfninni. Hann var síðan kallaður Leifur heppni. Annar leiðangur undir forystu Þorvalds, bróður Leifs, með um 40 mönnum fer til Vïnlands og dvaldi í þrjá vetur í Leifsbúðum, könnuðu þeir vesturströnd landsins fyrsta sumarið og austurströndina það seinna. Þeir brutu kjölinn undan skipinu við nes sem þeir Kjalarnes. Lengra suður, á þar sem Þorvaldur vildi stofna byggð, hittu Grænlendingarnir nokkra Skrælingja fyrir og drápu þá. Í kjölfarið sótti að þeim mikið lið á húðkeipum og Þorvaldur lést af örvarskoti. Voru menn Þorvald einn vetur enn í búðunum og fóru síðan til Grænlands með vínber og vínvið sem farm. Þorsteinn, annar bróðir Leifs, giftist Guðríði, ekkju skipstjórans sem Leif bjargaði, og gerði út þriðja leiðangurinn til að sækja lík Þorvalds, en rak af leið og voru í hafvillu allt sumarið. Þorsteinn eyddi vetrinum með Guðríði sem gestur í Vestribyggð á Grænlandi, en lést þar úr sjúkdómi. Veturinn eftri giftist Guðríður Íslendingi að nafni Þorfinnur Karlsefni. Þau ákveða að fara til Vínlands og byggja landið og höfðu með sér alls konar fénað, meðal annars griðung. Karlsefni bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann sagðist lána húsin en gefa þau ekki. Gekk nautfé Grænlendinga úti í lausagöngu. Eftir fyrsta veturinn urðu Grænlendingarnir varir við Skrælingja en þeir hræddust baul nautsins. Á sumrin heimsóttu þau heimamenn sem voru hræddir við naut Grænlendinganna en vildu hafa vöruskipti og höfðu alls konar skinnvöru og vildu helst vopn fyrir en Karlsefni bannaði það. Fengu þeir mjólkurafurðir í vöruskiptunum. Á haustin fæddi Guðríður son sem fékk nafnið Snorri. Í veturbyrjun komu Skrælingjar aftur með vörur til skipta og reyndi einn þeirra að ná vopni og var drepinn. Það leiddi til bardaga milli Grænlendinganna og Skrælingja, féll fjöldi úr lið Skrælingja en hinir höfðu minniháttar mannfalli. Voru þeir Karlsefni, Guðríður og fylgdarmenn þeirra einn vetur enn á Vínlandi. En um vorið ákveður Karlsefni að þau skulu snú aftur til Grænlands og sigla með mikinn farm af vínviði, berjum og skinnvöru. Skömmu síðar kom skip undir forystu tveggja Íslendinga, Helga og Finnboga, til Grænlands og Freydís , dóttir Eiríks rauða, sannfærði þá um að taka þátt í leiðangri til Vínlands. Freydís bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann svaraði ein og Karlsefni, sagðist lána húsin en gefa þau ekki eins. Þegar þeir komu til Vínlands fóru bræðurnir með eigur sínar í hús Leifs, sem reitti Freydís til reiði og bæðurnir byggðu sér þá eigin skála. Hún heimsótti þá síðan að vetri til og bað um að kaupa eitt af skipum þeirra og fullyrti að hún vildi fara aftur til Grænlands, og samþykktu bræðurnir það. Freydís fór aftur og sagði Þorvarði eiginmanni sínum hið gagnstæða og þeir höfðu barið hana, sem leiddi til þess að allir Íslendingarnir voru drepnir, að skipun Freydísar, þar á meðal fimm konur sem Freydís drap sjálf. Um vorið sneru Grænlendingarnir heim með góðan farm, en Leifur komst að sannleikanum um Íslendingana. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem skráð er í sögunni. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ===Eiríks saga rauða=== [[Mynd:Eiríks saga rauða Flateyjarbók.pdf|thumb|Upphaf Eiríks sögu rauða í Flateyjarbók]] Í Eiríks sögu rauða, hinsvegar, uppgötvaði Leifur Eiríksson þessi nýju lönd af tilviljun þegar hann ferðaðist frá Noregi til Grænlands eftir dvöl hjá Ólafi konungi Tryggvasyni. Konungur fól Leifi að kristna Grænland. Hann var lengi í hafvillum en fann síðan lönd þar sem viru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Hann fann menn á skipsflaki og bjargaði þeim og kom á kristni í landinu og var þess vegna kallaður Leifur heppni. Þorsteinn, bróðir Leifs, vildi leita landsins sem Leifur fann en leiðangur hans villtist í hafi og eyddi öllu sumrinu í að sigla um Atlantshafið. Við heimkomuna vakti hann bónorðs við Guðríði Þorbjarnardóttir og giftust þau.Þorsteinn eyddi vetrinum sem gestur á bæ í Vesturbyggð á Grænlandi með Guðríði en lést úr sjúkdómi. En áður en hann dó spá fyrir um framtíð Guðríðar og sagði fyrir að forlög hennar mundu verða mikil. Veturinn eftir giftist Guðríður Íslendingi sem hét Þorfinnur Karlsefni. Karlsefni sem ásamt félaga sínum, Snorra Þorbrandssyni, ásamt samfylgdarmönnum ákváðu að fara að leita Vínlands. Í förinni voru einnig tveir Íslendingar, Bjarni Grímólfsson og Þórhallur Gamlason, og systkini Leifs, Þorvaldur og Freydís, ásamt eiginmanni hennar, Þorvarði, og höfðu með sér búfé. Þau sigldu fram hjá landi þöktu stórum hellum og nefndu Hellulandi og skógþöktu landi sem nefn var Marklandi og sigldu síðan fyrir skaga þar sem þau sáu kjöl báts og kölluðu Kjalarnesi. Síðan héldu þau áfram fram hjá afar löngum ströndum sem voru nefndar Furðustrandir. Lentu þar og sendu tvo hlaupara út til að kanna inn í landið. Eftir þrjá daga sneru þeir aftur með af vínberjum og hveiti. Eftir áframhaldandi siglingu komu þeir að firði með miklum straumum og kölluðu hann Straumsfjörð. Fórum þar í land og bjuggust þar um. Vetrarmánuðirnir voru harðir og var matur af skornum skammti en búfé þeirra komst vel af. Dag einn hvarf Þórhallur veiðimaður (sem hafði ekki tekið kristni), og fannst þar sem hann þuldi eitthvað. Skömmu síðar fannst hvalur strandaður og sagði Þórhallur veiðimaður að hann hafi verið gefinn sem svar við lofi hans á heiðnum guðum. Þeim sem átu af hvalnum varð ill að svo þeir báðu til hins kristina guðs og skömmu síðar batnaði veðrið. Þegar vorið kom vildi Þórhallur Gamlason, Íslendingurinn, sigla norður um Kjalarnes til að leita að Vínlandi, en Þorfinnur Karlsefni kaus frekar að sigla suður eftir austurströndinni. Þórhallur tók aðeins níu menn með sér og skip hans rak á haf út í roki; hann og áhöfn hans sneru aldrei aftur. Þorfinnur, Snorri og Bjarni, ásamt Freydísi, sigldu suður eftir austurströndinni og stofnuðu byggð við bakka stöðuvatns, ofan við mikinn árós og fyrir framan eyrar miklar svo einungis var hægt að sigla inn í ána sem rann úr vatninu nema á háflæði. Landið kölluðu þeir í Hópi og fundu þeir sjálfsána hveitiakra og vínvið. Einn morgun komu ókunnugir menn á níu húðkeypum; þeir skoðuðu sig um og undruðust og fóru í friði. Voru þau þar um veturinn og var snjólaust og allur búfénaður gekk úti sjálfala. Um vorið kom fjöldi húðkeypa og hófst vöruskipti og vildu Skrælingjarnir kaup sverð og spjót en Karlsefni bannaði sölu vopna og helst annars rautt klæði. Þegar verslunin stóð yfir hljóp griðungur sem Karlsefnin átti út úr skóginum og baulaði hátt. Hræddust Skrælingjarnir og reru á burt. Þremur vikum seinna kom mikill fjöldi Skrælingja og varð úr bardagi og urðu Grænlendingarnir að hörfa undan. Freydís hæddi þá og vildi fylgja þeim, fann hún Þorbrand Snorrason dauðan og tók sverð hans. Hún bar sverðið við nakið brjóst sitt og flúðu Skrælingjarnir þá. Einn af Skrælingjunum tók upp járnöxi, hjó í tré og þótti bíta vel. Hjó síðan í stein og þá brotnaði öxin og kastaði henni frá sér. Grænlendingarnir sáu þá að þrátt fyrir að þetta væri mjög gott land mundi ófriðarástand stöðugt vera yfirvofandi og ótti við þá sem fyrir bjuggu. Yfirgáfu þau í Hópi og sneru aftur til Straumsfjarðar og drápu fimm innfædda sem þeir mættu á leiðinni, sofandi í skinnsekkjum. Karlsefni, ásamt Þorvaldi Eiríkssyni og fleirum, fóru norður fyrir Kjalarnes til að leita eftir Þórhalli veiðimanni. Sigldu þeir síðan suður á bóginn hinu megin við nesið, með land á bakborða. Eftir langa siglingu fóru þeir í land og skaut þar einfættlingur ör í Þorvald og lést hannaf því. Sneru þeir aftur til Straumsfjarðar og voru þar hinn þriðja vetur en ágreiningur í hópnum um veturinn leiddi til þess að ákveðið var að fara á brott og snú aftur til Grænlands. Þegar þeir komu til Marklands hittu þeir á fimm Skrælingja og náðu tveimur drengjum, skírðu þá og kenndu þeim sitt eigið tungumál. Komu þeir síðan til Grænlands og voru með Eiríki rauða um veturinn. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem er skráð í þessari sögu. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ==Vínland og landaþekking á miðöldum== ===Adam frá Brimum=== Elsta þekkta skriflega miðaldaheimildin um Vínland er að finna í bókinni ''Descriptio insularum Aquilonis'' (''Lýsing á eyjum í norðr''i) eftir þýska klerkinn og miðaldasagnaritarann [[Adam frá Brimum]] ([[latína]]: Adamus Bremensis; [[þýska]]: Adam von Bremen.) Fæðingar- og dánardagar hans er óþekktir, en hann er talinn vera fæddur fyrir 1050 og hafi látist fyrir 1095), skrifaða um 1070-1075. Adam fór 1069 að hitta danska konunginn [Sveinn Ástríðarson] (einnig nefndur [[Sveinn Ástríðarson|Sveinn Úlfsson]]) var en hann var talinn hafa mikla þekkingu á sögu og landafræði og gaf það Adam tækifæri til að afla sér upplýsinga um sögu og landafræði Danmerkur og annarra Norðurlandanna.<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/01132c.htm Catholic Encyclopedia, Adam of Bremen]</ref>. Segir Adam fyrst frá Íslandi, Hálogalandi og Grænlandi, og segir síðan að Danirnir hefðu sagt hon frá Vínland, eyju í vestri þar sem yxi bæði vín og sjálfsáið hveiti og að þetta væri ekki vafasamur orðrómur, heldur staðreynd sem Danirnir sögðu frá.<ref>[ https://www.americanjourneys.org/AJ_PDF/AJ-058.pdf#:~:text=The%20Descriptio,to%20Vinland.%20Rafn%20gives%20a From Adam of Bremen’s Descriptio insularum Aquilonis] Wisconsin Historical Society. 2003.</ref> <ref> „E''nnfremur sagði hann frá enn einni eyju sem margir höfðu uppgötvað í því hafi og kallað Vínland, af því að vínviður óx þar villtur og gaf af sér hið besta vín, og þar vex meira að segja yfrið nóg af ósánu korni. Heimildir okkar fyrir þessu eru ekki neinar kynlegar ímyndanir, heldur trúverðugar frásagnir Dana. Eftir þessa eyju, sagði hann, væri ekkert byggilegt land að finna í því hafi, því handan við það er fullt af ís og blindþoka''.“ „''Praeterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quid ibi vites sponte nascantur, vinum optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare, non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine immensa plena sunt''.“ Bartusik, Grzegorz; Biskup, Radosław; Morawiec, Jakub, ritstj. (2022). Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum: Origins, Reception and Significance. Studies in Medieval History and Culture. London: Routledge. doi:10.4324/9781003223030. ISBN 9781003223030.</ref> ===Ari fróði=== [[Ari fróði Þorgilsson|Ari fróði]] nefnir Vínland í Íslendingabók sem hann ritaði á árunum 1122-1133. Þar segir Ari frá því að Eiríkur rauði hafi fundið „manna vistir“ á Grænlandi eftir sams konar fólk og byggði Vínland - sem Grænlendingar kölluðu Skrælingja. Svo virðist sem Ari geri ráð fyrir að Vínland sé alþekktfyrirbæri. Athyglisvert er að hann skuli þó ekki geta neitt um hvernig fund Vínlands hafi borið að.<ref> Ari fróði Þorgilsson, [https://is.wikisource.org/wiki/Íslendingabók Íslendingabók], útgáfa Guðna Jónssonar </ref> === Galvaneus Fiamma=== [[Mynd: Galvano Fiamma, 1283 - 1344, retrato anónimo (1300 - 1344).png|right|thumb| Galvaneus Fiamma situr að skriftum]] Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum í Suður-Evrópu er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] [[Galvano Fiamma]], f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin þaðan um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Það er talið að Fiamma hafi frétt af þessum löndum frá sjómönnum í hafnarborginni [[Genúa]].<ref> Fiamam, 2017</ref> ===Sigurður Stefánsson skólameistari=== Elsta kortið þar sem Vínlands er getið var gert um 1590 af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)| Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]]. Eftir nám við Kaupmannahafnarháskóla varð Sigurður kennari og skólameistari við Skálholtsskóla á biskupssetrinu í Skálholt. Sigurður sjálfur var barnabarn Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups. Skálholtskortið svo kallaða sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Grænland er sýnt sem hluti af meginlandi norðurheimskautsins og Helluland, Markland og Skrælingaland sunnan og vestan við Grænland. Aðskilið frá Skrælingjalandi með mjóu sundi er langur og mjór skagi sem kallast á latínu Promontorium Winlandiæ, Vínlandsskagi. Skaginn er teiknaður nokkurn veginn á sömu breiddargráðum og England og Írland.<ref>[ https://canadianmysteries.ca/sites/vinland/othermysteries/maps/indexen.html Where is Vinland?]</ref> Upprunalega kort Sigurðar er glatað, afrit hefur varðveist sem gert var árið 1690 fyrir [[Þórður Þorláksson|Þórð biskup Þoláksson]], sem var biskup í Skálholti. Kortið er í eigu Konunglega bókasafnsins í Danmörku.<ref>[ https://permalink.kb.dk/permalink/2006/manus/678/eng/ Biørn Jonsen paa Skarsaa: Beskrivelse af Grønland og Skálholt-kortet]</ref> ===Polychronicon=== Snemma á 14. öld var landafræðiritið ''Geographica Universalis'' tekið saman í Malmesbury-klaustrinu í [[England|Englandi]]. Það var síðan var notað sem heimild fyrir ''Polychronicon'' eftir Ranulf Higden sem eitt vinsælasta fræðsluefnið á ensku á miðöldum. Þessi rit, sem mögulega höfðu Adam frá Bimum sem heimild, höfðu óljósa hugmynd um staðsetningu þess lands sem þau nefndu Wintland, annað við hafið austan við Noreg, en hitt vestan við Danmörku. Í flestum handritum ''Polychronicon'' eru heimskort þar sem Wintland var merkt í Atlantshafi nálægt Íslandi.<ref>Livingston, Michael (March 2004). "More Vinland maps and texts". Journal of Medieval History. 30 (1): 25 -44. doi:10.1016/j.jmedhist.2003.12.001. S2CID 159749720.</ref> ===Allt til Afríku=== Aðrir íslenskir textar frá svipuðum tíma gáfu aðra mynd af heiminum og sérlega landafræði norðursins. Norðan við Ísland var víðáttumikil, hrjóstrug slétta (sem við vitum nú að var íshellan á Norður-Íshafi) frá Bjarmalandi (í norður-Rússlandi) austan við [[Hvítahaf|Hvítahafið]], allt til Grænlands, og síðan í vestur og suður voru í röð, Helluland, Markland og Vínland. Hins vegar vissu þeir sem rituðu þessa texta ekki hversu langt suður Vínland náði og töldu að það gæti náð alla leið til [[Afríka|Afríku]]. Í bókinni Leiðarvísir ok borgaskipan, sem ritað var að fyrirsögn Nikuláss ábóta á Munkaþverá (sem lést 1159), segir:<ref>Páll Bergþórsson, [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887/0/118 ''Vínlandsgátan''], Mál og menning, Reykjavík, 1997. ISBN 9979315849</ref> „''Frá Bjarmalandi ganga lönd til óbyggða of norðurætt, allt til þess er Grænland tekur við. Frá Grænlandi í suður liggur Helluland, þá Markland. Þaðan er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla, að gangi af Affríka''.“<ref>[https://handrit.is/manuscript/view/en/AM04-0736-I AM 736 I 4to]</ref> === Vínlandsferð Eiríks biskups=== [[Annáll|Konungsannáll]] greinir frá því að Eiríkur upsi Gnúpsson, fyrsti biskup Grænlendinga, hafi farið að leita Vínlands árið 1121. <ref> Jónas Kristjánsson (1980) [https://timarit.is/gegnir/991007364159706886 Annálar og íslendingasögur ] Gripla, 1. Hefti (01.01.1980), bls. 2956</ref> Orðalag annálsins bendir til þess að Vínlandsferðir hafi þá legið niðri um skeið. Sennilegt er að biskupinn hefði ætlað að sinna kristniboði. Það mundi benda til þess að talið hafi verið að einhverjir Grænlendingar hafi sest að á Vínlandi, því að hitt er heldur ólíklegra að Eiríkur hafi ætlað að snúa Skrælingjum til réttrar trúar. Þess er ekki getið að hann hafi snúið aftur og þremur árum síðar var annar biskup, Arnaldur, sendur til Grænlands. Annað hvort hefur skip Eiríks upsa farist eða mögulega hefur hann lent í átökum við frumbyggja og látist. ===Hafreka frá Marklandi=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annáll]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för hér <nowiki>[það er á Íslandi]</nowiki>, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Íslands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ==Hvar var Vínland== Allt frá því að [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrímur Jónsson]] fór að skrifa um Vínland í bókunum ''Crymogæa'' (1609) og ''Gronlandia'' (1688) hefur mikið verið rætt og ritað um Vínlandssögurnar. Íslendingar á sextándu öld töldu víst að „Nýi heimurinn“, sem evrópskir landfræðingar kölluðu „Ameríku“, væri það land sem lýst er í Vínlandssögunum. Allt frá því hafa verið vangaveltur beggja vegna Atlantshafsins um hvar þessi lönd hafi verið. Fræðimenn og annað áhugafólk hafa reynt að kortleggja leiðir Vínlandsfaranna og þar á meðal hvar Vínland hafi verið og um það eru skoðanir manna skiptar enn í dag. Það hefur ekki reynst auðvelt að sannreyna hvar Vïnland var, enda hefur skilgreiningin á Vínlandi verið nokkuð óljós. Landfræðilega er hugtakið Vinland stundum notað almennt til að vísa til allra svæða á Atlantshafsströnd Kanada. Einnig hafur verið varpað fram hugmyndum um að það sé austurströnd Norður-Ameríku, jafnvel allt suður að [[New York-borg|New York]]. En flestir fræðimenn telja það hafa verið takmarkaðra svæði. Þannig er um kenningu [[Jónas Kristjánsson (f. 1940)|Jónasar Kristjánssonar]] og samstarfsmanna hans um að Vínland sé nútíma Nýfundnaland og Straumfjörðurinn sem sagt er frá í Vínlandssögunum, þar sem Þorfinnur Karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu að setjast að, gæti verið Sop’s Arm í Whiter Bay á norðurströnd Nýfundnalands og að Kjalarnesið sé L´Anse aux Meadows. Þessi kenning byggir bæði á nýjum skilningi á Íslendingasögunum og á öðrum sögulegum heimildum um ferðir norrænna manna til Norður-Ameríku og á fornleifaskoðunum á Nýfundnalandi. <ref> https://www.researchgate.net/publication/234802722_Falling_into_Vinland_Newfoundland_Hunting_Pitfalls_at_the_Edge_of_the_Viking_World Falling into Vínland: Newfoundland Hunting Pitfalls at the Edge of the Viking World</ref>. [[Mynd:Golfe_Saint-Laurent_en.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lawrence-flóa, merkt með bláum lit]] Hins vegar segir sænsk-kanadíski fornleifafræðingurinn Birgitta Wallace, sem var forstöðumaður minjasafnsins á L´Anse aux Meadows og sérfræðingur í norrænni fornleifafræði í Norður-Ameríku, : „''Vínland er strandsvæðið allt í kringum Saint Lawrence-flóa og á eyjum í flóanum''.“<ref>Birgitta Wallace, (1991). "L'Anse aux Meadows: gateway to Vinland". In Bigelow, Gerald F. (ed.). The Norse of the North Atlantic. Acta Archaeologica vol. 61. Copenhagen: Munksgaard. bls. 166–198. OCLC 31367739.</ref> [[Páll Bergþórsson]] kemst að svipaðri niðurstöðu með því að styðjast við ýmsar fræðigreinar, t.d. fornleifafræði, landafræði, veðurfræði, siglingafræði, mannfræði, grasafræði og dýrafræði, og þar að auki með því að fara í eigin könnunarferð um Nova Scotia, New Brunswick og nágrenni Québecborgar. Hann telur líklegt, eða að minsta kosti hugsanlegt að Vínlands sé að leita inn á [[Saint Lawrence-flói|Saint Lawrence-flóa]] eða jafnvel uppi í mynni [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóts]].<ref> Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan], Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> == L'Anse aux Meadows== [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] L'Anse aux Meadows er lítið fiskiþorp á á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga Nýfundnalands, í [[Nýfundnaland og Labrador|fylkinu Nýfundnaland og Labrador]] í Kanada, um einum kílómetra sunnan við þorpið fundu norsku fornleifafræðing Helge Ingstad og Anne Stine Ingstad, fornminjar frá norrænni byggð árið 1960. Þau hjónin höfðu þá leitað minjar á norðurströnd Nýfundnalands í samræmi viðlýsingar í Vínlandssögum. Svæðið var sett á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] 1978. Sagnfræðingurinn William A. Munn (1864–1939), sem bjó á Nýfundnalandi, setti fram þá tillögu, eftir að hafa rannsakað heimildir í Evrópu, í bók frá árinu 1914, ''Location of Helluland, Markland & Vinland from the Icelandic Sagas'' (''Lega Hellulands, Marklands og Vínlands úr Íslendingasögunum''), að landkönnuðir Vínlands „''hafðu farið í land í Lancey Meadows, eins og það er kallað í dag''“. <ref>William A. Munn (1914), [https://archive.org/details/locationofhellul00munn/page/n3/mode/2up Location of Helluland, Markland, and Vinland from the Icelandic Sagas], Gazette Print</ref> [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar innfæddra manna. Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Eitt þeirra var örugglega smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, sams konar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi. .<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> Þarna fundust líka miklar minjar um járnsmíði og leifar af sundurklipptum hnoðsaumi skipa, tréspónum og aflóga smíðisgripum úr tré. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] Öll húsin voru byggð úr [[Torfbær|torfi]] með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig [[Snælda|snældusnúður]] úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place3,4,5. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> En steinverkfæri sem einnig fundust við L’Anse aux Meadows benda til þess að frumbyggjar Norður-Ameríku, líklega forfeður [[Beothuk-indjánar|Beothuk]]- og [[Dorset-menning|Dorset-fólksins]], hafi einnig búið á svæðinu, bæði fyrir og eftir dvöl norrænna manna.<ref> P. M. Ledger, L. Girdland-Flinkc, V. Forbes. (2019). [https://doi.org/10.1073/pnas.190798611 New horizons at L’Anse aux Meadows]. Smithsonian Institution</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem [[Vínber|vínberjum]] eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands eða mögulega enn lengra. Bæði þegar þeir kom frá Grænlandi og aftur var haldið til Grænlands. Birgitta Wallace telur að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu séu sami staðurinn og L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|thumb|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar St. Lawrence-fljóts og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|thumb|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburfluttninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== * [[Helluland]] * [[Markland]] * [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] t1ulmvhtj12btv9q41vbnb9kp0p6mk7 1962929 1962909 2026-05-12T06:19:11Z Masae 538 1962929 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Vïnland''' var svæði við strönd núverandi Norður-Ameríku sem norrænir menn könnuðu samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] um árið 1000 e.Kr. Það er næstum fimm öldum fyrir ferðir [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] <ref>Specht, Joshua; Stockland, Etienne (2017). The Columbian Exchange. CRC Press. p. 23. ISBN 978-1-351-35121-8.</ref> og John Cabots.<ref>Evan T. Jones, (2013) "Bristol, Cabot and the New Found Land, 1496–1500" í P. E. Pope og S. Lewis-Simpson (ritstj.), [https://boydellandbrewer.com/book/exploring-atlantic-transitions-hb/?v=efad7abb323e Exploring Atlantic Transitions: Archaeologies of Permanence and Transience in New Found Lands]. Boydell Press. ISBN 1843838591</ref> til Nýja heimsins. Vínland var ásamt [[Markland|Marklandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Vínland var syðst af þessum svæðum en engin vissa er um hvar það landsvæði sem nefnt var Vínland var í raun. Stór hluti af landlýsingum sagnanna samsvarar nútímaþekkingu á siglingum yfir [[Atlantshaf|Atlantshafið]] og meðfram austurhluta [[Kanada]].<ref> Gisli Sigurðsson segir í formála að bókinni The Vinland Sagas. London: Penguin. bls. xv. ISBN 978-0-140-44776-7, útgefin 2008: „Sögurnar eru enn besta sönnun þess að slíkar ferðir til meginlands Norður-Ameríku hafi átt sér stað. Tilviljun eða óskhyggja geta einfaldlega ekki sett saman lýsingar á landslagi, náttúruauðlindum og lífsháttum frumbyggja sem Evrópubúar þekkja ekki og hægt er að staðfesta í Norður-Ameríku. “</ref> Árið 1960 fundust fyrstu áþreifanlegu sönnunargögnin, [[L'Anse aux Meadows]] á norðurhluta eyjarinnar [[Nýfundnaland]], um norræna búsetu í Norður-Ameríku. <ref>[ https://parks.canada.ca/lhn-nhs/nl/meadows L'Anse aux Meadows".] L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada. Parks Canada. 2018.</ref> <ref>Ingstad, Helge; Ingstad, Anne Stine (2001). The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse aux Meadows, Newfoundland. Checkmark Books. ISBN 0-8160-4716-2.</ref> Fyrir þennan fund var Vínland aðeins þekkt úr Islendingasögum og miðaldaritum. Fornleifafræðingar hafa stundað mikinn uppgröft og rannsóknir á L'Anse aux Meadows, og þær hafa staðfest að norrænir menn hafa kannað talsvert svæði á meginlandi [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref> Viking Archaeology, [http://viking.archeurope.com/settlement/vinland/lanse-aux-meadows/ L’Anse aux Meadows], Archaeology in Europe</ref> Fornleifafræðingar fundu meðal annars smjörhnetur ([[Latína|latína]]: ''Juglans cinerea'') við uppgröftinn í L'Anse aux Meadows, en nyrstu slóðir þar sem þessi hnetutegund vex eru við mynni [[St. Lawrence-flói|St.Lawrence-flóa]] og norð-austurhluta New Brunswick. Þessar hnetur hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. Bls. 148.</ref> ==Landafundirnir í Íslendingasögunum== [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] Helstu frásagnirnar um ferðir norrænna mann til Vínlands eru í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Þessar sögur varðveittust í munnlegri geymd þar til þær voru skráðar um það bil 250 árum eftir atburðina sem þær lýsa áttu að gerast. Þessar tvær útgáfur af sögunni eru dæmi um erfiðleikana að nota fornar ritaðar heimildir sem sönnun fyrir sögulegum atburðum, meðal annars þar sem þær hafa marga sameiginlega söguþræði en segja frá þeim á mismunandi hátt og með mismunandi persónum. Til dæmis er tilnefndir tveir ólíkir menn sem nefndir eru Bjarni sem villast í hafi. Samkvæmt sögunum var það talsverður fjöldi norrænna manna sem fóru til Vínlands. Fylgdarmenn Þorfinns Karlsefnis voru 160 samkvæmt Eiríks sögu rauða, en 60 samkvæmt Grænlendinga sögu. Samkvæmt þeirri sögu hafði Leifur Eiríksson 35 manna hóp, Þorvaldur Eiríksson 30 manna hóp og Helgi og Finnbogi 30 fylgdarmenn. <ref>[https://www.jstor.org/stable/2911893 Vinland and Ultima Thule. John Th. Honti. Modern Language Notes Vol. 54, No. 3 (Mar., 1939), bls. 159-172] ''Jstor.org''</ref> Samkvæmt Eiríks sögu rauða sigldi Þorfinnur Karlsefni með 160 manna flokk frá Grænlandi yfir opið haf og fundu [[Helluland]], þar á eftir [[Markland]], og eftir áframhaldandi siglingu Kjalarnes, Furðustrandir, Straumfjörð og að lokum stað sem hét í Hópi, þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður og enginn snjór féll á veturna. Eftir nokkurra ára fjarveru frá Grænlandi kusu þeir þó að snúa aftur heim þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að þeir myndu annars standa frammi fyrir endalausum átökum við innfædda. Eiríks saga rauða vísar til staðarnafnsins Vínland á fjóra vegu. Í fyrsta lagi er það sagt vera landið sem Leifur Eiríksson fann. Karlsefni og menn hans finna síðan vínber yrir sunnan Furðustrandir. Síðar segir sagan að Vínland sé sunnan við Markland, með Kjalarnes nyrst. Hins vegar er einnig sagt að á meðan þeir voru við Straumfjörð vildi Þórhallur veiðimaður fara norður um Furðustrandir og fyrir Kjalarnes og leita þar að Vínlandi en Karlsefni vill fara suður og austur fyrir land því honum finnst landið í suðurátt allt betra því lengra í suður. Eiríks saga er varðveitt í tveimur íslenskum handritum: Hauksbók frá fyrri hluta 14. aldar og Skálholtsbók frá fyrri hluta 15. aldar. Báðar byggjast á frumriti sem var skrifað eftir 1263 en það frumrit mun hafa verið skrifað eftir texta frá fyrri hluta 13. aldar.<ref> Ólafur Halldórsson (útg.). 1985. Eiríks saga rauða. Texti Skálholtsbókar AM 557 4to. Islenzkfornrit 4 Viðauki. Reykjavík: Hið íslenska fomritafélag</ref>. Grænlendinga saga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um 1387 og er hluti af einni gerð Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.<ref> Þorláksson, Helgi (2001). [https://www.fiskecenter.umb.edu/Staff/Steinberg/Viking08/Readings/Thorlaksson2001.pdf "The Vinland Sagas in a Contemporary Light" (PDF)]. Approaches to Vinland. 4: 66–67.</ref> Að neðan eru samtektir af sögunum tveimur: ===Grænlendinga saga=== [[Mynd:Grænlendinga saga FB.pdf|thumb|Upphaf Grænlendinga sögu í Flateyjarbók]] Samkvæmt Grænlendingasögu uppgötvaði Bjarni Herjólfsson fyrir tilviljun ný lönd þegar hann sigldi frá Noregi til Grænland til að heimsækja föður sinn, á öðru ári landnáms Eiríks rauða á Grænlandi (um 986 e.Kr.). Hann dvaldi síðan á Herjólfsnesi hjá föður sínum og sneri ekki aftur til Noregs fyrr en um árið 1000 e.Kr. Þar sagði hann Eiríki jarli frá löndunum sem hann hafið séð og var gagnrýndur fyrir að hafa ekki skoðað þau nánar. Eftir heimkomuna til Grænlands seldi hann Leifi Eiríkssyni skip sitt. Leifur fór í leiðangur sem fór öfuga leið við Bjarna, framhjá landi sem var eins og ein hella upp að jöklum og kallaði Hellulandi og síðan skógi þakið land sem hann nefnir Markland. Eftir að hafa siglt tvo daga yfir opið haf fann leiðangurinn nýtt land og sigldu vestur fyrir nes sem gekk norður af landinu. Þeim fannst þetta gott land og gerðu þar búðir og hús mikil. Dag einn hvarf Tyrkir, gamall fjölskylduþræll, hann segist hafa fundið vínber og vínvið þegar hann kom aftur. Um vorið sneri Leifur aftur til Grænlands með skipsfarm af timbri og eftirbát fullan af vínberjum. Á leiðinni heim sá hann skip strandað á skeri og bjargaði áhöfninni. Hann var síðan kallaður Leifur heppni. Annar leiðangur undir forystu Þorvalds, bróður Leifs, með um 40 mönnum fer til Vïnlands og dvaldi í þrjá vetur í Leifsbúðum, könnuðu þeir vesturströnd landsins fyrsta sumarið og austurströndina það seinna. Þeir brutu kjölinn undan skipinu við nes sem þeir Kjalarnes. Lengra suður, á þar sem Þorvaldur vildi stofna byggð, hittu Grænlendingarnir nokkra Skrælingja fyrir og drápu þá. Í kjölfarið sótti að þeim mikið lið á húðkeipum og Þorvaldur lést af örvarskoti. Voru menn Þorvald einn vetur enn í búðunum og fóru síðan til Grænlands með vínber og vínvið sem farm. Þorsteinn, annar bróðir Leifs, giftist Guðríði, ekkju skipstjórans sem Leif bjargaði, og gerði út þriðja leiðangurinn til að sækja lík Þorvalds, en rak af leið og voru í hafvillu allt sumarið. Þorsteinn eyddi vetrinum með Guðríði sem gestur í Vestribyggð á Grænlandi, en lést þar úr sjúkdómi. Veturinn eftri giftist Guðríður Íslendingi að nafni Þorfinnur Karlsefni. Þau ákveða að fara til Vínlands og byggja landið og höfðu með sér alls konar fénað, meðal annars griðung. Karlsefni bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann sagðist lána húsin en gefa þau ekki. Gekk nautfé Grænlendinga úti í lausagöngu. Eftir fyrsta veturinn urðu Grænlendingarnir varir við Skrælingja en þeir hræddust baul nautsins. Á sumrin heimsóttu þau heimamenn sem voru hræddir við naut Grænlendinganna en vildu hafa vöruskipti og höfðu alls konar skinnvöru og vildu helst vopn fyrir en Karlsefni bannaði það. Fengu þeir mjólkurafurðir í vöruskiptunum. Á haustin fæddi Guðríður son sem fékk nafnið Snorri. Í vetrarbyrjun komu Skrælingjar aftur með vörur til skipta og reyndi einn þeirra að ná vopni og var drepinn. Það leiddi til bardaga milli Grænlendinganna og Skrælingja, féll fjöldi úr lið Skrælingja en hinir höfðu minniháttar mannfalli. Voru þeir Karlsefni, Guðríður og fylgdarmenn þeirra einn vetur enn á Vínlandi. En um vorið ákveður Karlsefni að þau skulu snú aftur til Grænlands og sigla með mikinn farm af vínviði, berjum og skinnvöru. Skömmu síðar kom skip undir forystu tveggja Íslendinga, Helga og Finnboga, til Grænlands og Freydís, dóttir Eiríks rauða, sannfærði þá um að taka þátt í leiðangri til Vínlands. Freydís bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann svaraði eins og Karlsefni, sagðist lána húsin en gefa þau ekki eins. Þegar þeir komu til Vínlands fóru bræðurnir með eigur sínar í hús Leifs, sem reitti Freydís til reiði og bæðurnir byggðu sér þá eigin skála. Hún heimsótti þá síðan að vetri til og bað um að kaupa eitt af skipum þeirra og fullyrti að hún vildi fara aftur til Grænlands, og samþykktu bræðurnir það. Freydís fór aftur og sagði Þorvarði eiginmanni sínum hið gagnstæða og þeir höfðu barið hana, sem leiddi til þess að allir Íslendingarnir voru drepnir, að skipun Freydísar, þar á meðal fimm konur sem Freydís drap sjálf. Um vorið sneru Grænlendingarnir heim með góðan farm, en Leifur komst að sannleikanum um Íslendingana. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem skráð er í sögunni. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ===Eiríks saga rauða=== [[Mynd:Eiríks saga rauða Flateyjarbók.pdf|thumb|Upphaf Eiríks sögu rauða í Flateyjarbók]] Í Eiríks sögu rauða, hinsvegar, uppgötvaði Leifur Eiríksson þessi nýju lönd af tilviljun þegar hann ferðaðist frá Noregi til Grænlands eftir dvöl hjá Ólafi konungi Tryggvasyni. Konungur fól Leifi að kristna Grænland. Hann var lengi í hafvillum en fann síðan lönd þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Hann fann menn á skipsflaki og bjargaði þeim og kom á kristni í landinu og var þess vegna kallaður Leifur heppni. Þorsteinn, bróðir Leifs, vildi leita landsins sem Leifur fann en leiðangur hans villtist í hafi og eyddi öllu sumrinu í að sigla um Atlantshafið. Við heimkomuna vakti hann bónorðs við Guðríði Þorbjarnardóttir og giftust þau. Þorsteinn eyddi vetrinum sem gestur á bæ í Vesturbyggð á Grænlandi með Guðríði en lést úr sjúkdómi. En áður en hann dó spá fyrir um framtíð Guðríðar og sagði fyrir að forlög hennar mundu verða mikil. Veturinn eftir giftist Guðríður Íslendingi sem hét Þorfinnur Karlsefni. Karlsefni sem ásamt félaga sínum, Snorra Þorbrandssyni, ásamt samfylgdarmönnum ákváðu að fara að leita Vínlands. Í förinni voru einnig tveir Íslendingar, Bjarni Grímólfsson og Þórhallur Gamlason, og systkini Leifs, Þorvaldur og Freydís, ásamt eiginmanni hennar, Þorvarði, og höfðu með sér búfé. Þau sigldu fram hjá landi þöktu stórum hellum og nefndu Hellulandi og skógþöktu landi sem nefn var Marklandi og sigldu síðan fyrir skaga þar sem þau sáu kjöl báts og kölluðu Kjalarnesi. Síðan héldu þau áfram fram hjá afar löngum ströndum sem voru nefndar Furðustrandir. Lentu þar og sendu tvo hlaupara út til að kanna inn í landið. Eftir þrjá daga sneru þeir aftur með af vínberjum og hveiti. Eftir áframhaldandi siglingu komu þeir að firði með miklum straumum og kölluðu hann Straumsfjörð. Fórum þar í land og bjuggust þar um. Vetrarmánuðirnir voru harðir og var matur af skornum skammti en búfé þeirra komst vel af. Dag einn hvarf Þórhallur veiðimaður (sem hafði ekki tekið kristni), og fannst þar sem hann þuldi eitthvað. Skömmu síðar fannst hvalur strandaður og sagði Þórhallur veiðimaður að hann hafi verið gefinn sem svar við lofi hans á heiðnum guðum. Þeim sem átu af hvalnum varð ill að svo þeir báðu til hins kristna guðs og skömmu síðar batnaði veðrið. Þegar vorið kom vildi Þórhallur Gamlason, Íslendingurinn, sigla norður um Kjalarnes til að leita að Vínlandi, en Þorfinnur Karlsefni kaus frekar að sigla suður eftir austurströndinni. Þórhallur tók aðeins níu menn með sér og skip hans rak á haf út í roki; hann og áhöfn hans sneru aldrei aftur. Þorfinnur, Snorri og Bjarni, ásamt Freydísi, sigldu suður eftir austurströndinni og stofnuðu byggð við bakka stöðuvatns, ofan við mikinn árós og fyrir framan eyrar miklar svo einungis var hægt að sigla inn í ána sem rann úr vatninu nema á háflæði. Landið kölluðu þeir í Hópi og fundu þeir sjálfsána hveitiakra og vínvið. Einn morgun komu ókunnugir menn á níu húðkeypum; þeir skoðuðu sig um og undruðust og fóru í friði. Voru þau þar um veturinn og var snjólaust og allur búfénaður gekk úti sjálfala. Um vorið kom fjöldi húðkeypa og hófst vöruskipti og vildu Skrælingjarnir kaup sverð og spjót og helst annars rautt klæði, en Karlsefni bannaði sölu vopna. Þegar verslunin stóð yfir hljóp griðungur sem Karlsefnin átti út úr skóginum og baulaði hátt. Hræddust Skrælingjarnir og reru á burt. Þremur vikum seinna kom mikill fjöldi Skrælingja og varð úr bardagi og urðu Grænlendingarnir að hörfa undan. Freydís hæddi þá og vildi fylgja þeim, fann hún Þorbrand Snorrason dauðan og tók sverð hans. Hún bar sverðið við nakið brjóst sitt og flúðu Skrælingjarnir þá. Einn af Skrælingjunum tók upp járnöxi, hjó í tré og þótti bíta vel. Hjó síðan í stein og þá brotnaði öxin og kastaði henni frá sér. Grænlendingarnir sáu þá að þrátt fyrir að þetta væri mjög gott land mundi ófriðarástand stöðugt vera yfirvofandi og ótti við þá sem fyrir bjuggu. Yfirgáfu þau í Hópi og sneru aftur til Straumsfjarðar og drápu fimm innfædda sem þeir mættu á leiðinni, sofandi í skinnsekkjum. Karlsefni, ásamt Þorvaldi Eiríkssyni og fleirum, fóru norður fyrir Kjalarnes til að leita eftir Þórhalli veiðimanni. Sigldu þeir síðan suður á bóginn hinu megin við nesið, með land á bakborða. Eftir langa siglingu fóru þeir í land og skaut þar einfættlingur ör í Þorvald og lést hannaf því. Sneru þeir aftur til Straumsfjarðar og voru þar hinn þriðja vetur en ágreiningur í hópnum um veturinn leiddi til þess að ákveðið var að fara á brott og snúa aftur til Grænlands. Þegar þeir komu til Marklands hittu þeir á fimm Skrælingja og náðu tveimur drengjum, skírðu þá og kenndu þeim sitt eigið tungumál. Komu þeir síðan til Grænlands og voru með Eiríki rauða um veturinn. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem er skráð í þessari sögu. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ==Vínland og landaþekking á miðöldum== ===Adam frá Brimum=== Elsta þekkta skriflega miðaldaheimildin um Vínland er að finna í bókinni ''Descriptio insularum Aquilonis'' (''Lýsing á eyjum í norðr''i) eftir þýska klerkinn og miðaldasagnaritarann [[Adam frá Brimum]] ([[latína]]: Adamus Bremensis; [[þýska]]: Adam von Bremen.) Fæðingar- og dánardagar hans er óþekktir, en hann er talinn vera fæddur fyrir 1050 og hafi látist fyrir 1095), skrifaða um 1070-1075. Adam fór 1069 að hitta danska konunginn [Sveinn Ástríðarson] (einnig nefndur [[Sveinn Ástríðarson|Sveinn Úlfsson]]) var en hann var talinn hafa mikla þekkingu á sögu og landafræði og gaf það Adam tækifæri til að afla sér upplýsinga um sögu og landafræði Danmerkur og annarra Norðurlandanna.<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/01132c.htm Catholic Encyclopedia, Adam of Bremen]</ref>. Segir Adam fyrst frá Íslandi, Hálogalandi og Grænlandi, og segir síðan að Danirnir hefðu sagt hon frá Vínland, eyju í vestri þar sem yxi bæði vín og sjálfsáið hveiti og að þetta væri ekki vafasamur orðrómur, heldur staðreynd sem Danirnir sögðu frá.<ref>[ https://www.americanjourneys.org/AJ_PDF/AJ-058.pdf#:~:text=The%20Descriptio,to%20Vinland.%20Rafn%20gives%20a From Adam of Bremen’s Descriptio insularum Aquilonis] Wisconsin Historical Society. 2003.</ref><ref> „E''nnfremur sagði hann frá enn einni eyju sem margir höfðu uppgötvað í því hafi og kallað Vínland, af því að vínviður óx þar villtur og gaf af sér hið besta vín, og þar vex meira að segja yfrið nóg af ósánu korni. Heimildir okkar fyrir þessu eru ekki neinar kynlegar ímyndanir, heldur trúverðugar frásagnir Dana. Eftir þessa eyju, sagði hann, væri ekkert byggilegt land að finna í því hafi, því handan við það er fullt af ís og blindþoka''.“ „''Praeterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quid ibi vites sponte nascantur, vinum optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare, non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine immensa plena sunt''.“ Bartusik, Grzegorz; Biskup, Radosław; Morawiec, Jakub, ritstj. (2022). Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum: Origins, Reception and Significance. Studies in Medieval History and Culture. London: Routledge. doi:10.4324/9781003223030. ISBN 9781003223030.</ref> ===Ari fróði=== [[Ari fróði Þorgilsson|Ari fróði]] nefnir Vínland í [[Íslendingabók]] sem hann ritaði á árunum 1122-1133. Þar segir Ari frá því að Eiríkur rauði hafi fundið „manna vistir“ á Grænlandi eftir sams konar fólk og byggði Vínland - sem Grænlendingar kölluðu Skrælingja. Svo virðist sem Ari geri ráð fyrir að Vínland sé alþekkt fyrirbæri. Athyglisvert er að hann skuli þó ekki geta neitt um hvernig fund Vínlands hafi borið að.<ref> Ari fróði Þorgilsson, [https://is.wikisource.org/wiki/Íslendingabók Íslendingabók], útgáfa Guðna Jónssonar </ref> === Galvaneus Fiamma=== [[Mynd: Galvano Fiamma, 1283 - 1344, retrato anónimo (1300 - 1344).png|right|thumb| Galvaneus Fiamma situr að skriftum]] Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum í Suður-Evrópu er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] [[Galvano Fiamma]], f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin þaðan um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Það er talið að Fiamma hafi frétt af þessum löndum frá sjómönnum í hafnarborginni [[Genúa]].<ref> Fiamam, 2017</ref> ===Sigurður Stefánsson skólameistari=== Elsta kortið þar sem Vínlands er getið var gert um 1590 af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)| Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]]. Eftir nám við Kaupmannahafnarháskóla varð Sigurður kennari og skólameistari við Skálholtsskóla á biskupssetrinu í Skálholt. Sigurður sjálfur var barnabarn Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups. Skálholtskortið svo kallaða sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Grænland er sýnt sem hluti af meginlandi norðurheimskautsins og Helluland, Markland og Skrælingaland sunnan og vestan við Grænland. Aðskilið frá Skrælingjalandi með mjóu sundi er langur og mjór skagi sem kallast á latínu Promontorium Winlandiæ, Vínlandsskagi. Skaginn er teiknaður nokkurn veginn á sömu breiddargráðum og England og Írland.<ref>[ https://canadianmysteries.ca/sites/vinland/othermysteries/maps/indexen.html Where is Vinland?]</ref> Upprunalega kort Sigurðar er glatað, afrit hefur varðveist sem gert var árið 1690 fyrir [[Þórður Þorláksson|Þórð biskup Þoláksson]], sem var biskup í Skálholti. Kortið er í eigu Konunglega bókasafnsins í Danmörku.<ref>[ https://permalink.kb.dk/permalink/2006/manus/678/eng/ Biørn Jonsen paa Skarsaa: Beskrivelse af Grønland og Skálholt-kortet]</ref> ===Polychronicon=== Snemma á 14. öld var landafræðiritið ''Geographica Universalis'' tekið saman í Malmesbury-klaustrinu í [[England|Englandi]]. Það var síðan var notað sem heimild fyrir ''Polychronicon'' eftir Ranulf Higden sem eitt vinsælasta fræðsluefnið á ensku á miðöldum. Þessi rit, sem mögulega höfðu Adam frá Bimum sem heimild, höfðu óljósa hugmynd um staðsetningu þess lands sem þau nefndu Wintland, annað við hafið austan við Noreg, en hitt vestan við Danmörku. Í flestum handritum ''Polychronicon'' eru heimskort þar sem Wintland var merkt í Atlantshafi nálægt Íslandi.<ref>Livingston, Michael (March 2004). "More Vinland maps and texts". Journal of Medieval History. 30 (1): 25 -44. doi:10.1016/j.jmedhist.2003.12.001. S2CID 159749720.</ref> ===Allt til Afríku=== Aðrir íslenskir textar frá svipuðum tíma gáfu aðra mynd af heiminum og sérlega landafræði norðursins. Norðan við Ísland var víðáttumikil, hrjóstrug slétta (það er íshellan á [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]]) frá Bjarmalandi (í norður-Rússlandi) austan við [[Hvítahaf|Hvítahafið]], allt til Grænlands, og síðan í vestur og suður voru í röð, Helluland, Markland og Vínland. Hins vegar vissu þeir sem rituðu þessa texta ekki hversu langt suður Vínland náði og töldu að það gæti náð alla leið til [[Afríka|Afríku]]. Í bókinni ''Leiðarvísir ok borgaskipan'', sem ritað var að fyrirsögn Nikuláss ábóta á [[Munkaþverárklaustur|Munkaþverá]] (sem lést 1159), segir:<ref>Páll Bergþórsson, [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887/0/118 ''Vínlandsgátan''], Mál og menning, Reykjavík, 1997. ISBN 9979315849</ref> „''Frá Bjarmalandi ganga lönd til óbyggða of norðurætt, allt til þess er Grænland tekur við. Frá Grænlandi í suður liggur Helluland, þá Markland. Þaðan er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla, að gangi af Affríka''.“<ref>[https://handrit.is/manuscript/view/en/AM04-0736-I AM 736 I 4to]</ref> === Vínlandsferð Eiríks biskups=== [[Annáll|Konungsannáll]] greinir frá því að Eiríkur upsi Gnúpsson, fyrsti biskup Grænlendinga, hafi farið að leita Vínlands árið 1121. <ref> Jónas Kristjánsson (1980) [https://timarit.is/gegnir/991007364159706886 Annálar og íslendingasögur ] Gripla, 1. Hefti (01.01.1980), bls. 2956</ref> Orðalag annálsins bendir til þess að Vínlandsferðir hafi þá legið niðri um skeið. Sennilegt er að biskupinn hefði ætlað að sinna kristniboði. Það mundi benda til þess að talið hafi verið að einhverjir Grænlendingar hafi sest að á Vínlandi, því að hitt er heldur ólíklegra að Eiríkur hafi ætlað að snúa [[Skrælingjar|Skrælingjum]] til réttrar trúar. Þess er ekki getið að hann hafi snúið aftur og þremur árum síðar var annar biskup, Arnaldur, sendur til Grænlands. Annað hvort hefur skip Eiríks upsa farist eða mögulega hefur hann lent í átökum við frumbyggja og látist. ===Hafreka frá Marklandi=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annáll]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för hér <nowiki>[það er á Íslandi]</nowiki>, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Íslands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ==Hvar var Vínland== Allt frá því að [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrímur Jónsson]] fór að skrifa um Vínland í bókunum ''Crymogæa'' (1609) og ''Gronlandia'' (1688) hefur mikið verið rætt og ritað um Vínlandssögurnar. Íslendingar á sextándu öld töldu víst að „Nýi heimurinn“, sem evrópskir landfræðingar kölluðu „Ameríku“, væri það land sem lýst er í Vínlandssögunum. Allt frá því hafa verið vangaveltur beggja vegna Atlantshafsins um hvar þessi lönd hafi verið. Fræðimenn og annað áhugafólk hafa reynt að kortleggja leiðir Vínlandsfaranna og þar á meðal hvar Vínland hafi verið og um það eru skoðanir manna skiptar enn í dag. Það hefur ekki reynst auðvelt að sannreyna hvar Vïnland var, enda hefur skilgreiningin á Vínlandi verið nokkuð óljós. Landfræðilega er hugtakið Vinland stundum notað almennt til að vísa til allra svæða á Atlantshafsströnd Kanada. Einnig hafur verið varpað fram hugmyndum um að það sé austurströnd Norður-Ameríku, jafnvel allt suður að [[New York-borg|New York]]. En flestir fræðimenn telja það hafa verið takmarkaðra svæði. Þannig er um kenningu [[Jónas Kristjánsson (f. 1940)|Jónasar Kristjánssonar]] og samstarfsmanna hans um að Vínland sé nútíma Nýfundnaland og Straumfjörðurinn sem sagt er frá í Vínlandssögunum, þar sem Þorfinnur Karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu að setjast að, gæti verið Sop’s Arm í Whiter Bay á norðurströnd Nýfundnalands og að Kjalarnesið sé L´Anse aux Meadows. Þessi kenning byggir bæði á nýjum skilningi á Íslendingasögunum og á öðrum sögulegum heimildum um ferðir norrænna manna til Norður-Ameríku og á fornleifaskoðunum á Nýfundnalandi. <ref> https://www.researchgate.net/publication/234802722_Falling_into_Vinland_Newfoundland_Hunting_Pitfalls_at_the_Edge_of_the_Viking_World Falling into Vínland: Newfoundland Hunting Pitfalls at the Edge of the Viking World</ref>. [[Mynd:Golfe_Saint-Laurent_en.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lawrence-flóa, merkt með bláum lit]] Hins vegar segir sænsk-kanadíski fornleifafræðingurinn Birgitta Wallace, sem var forstöðumaður minjasafnsins á L´Anse aux Meadows og sérfræðingur í norrænni fornleifafræði í Norður-Ameríku, : „''Vínland er strandsvæðið allt í kringum Saint Lawrence-flóa og á eyjum í flóanum''.“<ref>Birgitta Wallace, (1991). "L'Anse aux Meadows: gateway to Vinland". In Bigelow, Gerald F. (ed.). The Norse of the North Atlantic. Acta Archaeologica vol. 61. Copenhagen: Munksgaard. bls. 166–198. OCLC 31367739.</ref> [[Páll Bergþórsson]] kemst að svipaðri niðurstöðu með því að styðjast við ýmsar fræðigreinar, t.d. fornleifafræði, landafræði, veðurfræði, siglingafræði, mannfræði, grasafræði og dýrafræði, og þar að auki með því að fara í eigin könnunarferð um [[Nova Scotia]], [[New Brunswick]] og nágrenni [[Québecborg|Québecborgar.]] Hann telur líklegt, eða að minsta kosti hugsanlegt að Vínlands sé að leita inn á [[Saint Lawrence-flói|Saint Lawrence-flóa]] eða jafnvel uppi í mynni [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóts]].<ref> Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan], Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> == L'Anse aux Meadows== [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] L'Anse aux Meadows er lítið fiskiþorp á á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga Nýfundnalands, í [[Nýfundnaland og Labrador|fylkinu Nýfundnaland og Labrador]] í Kanada, um einum kílómetra sunnan við þorpið fundu norsku fornleifafræðing Helge Ingstad og Anne Stine Ingstad, fornminjar frá norrænni byggð árið 1960. Þau hjónin höfðu þá leitað minja á norðurströnd Nýfundnalands í samræmi viðlýsingar í Vínlandssögum. Svæðið var sett á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] 1978. Sagnfræðingurinn William A. Munn (1864–1939), sem bjó á Nýfundnalandi, setti fram þá tillögu, eftir að hafa rannsakað heimildir í Evrópu, í bók frá árinu 1914, ''Location of Helluland, Markland & Vinland from the Icelandic Sagas'' (''Lega Hellulands, Marklands og Vínlands úr Íslendingasögunum''), að landkönnuðir Vínlands „''hafðu farið í land í Lancey Meadows, eins og það er kallað í dag''“. <ref>William A. Munn (1914), [https://archive.org/details/locationofhellul00munn/page/n3/mode/2up Location of Helluland, Markland, and Vinland from the Icelandic Sagas], Gazette Print</ref> [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar innfæddra manna. Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Eitt þeirra var örugglega smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, sams konar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi. .<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> Þarna fundust líka miklar minjar um járnsmíði og leifar af sundurklipptum hnoðsaumi skipa, tréspónum og aflóga smíðisgripum úr tré. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] Öll húsin voru byggð úr [[Torfbær|torfi]] með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig [[Snælda|snældusnúður]] úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place3,4,5. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> En steinverkfæri sem einnig fundust við L’Anse aux Meadows benda til þess að frumbyggjar Norður-Ameríku, líklega forfeður [[Beothuk-indjánar|Beothuk]]- og [[Dorset-menning|Dorset-fólksins]], hafi einnig búið á svæðinu, bæði fyrir og eftir dvöl norrænna manna.<ref> P. M. Ledger, L. Girdland-Flinkc, V. Forbes. (2019). [https://doi.org/10.1073/pnas.190798611 New horizons at L’Anse aux Meadows]. Smithsonian Institution</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem [[Vínber|vínberjum]] eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands eða mögulega enn lengra. Bæði þegar þeir kom frá Grænlandi og aftur var haldið til Grænlands. Birgitta Wallace telur að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu séu sami staðurinn og L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|thumb|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar St. Lawrence-fljóts og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|thumb|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburfluttninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== * [[Helluland]] * [[Markland]] * [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] dslm5xdmj2uyr31f22twudmf22fk1hb 1962938 1962929 2026-05-12T11:24:57Z Masae 538 /* Vínlandsferð Eiríks biskups */ 1962938 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Vïnland''' var svæði við strönd núverandi Norður-Ameríku sem norrænir menn könnuðu samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] um árið 1000 e.Kr. Það er næstum fimm öldum fyrir ferðir [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] <ref>Specht, Joshua; Stockland, Etienne (2017). The Columbian Exchange. CRC Press. p. 23. ISBN 978-1-351-35121-8.</ref> og John Cabots.<ref>Evan T. Jones, (2013) "Bristol, Cabot and the New Found Land, 1496–1500" í P. E. Pope og S. Lewis-Simpson (ritstj.), [https://boydellandbrewer.com/book/exploring-atlantic-transitions-hb/?v=efad7abb323e Exploring Atlantic Transitions: Archaeologies of Permanence and Transience in New Found Lands]. Boydell Press. ISBN 1843838591</ref> til Nýja heimsins. Vínland var ásamt [[Markland|Marklandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt Grænlendinga sögu og Eiríks sögu rauða. Vínland var syðst af þessum svæðum en engin vissa er um hvar það landsvæði sem nefnt var Vínland var í raun. Stór hluti af landlýsingum sagnanna samsvarar nútímaþekkingu á siglingum yfir [[Atlantshaf|Atlantshafið]] og meðfram austurhluta [[Kanada]].<ref> Gisli Sigurðsson segir í formála að bókinni The Vinland Sagas. London: Penguin. bls. xv. ISBN 978-0-140-44776-7, útgefin 2008: „Sögurnar eru enn besta sönnun þess að slíkar ferðir til meginlands Norður-Ameríku hafi átt sér stað. Tilviljun eða óskhyggja geta einfaldlega ekki sett saman lýsingar á landslagi, náttúruauðlindum og lífsháttum frumbyggja sem Evrópubúar þekkja ekki og hægt er að staðfesta í Norður-Ameríku. “</ref> Árið 1960 fundust fyrstu áþreifanlegu sönnunargögnin, [[L'Anse aux Meadows]] á norðurhluta eyjarinnar [[Nýfundnaland]], um norræna búsetu í Norður-Ameríku. <ref>[ https://parks.canada.ca/lhn-nhs/nl/meadows L'Anse aux Meadows".] L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada. Parks Canada. 2018.</ref> <ref>Ingstad, Helge; Ingstad, Anne Stine (2001). The Viking Discovery of America: The Excavation of a Norse Settlement in L'Anse aux Meadows, Newfoundland. Checkmark Books. ISBN 0-8160-4716-2.</ref> Fyrir þennan fund var Vínland aðeins þekkt úr Islendingasögum og miðaldaritum. Fornleifafræðingar hafa stundað mikinn uppgröft og rannsóknir á L'Anse aux Meadows, og þær hafa staðfest að norrænir menn hafa kannað talsvert svæði á meginlandi [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].<ref> Viking Archaeology, [http://viking.archeurope.com/settlement/vinland/lanse-aux-meadows/ L’Anse aux Meadows], Archaeology in Europe</ref> Fornleifafræðingar fundu meðal annars smjörhnetur ([[Latína|latína]]: ''Juglans cinerea'') við uppgröftinn í L'Anse aux Meadows, en nyrstu slóðir þar sem þessi hnetutegund vex eru við mynni [[St. Lawrence-flói|St.Lawrence-flóa]] og norð-austurhluta New Brunswick. Þessar hnetur hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi.<ref> Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. Bls. 148.</ref> ==Landafundirnir í Íslendingasögunum== [[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]] Helstu frásagnirnar um ferðir norrænna mann til Vínlands eru í tveimum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]: [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]] og [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] sem stundum eru nefndar saman sem Vínlandssögurnar. Þessar sögur varðveittust í munnlegri geymd þar til þær voru skráðar um það bil 250 árum eftir atburðina sem þær lýsa áttu að gerast. Þessar tvær útgáfur af sögunni eru dæmi um erfiðleikana að nota fornar ritaðar heimildir sem sönnun fyrir sögulegum atburðum, meðal annars þar sem þær hafa marga sameiginlega söguþræði en segja frá þeim á mismunandi hátt og með mismunandi persónum. Til dæmis er tilnefndir tveir ólíkir menn sem nefndir eru Bjarni sem villast í hafi. Samkvæmt sögunum var það talsverður fjöldi norrænna manna sem fóru til Vínlands. Fylgdarmenn Þorfinns Karlsefnis voru 160 samkvæmt Eiríks sögu rauða, en 60 samkvæmt Grænlendinga sögu. Samkvæmt þeirri sögu hafði Leifur Eiríksson 35 manna hóp, Þorvaldur Eiríksson 30 manna hóp og Helgi og Finnbogi 30 fylgdarmenn. <ref>[https://www.jstor.org/stable/2911893 Vinland and Ultima Thule. John Th. Honti. Modern Language Notes Vol. 54, No. 3 (Mar., 1939), bls. 159-172] ''Jstor.org''</ref> Samkvæmt Eiríks sögu rauða sigldi Þorfinnur Karlsefni með 160 manna flokk frá Grænlandi yfir opið haf og fundu [[Helluland]], þar á eftir [[Markland]], og eftir áframhaldandi siglingu Kjalarnes, Furðustrandir, Straumfjörð og að lokum stað sem hét í Hópi, þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður og enginn snjór féll á veturna. Eftir nokkurra ára fjarveru frá Grænlandi kusu þeir þó að snúa aftur heim þegar þeir gerðu sér grein fyrir því að þeir myndu annars standa frammi fyrir endalausum átökum við innfædda. Eiríks saga rauða vísar til staðarnafnsins Vínland á fjóra vegu. Í fyrsta lagi er það sagt vera landið sem Leifur Eiríksson fann. Karlsefni og menn hans finna síðan vínber yrir sunnan Furðustrandir. Síðar segir sagan að Vínland sé sunnan við Markland, með Kjalarnes nyrst. Hins vegar er einnig sagt að á meðan þeir voru við Straumfjörð vildi Þórhallur veiðimaður fara norður um Furðustrandir og fyrir Kjalarnes og leita þar að Vínlandi en Karlsefni vill fara suður og austur fyrir land því honum finnst landið í suðurátt allt betra því lengra í suður. Eiríks saga er varðveitt í tveimur íslenskum handritum: Hauksbók frá fyrri hluta 14. aldar og Skálholtsbók frá fyrri hluta 15. aldar. Báðar byggjast á frumriti sem var skrifað eftir 1263 en það frumrit mun hafa verið skrifað eftir texta frá fyrri hluta 13. aldar.<ref> Ólafur Halldórsson (útg.). 1985. Eiríks saga rauða. Texti Skálholtsbókar AM 557 4to. Islenzkfornrit 4 Viðauki. Reykjavík: Hið íslenska fomritafélag</ref>. Grænlendinga saga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um 1387 og er hluti af einni gerð Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.<ref> Þorláksson, Helgi (2001). [https://www.fiskecenter.umb.edu/Staff/Steinberg/Viking08/Readings/Thorlaksson2001.pdf "The Vinland Sagas in a Contemporary Light" (PDF)]. Approaches to Vinland. 4: 66–67.</ref> Að neðan eru samtektir af sögunum tveimur: ===Grænlendinga saga=== [[Mynd:Grænlendinga saga FB.pdf|thumb|Upphaf Grænlendinga sögu í Flateyjarbók]] Samkvæmt Grænlendingasögu uppgötvaði Bjarni Herjólfsson fyrir tilviljun ný lönd þegar hann sigldi frá Noregi til Grænland til að heimsækja föður sinn, á öðru ári landnáms Eiríks rauða á Grænlandi (um 986 e.Kr.). Hann dvaldi síðan á Herjólfsnesi hjá föður sínum og sneri ekki aftur til Noregs fyrr en um árið 1000 e.Kr. Þar sagði hann Eiríki jarli frá löndunum sem hann hafið séð og var gagnrýndur fyrir að hafa ekki skoðað þau nánar. Eftir heimkomuna til Grænlands seldi hann Leifi Eiríkssyni skip sitt. Leifur fór í leiðangur sem fór öfuga leið við Bjarna, framhjá landi sem var eins og ein hella upp að jöklum og kallaði Hellulandi og síðan skógi þakið land sem hann nefnir Markland. Eftir að hafa siglt tvo daga yfir opið haf fann leiðangurinn nýtt land og sigldu vestur fyrir nes sem gekk norður af landinu. Þeim fannst þetta gott land og gerðu þar búðir og hús mikil. Dag einn hvarf Tyrkir, gamall fjölskylduþræll, hann segist hafa fundið vínber og vínvið þegar hann kom aftur. Um vorið sneri Leifur aftur til Grænlands með skipsfarm af timbri og eftirbát fullan af vínberjum. Á leiðinni heim sá hann skip strandað á skeri og bjargaði áhöfninni. Hann var síðan kallaður Leifur heppni. Annar leiðangur undir forystu Þorvalds, bróður Leifs, með um 40 mönnum fer til Vïnlands og dvaldi í þrjá vetur í Leifsbúðum, könnuðu þeir vesturströnd landsins fyrsta sumarið og austurströndina það seinna. Þeir brutu kjölinn undan skipinu við nes sem þeir Kjalarnes. Lengra suður, á þar sem Þorvaldur vildi stofna byggð, hittu Grænlendingarnir nokkra Skrælingja fyrir og drápu þá. Í kjölfarið sótti að þeim mikið lið á húðkeipum og Þorvaldur lést af örvarskoti. Voru menn Þorvald einn vetur enn í búðunum og fóru síðan til Grænlands með vínber og vínvið sem farm. Þorsteinn, annar bróðir Leifs, giftist Guðríði, ekkju skipstjórans sem Leif bjargaði, og gerði út þriðja leiðangurinn til að sækja lík Þorvalds, en rak af leið og voru í hafvillu allt sumarið. Þorsteinn eyddi vetrinum með Guðríði sem gestur í Vestribyggð á Grænlandi, en lést þar úr sjúkdómi. Veturinn eftri giftist Guðríður Íslendingi að nafni Þorfinnur Karlsefni. Þau ákveða að fara til Vínlands og byggja landið og höfðu með sér alls konar fénað, meðal annars griðung. Karlsefni bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann sagðist lána húsin en gefa þau ekki. Gekk nautfé Grænlendinga úti í lausagöngu. Eftir fyrsta veturinn urðu Grænlendingarnir varir við Skrælingja en þeir hræddust baul nautsins. Á sumrin heimsóttu þau heimamenn sem voru hræddir við naut Grænlendinganna en vildu hafa vöruskipti og höfðu alls konar skinnvöru og vildu helst vopn fyrir en Karlsefni bannaði það. Fengu þeir mjólkurafurðir í vöruskiptunum. Á haustin fæddi Guðríður son sem fékk nafnið Snorri. Í vetrarbyrjun komu Skrælingjar aftur með vörur til skipta og reyndi einn þeirra að ná vopni og var drepinn. Það leiddi til bardaga milli Grænlendinganna og Skrælingja, féll fjöldi úr lið Skrælingja en hinir höfðu minniháttar mannfalli. Voru þeir Karlsefni, Guðríður og fylgdarmenn þeirra einn vetur enn á Vínlandi. En um vorið ákveður Karlsefni að þau skulu snú aftur til Grænlands og sigla með mikinn farm af vínviði, berjum og skinnvöru. Skömmu síðar kom skip undir forystu tveggja Íslendinga, Helga og Finnboga, til Grænlands og Freydís, dóttir Eiríks rauða, sannfærði þá um að taka þátt í leiðangri til Vínlands. Freydís bað Leif um að fá hús hans í Vínlandi en hann svaraði eins og Karlsefni, sagðist lána húsin en gefa þau ekki eins. Þegar þeir komu til Vínlands fóru bræðurnir með eigur sínar í hús Leifs, sem reitti Freydís til reiði og bæðurnir byggðu sér þá eigin skála. Hún heimsótti þá síðan að vetri til og bað um að kaupa eitt af skipum þeirra og fullyrti að hún vildi fara aftur til Grænlands, og samþykktu bræðurnir það. Freydís fór aftur og sagði Þorvarði eiginmanni sínum hið gagnstæða og þeir höfðu barið hana, sem leiddi til þess að allir Íslendingarnir voru drepnir, að skipun Freydísar, þar á meðal fimm konur sem Freydís drap sjálf. Um vorið sneru Grænlendingarnir heim með góðan farm, en Leifur komst að sannleikanum um Íslendingana. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem skráð er í sögunni. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ===Eiríks saga rauða=== [[Mynd:Eiríks saga rauða Flateyjarbók.pdf|thumb|Upphaf Eiríks sögu rauða í Flateyjarbók]] Í Eiríks sögu rauða, hinsvegar, uppgötvaði Leifur Eiríksson þessi nýju lönd af tilviljun þegar hann ferðaðist frá Noregi til Grænlands eftir dvöl hjá Ólafi konungi Tryggvasyni. Konungur fól Leifi að kristna Grænland. Hann var lengi í hafvillum en fann síðan lönd þar sem voru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Hann fann menn á skipsflaki og bjargaði þeim og kom á kristni í landinu og var þess vegna kallaður Leifur heppni. Þorsteinn, bróðir Leifs, vildi leita landsins sem Leifur fann en leiðangur hans villtist í hafi og eyddi öllu sumrinu í að sigla um Atlantshafið. Við heimkomuna vakti hann bónorðs við Guðríði Þorbjarnardóttir og giftust þau. Þorsteinn eyddi vetrinum sem gestur á bæ í Vesturbyggð á Grænlandi með Guðríði en lést úr sjúkdómi. En áður en hann dó spá fyrir um framtíð Guðríðar og sagði fyrir að forlög hennar mundu verða mikil. Veturinn eftir giftist Guðríður Íslendingi sem hét Þorfinnur Karlsefni. Karlsefni sem ásamt félaga sínum, Snorra Þorbrandssyni, ásamt samfylgdarmönnum ákváðu að fara að leita Vínlands. Í förinni voru einnig tveir Íslendingar, Bjarni Grímólfsson og Þórhallur Gamlason, og systkini Leifs, Þorvaldur og Freydís, ásamt eiginmanni hennar, Þorvarði, og höfðu með sér búfé. Þau sigldu fram hjá landi þöktu stórum hellum og nefndu Hellulandi og skógþöktu landi sem nefn var Marklandi og sigldu síðan fyrir skaga þar sem þau sáu kjöl báts og kölluðu Kjalarnesi. Síðan héldu þau áfram fram hjá afar löngum ströndum sem voru nefndar Furðustrandir. Lentu þar og sendu tvo hlaupara út til að kanna inn í landið. Eftir þrjá daga sneru þeir aftur með af vínberjum og hveiti. Eftir áframhaldandi siglingu komu þeir að firði með miklum straumum og kölluðu hann Straumsfjörð. Fórum þar í land og bjuggust þar um. Vetrarmánuðirnir voru harðir og var matur af skornum skammti en búfé þeirra komst vel af. Dag einn hvarf Þórhallur veiðimaður (sem hafði ekki tekið kristni), og fannst þar sem hann þuldi eitthvað. Skömmu síðar fannst hvalur strandaður og sagði Þórhallur veiðimaður að hann hafi verið gefinn sem svar við lofi hans á heiðnum guðum. Þeim sem átu af hvalnum varð ill að svo þeir báðu til hins kristna guðs og skömmu síðar batnaði veðrið. Þegar vorið kom vildi Þórhallur Gamlason, Íslendingurinn, sigla norður um Kjalarnes til að leita að Vínlandi, en Þorfinnur Karlsefni kaus frekar að sigla suður eftir austurströndinni. Þórhallur tók aðeins níu menn með sér og skip hans rak á haf út í roki; hann og áhöfn hans sneru aldrei aftur. Þorfinnur, Snorri og Bjarni, ásamt Freydísi, sigldu suður eftir austurströndinni og stofnuðu byggð við bakka stöðuvatns, ofan við mikinn árós og fyrir framan eyrar miklar svo einungis var hægt að sigla inn í ána sem rann úr vatninu nema á háflæði. Landið kölluðu þeir í Hópi og fundu þeir sjálfsána hveitiakra og vínvið. Einn morgun komu ókunnugir menn á níu húðkeypum; þeir skoðuðu sig um og undruðust og fóru í friði. Voru þau þar um veturinn og var snjólaust og allur búfénaður gekk úti sjálfala. Um vorið kom fjöldi húðkeypa og hófst vöruskipti og vildu Skrælingjarnir kaup sverð og spjót og helst annars rautt klæði, en Karlsefni bannaði sölu vopna. Þegar verslunin stóð yfir hljóp griðungur sem Karlsefnin átti út úr skóginum og baulaði hátt. Hræddust Skrælingjarnir og reru á burt. Þremur vikum seinna kom mikill fjöldi Skrælingja og varð úr bardagi og urðu Grænlendingarnir að hörfa undan. Freydís hæddi þá og vildi fylgja þeim, fann hún Þorbrand Snorrason dauðan og tók sverð hans. Hún bar sverðið við nakið brjóst sitt og flúðu Skrælingjarnir þá. Einn af Skrælingjunum tók upp járnöxi, hjó í tré og þótti bíta vel. Hjó síðan í stein og þá brotnaði öxin og kastaði henni frá sér. Grænlendingarnir sáu þá að þrátt fyrir að þetta væri mjög gott land mundi ófriðarástand stöðugt vera yfirvofandi og ótti við þá sem fyrir bjuggu. Yfirgáfu þau í Hópi og sneru aftur til Straumsfjarðar og drápu fimm innfædda sem þeir mættu á leiðinni, sofandi í skinnsekkjum. Karlsefni, ásamt Þorvaldi Eiríkssyni og fleirum, fóru norður fyrir Kjalarnes til að leita eftir Þórhalli veiðimanni. Sigldu þeir síðan suður á bóginn hinu megin við nesið, með land á bakborða. Eftir langa siglingu fóru þeir í land og skaut þar einfættlingur ör í Þorvald og lést hannaf því. Sneru þeir aftur til Straumsfjarðar og voru þar hinn þriðja vetur en ágreiningur í hópnum um veturinn leiddi til þess að ákveðið var að fara á brott og snúa aftur til Grænlands. Þegar þeir komu til Marklands hittu þeir á fimm Skrælingja og náðu tveimur drengjum, skírðu þá og kenndu þeim sitt eigið tungumál. Komu þeir síðan til Grænlands og voru með Eiríki rauða um veturinn. Þetta var síðasta Vínlandsferðin sem er skráð í þessari sögu. [https://www.heimskringla.no/wiki/Eir%C3%ADks_saga_rau%C3%B0a Hér má lesa alla söguna.] ==Vínland og landaþekking á miðöldum== ===Adam frá Brimum=== Elsta þekkta skriflega miðaldaheimildin um Vínland er að finna í bókinni ''Descriptio insularum Aquilonis'' (''Lýsing á eyjum í norðr''i) eftir þýska klerkinn og miðaldasagnaritarann [[Adam frá Brimum]] ([[latína]]: Adamus Bremensis; [[þýska]]: Adam von Bremen.) Fæðingar- og dánardagar hans er óþekktir, en hann er talinn vera fæddur fyrir 1050 og hafi látist fyrir 1095), skrifaða um 1070-1075. Adam fór 1069 að hitta danska konunginn [Sveinn Ástríðarson] (einnig nefndur [[Sveinn Ástríðarson|Sveinn Úlfsson]]) var en hann var talinn hafa mikla þekkingu á sögu og landafræði og gaf það Adam tækifæri til að afla sér upplýsinga um sögu og landafræði Danmerkur og annarra Norðurlandanna.<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/01132c.htm Catholic Encyclopedia, Adam of Bremen]</ref>. Segir Adam fyrst frá Íslandi, Hálogalandi og Grænlandi, og segir síðan að Danirnir hefðu sagt hon frá Vínland, eyju í vestri þar sem yxi bæði vín og sjálfsáið hveiti og að þetta væri ekki vafasamur orðrómur, heldur staðreynd sem Danirnir sögðu frá.<ref>[ https://www.americanjourneys.org/AJ_PDF/AJ-058.pdf#:~:text=The%20Descriptio,to%20Vinland.%20Rafn%20gives%20a From Adam of Bremen’s Descriptio insularum Aquilonis] Wisconsin Historical Society. 2003.</ref><ref> „E''nnfremur sagði hann frá enn einni eyju sem margir höfðu uppgötvað í því hafi og kallað Vínland, af því að vínviður óx þar villtur og gaf af sér hið besta vín, og þar vex meira að segja yfrið nóg af ósánu korni. Heimildir okkar fyrir þessu eru ekki neinar kynlegar ímyndanir, heldur trúverðugar frásagnir Dana. Eftir þessa eyju, sagði hann, væri ekkert byggilegt land að finna í því hafi, því handan við það er fullt af ís og blindþoka''.“ „''Praeterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quid ibi vites sponte nascantur, vinum optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare, non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine immensa plena sunt''.“ Bartusik, Grzegorz; Biskup, Radosław; Morawiec, Jakub, ritstj. (2022). Adam of Bremen's Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum: Origins, Reception and Significance. Studies in Medieval History and Culture. London: Routledge. doi:10.4324/9781003223030. ISBN 9781003223030.</ref> ===Ari fróði=== [[Ari fróði Þorgilsson|Ari fróði]] nefnir Vínland í [[Íslendingabók]] sem hann ritaði á árunum 1122-1133. Þar segir Ari frá því að Eiríkur rauði hafi fundið „manna vistir“ á Grænlandi eftir sams konar fólk og byggði Vínland - sem Grænlendingar kölluðu Skrælingja. Svo virðist sem Ari geri ráð fyrir að Vínland sé alþekkt fyrirbæri. Athyglisvert er að hann skuli þó ekki geta neitt um hvernig fund Vínlands hafi borið að.<ref> Ari fróði Þorgilsson, [https://is.wikisource.org/wiki/Íslendingabók Íslendingabók], útgáfa Guðna Jónssonar </ref> === Galvaneus Fiamma=== [[Mynd: Galvano Fiamma, 1283 - 1344, retrato anónimo (1300 - 1344).png|right|thumb| Galvaneus Fiamma situr að skriftum]] Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum í Suður-Evrópu er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] [[Galvano Fiamma]], f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin þaðan um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Það er talið að Fiamma hafi frétt af þessum löndum frá sjómönnum í hafnarborginni [[Genúa]].<ref> Fiamam, 2017</ref> ===Sigurður Stefánsson skólameistari=== Elsta kortið þar sem Vínlands er getið var gert um 1590 af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)| Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]]. Eftir nám við Kaupmannahafnarháskóla varð Sigurður kennari og skólameistari við Skálholtsskóla á biskupssetrinu í Skálholt. Sigurður sjálfur var barnabarn Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups. Skálholtskortið svo kallaða sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Grænland er sýnt sem hluti af meginlandi norðurheimskautsins og Helluland, Markland og Skrælingaland sunnan og vestan við Grænland. Aðskilið frá Skrælingjalandi með mjóu sundi er langur og mjór skagi sem kallast á latínu Promontorium Winlandiæ, Vínlandsskagi. Skaginn er teiknaður nokkurn veginn á sömu breiddargráðum og England og Írland.<ref>[ https://canadianmysteries.ca/sites/vinland/othermysteries/maps/indexen.html Where is Vinland?]</ref> Upprunalega kort Sigurðar er glatað, afrit hefur varðveist sem gert var árið 1690 fyrir [[Þórður Þorláksson|Þórð biskup Þoláksson]], sem var biskup í Skálholti. Kortið er í eigu Konunglega bókasafnsins í Danmörku.<ref>[ https://permalink.kb.dk/permalink/2006/manus/678/eng/ Biørn Jonsen paa Skarsaa: Beskrivelse af Grønland og Skálholt-kortet]</ref> ===Polychronicon=== Snemma á 14. öld var landafræðiritið ''Geographica Universalis'' tekið saman í Malmesbury-klaustrinu í [[England|Englandi]]. Það var síðan var notað sem heimild fyrir ''Polychronicon'' eftir Ranulf Higden sem eitt vinsælasta fræðsluefnið á ensku á miðöldum. Þessi rit, sem mögulega höfðu Adam frá Bimum sem heimild, höfðu óljósa hugmynd um staðsetningu þess lands sem þau nefndu Wintland, annað við hafið austan við Noreg, en hitt vestan við Danmörku. Í flestum handritum ''Polychronicon'' eru heimskort þar sem Wintland var merkt í Atlantshafi nálægt Íslandi.<ref>Livingston, Michael (March 2004). "More Vinland maps and texts". Journal of Medieval History. 30 (1): 25 -44. doi:10.1016/j.jmedhist.2003.12.001. S2CID 159749720.</ref> ===Allt til Afríku=== Aðrir íslenskir textar frá svipuðum tíma gáfu aðra mynd af heiminum og sérlega landafræði norðursins. Norðan við Ísland var víðáttumikil, hrjóstrug slétta (það er íshellan á [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]]) frá Bjarmalandi (í norður-Rússlandi) austan við [[Hvítahaf|Hvítahafið]], allt til Grænlands, og síðan í vestur og suður voru í röð, Helluland, Markland og Vínland. Hins vegar vissu þeir sem rituðu þessa texta ekki hversu langt suður Vínland náði og töldu að það gæti náð alla leið til [[Afríka|Afríku]]. Í bókinni ''Leiðarvísir ok borgaskipan'', sem ritað var að fyrirsögn Nikuláss ábóta á [[Munkaþverárklaustur|Munkaþverá]] (sem lést 1159), segir:<ref>Páll Bergþórsson, [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887/0/118 ''Vínlandsgátan''], Mál og menning, Reykjavík, 1997. ISBN 9979315849</ref> „''Frá Bjarmalandi ganga lönd til óbyggða of norðurætt, allt til þess er Grænland tekur við. Frá Grænlandi í suður liggur Helluland, þá Markland. Þaðan er eigi langt til Vínlands, er sumir menn ætla, að gangi af Affríka''.“<ref>[https://handrit.is/manuscript/view/en/AM04-0736-I AM 736 I 4to]</ref> === Vínlandsferð Eiríks biskups=== [[Annáll|Konungsannáll]] greinir frá því að Eiríkur upsi Gnúpsson, fyrsti biskup Grænlendinga, hafi farið að leita Vínlands árið 1121. <ref> Jónas Kristjánsson (1980) [https://timarit.is/gegnir/991007364159706886 Annálar og íslendingasögur ] Gripla, 1. Hefti (01.01.1980), bls. 2956</ref> Orðalag annálsins bendir til þess að Vínlandsferðir hafi þá legið niðri um skeið. Sennilegt er að biskupinn hefði ætlað að sinna kristniboði. Það mundi benda til þess að talið hafi verið að einhverjir Grænlendingar hafi sest að á Vínlandi, því að hitt er heldur ólíklegra að Eiríkur hafi ætlað að snúa [[Skrælingjar|Skrælingjum]] til réttrar trúar. Þess er ekki getið að hann hafi snúið aftur og þremur árum síðar var annar biskup, Arnaldur, sendur til Grænlands. Annað hvort hefur skip Eiríks upsa farist eða mögulega hefur hann lent í átökum við frumbyggja og látist. Erkibiskupinn Assar Þorkilsson (latína: Asserus Thorkilli) í Lundi<ref>Erkibiskpubdæmi Norðurlanda var í Lundi frá 1104 fram til 1153 þegar það var flutt til Niðaróss</ref> vígði Eirík som „biskup yfir Grænlandi og Vínlandi á svæðum vantrúaðra“ (Episcopus Groenlandiae et Vinlandiae in partibus infidelium) árið 1121. Garðar á Grænlandi var gert að biskupsstól 1124. <ref> Steinunn Kristjánsdóttir (2021). [https://www.mdpi.com/2077-1444/12/6/374 Medieval Monasticism in Iceland and Norse Greenland], tímaritið Religions 2021, 12(6), 374. https://doi.org/10.3390/rel12060374</ref> ===Hafreka frá Marklandi=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annáll]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för hér <nowiki>[það er á Íslandi]</nowiki>, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Íslands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ==Hvar var Vínland== Allt frá því að [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrímur Jónsson]] fór að skrifa um Vínland í bókunum ''Crymogæa'' (1609) og ''Gronlandia'' (1688) hefur mikið verið rætt og ritað um Vínlandssögurnar. Íslendingar á sextándu öld töldu víst að „Nýi heimurinn“, sem evrópskir landfræðingar kölluðu „Ameríku“, væri það land sem lýst er í Vínlandssögunum. Allt frá því hafa verið vangaveltur beggja vegna Atlantshafsins um hvar þessi lönd hafi verið. Fræðimenn og annað áhugafólk hafa reynt að kortleggja leiðir Vínlandsfaranna og þar á meðal hvar Vínland hafi verið og um það eru skoðanir manna skiptar enn í dag. Það hefur ekki reynst auðvelt að sannreyna hvar Vïnland var, enda hefur skilgreiningin á Vínlandi verið nokkuð óljós. Landfræðilega er hugtakið Vinland stundum notað almennt til að vísa til allra svæða á Atlantshafsströnd Kanada. Einnig hafur verið varpað fram hugmyndum um að það sé austurströnd Norður-Ameríku, jafnvel allt suður að [[New York-borg|New York]]. En flestir fræðimenn telja það hafa verið takmarkaðra svæði. Þannig er um kenningu [[Jónas Kristjánsson (f. 1940)|Jónasar Kristjánssonar]] og samstarfsmanna hans um að Vínland sé nútíma Nýfundnaland og Straumfjörðurinn sem sagt er frá í Vínlandssögunum, þar sem Þorfinnur Karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir reyndu að setjast að, gæti verið Sop’s Arm í Whiter Bay á norðurströnd Nýfundnalands og að Kjalarnesið sé L´Anse aux Meadows. Þessi kenning byggir bæði á nýjum skilningi á Íslendingasögunum og á öðrum sögulegum heimildum um ferðir norrænna manna til Norður-Ameríku og á fornleifaskoðunum á Nýfundnalandi. <ref> https://www.researchgate.net/publication/234802722_Falling_into_Vinland_Newfoundland_Hunting_Pitfalls_at_the_Edge_of_the_Viking_World Falling into Vínland: Newfoundland Hunting Pitfalls at the Edge of the Viking World</ref>. [[Mynd:Golfe_Saint-Laurent_en.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lawrence-flóa, merkt með bláum lit]] Hins vegar segir sænsk-kanadíski fornleifafræðingurinn Birgitta Wallace, sem var forstöðumaður minjasafnsins á L´Anse aux Meadows og sérfræðingur í norrænni fornleifafræði í Norður-Ameríku, : „''Vínland er strandsvæðið allt í kringum Saint Lawrence-flóa og á eyjum í flóanum''.“<ref>Birgitta Wallace, (1991). "L'Anse aux Meadows: gateway to Vinland". In Bigelow, Gerald F. (ed.). The Norse of the North Atlantic. Acta Archaeologica vol. 61. Copenhagen: Munksgaard. bls. 166–198. OCLC 31367739.</ref> [[Páll Bergþórsson]] kemst að svipaðri niðurstöðu með því að styðjast við ýmsar fræðigreinar, t.d. fornleifafræði, landafræði, veðurfræði, siglingafræði, mannfræði, grasafræði og dýrafræði, og þar að auki með því að fara í eigin könnunarferð um [[Nova Scotia]], [[New Brunswick]] og nágrenni [[Québecborg|Québecborgar.]] Hann telur líklegt, eða að minsta kosti hugsanlegt að Vínlands sé að leita inn á [[Saint Lawrence-flói|Saint Lawrence-flóa]] eða jafnvel uppi í mynni [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóts]].<ref> Páll Bergþórsson (1997). [https://baekur.is/bok/010b2d7f-4046-41b2-b72b-a1ad878e4887 Vínlandsgátan], Mál og menning, ISBN 9979315849</ref> == L'Anse aux Meadows== [[Mynd:2022-08-27 05 View of L'Anse aux Meadows, NFL CAN.jpg|right|thumb|Þorpið L’Anse-aux-Meadows til vinstri og norrænu búðirnar til hægri]] L'Anse aux Meadows er lítið fiskiþorp á á nyrsta tanga hins mikla norðurskaga Nýfundnalands, í [[Nýfundnaland og Labrador|fylkinu Nýfundnaland og Labrador]] í Kanada, um einum kílómetra sunnan við þorpið fundu norsku fornleifafræðing Helge Ingstad og Anne Stine Ingstad, fornminjar frá norrænni byggð árið 1960. Þau hjónin höfðu þá leitað minja á norðurströnd Nýfundnalands í samræmi viðlýsingar í Vínlandssögum. Svæðið var sett á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] 1978. Sagnfræðingurinn William A. Munn (1864–1939), sem bjó á Nýfundnalandi, setti fram þá tillögu, eftir að hafa rannsakað heimildir í Evrópu, í bók frá árinu 1914, ''Location of Helluland, Markland & Vinland from the Icelandic Sagas'' (''Lega Hellulands, Marklands og Vínlands úr Íslendingasögunum''), að landkönnuðir Vínlands „''hafðu farið í land í Lancey Meadows, eins og það er kallað í dag''“. <ref>William A. Munn (1914), [https://archive.org/details/locationofhellul00munn/page/n3/mode/2up Location of Helluland, Markland, and Vinland from the Icelandic Sagas], Gazette Print</ref> [[Mynd:L'Anse aux Meadows map.png|right|thumb|Nýfundnaland, rauði depillinn sýnir staðsetningu L'Anse aux Meadows]] Fornminjar í L'Anse aux Meadows voru grafnar upp undir stjórn Helge og Anne Stine Ingstad á árunum 1961-1968, meðal annars með þátttöku [[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]] 1962.<ref> Kristján Eldjárn (2012), Vínlandsdagbók. Útgefandi: Forlagið, ISBN: 9789979535775</ref> Fornleifafræðingarnir rannsökuðu leifar átta norrænna húsa og eina kolagröf, fyrir utan ýmiskonar minjar innfæddra manna. Þrjú húsanna voru líklega íveruhús með langeldum á miðju gólfi, hin eru talin vera vöruskemmur eða verkstæði. Eitt þeirra var örugglega smiðja og rauðablásturshús og viðarkolagröf í grennd, sams konar og fundist hafa í Noregi og á Íslandi. .<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 140</ref> Þarna fundust líka miklar minjar um járnsmíði og leifar af sundurklipptum hnoðsaumi skipa, tréspónum og aflóga smíðisgripum úr tré. Þar fyrir utan voru fjögur lítil naust grafin neðan við fjörukambin. Hins vegar hafa engar vísbendingar um [[Fjós|fjós]] eða önnur gripahús eða búfé fundist í L'Anse aux Meadows. [[Mynd:Authentic Viking recreation.jpg|right|thumb|Norrænar tilgátubyggingar á L’Anse-aux-Meadows, á Nýfundnalandi.]] Öll húsin voru byggð úr [[Torfbær|torfi]] með timburgrind að innan, og var torf bæði í þaki og veggjum. Bæði hafa verið notaðir strengir, hnausar og klömbrur í byggingarnar. Flestir veggir voru tvíhlaðnir með sandi og möl sem fyllingu og styrktir með strengjatorfi sent var lagt þversum, en ytri og innri hleðsla úr hnausum og strengjum. Þetta er sama byggingarlag og tíðkaðist á íslandi og Grænlandi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 134</ref> Mikið af minjum hefur fundist en heimilisáhöld og persónulegir munir eru fáir og nær eingöngu smáhlutir sem eigendur gátu auðveldlega glutrað niður. Meðal þess var lítil hringnæla sem var notuð til að næla saman föt, einnig [[Snælda|snældusnúður]] úr tálgusteini og lítið nálabrýni úr kvarsi.<ref>Birgitta Wallace, (1990) bls. 142</ref> Ekki er hægt að ákveða með neinni nákvæmni hvað þessi hús voru lengi notuð til búsetu en það hefur sennilega verið um fá ár að ræða, eða í mesta lagi fáeina áratugi fremur en aldir. Allar líkur eru á að byggðin hafi ekki staðið lengi því að öskuhaugar eru ekki miklir, í mesta lagi nokkur ár, og engin merki eru um grafreiti.<ref>Páll Bergþórsson (1997). Bls. 169</ref> Árið 2021 sýndu rannsóknir að tré som notað var við byggingarnar hafi verið fellt ár 1021, það sýnir hins vegar ekki hvenær norrænir menn komu þangað eða eða hversu lengi þeir voru þar. Þessi aldursgreiningin byggist á kolefnisaldursgreiningu á viðarstykkjum sem hafa verið skornir með málmverkfærum sem frumbyggjar á svæðinu notuðu ekki. <ref>Kuitems, Margot; Wallace, Birgitta L.; Lindsay, Charles; Scifo, Andrea; Doeve, Petra; Jenkins, Kevin; Lindauer, Susanne; Erdil, Pınar; Ledger, Paul M. (20. oktober 2021).[ https://www.nature.com/articles/s41586-021-03972-8 «Evidence for European presence in the Americas in ad 1021».] Nature: 1–4. ISSN 1476-4687. doi:10.1038/s41586-021-03972-8. «However, it has thus far not been possible to determine when this activity took place3,4,5. Here we provide evidence that the Vikings were present in Newfoundland in AD 1021. We overcome the imprecision of previous age estimates by making use of the cosmic-ray-induced upsurge in atmospheric radiocarbon concentrations in AD 993 (ref. 6). Our new date lays down a marker for European cognisance of the Americas, and represents the first known point at which humans encircled the globe.»</ref><ref>Brian Handwerk, [https://www.smithsonianmag.com/science-nature/new-dating-method-shows-vikings-occupied-newfoundland-in-1021-ce-180978903/ New Dating Method Shows Vikings Occupied Newfoundland in 1021 C.E.] Smithsonian Magazine, October 20, 2021</ref> En steinverkfæri sem einnig fundust við L’Anse aux Meadows benda til þess að frumbyggjar Norður-Ameríku, líklega forfeður [[Beothuk-indjánar|Beothuk]]- og [[Dorset-menning|Dorset-fólksins]], hafi einnig búið á svæðinu, bæði fyrir og eftir dvöl norrænna manna.<ref> P. M. Ledger, L. Girdland-Flinkc, V. Forbes. (2019). [https://doi.org/10.1073/pnas.190798611 New horizons at L’Anse aux Meadows]. Smithsonian Institution</ref> Flestir fræðimenn eru nú á þeirri skoðun að L’Anse aux Meadows hafi ekki verið Vínland. Ekki síst vegna þess að þar er ekkert að finna af þeim gæðum Vínlands sem sögurnar segja frá, svo sem [[Vínber|vínberjum]] eða kjörviði. Hins vegar telja þeir að L’Anse aux Meadows hafi verið bækistöð þegar komið var frá Grænlandi því þar opnaðist leiðin suður á bóginn að suðurströnd St. Lawrenceflóa, til hins eiginlega Vínlands eða mögulega enn lengra. Bæði þegar þeir kom frá Grænlandi og aftur var haldið til Grænlands. Birgitta Wallace telur að Straumfjörður og Leifsbúðir sem nefndir í Eiríkssögu rauða og Grænlendingasögu séu sami staðurinn og L‘Anse aux Meadows.<ref> Birgitta Wallace, [https://id.erudit.org/iderudit/nflds19_1art02 The Norse in Newfoundland:L'Anse aux Meadows and Vinland]. Newfoundland and Labrador Studies. Volume 19, Number 1, Spring 2003, bls. 5–43</ref> Í bækistöðunum hafa skipshafnirnar notað búðirnar til hvíldar og til að gera við skipin. Einnig gætu þeir haft þar vetursetu til að geta haldið áfram næsta sumar að sækja vörur frá hinu eiginlega Vínlandi eða bíða þess að ísa leysi við Nýfundnaland og Larbrador. Siglingaleiðin frá Leifsbúðum til Grænlands er mun styttri en frá Vínlandi sjálfu ef það hefur verið langt í suður. Norður og vestur Labradorhaf, allt suður að norðhluta Nýfundnalands er þakið hafís frá október byrjun fram til loka maí eða byrjun júní.<ref>[ https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/ice-forecasts-observations/latest-conditions/climatology.html Canadian Ice Service Ice Climatology]</ref> [[Mynd:NAS-031 Juglans cinerea.png|thumb|Lauf smjörhnetutrés og hnetur ]] Þótt almennt sé nú talið að L'Anse aux Meadows hafi verið bækistöð norrænna manna í landaleit og í leit að timbri og öðrum verðmætum en ekki tilraun til landnáms, þá er enn umdeilt hversu langt suður þeir fóru. Í Vínlandssögunum er sagt að vínber hafi fundist á Vínlandi og það bendir til þess að þeir hafi að minnsta kosti farið til suðurstrandar St. Lawrence-fljóts og fundið bæði villtan vínvið og hnetutré. Þrjár smjörhnetur (''Juglans cinerea'') fundust við L'Anse aux Meadows, en þessi hnetutegund vex aðeins sunnan við St. Lawrence-fljót.<ref>[https://publications.gc.ca/pub?id=9.840850&sl=0 COSEWIC assessment and status report on the butternut, Juglans cinerea, in Canada]</ref><ref> Birgitta Wallace, [https://www.researchgate.net/publication/250260771_L'Anse_Aux_Meadows_Leif_Eriksson's_Home_in_Vinland "L’Anse aux Meadows, Leif Eriksson's Home in Vinland"], Norse Greenland: Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008 Journal of the North Atlantic, 2009, bls. 114-125. DOI:10.3721/037.002.s212</ref> [[Mynd:Vitis riparia 15-p.bot-vitis.rip-02.jpg|thumb|Lækjavínviðarber]] Vínberin sem sagt er að hafi fundist í Vínlandi gætu verið lækjavínviður (''Vitis riparia''), tegund af villtum þrúgum sem vaxa á trjám en en hafa aldrei vaxið á Nýfundnalandi. Grænlendingarnir hafa fundið tré umvafin lækjavínviði sunnan við L'Anse aux Meadows og kallað þau vínvið.<ref>[https://data.canadensys.net/vascan/name/Vitis%20riparia Vitis riparia - Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)]</ref> L'Anse Aux Meadows hefur að öllum líkindum verið lítil og skammlíf bækistöð, fyrst og fremst notuð við skógarhögg og timburfluttninga og einnig skipaviðhalds, frekar en til landnáms eins og á Grænlandi.<ref>Frakes, Jerold C., "Vikings, Vínland and the Discourse of Eurocentrism." The Journal of English and Germanic Philology 100, no. 2 (April, 2001):197</ref> ==Sjá einnig== * [[Helluland]] * [[Markland]] * [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> ==Ítarefni== * Birgitta Wallace (1990): [https://timarit.is/gegnir/991006602489706886 „Norrænar fornminjar í L´anse aux Meadows.“] Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1989. Ólafur Halldórsson þýddi. * Gunnar Karlsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=125 „Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?“] Vísindavefurinn, 19. febrúar 2000. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82673 „Hafa fundist fornleifar á Grænlandi og Vínlandi eftir norræna víkinga?“] Vísindavefurinn, 22. nóvember 2021. * Orri Vésteinsson. [https://visindavefur.is/svar.php?id=82287 „Hvar voru skip víkinga sem sigldu til Vesturheims smíðuð?“] Vísindavefurinn, 8. september 2021. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3521297 ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001] * [https://timarit.is/page/5680588?iabr=on Halldór Hermannsson, Vínlandsferðirnar,Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga - 1. tölublað (01.04.1919)] [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] e07r6xsaxi1kb90ksof2xlkjpnf27o6 0 62702 1962927 1751240 2026-05-12T04:32:17Z Numberguy6 52085 1962927 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Elementary-particle-interactions-is.svg|thumb|Víxlverkanir [[öreind]]a samkvæmt ''staðallíkaninu''. Efst eru [[fermíeind]]ír, þ.e. [[létteind]]ir og [[kvarki|kvarkar]], í miðjunni ''kraftmiðlandi eindir'', þ.e. [[ljóseind]]ir, W og Z-[[bóseind]]ir og [[límeind]]ir, en neðst [[Higgs-bóseind]]in]] '''Staðallíkanið''' eða '''viðtekna líkanið'''<ref>{{cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=541|work=Vísindavefurinn|title=Hvað eru kvarkar?|date=2000-06-19|author=Kristján Rúnar Kristjánsson|access-date=2026-05-12|quote=Svarið er einfaldlega að kvarkar eru hluti af viðtekna líkaninu (The Standard Model) í öreindafræði nútímans og allir fræðilegir reikningar sem byggjast á tilvist kvarka koma heim og saman við tilraunir.}}</ref> er [[líkan]] í nútíma[[eðlisfræði]], sem lýsir [[öreind]]um og þeim [[kraftur|kröftum]], sem verka á þær eða þá krafta sem þær bera samkvæmt [[skammtasviðskenning]]u. Helsti ókostur staðallíkansins er að það skýrir ekki [[þyngdarafl]]. Öreindirnar skiptast gróflega í tvo hópa, [[fermíeind]]ir, með [[spuni (öreindafræði)|hálftöluspuna]] og [[bóseindir]] (''bósónur'') með heiltöluspuna. Minnstu fermíeindirnar, sem ekki virðast samsettar úr öðrum smærri eindum, eru [[létteind]]ir og [[kvarki|kvarkar]]. Hver [[kjarneind]] (''þungeind''), sem samsett er úr þremur kvörkum, myndar ásamt [[rafeind]]um (''létteind'') [[frumeind]]ir, sem eru bygginareiningar [[efni]]s. [[Miðeind]]ir (''mesónur'') eru samsettar úr pörum kvarka og andkvarka. Nokkrar bóseindir miðla kröftum: [[ljóseind]]ir (''fótónur'') [[rafsegulkraftur|rafsegulkrafti]], [[kvarðabóseind]]ir [[veiki kjarnakrafturinn|veika kjarnakraftinum]], en [[límeind]]ir þeim [[sterki kjarnakrafturinn|sterka]]. Margar öreindir, t.d. raf- og [[róteind]], hafa [[rafhleðsla|rafhleðslu]], en ekki [[nifteind]], [[fiseind]] né ljóseind. == Fermíeindir == Hafa hálftöluspuna. === Létteindir === Eru efnisminnstu öreindirnar, en jafn vel er talið að [[fiseind]]ir hafi engan massa. Massi raf- og [[jáeind]]ar er 511 k[[rafeindarvolt|eV]]/[[ljóshraði|c]]². {| class="wikitable" |- | rowspan="2" colspan="2" align="center" | &nbsp; | colspan="3" align="center" | '''[[Létteind]]ir''' |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | rowspan="2" | '''[[Rafhleðsla]]''' ! 0 | [[Rafeindarfiseind]] (ν_e) || Mýeindarfiseind (ν_μ) || Táfiseind (ν_τ) |- ! −1 | [[Rafeind]] (e) || [[Mýeind]] (μ) || [[Táeind]] (τ) |- |} === Kvarkar === Eru byggingareiningar [[efni]]s og mynda [[kjarneind]]ir, sem ásamt rafeindum mynda [[efni]]. [[Sterkeind]]ir eru samsettar úr kvörkum og hafa sterka víxlverkun. {| class="wikitable" |- | rowspan="2" colspan="2" align="center" | &nbsp; | colspan="3" align="center" | '''[[Kvarki|Kvarkar]]''' |- ! 1 !! 2 !! 3 |- | rowspan="2" | '''[[Rafhleðsla]]''' ! +2/3 | upp (u) || þokki (c) || toppur (t) |- ! −1/3 | niður (d) || sérstaða (s) || botn (b) |} === Þungeindir === Eru [[sterkeind]]ir samsettar úr þremur kvörkum, t.d. [[róteind]] (p) og [[nifteind]] (n), sem eru myndaðar úr upp- „u“ og niður-kvörkum „d“ þ.a. p=uud og n=udd. Massi kjarneindanna er um 940 MeV/c². == Bóseindir == Bóseindir hafa heiltöluspuna. === Kratfmiðlandi eindir === Sex bóseindir (''kraftmiðlarar'') miðla [[frumkraftur|frumkröftunum]] fjórum: Rafsegulkrafti, veika- og sterka kajarnakraftinum og þyngdarkraftinum. {| class="wikitable" ! [[Bóseind]] ! [[Massi]] · c² ! Spuni ! [[Rafhleðsla]] ! [[Víxlverkun]] |----- | [[Ljóseind]] || 0 || 1 || 0 || [[Rafsegulkraftur]] |----- | Z⁰-Bóseind || um 91&nbsp;GeV || 1 || 0 || rowspan="3" | [[Veiki kjarnakraftur]]inn |----- | W⁺-Bóseind || um 80&nbsp;GeV || 1 || 1 |----- | W⁻-Bóseind || um 80&nbsp;GeV || 1 || −1 |----- | [[Límeind]] || 0 || 1 || 0 || [[Sterki kjarnakraftur]]inn |----- | ([[Þyngdareind]]) || 0 || 2 || 0 || [[Þyngdarafl]] |} [[Higgs-bóseind]]in gegnir lykilhlutverki í staðallíkaninu, en hefur þrátt fyrir mikla leit ekki fundist enn. Vonir eru bundnar við að finna hana í tilraunum með [[Stóri sterkeindahraðallinn|Stóra sterkeindahraðalinn]]. === Miðeindir === Eru [[sterkeind]]ir samsettar úr pörum kvarka og andkvarka. {{Stubbur|tækni}} [[Flokkur:Eðlisfræði]] [[Flokkur:Öreindafræði]] acaygfpd9i4h8yn5vh6s5rgu910xs67 0 74390 1962903 1943393 2026-05-11T17:41:38Z Uprzedzać 112147 1962903 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Svartbakur | image = Great Black-backed Gull.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Máfar]] (''Laridae'') | genus = ''[[Larus]] '' | species = '''''L. marinus''''' | binomial = ''Larus marinus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758, [[Gotland]], [[Svíþjóð]] | range_map = RangeMap Lmarinus.jpg | range_map_caption= Dreifing á norðlægum slóðum }} [[Mynd:GBBG 1.jpg|thumb|Svartbakur (unglingur) [Mynd: Bjørn Penk]] [[File:Larus marinus MHNT.ZOO.2010.11.127.9.jpg|thumb| ''Larus marinus'']] '''Svartbakur''' (fræðiheiti ''[[wikt:en:larus#Latin|Larus]] [[wikt:en:marinus#Latin|marinus]]'', sem þýðir á [[latína|latínu]] „hafmáfur“ eða „sjávarmáfur“) er stærstur [[máfur|máfa]] og er oft nefndur '''veiðibjalla'''.<ref>[http://www2.lexis.hi.is/cgi-bin/ritmal/leitord.cgi?adg=daemi&n=529825&s=649982&l=vei%F0ibjalla&rm=vei%F0ibjalla&r=p Orðið „veiðibjalla“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} í Ritmálsskrá Orðabókar Háskólans</ref> Hann er svartur og hvítur á lit, goggur hans er gulur og sterklegur og rauður blettur finnst fremst í neðri [[skoltur|skolti]]. Fætur svartbaksins eru ljósbeikir og augu hans ljós. Svartbakur getur vegið rúm 2 kg og vænghafið getur orðið allt að 1,5 metrar. Hann verpir snemma á vorin í dyngju á jafnsléttu og eru [[Egg (matvæli)|eggin]] að meðaltali þrjú talsins, og tekur það þau um fjórar vikur að klekjast út.<ref>{{Vísindavefurinn|3547|Hvað eru svartbaksegg lengi að klekjast út?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=2.7.2003}}</ref> Svartbakur verður kynþroska við 4-5 ára aldur. Svartbakur er [[staðfugl]] á Íslandi og hafði fjölgað mjög á Íslandi vegna aðgangs að [[lífrænn úrgangur|lífrænum úrgangi]] sem kom aðallega frá [[Sjávarútvegur|sjávarútveginum]]. Stofnstærð var talin í kringum 20 þúsund varppör árið 2000 en hefur fækkað mikið síðan. Árið 2016 var stofninn talinn kominn niður í 6-8.000 pör.<ref>{{Vefheimild |url=https://www.natt.is/is/biota/animalia/chordata/aves/charadriiformes/svartbakur-larus-marinus |titill=Svartbakur (Larus marinus) |vefsíða=natt.is |skoðað=2025-07-08}}</ref> Svartbaksstofninn á Íslandi er því talinn í hættu og er fuglinn friðaður.<ref>{{cite web|url=https://www.natt.is/is/midlun/utgafa/valistar/fuglar/valisti-fugla/mat-fugla-valista|title=Mat fugla á válista|website=Náttúrufræðistofnun|access-date=9.7.2025}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Heiti == Svartbakurinn sem stundum er kallaður „veiðibjalla“ eða „bjalla“ er stundum líka nefndur „kaflabringur“, „kaflabrinki“ og „skári“. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimild == * ''Íslenskir fuglar'' (Reykjavík: Iðunn, 1992): bls. 48. [[Flokkur:Máfar]] [[Flokkur:Íslenskir fuglar]] tb8mm5zpt917ryefa9hekrmcroh5a0m 0 88175 1962915 1936551 2026-05-11T20:35:49Z ~2026-28432-70 116360 Heiða Kristín er bæði íslensk og bandarísk. Hún staðfestir það í viðtali sem tegill er á í heimildinni, (mínúta 4:50). 1962915 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Heiða Kristín Helgadóttir | búseta = | mynd = | myndastærð = | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = 20. apríl 1983 | fæðingarstaður = | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | starf = | titill = | laun = | trú = | maki = Guðmundur Kristján Jónsson | börn = 3 | foreldrar = | stjórnmálaflokkur = [[Besti flokkurinn]]<br/>[[Björt framtíð]] | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = }} '''Heiða Kristín Helgadóttir''' (fædd [[20. apríl]] [[1983]]<ref>{{cite web |url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=1213 |title=Heiða Kristín Helgadóttir |date=2. desember 2015 |publisher=Althing }}</ref>) er íslenskur og bandarískur<ref>{{Citation |last=jullifus |title=Jon Gnarr (Reykjavik Mayor) On Inside City Hall - part 1.mp4 |date=2011-05-04 |url=https://www.youtube.com/watch?v=DoH1EadFJJw |access-date=2026-05-11}}</ref> stjórnmálamaður og frumkvöðull. Hún stofnaði og leiddi [[Besti flokkurinn|Besta flokkinn]] og [[Björt framtíð|Bjarta framtíð]]. ==Æviágrip og menntun== Heiða Kristín Helgadóttir fæddist í Washington D.C. í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Hún er með BA í stjórnmálafræði frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref name=Joking>{{cite journal|url=http://www.mediationsjournal.org/articles/joking-seriously|title=Joking Seriously: The Artful Political Science of Besti Flokkurinn: An Interview with the Best Party’s Heiða Kristín Helgadóttir|journal=Meditations: Journal of the Marxist Literary Group|volume=26|date=2012–13|first=Andrew|last=Pendakis}}</ref><ref>{{cite news |date=9. mars 2014 |title=Iceland is on top of the world for women's rights |url=https://www.irishexaminer.com/lifestyle/features/iceland-is-on-top-of-the-world-for-womens-rights-261092.html |work=Irish Examiner }}</ref> ==Starfsframi== Eftir útskrift úr háskóla vann Heiða á rannsóknarstofu fyrir gervigreind. Á sama tíma kynnti vinur hennar, Gaukur Úlfarsson, hana fyrir grínistanum [[Jón Gnarr]]. Í miðri fjármálakreppu Íslands stofnuðu Heiða og Jón Besta flokkinn árið 2009, upprunalega með það að leiðarljósi að skopstæla pólitískar venjur Íslands.<ref name=Joking/><ref>{{cite book |title=Political Handbook of the World 2015|first=Tom|last=Lansford|year=2015|publisher=CQ Press|url=https://books.google.com.au/books?id=yNGfBwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}}</ref> Heiða leiddi herferð Besta flokksins í borgarstjórnarkosningum Reykjavíkur árið 2010 og unnu þau óvæntan sigur sem leiddi til þess að Jón Gnarr varð Borgarstjóri Reykjavíkur. Í valdatíð Jóns sem Borgarstjóri á árunum 2010 til 2014 var Heiða ráðgjafi Jóns og trúnaðarmaður og starfaði sem framkvæmdastjóri Besta flokksins.<ref>{{cite news |date=25. júní 2010 |title=Icelander's Campaign Is a Joke, Until He’s Elected |url=https://www.nytimes.com/2010/06/26/world/europe/26iceland.html?_r=2 |work=The New York Times }}</ref><ref>{{cite news |date=30. október 2011 |title=For a Free-Form Radio Conference, a Kindred Spirit |url=https://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/10/30/for-a-free-form-radio-conference-a-kindred-spirit/ |work=The New York Times }}</ref><ref>{{cite news |date=23. júní 2014 |title=Did politics ruin 'the world’s coolest mayor'? |url=https://www.thestar.com/news/world/2014/06/23/did_politics_ruin_the_worlds_coolest_mayor.html |work=Toronto Star }}</ref><ref>{{cite news |date=22. desember 2011 |title=Who Else Were You Going to Vote for? |url=http://tyglobalist.org/in-the-magazine/theme/who-else-were-you-going-to-vote-for/ |work=The Yale Globalist |access-date=2018-07-24 |archive-date=2018-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718234557/http://tyglobalist.org/in-the-magazine/theme/who-else-were-you-going-to-vote-for/ |url-status=dead }}</ref> Árið 2013 stofnaði Heiða stjórnmálaflokkinn Bjarta framtíð, arftaka Besta flokksins, með [[Guðmundur Steingrímsson|Guðmundi Steingrímssyni]].<ref>{{cite news |date=3. desember 2012 |title=New Party Coming Up Strong |url=https://grapevine.is/news/2012/12/03/new-party-coming-up-strong/ |work=The Reykjavík Grapevine }}</ref> Hún starfaði sem formaður flokksins frá stofnun hans til loka desember 2014.<ref>{{cite web |url=http://www.bjortframtid.is/blog/2014/12/15/heida-kristin-haettir-sem-stjornarformadur/ |title=Heiða Kristín hættir sem stjórnarformaður |date=15. desember 2014 |publisher=Björt framtíð |access-date=2018-07-24 |archive-date=2018-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719024315/http://www.bjortframtid.is/blog/2014/12/15/heida-kristin-haettir-sem-stjornarformadur/ |url-status=dead }}</ref> Í fyrstu alþingiskosningum Bjartrar framtíðar í apríl 2013, hlaut flokkurinn 8,2% fylgi sem leiddi til að sex af 63 sætum á Alþingi Íslands féllu í þeirra skaut.<ref>{{cite news |date=28. apríl 2013 |title=Iceland vote: Centre-right opposition wins election |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-22320282 |agency=BBC }}</ref> Heiða sat sem varaþingmaður í fjarveru Bjartar Ólafsdóttur á meðan sú síðarnefnda var í fæðingarorlofi.<ref>{{cite news |date=22. ágúst 2015 |title=Nauðsynleg hreinsun átti sér stað |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/08/22/naudsynleg_hreinsun_atti_ser_stad/ |work=Morgunblaðið}}</ref> Árið 2015 var Heiða kynnir í vikulegum stjórnmálaþætti á [[Stöð 2]].<ref>{{cite news |date=12. janúar 2015 |title=Heiða Kristín Helgadóttir með nýjan þátt um þjóðmál á Stöð 2 |url=https://kjarninn.is/frettir/heida-kristin-helgadottir-med-nyjan-thatt-um-thjodmal-a-stod-2/ |work=Kjarninn}}</ref> Árið 2015 stofnaði Heiða frumkvöðlafyrirtækið EFNI ehf, markaðsfyrirtæki í Reykjavík, með bandaríska frumkvöðlinum Oliver Luckett.<ref>{{cite news |date=11. júní 2018 |title=Fresh from Iceland: Bounty of fish about to land in Denver, with a story to tell |url=https://www.denverpost.com/2018/06/11/niceland-seafood-denver-us-headquarters/ |work=The Denver Post }}</ref><ref>{{cite news |date=4. mars 2016 |title=Oliver Luckett Helps Icelandic Brand Inklaw Set Up Pop-up Atelier in New York |url=http://wwd.com/business-news/media/oliver-luckett-helps-icelandic-brand-inklaw-set-up-pop-up-atelier-in-new-york-10376187/ |agency=WWD }}</ref> ==Persónulegt líf== Heiða Kristín Helgadóttir er þriggja barna móðir.<ref name=Joking/> Hún er gift Guðmundi Kristjáni Jónssyni.<ref>{{cite news |date=2. janúar 2015 |title=Jón Gnarr gifti Heiðu Kristínu og Guðmund |url=http://www.visir.is/g/2015701029989/jon-gnarr-gifti-heidu-kristinu-og-gudmund |work=Vísir }}</ref> Faðir hennar var [[Helgi Pétursson]], tónlistarmaður, blaðamaður, borgarfulltrúi og kennari. Bróðir hennar er [[Snorri Helgason]], tónlistarmaður. ==Tilvísanir== [[Flokkur:Íslenskir viðskiptamenn]] [[Flokkur:Íslenskar stjórnmálakonur]] {{f|1983}} <references /> [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálafræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] qx4sdpzz8l66u1dm6q2wwsgfjhexz1e 0 95731 1962888 1950797 2026-05-11T13:41:59Z TKSnaevarr 53243 1962888 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Kalífi Rasídunveldisins | ætt = Banu Adi | skjaldarmerki = | nafn = Ómar ibn al-Khattab<br>عُمَر بْن ٱلْخَطَّاب | mynd = Hagia Sopia 6163502494 (cropped).jpg | fæðingardagur = {{circa}} 584 | fæðingarstaður = [[Mekka]], [[Hejaz]], [[Arabía|Arabíu]] | dánardagur = {{circa }}6. nóvember 644 (60–61 ára) | dánarstaður = [[Medína]], Hejaz, [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldinu]] | grafinn = [[Moska spámannsins]], Medína | ríkisár = 23. ágúst 634 – {{circa}} 6. nóvember 644 | faðir = [[Al-Khattab ibn Nufayl]] | móðir = [[Hantamah bint Hisham]] | maki = {{Plainlist| * [[Zaynab bint Maz'un]] * [[Umm Kulthum bint Jarwal]] * [[Qurayba bint Abi Umayya]] * [[Jamila bint Thabit]] * [[Atika bint Zayd]] * [[Umm Hakim bint al-Harith ibn Hisham|Umm Hakim bint al-Harith]] * [[Umm Kulthum bint Ali]] }} | börn = {{Plainlist| * [[Hafsa bint Umar|Hafsa]] * [[Abd Allah ibn Umar ibn al-Khattab|Abd Allah]] * [[Ubayd Allah ibn Umar|Ubayd Allah]] * [[Asim ibn Umar|Asim]] * [[Zayd ibn Umar|Zayd]]}} | titill_maka = Eiginkonur }} '''Ómar mikli''' (عمر بن الخطاب; fæddur um [[586]] – [[590]], dáinn [[644]]) var vinur og aðdáandi [[Múhameð]]s spámanns. Hann komst til valda að [[Abú Bakr]] látnum og ríkti í tíu ár. Íslamska veldið breiddist hratt út undir stjórn Ómars og lagði meðal annars undir sig [[Sassanídar|Persaveldi]] á tveimur árum. Ómar var drepinn af persneskum fanga.<ref name=vísindavefurinn>{{Vísindavefurinn|73284|Hverjir voru helstu leiðtogar íslams strax eftir dauða Múhameðs?|höfundur=Andri Már Hermannsson|höfundur2=Arnþór Daði Guðmundsson|höfundur3=Bjarki Kolbeinsson|höfundur4=Ólöf Rún Gunnarsdóttir|skoðað=28. mars 2024|dags=17. mars 2017}}</ref> Ómar er í hávegum hafður meðal [[súnní]] múslima en [[sjítar]] telja hann valdaræningja. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Kalífi]] [[Kalífadæmi hinna réttlátu|Rasídunveldisins]] | frá = 23. ágúst 634 | til =6. nóvember 644 | fyrir = [[Abú Bakr]] | eftir =[[Uthman ibn Affan|Uthman]] }} {{Töfluendir}} {{Réttleiddu kalífarnir}} {{stubbur|æviágrip|saga|trúarbrögð}} {{d|644}} [[Flokkur:Kalífar Rasídunveldisins]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] 19fh355g8cgmh82rxihbboatt7b3nfb 0 100197 1962934 1953005 2026-05-12T10:42:39Z LexLuxor05 104571 New name added 1962934 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Anders Behring Breivik | búseta = Noregur | mynd = Sketch of Breivik.png | myndastærð = 200px | myndatexti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1979|2|13}} | fæðingarstaður = [[Ósló]], [[Noregur|Noregi]] | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | þekktur_fyrir = [[Hryðjuverkin í Noregi 2011]] | starf = | titill = | laun = | trú = [[Kristni|Kristinn]] | maki = | börn = | foreldrar = | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = }} '''Anders Behring Breivik''' (fæddur [[13. febrúar]] [[1979]]<ref>{{vefheimild | url= https://www.smh.com.au/national/modest-boy-who-became-a-mass-murderer-20110724-1hvh0.html | titill = Modest boy who became a mass murderer |mánuðurskoðað = 24. júlí | árskoðað= 2011}} </ref> í [[Ósló]]; skráður frá 2017 til 2025 sem Fjotolf Hansen, Far Skaldigrimmr Rauskjoldr av Northriki<ref>{{Cite web|url=https://www.aftenposten.no/norge/i/73M14v/22-juli-terroristen-har-faatt-godkjent-nytt-navn-i-folkeregisteret|title=22. juli-terroristen har fått godkjent nytt navn i Folkeregisteret|date=2025-03-04|website=www.aftenposten.no|language=nb|access-date=2026-05-12}}</ref> frá 2025 til 2026 og Jan Johansen 2026<ref>{{cite news|title=Norwegian killer Breivik changes his name|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-40233702|work=BBC News|date=10 June 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tv4.se/artikel/5eYvRsJ1EkmQ1cZ9lCVvhM/breivik-blir-jan-johansen-sangarens-reaktion-paverkar-i-dag|title=Breivik byter namn till Jan Johansen – så reagerar sångaren|date=2026-04-27|website=www.tv4.se|language=sv|access-date=2026-05-12}}</ref>) er [[Noregur|norskur]] [[hryðjuverk]]amaður og [[fjöldamorð]]ingi, sem stóð fyrir [[Hryðjuverkin í Noregi 2011|hinum tvískiptu hryðjuverkaárásum í Noregi 22. júlí 2011]].<ref>{{vefheimild|url=http://mbl.is/frettir/erlent/2011/07/25/oryggislogreglan_kannadi_bakgrunn_breiviks/|titill = Öryggislögreglan kannaði bakgrunn Breiviks |mánuðurskoðað = 24. júlí | árskoðað= 2011}}</ref> Talið er að hann hafi staðið einn að árásunum. == Fjölskylda og menntun == Anders Behring Breivik er sonur Jens Breivik, hagfræðings og síðar efnahagsráðgjafa í norska sendiráðinu í [[London]] og [[París]] og Wenche (fædd Behring), sem starfaði áður sem hjúkrunarfræðingur. Þau skildu þegar hann var eins árs. Anders ólst upp í Osló, gekk í Smestad-barnaskólann, Ris-gagnfræðaskólann og útskrifaðist úr [[Verslunarskóli Osló|verslunarskóla Osló]] (''Oslo Handelsgymnasium''). == Árásirnar == Hryðjuverkaárásir Anders Breiviks voru tvíþættar. Í fyrsta lagi sprenging í miðborg Osló og svo fjöldamorð með skotvopni á eyjunni [[Útey (Noregi)|Útey]] í [[Buskerud]]. Í árásunum báðum létu samtals 77<ref>[http://www.mbl.is/frettir/erlent/2011/07/25/tala_latinna_laekkar/ „Tala látinna lækkar“] á Mbl.is (Skoðað 26. júlí 2011).</ref> manns lífið, átta í sprengingunni og 69 í skotárásunum á Útey. Lögreglan segir að hann hafi staðið einn að tilræðinu en getur ekki fullyrt að hann hafi ekki átt sér vitorðsmann eða fleiri. == Stefnuyfirlýsingar og greiningar == Breivik gaf út 1500 blaðsíðna stefnuyfirlýsingu sem hann nefndi: „2083 - A European Declearance of Independence“ (2083 - Sjálfstæðisyfirlýsing Evrópu) ásamt tólf mínútna löngu myndbandi sem hann setti á vefsíðuna [[Youtube]]. Grundvöllur yfirlýsingarinnar og helsta tilefni hryðjuverkanna var „trú á samsæri múslima um að taka yfir Evrópu.“<ref>{{cite web |url=http://rac.sagepub.com/content/53/3/30.short |title=Liz Fekete, „The Muslim Conspiracy Theory and the Oslo Massacre“ í tímaritinu Race & Class, 53. bindi, 3. hefti, janúar–mars 2012, bls. 30–47 |access-date=2014-06-06 |archive-date=2012-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709031155/http://rac.sagepub.com/content/53/3/30.short |url-status=dead }}</ref> Tilefni árásanna telst því [[múslimahatur]].<ref>Sjá t.d. [https://doi.org/10.1080/09546553.2014.849930 Mattias Gardell, „Crusader Dreams: Oslo 22/7, Islamophobia, and the Quest for a Monocultural Europe“ í tímaritinu ''Terrorism and Political Violence'', 26. bindi, 1. hefti, 2014].</ref> Í yfirlýsingunni lýsir hann stjórnmálalegum skoðunum sínum, andstöðu sinni gegn [[fjölmenning]]arstefnu og því sem hann kallar „[[marxismi|menningar-marxisma]]“ ásamt „[[íslam]]væðingu“ sem hann telur vera að leggja [[vestræn siðmenning|vestræna siðmenningu]] undir sig. Meðlimir vefsíðunnar [[Document.no]], sem Breivik sjálfur var virkur á, bentu seinna á að hlutar af stefnulýsingunni væru breyttur texti úr stefnulýsingu [[Bandaríkin|bandaríska]] hryðjuverkamannsins og „græna anarkistans“ [[Theodore Kaczynski|Theodores Kaczynski]],<ref>{{vefheimild|url=https://visir.is/fjoldamordinginn-stal-texta-af-thekktum-hrydjuverkamanni/article/2011110729489|titill = Fjöldamorðinginn stal texta af þekktum hryðjuverkamanni |mánuðurskoðað = 24. júlí | árskoðað= 2011}}</ref> þar má nefna skilgreiningar Kaczynskis á því sem hann kallaði „fjöldasálfræði vinstrisinna“. Breivik telur ekki unnt að snúa við [[íslam]]væðingu Vesturlanda nema með því að fjarlægja stjórnmálaöflin sem heimila hana. Hann sendi stefnuyfirlýsinguna á persónuleg tölvupóstföng vina sinna og skoðanabræðra en nú hefur hún komist í almenna dreifingu á netinu. Anders Breivik hefur verið lýst sem „[[Öfgahægristefna|öfgahægrimanni]]“,<ref>[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/jul/24/norway-bombing-attack-far-right Norway attacks: We can no longer ignore the far-right threat; grein í Guradian.co.uk 2011]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/norway/8658417/Norway-killer-many-within-far-right-share-Anders-Breiviks-ideas.html Norway killer: many within far-right share Anders Breivik's ideas; grein í The Telegraph 2011]</ref> „kristnum bókstafstrúarmanni“ og „nýnasista“ af lögreglu og fjölmiðlum. Sjálfur segist hann vera hófsamlega kristinn,<ref>{{Cite web |url=http://www.kevinislaughter.com/wp-content/uploads/2083+-+A+European+Declaration+of+Independence.pdf |title=2083 - A European Decleration of Independance |access-date=2011-07-26 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724215630/http://www.kevinislaughter.com/wp-content/uploads/2083+-+A+European+Declaration+of+Independence.pdf |url-status=dead }}</ref> hafa óbeit á nasistum og [[Adolf Hitler|Hitler]], sé á móti þrælahaldi og [[Apartheid|aðskilnaðarstefnu Suður-Afríku]] eins og hún var.<ref>{{vefheimild|url=https://www.dagbladet.no/2011/07/24/nyheter/utoya/innenriks/17437552/|titill = Skulle drepe 4848 nordmenn |mánuðurskoðað = 24. júlí | árskoðað= 2011}}</ref> === Krossferð === Í stefnulýsingunni segist Breivik vera hluti af leynireglu sem stofnuð hafi verið í [[London]] árið 2002. Stofnendurnir séu margir og eru fulltrúar hennar frá [[England]]i, [[Grikkland]]i, [[Rússland]]i, [[Svíþjóð]] og fleiri löndum Evrópu. Markmið reglunar sé að endurverkja hina fornu reglu [[Musterisriddarar|Musterisriddara]] sem [[Krossferðir|börðust gegn innrásum múslíma]] í Evrópu á miðöldum.<ref>{{vefheimild|url=http://morallowground.com/2011/07/25/norwegian-terrorist-anders-behring-breivik-wrote-1500-page-manifesto-calling-for-christian-crusade-against-muslims/|titill = Calling for Christian Crusade Against Muslims |mánuðurskoðað = 24. júlí | árskoðað= 2011}}</ref> === Dómurinn === Föstudaginn 24. ágúst 2012 var kveðinn upp dómur í máli Breiviks. Hann var metinn sakhæfur þar sem ekki þótti sýnt fram á [[geðrof]] og hann dæmdur í 21 árs fangelsi, sem er lengsti mögulegi fangelsisdómur í Noregi. Dómurinn vakti undrun víða um heim og þótti vægur, en þá var ekki tekið með í reikninginn að eftir 21 ár má framlengja dvöl fangans um 5 ár í einu ítrekað og má dómurinn því teljast lífstíðardómur. === Eftir dóm === Árið 2013 sendi Breivik, úr fangelsi, inn umsókn um stofnun stjórnmálaflokks með heitið „Norski [[fasismi|fasistaflokkurinn]] og norræna bandalagið“.<ref>{{Cite web |url=http://www.tnp.no/norway/panorama/3725-breivik-establishes-norwegian-fascist-party |title=„Breivik Establishes Norwegian Fascist Party“, frétt á ''The Nordic Page'', 12. maí 2013 |access-date=2014-06-06 |archive-date=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602142626/http://www.tnp.no/norway/panorama/3725-breivik-establishes-norwegian-fascist-party |url-status=dead }}</ref> Engin lög í Noregi meina stjórnmálaflokki að kenna sig við fasisma en umsókninni var hafnað þar sem fleiri en einn mann þarf, lögum samkvæmt, til að stofna félag.<ref>[http://rt.com/news/breivik-fascist-party-failure-147/ „Red tape: Norway killer Breivik fails to start fascist organization“, frétt á vef rt.com, 11. maí 2013.]</ref> == Tengt efni == * [[Theodore Kaczynski]] * [[Timothy McVeigh]] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> {{Stubbur|Æviágrip}} {{fe|1979|Breivik, Anders Behring}} {{DEFAULTSORT:Breivik, Anders Behring}} [[Flokkur:Norskir fasistar]] [[Flokkur:Norskir hryðjuverkamenn|Breivik, Anders Behring]] nuvckuacbs73pp321b51s0l74i1irtc 0 100276 1962921 1958448 2026-05-11T23:55:26Z TKSnaevarr 53243 /* Tengt efni */ 1962921 wikitext text/x-wiki '''Persaveldi''' á yfirleitt við um [[Akkamenídaveldið]], stundum nefnt fyrra Persaveldi, sem var til frá 550 til 330 f.Kr. Hugtakið Persaveldi getur einnig átt við um: {{div col}} * [[Parþaveldi]] (247 f.Kr.–224 f.Kr.) * [[Sassanídaveldið]] (224–651) * [[Kórasmíuveldið]] (1077–1231) * [[Ilkanatið]] (1256–1335) * [[Tímúrveldið]] (1370–1507) * [[Safavídaveldið]] (1501–1736) * [[Afsjarídaveldið]] (1736–1796) * [[Zandveldið]] (1751–1794) * [[Kadjarveldið]] (1785–1925) * [[Pahlaviveldið]] (1925–1979) {{div col end}} == Tengt efni == * [[Persía]] * [[Íran]] {{aðgreining}} dpg4jkzn1ri56t0yysiuo71uo5dju49 0 108715 1962905 1953751 2026-05-11T18:28:44Z ~2026-28443-70 116359 Uppf. Stjórn PíR 1962905 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Píratar}} | flokksnafn_íslenska = Píratar | mynd = [[Mynd:Píratar.png|100px|center|Merki Pírata]] | fylgi = {{lækkun}} 3,0% | formaður = [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] | frkvstjr = Kristín Ólafsdóttir | stofnár = 2012 | hugmyndafræði = [[Borgararéttindi]], friðhelgi einkalífsins, gagnsæi, upplýsinga- og [[tjáningarfrelsi]], [[beint lýðræði]], sjálfsákvörðunarréttur<ref>{{Cite web |url=http://www.piratar.is/stefnumal/grunnstefna/ |title=Geymd eintak |access-date=2014-01-02 |archive-date=2014-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108232254/http://www.piratar.is/stefnumal/grunnstefna/ |url-status=dead }}</ref> | einkennislitur = fjólublár {{Color box|{{Flokkslitur|Píratar}}}} | vettvangur1 = Sæti á Alþingi | sæti1 = 0 | sæti1alls = 63 | rauður = 0.32 | grænn = 0.17 | blár = 0.5 | ljós-texti = já | vettvangur2 = Sæti í sveitarstjórnum | sæti2 = 5 | sæti2alls = 529 | bókstafur = P | vefsíða = [http://www.piratar.is/ www.piratar.is]<br> | fótnóta = ¹Fylgi í síðustu [[Alþingiskosningar 2021|Alþingiskosningum]] }} '''Píratar''' eru íslenskur [[stjórnmálaflokkur]] sem var stofnaður árið [[2012]] og sat á [[Alþingi]] frá 2013 til 2024, þar til að þau duttu út. Píratar leggja áherslu á beint lýðræði, gagnsæi og baráttu gegn spillingu, loftslagsmál, friðhelgi einkalífs, gjaldfrjálsa grunnþjónustu og frjálsa miðlun þekkingar. Borgararéttindi eru Pírötum jafnframt hugleikin; eins og tjáningarfrelsið, óskert aðgengi að heilbrigðisþjónustu og menntun, kosningarétturinn, rétturinn til að mótmæla og sjálfsákvörðunarréttur fólks. Píratar stefna að varðveislu og útvíkkun slíkra réttindi og þeir telja að borgararéttindi tilheyri einstaklingum, réttur hvers og eins sé jafn sterkur.<ref>{{cite web|url=https://piratar.is/piratafraedarinn/borgararettindi/|title=Borgararéttindi|date=2013-10-23|website=Píratar|language=is|access-date=2021-07-16|archive-date=2021-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716125325/https://piratar.is/piratafraedarinn/borgararettindi/|url-status=dead}}</ref> Stefnumál Pírata eru mótuð á sérstökum umræðu- og kosningavef flokksins, þar sem félagsfólki býðst að móta og greiða atkvæði um stefnurnar. Á vefnum er jafnframt valið á framboðslista Pírata, bæði fyrir alþingis- og sveitarstjórnarkosningar. == Saga == Píratar voru stofnaðir árið [[2012]]. [[Birgitta Jónsdóttir]] og [[Smári McCarthy]] tilkynntu upphaflega um fyrirhugað framboð og formlegur stofnfundur þess fór síðan fram laugardaginn [[24. nóvember]] [[2012]].<ref>{{cite web |url=http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/11/24/piratar_halda_stofnfund/|title=Píratar halda stofnfund|publisher=[http://mbl.is mbl.is]|accessdate=25. nóvember 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wiki.is.pirate.is/index.php/Stofnfundur|title=Stofnfundur|publisher=[http://wiki.is.pirate.is/index.php/Fors%C3%AD%C3%B0a Píratapartýið]|accessdate=25. nóvember 2012|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211030919/http://wiki.is.pirate.is/index.php/Stofnfundur/|url-status=dead}}</ref> Á stofnfundinum voru samþykkt drög að lögum fyrir flokkinn og þar ákveðið að nafn hans skyldi vera ''Píratar'' (hjánefni ''Pirate Party Iceland'').<ref>{{cite web|url=http://www.piratar.is/um-pirata/log-pirata/|title=Lög|publisher=[http://piratar.is Píratar]]|accessdate=29. maí 2013|archive-date=2013-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627091544/http://www.piratar.is/um-pirata/log-pirata/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dv.is/blogg/upplysing/2013/1/19/nafn-pirata/|title=Nafn Pírata|publisher=Blogg á Dv.is, höfundur Smári McCarthy|accessdate=20. janúar 2013|archive-date=2013-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120181105/http://www.dv.is/blogg/upplysing/2013/1/19/nafn-pirata/|url-status=dead}}</ref> [[Listabókstafur]] Pírata er P. <ref>{{cite web |url=http://piratar.is/frettir/38036-2/ |title=Píratar fá listabókstafinn P; af píratar.is |access-date=2016-10-24 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103203430/http://piratar.is/frettir/38036-2/ |url-status=dead }}</ref> Flokkurinn bauð í fyrsta skipti fram í [[Alþingiskosningar 2013|Alþingiskosningunum 2013]] undir listabókstafnum Þ<ref name="PíratarÞ">{{H-vefur | url = http://www.mbl.is/frettir/kosning/2013/02/20/piratar_fa/ | titill = Píratar fá Þ | dagsetning = 20. febrúar 2013 | miðill = mbl.is | dags skoðað = 20-02-2013}}</ref> (sem var breytt í P 2016) og fékk 5,1% atkvæða og 3 þingmenn. Í<nowiki/>[[Sveitarstjórnarkosningar_á_Íslandi_2014| sveitarstjórnarkosningum 2014]] fengu Píratar einn mann kjörinn í Reykjavík. <ref>http://www.mbl.is/frettir/kosningar/svf_results/</ref>. Fylgi Pírata mældist í skoðanakönnun [[MMR]] í apríl 2015, 32% og með mesta fylgi allra flokka á landinu.<ref>{{Cite web |url=http://www.mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/469-piratar-maelast-medh-32-fylgi |title=Geymd eintak |access-date=2015-05-13 |archive-date=2015-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507005015/http://mmr.is/frettir/birtar-nieurstoeeur/469-piratar-maelast-medh-32-fylgi |url-status=dead }}</ref> Í apríl 2016 höfðu Píratar mælst stærsti flokkurinn í ár og alltaf yfir 30 prósentum. Þeir náðu metfylgi, 43%, í könnun eftir umræðu um [[Panamaskjölin]] og stjórnakreppu sem því fylgdi en fengu 14.5% atkvæða í Alþingiskosningunum þá um haustið. <ref>[https://www.ruv.is/frett/69-vilja-bjarna-burt-piratar-med-metfylgi 69% vilja Bjarna burt, Píratar með metfylgi ] Rúv. Skoðað 7. apríl 2016.</ref>. Píratar buðu fram í sveitarstjórnarkosningunum 2018 og hlutu kjörna fulltrúa í Reykjavík og í Kópavogi. Í Reykjavík hlutu Píratar 7,7% atkvæða og tvo borgarfulltrúa,<ref>{{Cite web|url=https://reykjavik.is/frettir/urslit-borgarstjornarkosninga-2018|title=Úrslit borgarstjórnarkosninga 2018|last=hulda|date=2018-06-01|website=Reykjavíkurborg|language=is|access-date=2021-07-16}}</ref> í Kópavogi fengu Píratar 6,6% og einn bæjarfulltrúa. Eftir að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar klofnaði 15. september 2017<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2017830371d|title=Björt framtíð slítur ríkisstjórnarsamstarfinu - Vísir|last=Hilmarsdóttir|first=Sunna Kristín|website=visir.is|language=is|access-date=2021-07-16}}</ref> var boðað til kosninga. Píratar buðu fram og hlutu 9,2% fylgi og 6 þingmenn.<ref>[https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__althingi__althurslit/KOS02121.px/table/tableViewLayout2/ Hagstofa Íslands]</ref> Andrés Ingi Jónsson, fyrrverandi þingmaður [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], gekk til liðs við Pírata í febrúar 2021<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/frettir/andres-ingi-til-lids-vid-pirata/|title=Andrés Ingi til liðs við Pírata|date=2021-02-10|website=Píratar|language=is|access-date=2021-07-16|archive-date=2021-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716125324/https://piratar.is/frettir/andres-ingi-til-lids-vid-pirata/|url-status=dead}}</ref> og urðu þingmenn flokksins þá 7. Píratar buðu fram í sveitastjórnarkosningum 2022 og bættu við sig einum borgarfulltrúa í Reykjavík með 11,63% atkvæða. Í Kópavogi fengu Píratar 9,53% atkvæða og héldu þar með einum bæjarfulltrúa.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosningar/svf_results/|title=Kosningar 2022 - Úrslit í stærstu sveitarfélögum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-27}}</ref> Píratar buðu fram með Viðreisn og óháðum í Árborg undir nafninu Áfram Árborg þar sem Álfheiður Eymarsdóttir var oddviti og var hún kosin inn í sveitastjórn Árborgar.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosning/2022/04/11/piratar_og_vidreisn_i_samstarfi_i_arborg/|title=Píratar og Viðreisn í samstarfi í Árborg|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-27}}</ref> Í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]] féll flokkurinn af þingi og hlaut einungis 3% fylgi. Í [[september]] [[2025]] var kosið um að flokkurinn tæki upp embætti formanns og varaformanns á aðalfundi seinna um haustið. Árið [[2018]] var áður kosið um að flokkurinn tæki upp formannsembætti, en tillögunni var hafnað.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/09/20/piratar_aetla_ad_kjosa_ser_formann/|title=Píratar ætla að kjósa sér formann|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> Borgarfulltrúinn [[Alexandra Briem]] lýsti yfir áhuga, á meðan fyrrum þingflokksformaðurinn Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, þingmennirnir Halldóra Mogensen, Björn Leví Gunnarsson og bæjarfulltrúinn [[Sigurbjörg Erla Egilsdóttir]] neituðu framboði.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/453979|title=Píratar láta af flötum strúktúr og taka upp formannsembætti - RÚV.is|last=Andrésdóttir|first=Iðunn|date=2025-09-20|website=RÚV|access-date=2025-09-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252778249d/hver-verdur-for-madur-pirata-ekki-sens-|title=Hver verður for­maður Pírata?: „Ekki séns“ - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-09-21|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] var kjörið fyrsti formaður Pírata 29. nóvember 2025. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-11-29-oktavia-er-fyrsti-formadur-pirata-460133 Oktavía er fyrsti formaður Pírata] Rúv, sótt 29. nóvember 2025 </ref> ===Fylgi í Alþingiskosningum=== {|class="wikitable" style="text-align: right;" |- ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! {{Tooltip|Sæti|Sæti í röð flokka sem voru í framboði}} ! Stjórnarþátttaka |- ![[Alþingiskosningar 2013|2013]] |9.648 |5,10 |{{Composition bar|3|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{stöðugt}} 3 |{{stöðugt}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2016|2016]] |27.466 |14,48 |{{Composition bar|10|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{hækkun}} 7 |{{hækkun}} 3. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2017|2017]] |18.053 |9,20 |{{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{lækkun}} 4 |{{lækkun}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2021|2021]] |17.233 |8,63 |{{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{stöðugt}} 0 |{{stöðugt}} 6. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2024|2024]] |6.411 |3,02 |{{Composition bar|0|63|hex={{flokkslitur|Píratar}}}} |{{lækkun}} 6 |{{lækkun}} 8. |{{Utan þings}} |} == Kjörnir fulltrúar 2021-2024 == === Alþingi === [[Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir]] [[Andrés Ingi Jónsson]] [[Björn Leví Gunnarsson]] [[Gísli Rafn Ólafsson]] [[Halldóra Mogensen]] [[Þórhildur Sunna Ævarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/xp/frettir/althingi/|title=Alþingi|date=2022-09-16|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033604/https://piratar.is/xp/frettir/althingi/|url-status=dead}}</ref> === Borgarstjórn === *[[Dóra Björt Guðjónsdóttir]] *[[Alexandra Briem]] *Magnús Davíð Norðdahl === Kópavogur === *Sigurbjörg Erla Egilsdóttir === Árborg === *Álfheiður Eymarsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/fulltruar/|title=Fulltrúar Pírata|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033553/https://piratar.is/fulltruar/|url-status=dead}}</ref> == Grunnstefna Pírata == # Gagnrýnin hugsun og upplýst stefna # Borgararéttindi # Friðhelgi einkalífsins # Gagnsæi og ábyrgð # Upplýsinga- og tjáningafrelsi # Beint lýðræði og sjálfsákvörðunarréttur<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/grunnstefna/|title=Grunnstefna|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033558/https://piratar.is/grunnstefna/|url-status=dead}}</ref> == Stjórnir, nefndir og ráð == === Framkvæmdastjórn === Framkvæmdastjórn Pírata er kosin á aðalfundi Pírata. Hver stjórnarmeðlimur situr í tvö ár og er hlutverkum skipt milli ára. Stjórnin sér um almenna stjórn og rekstur hreyfingarinnar.<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/reykjavik/|title=Reykjavík {{!}} Píratar í Reykjavík|date=2023-01-01|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033601/https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/reykjavik/|url-status=dead}}</ref> Stjórnarmeðlimir: Formaður framkvæmdastjórnar: Atli Stefán Yngvason Ritari framkvæmdastjórnar: Rúnar Björn Herrera Þorkelsson Gjaldkeri framkvæmdastjórnar: Tinna Helgadóttir === Stefnu- og málefnanefnd === Stefnu- og málefnanefnd er kosin á aðalfundi Pírata og veitir hreyfingunni aðstoð varðandi stefnumótun og málefnastarf. Nefndin sér um Pírataþingið sem er haldið tvisvar á ári þar sem grasrót hreyfingarinnar kemur saman til að fara yfir stefnur og málefni sem grasrótina varðar. Nefndarmeðlimir: Formaður stefnu- og málefnanefndar: Inga Þóra Haraldsdóttir Varaformaður: Indriði Ingi Stefánson Derek Terell Allen Árni Pétur Árnason === Fjármálaráð === Fjármálaráð tryggir gagnsæi, valddreifingu og vönduð bókhaldsvinnubrögð í fjármálum. Þá ber ráðið ábyrgð á gerð fjárhagsáætlunar Pírata. Meðlimir ráðsins: Valborg Sturludóttir Tinna Helgadóttir === Úrskurðarnefnd === Björn Gunnlaugsson Magnús Kr Guðmundsson Huginn Þór Jóhannsson === Skoðunarmenn reikninga === Kristján Gísli Stefánsson Álfheiður Eymarsdóttir === Stjórn Pírata í Reykjavík<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/reykjavik/|title=Reykjavík {{!}} Píratar í Reykjavík|date=2023-01-01|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033601/https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/reykjavik/|url-status=dead}}</ref> === Oddur Olga Setta Ari Logn Katla === Stjórn Pírata í Kópavogi<ref>{{Cite web|url=https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/kopavogur/|title=Kópavogur|date=2022-05-27|website=Píratar|language=is|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627033553/https://piratar.is/xp/sveitarstjorn/kopavogur/|url-status=dead}}</ref> === Formaður: Árni Pétur Árnason Varaformaður: Eva Sjöfn Helgadóttir Ritari: Elín Kona Eddudóttir Gjaldkeri: Matthías Hjartarson Indriði Ingi Stefánsson Varafulltrúi: Margrét Ásta Arnarsdóttir Varafulltrúi: Kjartan Sveinn Guðmundsson Varafulltrúi: Þorgeir Lárus Árnason == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist}} == Tengt efni == * [[Pírataflokkur]] == Tenglar == {{Wikiorðabók|pírati|pírati}} * [http://www.piratar.is/ Vefur framboðsins] * [https://x.piratar.is/ Kosningavefur flokksins] * [http://data.is/1G6nr0V Capacent gögn um fylgi flokka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923102939/https://data.is/1G6nr0V |date=2020-09-23 }} * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2016/01/27/vill_frjalshyggjumenn_ur_pirotum/ ''Vill frjáls­hyggju­menn úr Pír­öt­um''] [[Flokkur:Píratahreyfingin]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] {{s|2012}} 6b7du5wqkw7emin6mbzo7wd73vp68my 0 120317 1962930 1697151 2026-05-12T09:43:30Z TKSnaevarr 53243 1962930 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Halifax Explosion blast cloud restored.jpg|thumbnail|Mynd af reykjarmekkinum frá sprengingunni í Halifax. Þessi mynd er tekin um 10 sekúndum eftir sprenginguna og í einnar mílu fjarlægð frá sprengistaðnum]] '''Sprengingin mikla í Halifax''' er sprenging sem varð að morgni dags [[6. desember]] [[1917]] í höfninni í [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] í [[Nova Scotia]]. Sprengingin stafaði af því að tvö skip rákust á og var annað hlaðið [[sprengiefni]] en hitt var bensínskip. Skipin voru norska birgðaskipið Imo og franska herskipið Mont Blanc. Mont Blanc var á leið til vígstöðvanna í [[Evrópa|Evrópu]] og átti að bíða eftir [[skipalest]] í Halifax. Enginn farmur var í Imo. Í Mont Blanc var gríðarlegt magn af sprengiefni þar voru 21839 heil- og hálftunnur af [[pikriksýra|pikriksýru]], 682 kassar af sprengiþræði, 5000 kassar af [[Trotyl|TNT]]-sprengiefni og 494 tunnur af [[Bensol]]. Voru þessar tunnur flestar á dekki skipsins. Skipið sigldi ekki undir rauðum [[merkjafáni|merkjafána]] eins og því bar að gera þar sem það flutti sprengiefni. Þegar séð varð að árekstri yrði ekki forðað setti áhöfn Mont Blanc út [[björgunarbátur|björgunarbáta]] og réru frá skipinu sem þá rak stjórnlaust og brennandi upp að hafnarmannvirki í Halifax og rakst í það. Kom slökkvilið Halifax strax á vettvang en skömmu seinna sprakk Mont Blanc í loft upp. Það liðu 20 mínútur frá árekstri skipanna þar til sprengingin varð. Mannfjöldi hafði safnast saman í fjörunni til að fylgjast með björgunarstarfi og flautur skipanna dregið að sér fólk. Margir hlutu augnskaða. Meira en 1900 manns létust samstundis. Um 25.000 manns urðu heimilislausir en um 130 hektara svæði í norðurhluta borgarinnar lagðist í rúst. Mont Blanc skipið dreifðist um svæðið í litlum bútum og fundust sumir 6 km frá sprengjustað. Rúður brotnuðu í húsum í 80 km fjarlægð frá sprengingarstaðnum. Talið er að þetta sé öflugasta sprenging sem orðið hefur af manna völdum fyrir utan [[kjarnorkusprengja|kjarnorkusprengjur]]. Íslenska skipið [[Lagarfoss]] var á þessum tíma á leið inn höfnina í Halifax og var [[hafnsögumaður]] að koma um borð þegar sprengingin kvað við. Skipverjar á skipinu lýsa sprengingunni svona: {{tilvitnun2|Frá okkur leit þetta þannig út, að eftir að drunurnar og loftþrýstingurin rénaði þá sást fyrst geysileg reykjarsvæla, grá að lit, er virtist veltast upp á við í fleiri hundruð metra hæð, einna líkast því að skýin væru að endurkastast frá jörðinni með feikna afli. Að lokum fór reykurinn nokkuð að greiðast í sundur og sáust þá logandi eldtungur út reykjarmekkinum. Var þá einn borgarhluti Halifaxborgar byrjaður að brenna. Einnig hafði kviknað í mörgum skipum og hafnarvirkjum.}} <gallery> mynd:Halifax explosion - Imo.jpg |Skipið Imo eftir sprenginguna mynd:Halifax Explosion Aftermath LOC 2 - restored.jpg |Rústir einnar byggingar sem eyðilagðist í sprengingunni mynd:Emergency Relief Hospital in the YMCA after Halifax Explosion, Barrington Street, Halifax, Nova Scotia, Canada, 1917-1918.jpg| Úr neyðarspítala sem settur var upp eftir sprenginguna </gallery> == Heimildir == {{Commonscat|Halifax Explosion}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4224989 Sprengingin í Halifax, Sjómannablaðið Víkingur, 10.-11. Tölublað (01.12.1939), Blaðsíða 14] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1954115 Svavar G. Jónsson, Sprengingin mikla í Halifax, Morgunblaðið 12.12.1999, Blaðsíða B 30] == Tenglar == * [http://www.cbc.ca/halifaxexplosion/ Halifax Explosion (CBC)] * ''[http://books.google.ca/books?id=5mYjUkguzT8C&lpg=PP1&dq=Explosion%20in%20Halifax%20Harbour%3A%20The%20illustrated%20account%20of%20a%20disaster%20that%20shook%20the%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=true Explosion in Halifax Harbour: The illustrated account of a disaster that shook the world]'', David B. Flemming, Formac Publishing, 2004. * ''[http://www.halifaxpubliclibraries.ca/assets/files/resource-lists/hfx_explosion.pdf The Halifax Explosion December 6, 1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924024646/http://www.halifaxpubliclibraries.ca/assets/files/resource-lists/hfx_explosion.pdf |date=september 24, 2015 }}, Graham Metson, McGraw-Hill Ryerson Limited, 1978. * ''[http://www.archive.org/stream/catastrophesocia00prinuoft/catastrophesocia00prinuoft_djvu.txt Catastrophe and Social Change: Based upon a sociological study of the Halifax Disaster]'', Samuel Henry Prince, AMS Press, 1968. * ''[http://www.halifaxexplosion.net/ Scapegoat, the extraordinary legal proceedings following the 1917 Halifax Explosion]'', Joel Zemel, SVP Productions, (2012) [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:1917]] ma0665v1dm2cqhfzyev4o584rw9t30z 1962931 1962930 2026-05-12T09:44:25Z TKSnaevarr 53243 /* Heimildir */ 1962931 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Halifax Explosion blast cloud restored.jpg|thumbnail|Mynd af reykjarmekkinum frá sprengingunni í Halifax. Þessi mynd er tekin um 10 sekúndum eftir sprenginguna og í einnar mílu fjarlægð frá sprengistaðnum]] '''Sprengingin mikla í Halifax''' er sprenging sem varð að morgni dags [[6. desember]] [[1917]] í höfninni í [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] í [[Nova Scotia]]. Sprengingin stafaði af því að tvö skip rákust á og var annað hlaðið [[sprengiefni]] en hitt var bensínskip. Skipin voru norska birgðaskipið Imo og franska herskipið Mont Blanc. Mont Blanc var á leið til vígstöðvanna í [[Evrópa|Evrópu]] og átti að bíða eftir [[skipalest]] í Halifax. Enginn farmur var í Imo. Í Mont Blanc var gríðarlegt magn af sprengiefni þar voru 21839 heil- og hálftunnur af [[pikriksýra|pikriksýru]], 682 kassar af sprengiþræði, 5000 kassar af [[Trotyl|TNT]]-sprengiefni og 494 tunnur af [[Bensol]]. Voru þessar tunnur flestar á dekki skipsins. Skipið sigldi ekki undir rauðum [[merkjafáni|merkjafána]] eins og því bar að gera þar sem það flutti sprengiefni. Þegar séð varð að árekstri yrði ekki forðað setti áhöfn Mont Blanc út [[björgunarbátur|björgunarbáta]] og réru frá skipinu sem þá rak stjórnlaust og brennandi upp að hafnarmannvirki í Halifax og rakst í það. Kom slökkvilið Halifax strax á vettvang en skömmu seinna sprakk Mont Blanc í loft upp. Það liðu 20 mínútur frá árekstri skipanna þar til sprengingin varð. Mannfjöldi hafði safnast saman í fjörunni til að fylgjast með björgunarstarfi og flautur skipanna dregið að sér fólk. Margir hlutu augnskaða. Meira en 1900 manns létust samstundis. Um 25.000 manns urðu heimilislausir en um 130 hektara svæði í norðurhluta borgarinnar lagðist í rúst. Mont Blanc skipið dreifðist um svæðið í litlum bútum og fundust sumir 6 km frá sprengjustað. Rúður brotnuðu í húsum í 80 km fjarlægð frá sprengingarstaðnum. Talið er að þetta sé öflugasta sprenging sem orðið hefur af manna völdum fyrir utan [[kjarnorkusprengja|kjarnorkusprengjur]]. Íslenska skipið [[Lagarfoss]] var á þessum tíma á leið inn höfnina í Halifax og var [[hafnsögumaður]] að koma um borð þegar sprengingin kvað við. Skipverjar á skipinu lýsa sprengingunni svona: {{tilvitnun2|Frá okkur leit þetta þannig út, að eftir að drunurnar og loftþrýstingurin rénaði þá sást fyrst geysileg reykjarsvæla, grá að lit, er virtist veltast upp á við í fleiri hundruð metra hæð, einna líkast því að skýin væru að endurkastast frá jörðinni með feikna afli. Að lokum fór reykurinn nokkuð að greiðast í sundur og sáust þá logandi eldtungur út reykjarmekkinum. Var þá einn borgarhluti Halifaxborgar byrjaður að brenna. Einnig hafði kviknað í mörgum skipum og hafnarvirkjum.}} <gallery> mynd:Halifax explosion - Imo.jpg |Skipið Imo eftir sprenginguna mynd:Halifax Explosion Aftermath LOC 2 - restored.jpg |Rústir einnar byggingar sem eyðilagðist í sprengingunni mynd:Emergency Relief Hospital in the YMCA after Halifax Explosion, Barrington Street, Halifax, Nova Scotia, Canada, 1917-1918.jpg| Úr neyðarspítala sem settur var upp eftir sprenginguna </gallery> == Heimildir == {{Commonscat|Halifax Explosion|sprengingunni miklu í Halifax}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4224989 Sprengingin í Halifax, Sjómannablaðið Víkingur, 10.-11. Tölublað (01.12.1939), Blaðsíða 14] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1954115 Svavar G. Jónsson, Sprengingin mikla í Halifax, Morgunblaðið 12.12.1999, Blaðsíða B 30] == Tenglar == * [http://www.cbc.ca/halifaxexplosion/ Halifax Explosion (CBC)] * ''[http://books.google.ca/books?id=5mYjUkguzT8C&lpg=PP1&dq=Explosion%20in%20Halifax%20Harbour%3A%20The%20illustrated%20account%20of%20a%20disaster%20that%20shook%20the%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=true Explosion in Halifax Harbour: The illustrated account of a disaster that shook the world]'', David B. Flemming, Formac Publishing, 2004. * ''[http://www.halifaxpubliclibraries.ca/assets/files/resource-lists/hfx_explosion.pdf The Halifax Explosion December 6, 1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924024646/http://www.halifaxpubliclibraries.ca/assets/files/resource-lists/hfx_explosion.pdf |date=september 24, 2015 }}, Graham Metson, McGraw-Hill Ryerson Limited, 1978. * ''[http://www.archive.org/stream/catastrophesocia00prinuoft/catastrophesocia00prinuoft_djvu.txt Catastrophe and Social Change: Based upon a sociological study of the Halifax Disaster]'', Samuel Henry Prince, AMS Press, 1968. * ''[http://www.halifaxexplosion.net/ Scapegoat, the extraordinary legal proceedings following the 1917 Halifax Explosion]'', Joel Zemel, SVP Productions, (2012) [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:1917]] byd37px49pfjksxv245m5w95lkwwgxr 0 122830 1962933 1922528 2026-05-12T10:28:09Z TKSnaevarr 53243 1962933 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Vísigreifinn Montgomery af Alamein | mynd = General Sir Bernard Montgomery in England, 1943 TR1036 (cropped).jpg | myndatexti = Montgomery árið 1943. | fæðingarnafn = Bernard Law Montgomery | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1887|11|17}} | fæðingarstaður = [[Kennington]], [[Surrey]], [[England]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1976|3|24|1887|11|17}} | dauðastaður = [[Alton]], [[Hampshire]], Englandi | starf = Hermaður | háskóli = [[Royal Military College, Sandhurst]] | maki = {{gifting|Betty Carver|1927|1937|orsök=dó}} | börn = 1 | undirskrift = Bernard Montgomery Signature.svg }} '''Bernard Law Montgomery, 1. vísigreifinn Montgomery af Alamein''' (17. nóvember 1887 – 24. mars 1976) var [[Bretland|breskur]] herforingi. Montgomery barðist í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni þar sem hann stjórnaði herjum í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Frakkland]]i, [[Belgía|Belgíu]], [[Holland]]i og [[Þýskaland]]i.<ref>{{Tímarit.is|1269531|Montgomery hefir aldrei tapað orustu|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=9|útgáfudagsetning=23. október 1948|höfundur=Robert Brown}}</ref> Montgomery er einna frægastur fyrir að hafa stjórnað breska áttunda hernum í [[seinni orrustan um El-Alamein|seinni orrustunni um El-Alamein]], í [[Egyptaland]]i, árið 1942. Þar sigraði breski herinn þýskan her, undir stjórn [[Erwin Rommel|Erwins Rommels]], og hóf sókn gegn Þjóðverjum sem endaði með því að Þjóðverjar gáfust upp í Norður-Afríku árið 1943. Eftir stríðið í Norður-Afríku tók Montgomery þátt í [[Innrásin í Ítalíu|innrás bandamanna í Ítalíu]], 1943, og [[Innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], 1944. Þann 4. maí 1945 tók Montgomery við uppgjöf alls herafla Þjóðverja í norðvestur-Þýskalandi, Danmörku og Hollandi. Montgomery hlaut fjölda viðurkenninga fyrir framgöngu sína í stríðinu, m.a. var hann útnefndur 1. vísigreifi Montgomery af Alamein og einnig hlaut hann bresku sokkabandsorðuna. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Montgomery, Bernard}} {{fd|1887|1976}} [[Flokkur:Breskir herforingjar]] [[Flokkur:Breskir vísigreifar]] [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] netswmxomxuurcplvz6lsou5yubdu84 0 122834 1962936 1960812 2026-05-12T11:00:15Z TKSnaevarr 53243 1962936 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Erwin Rommel | mynd = Bundesarchiv Bild 146-1973-012-43, Erwin Rommel.jpg | myndatexti = Rommel {{circa}} 1942/43. | fæðingarnafn = Erwin Johannes Eugen Rommel{{sfn|Remy|2002|p=15}} | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1891|11|15}} | fæðingarstaður = [[Heidenheim]], [[Þýska keisaradæmið|Þýskalandi]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1944|10|14|1891|11|15}} | dánarstaður = [[Herrlingen]], [[Þriðja ríkið|Þýskalandi]] | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýskur]] | starf =Hermaður | maki = {{gifting|Lucia Maria Mollin|1916}} | börn = 2 | viðurnefni = ''Der Wüstenfuchs'' (Eyðimerkurrefurinn) | undirskrift = Erwin Rommel Signature.svg }} '''Erwin Johannes Eugen Rommel''' ([[15. nóvember]] [[1891]] – [[14. október]] [[1944]]) var þýskur hershöfðingi. Rommel tók þátt [[seinni heimsstyrjöldin]]ni í bardögum í [[Orrustan um Frakkland|orrustunni um Frakkland]], í eyðimerkurstríðinu í Norður-Afríku og í vörn Þjóðverja gegn [[Innrásin í Normandí|innrás bandamanna í Normandí]]. Rommel er þekktastur fyrir þátt sinn í eyðimerkurstríðinu, þar sem hann stjórnaði herafla Þjóðverja, ''Afrika korps''. Í eyðimörkinni sannaði hann sig sem einn hæfasti hershöfðingi Þjóðverja í stríðinu og hlaut fyrir vikið viðurnefnið ''eyðimerkurrefurinn''. Fyrst eftir komu sína til Afríku sótti Rommel, með her sínum, hratt yfir eyðimörkina í [[Líbía|Líbíu]] og inn á yfirráðasvæði Breta í [[Egyptaland]]i. Þýski herinn var stöðvaður við El-Alamein í Egyptalandi, árið 1942, og í kjölfarið hóf Rommel undanhald með herafla sinn, undan breska áttunda hernum sem stjórnað var af [[Bernard Montgomery]]. Í mars 1943 var Rommel leystur undan herstjórn í Afríku og tveimur mánuðum síðar gafst her Þjóðverja þar upp. Rommel stjórnaði undirbúningi og aðgerðum Þjóðverja gegn innrásinni í Normandí árið 1944. Sama ár tók Rommel þátt í [[20. júlí-tilræðið|mislukkuðu samsæri]] um morð á [[Adolf Hitler]] og valdarán í kjölfarið. Eftir að upp komst um þátt Rommels í samsærinu fékk hann að velja hvort hann myndi svara fyrir sakirnar í réttarhöldum eða fremja sjálfsmorð. Rommel kaus síðari kostinn, ekki síst vegna þess að þá var honum lofað að fjölskylda hans fengi að lifa óáreitt. Þann 14. október 1944 framdi hann sjálfsmorð með því að taka inn blásýrutöflu. Rommel hefur notið meiri virðingar en flestir aðrir þýskir hershöfðingjar undir nasistastjórninni, enda var hann um margt frábrugðinn starfsbræðrum sínum; Rommel gekk aldrei í [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokkinn]], hersveitir hans í Afríku voru aldrei sakaðar um stríðsglæpi og hann neitaði að taka gyðinga, sem hann hafði tekið sem stríðsfanga, af lífi. ==Heimildir== * {{cite book |last=Remy |first=Maurice Philip |year=2002 |title=Mythos Rommel |location=München|publisher=List Verlag |isbn=3-471-78572-8 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=e6UiAQAAIAAJ }} ==Tilvísanir== <references/> {{fde|1891|1944|Rommel, Erwin}} {{DEFAULTSORT:Rommel, Erwin}} [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þýskir herforingjar]] 3f2q21nqbduywc50aakw7rdmmmyidhj 0 137079 1962904 1932185 2026-05-11T18:08:45Z ~2026-28520-31 116358 /* Útgefið efni */ 1962904 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Daði Freyr | mynd = Dadi 2.JPG | mynd_texti = Daði Freyr árið 2022 | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1992|06|30}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | fæðingarnafn = Daði Freyr Pétursson | önnur_nöfn = | stefna = | starf = Tónlistarmaður | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|hljómborð|bassi|gítar|trommur}} | ár = 2012–í dag | útgefandi = | meðlimur_í = [[Daði og Gagnamagnið]] | áður_meðlimur = | vefsíða = {{URL|dadifreyr.com}} }} '''Daði Freyr Pétursson''' (f. 30. júní 1992) er íslenskur tónlistarmaður búsettur í [[Berlín]] í [[Þýskaland]]i. Daði fæddist í [[Reykjavík]] en ólst upp í [[Danmörk]]u til níu ára aldurs en þá flutti fjölskylda hans til [[Ísland]]s og settist að á [[Suðurland]]i, fyrst í Laugalandi og síðar í [[Ásahreppur|Ásahreppi]]. Daði lauk stúdentsprófi frá [[Fjölbrautaskóli Suðurlands|Fjölbrautaskóla Suðurlands]] árið 2012 og BA-námi í tónlistarstjórnun og hljóðvinnslu í Berlín árið 2017.<ref name=":0">Dv.is, [https://www.dv.is/fokus/folk/2017/04/24/fyrsti-kossinn-var-hroaskeldu-l0pz13/ „Daði Freyr ætlar ekki að flytja aftur til Íslands á næstunni“] (skoðað 19. janúar 2019)</ref> == Tónlistarverkefni == [[Mynd:Eurovision 2023 - Jury Final - Interval Act - Liverpool Songbook (06).jpg|thumb|Daði að flytja lagið „Whole Again“ í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2023|Eurovision 2023]].]] Í æsku æfði Daði sig á trommur og lærði á píanó og bassagítar.<ref name=":0" /> Hann hóf tónlistarferil sinn með hinni skammlífu hljómsveit Orchestra of Few en í þeirri hljómsveit var meðal annars Kristján Pálmi Ásmundsson. Árið 2011 stofnuðu þeir hljómsveitina [[RetRoBot]] og fengu til liðs við sig Gunnlaug Bjarnason, söngvara, og Guðmund Einar Vilbergsson, gítarleikara en þeir höfðu kynnst í Fjölbrautaskóla Suðurlands. Árið 2012 vann hljómsveitin [[Músíktilraunir]] og Daði var valinn rafheili ársins.<ref>{{cite web |url=http://reykjavik.is/frettir/hljomsveitin-retrobot-fra-selfossi-sigradi-musiktilraunir-2012 |title=Hljómsveitin RetRoBot frá Selfossi sigraði Músíktilraunir 2012. |access-date=2017-03-06 |archive-date=2020-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229220954/https://reykjavik.is/frettir/hljomsveitin-retrobot-fra-selfossi-sigradi-musiktilraunir-2012 |url-status=dead }}</ref> RetRoBot gaf út eina plötu, ''Blackout'', ári síðar. Árið 2014 flutti Daði Freyr til [[Berlín]]ar þar sem hann hóf háskólanám í upptökustjórnun og hljóðvinnslu við tónlistarskólann dBs Music. Sama ár byrjaði hann að spila undir nafninu Mixophrygian og ári síðar gaf hann út plötuna ''Forever''. Árið [[Söngvakeppnin 2017|2017]] tók Daði þátt í [[Söngvakeppni sjónvarpsins|Söngvakeppninni]] með laginu „Hvað með það?“ („Is This Love?“) en það flutti hann ásamt eiginkonu sinni Árnýju Fjólu Ásmundsdóttur tónlistarkonu og hljómsveitinni [[Daði og Gagnamagnið|Gagnamagninu]]. Þau höfnuðu í öðru sæti á eftir [[Svala Björgvinsdóttir|Svölu Björgvinsdóttur]] sem flutti lagið „[[Paper]]“.<ref>[http://www.mbl.is/folk/frettir/2017/03/11/svala_fulltrui_islands/ Svala full­trúi Íslands.]</ref> Daði Freyr og hljómsveit hans Gagnamagnið tóku svo aftur þátt í Söngvakeppninni árið [[Söngvakeppnin 2020|2020]]<ref>Mbl.is, [https://www.mbl.is/folk/frettir/2020/01/18/dadi_freyr_snyr_aftur_i_songvakeppnina/ „Daði Freyr snýr aftur í Söngvakeppnina“] (skoðað 19. janúar 2019)</ref> og unnu þá með laginu „Gagnamagnið“ („[[Think About Things]]“). Eftir að keppninni árið [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2020|2020]] var aflýst vegna [[Covid-19 faraldurinn|kórónuveirufaraldursins]], var hann valinn aftur til að keppa fyrir hönd Íslands árið [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2021|2021]]. Ásamt Gagnamagninu flutti hann lagið „[[10 Years]]“ og endaði í 4. sæti í lokakeppninni sem var þriðji besti árangur Íslands í Eurovision.<ref>{{cite web |url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2021-05-23-hefdum-rustad-thessu-ef-vid-hefdum-farid-a-svid |title=Hefðum rústað þessu ef við hefðum farið á svið |publisher=[[RÚV]] |date=2021-05-23 |author=Björg Magnúsdóttir |url-status=live }}</ref> Daði kom fram í tónlistaratriði í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2023]] í [[Liverpool]] þar sem hann tók ábreiðu af lagi bresku sveitarinnar [[Atomic Kitten]]. == Fjölskylda == Daði Freyr er í hjónabandi með Árnýju Fjólu Ásmundsdóttur, listakonu, og eiga þau eina dóttur fædda árið 2019.<ref>Visir.is, [https://www.visir.is/g/2019190418778 „Daði Freyr og Árný Fjóla eignast stúlkubarn“] (skoðað 19. janúar 2019)</ref> Þau eignuðust aðra dóttur árið 2021.<ref>{{Cite web|author=Árný Fjóla Ásmundsdóttir|date=25. september 2021|title=17.9.2021|url=https://www.instagram.com/p/CUP_BYXojSP/ |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/CUP_BYXojSP |archive-date=26. desember 2021 |url-access=registration|url-status=live|access-date=28. október 2021|website=www.instagram.com}}{{cbignore}}</ref> ==Útgefið efni== === Hljómplötur === * ''& Co.'' (2019) * ''I Made an Album'' (2023) * Too Much Not Enough (2026) === EP-plötur === * ''Næsta skref'' (2017) * ''Welcome'' (2021) * ''I'm Making an Album 1/3'' (2023) * ''I'm Still Making an Album 2/3'' (2023) ==Tengt efni== * [[Daði og Gagnamagnið]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} {{f|1992}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Stúdentar úr Fjölbrautaskóla Suðurlands]] 1tabqjgtxqmmc5o22uewg9hhn8l3eiu 0 153329 1962912 1755575 2026-05-11T20:21:47Z Berserkur 10188 1962912 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Millwall Football Club | Mynd = [[Mynd:The New Den - geograph.org.uk - 1143517.jpg|300px]] | Gælunafn = ''The Lions'' (''Ljónin'') | Stytt nafn = | Stofnað =1885 | Leikvöllur =[[The Den]] | Stærð = 20.146 | Stjórnarformaður = {{ENG}} [[John Berylson]] | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Gary Rowett]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2021/2022 | Staðsetning = 9. af 24 | pattern_la1 = _millwall2122h | pattern_b1 = _millwall2122h | pattern_ra1 = _millwall2122h | pattern_sh1 = _millwall2122h | pattern_so1 = _millwall2122h | leftarm1 = 000050 | body1 = 000050 | rightarm1 = 000050 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000040 | pattern_la2 = _millwall2122a | pattern_b2 = _millwall2122a | pattern_ra2 = _millwall2122a | pattern_sh2 = _millwall2122a | pattern_so2 = _millwall2122a | leftarm2 = 008000 | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 008000 | socks2 = FFFFFF }} '''Millwall F.C.''' er enskt knattspyrnulið frá suðaustur-[[London]] sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið var stofnað sem Millwall Rovers árið 1885 og hefur það oftast verið í 2. og 3. deild enska fótboltans. Helsti rígur hefur verið milli Millwall og [[Crystal Palace]], [[West Ham United]] og [[Charlton Athletic]], en stuðningsmenn Millwall hafa löngum haft á sér orð fyrir að vera áflogahundar. ==Saga== Millwall var stofnað árið 1885 sem starfsmannalið verkamannanna í verksmiðju ''J.T. Morton'' í Millwall. Um var að ræða matvælafyrirtæki og [[lagmetisiðnaður|niðursuðuverksmiðju]] sem sá breskum skipum fyrir vistum og kom starfsfólkið alls staðar af frá Bretlandseyjum. Fyrsti formaður félagsins var hverfislæknirinn, William Murray-Leslie, sem leikið hafði fyrir [[írska karlalandsliðið í knattspyrnu|írska landsliðið]], en hann spilaði þó aldrei fyrir Millwall. Fyrstu árin lét félagið nægja að taka þátt í héraðskeppnum en árið 1894 var það meðal stofnfélaga [[The Southern League|Suðurdeildarinnar]]. Hún var stofnuð sem viðbragð við sívaxandi vinsældum Ensku deildarkeppninnar, sem borin var uppi af atvinnumannaliðum frá Noruður-Englandi. Sunnar í landinu var atvinnumennska ekki eins langt á veg komin og var Suðurdeildin samsett af blöndu atvinnu-, hálfatvinnu- og áhugamannaliða. Millwall vann Suðurdeildina tvö fyrstu árin, 1894-95 og 1895-96. Á þessum árum var ekki óalgengt að milli 30 og 40 þúsund áhorfendur mættu á heimaleiki liðsins sem átti sér þó engan fastan samastað. Árið 1910 flutti liðið á sinn eigin heimavöll, sem fékk nafnið ''The Den'' og síðar ''The Old Den'' eftir að nýr völlur með sama nafni var tekinn í notkun árið 1993. Völlurinn þótti snemma erfiður heim að sækja, ekki hvað síst vegna stuðningsmanna Millwall sem fengu snemma vafasamt orðspor. Á tímum þar sem til siðs þótti að áhorfendur klöppuðu jafnt fyrir snjöllum tilþrifum beggja liða urðu Millwall-stuðningsmenn alræmdir fyrir að hrópa einungis fyrir sínum mönnum. Stuðningsmennirnir komu einnig flestir úr fátækustu og óhefluðustu lögum samfélagsins, sem átti til að skelfa fylgismenn annarra liða enn frekar. Veturinn 1920-21 rann Suðurdeildin saman við Ensku deildarkeppnina og til varð 3. deild (suður). Millwall var stofnfélagi í þeirri deild og hefur tekið þátt í deildarkeppninni allar götur síðan. Liðið flakkaði á milli annarrar og þriðju deildar en var þó löngum í hópi þeirra tíu félaga í landinu sem dró að sér flesta áhorfendur. Áttundi áratugurinn var blómaskeið hjá Millwall. Árið 1974 var liðið aðeins einu stigi frá því að komast í efstu deild í fyrsta sinn. Sama ár braut það blað í sögunni með því að bjóða fyrst allra liða upp á leik á sunnudegi. Til að það væri mögulegt þurfti raunar að beita nokkrum brellum, því óheimilt var að selja inn á skipulagðar skemmtanir á sunnudögum. Gripu stjórnendur félagsins því til þess ráðs að hafa ókeypis á leikinn en engum væri hleypt inn gegn framvísun leikskrár sem kostaði sem nam andvirði eins miða! Skotinn [[George Graham]] stýrði Millwall frá 1982 til 1986. Undir hans stjórn fór Millwall upp í næstefstu deild og sigraði í bikarkeppni neðrideildarliða. Frammistaða Graham hjá Millwall vakti athygli og var hann ráðinn til [[Arsenal F.C.]] en landi hans, [[John Docherty]] tók við keflinu á The Den. Á öðru árinu undir hans stjórn kom Millwall öllum á óvart og tryggði sér sæti í efstu deild, en fram að því hafði það verið eina Lundúnarliðið í deildarkeppninni sem aldrei hafði keppt í hópi þeirra bestu. Millwall byrjaði leiktíðina 1988-89 sem spútniklið deildarinnar og sat á toppnum þann 1. október með fjóra sigra og tvö jafntefli í fyrstu sex leikjunum. Skýrðist þessi árangur einkum af framherjaparinu [[Tony Cascarino]] og [[Teddy Sheringham]]. Tímabilinu lauk með Millwall í tíunda sæti, sem er besti árangur félagsins fyrr og síðar en olli þó stuðningsmönnum nokkrum vonbrigðum, þar sem liðið hafði verið enn ofar alla leiktíðina. Keppnistímabilið 1989-90 byrjaði vel og Millwall tyllti sér á toppinn í lok september eftir sigur á [[Coventry City]], en upp frá því unnust aðeins tveir leikir og liðið var fallið úr efstu deild á ný. Það að fá nasaþefinn af efstu deildarboltanum breytti viðhorfum stjórnenda Millwall sem kappkostuðu að komast upp á ný. Við tóku ör stjóraskipti og misskynsamlegar fjárfestingar sem leiddu að lokum til þess að liðið féll aftur niður um deild. Leiktíðina 2003-04 upplifði Millwall óvænt bikarævintýri undir stjórn spilandi þjálfarans [[Dennis Wise]] sem kom liðinu í úrslitaleik [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]] í fyrsta sinn á friðartímum. [[Manchester United]] reyndust ofjarlar Lundúnaliðsins og unnu 3:0. Millwall öðlaðist keppnisrétt í [[UEFA bikarinn|UEFA bikarnum]] í fyrsta sinn en féll úr leik fyrir [[Ferencváros]]. Frá 2017 hefur Millwall leikið í [[Enska meistaradeildin|næstefstu deild]]. ==Besti árangur== *10. sæti í efstu deild tímabilið 1988–89. *FA Cup úrslit árið 2004. ==Íslenskir leikmenn== *[[Jón Daði Böðvarsson]] == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = En|titill = History_of_Millwall_F.C.|mánuðurskoðað = 26. desember|árskoðað = 2020}} {{S|1885}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] 5yo7b7ryh53jq5fk2pyeavru3nc109a 1962913 1962912 2026-05-11T20:22:44Z Berserkur 10188 1962913 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Millwall Football Club | Mynd = [[Mynd:The New Den - geograph.org.uk - 1143517.jpg|300px]] | Gælunafn = ''The Lions'' (''Ljónin'') | Stytt nafn = | Stofnað =1885 | Leikvöllur =[[The Den]] | Stærð = 20.146 | Stjórnarformaður = {{ENG}} [[John Berylson]] | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Gary Rowett]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2025-2026 | Staðsetning = 3. af 24 | pattern_la1 = _millwall2122h | pattern_b1 = _millwall2122h | pattern_ra1 = _millwall2122h | pattern_sh1 = _millwall2122h | pattern_so1 = _millwall2122h | leftarm1 = 000050 | body1 = 000050 | rightarm1 = 000050 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000040 | pattern_la2 = _millwall2122a | pattern_b2 = _millwall2122a | pattern_ra2 = _millwall2122a | pattern_sh2 = _millwall2122a | pattern_so2 = _millwall2122a | leftarm2 = 008000 | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 008000 | socks2 = FFFFFF }} '''Millwall F.C.''' er enskt knattspyrnulið frá suðaustur-[[London]] sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið var stofnað sem Millwall Rovers árið 1885 og hefur það oftast verið í 2. og 3. deild enska fótboltans. Helsti rígur hefur verið milli Millwall og [[Crystal Palace]], [[West Ham United]] og [[Charlton Athletic]], en stuðningsmenn Millwall hafa löngum haft á sér orð fyrir að vera áflogahundar. ==Saga== Millwall var stofnað árið 1885 sem starfsmannalið verkamannanna í verksmiðju ''J.T. Morton'' í Millwall. Um var að ræða matvælafyrirtæki og [[lagmetisiðnaður|niðursuðuverksmiðju]] sem sá breskum skipum fyrir vistum og kom starfsfólkið alls staðar af frá Bretlandseyjum. Fyrsti formaður félagsins var hverfislæknirinn, William Murray-Leslie, sem leikið hafði fyrir [[írska karlalandsliðið í knattspyrnu|írska landsliðið]], en hann spilaði þó aldrei fyrir Millwall. Fyrstu árin lét félagið nægja að taka þátt í héraðskeppnum en árið 1894 var það meðal stofnfélaga [[The Southern League|Suðurdeildarinnar]]. Hún var stofnuð sem viðbragð við sívaxandi vinsældum Ensku deildarkeppninnar, sem borin var uppi af atvinnumannaliðum frá Noruður-Englandi. Sunnar í landinu var atvinnumennska ekki eins langt á veg komin og var Suðurdeildin samsett af blöndu atvinnu-, hálfatvinnu- og áhugamannaliða. Millwall vann Suðurdeildina tvö fyrstu árin, 1894-95 og 1895-96. Á þessum árum var ekki óalgengt að milli 30 og 40 þúsund áhorfendur mættu á heimaleiki liðsins sem átti sér þó engan fastan samastað. Árið 1910 flutti liðið á sinn eigin heimavöll, sem fékk nafnið ''The Den'' og síðar ''The Old Den'' eftir að nýr völlur með sama nafni var tekinn í notkun árið 1993. Völlurinn þótti snemma erfiður heim að sækja, ekki hvað síst vegna stuðningsmanna Millwall sem fengu snemma vafasamt orðspor. Á tímum þar sem til siðs þótti að áhorfendur klöppuðu jafnt fyrir snjöllum tilþrifum beggja liða urðu Millwall-stuðningsmenn alræmdir fyrir að hrópa einungis fyrir sínum mönnum. Stuðningsmennirnir komu einnig flestir úr fátækustu og óhefluðustu lögum samfélagsins, sem átti til að skelfa fylgismenn annarra liða enn frekar. Veturinn 1920-21 rann Suðurdeildin saman við Ensku deildarkeppnina og til varð 3. deild (suður). Millwall var stofnfélagi í þeirri deild og hefur tekið þátt í deildarkeppninni allar götur síðan. Liðið flakkaði á milli annarrar og þriðju deildar en var þó löngum í hópi þeirra tíu félaga í landinu sem dró að sér flesta áhorfendur. Áttundi áratugurinn var blómaskeið hjá Millwall. Árið 1974 var liðið aðeins einu stigi frá því að komast í efstu deild í fyrsta sinn. Sama ár braut það blað í sögunni með því að bjóða fyrst allra liða upp á leik á sunnudegi. Til að það væri mögulegt þurfti raunar að beita nokkrum brellum, því óheimilt var að selja inn á skipulagðar skemmtanir á sunnudögum. Gripu stjórnendur félagsins því til þess ráðs að hafa ókeypis á leikinn en engum væri hleypt inn gegn framvísun leikskrár sem kostaði sem nam andvirði eins miða! Skotinn [[George Graham]] stýrði Millwall frá 1982 til 1986. Undir hans stjórn fór Millwall upp í næstefstu deild og sigraði í bikarkeppni neðrideildarliða. Frammistaða Graham hjá Millwall vakti athygli og var hann ráðinn til [[Arsenal F.C.]] en landi hans, [[John Docherty]] tók við keflinu á The Den. Á öðru árinu undir hans stjórn kom Millwall öllum á óvart og tryggði sér sæti í efstu deild, en fram að því hafði það verið eina Lundúnarliðið í deildarkeppninni sem aldrei hafði keppt í hópi þeirra bestu. Millwall byrjaði leiktíðina 1988-89 sem spútniklið deildarinnar og sat á toppnum þann 1. október með fjóra sigra og tvö jafntefli í fyrstu sex leikjunum. Skýrðist þessi árangur einkum af framherjaparinu [[Tony Cascarino]] og [[Teddy Sheringham]]. Tímabilinu lauk með Millwall í tíunda sæti, sem er besti árangur félagsins fyrr og síðar en olli þó stuðningsmönnum nokkrum vonbrigðum, þar sem liðið hafði verið enn ofar alla leiktíðina. Keppnistímabilið 1989-90 byrjaði vel og Millwall tyllti sér á toppinn í lok september eftir sigur á [[Coventry City]], en upp frá því unnust aðeins tveir leikir og liðið var fallið úr efstu deild á ný. Það að fá nasaþefinn af efstu deildarboltanum breytti viðhorfum stjórnenda Millwall sem kappkostuðu að komast upp á ný. Við tóku ör stjóraskipti og misskynsamlegar fjárfestingar sem leiddu að lokum til þess að liðið féll aftur niður um deild. Leiktíðina 2003-04 upplifði Millwall óvænt bikarævintýri undir stjórn spilandi þjálfarans [[Dennis Wise]] sem kom liðinu í úrslitaleik [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]] í fyrsta sinn á friðartímum. [[Manchester United]] reyndust ofjarlar Lundúnaliðsins og unnu 3:0. Millwall öðlaðist keppnisrétt í [[UEFA bikarinn|UEFA bikarnum]] í fyrsta sinn en féll úr leik fyrir [[Ferencváros]]. Frá 2017 hefur Millwall leikið í [[Enska meistaradeildin|næstefstu deild]]. ==Besti árangur== *10. sæti í efstu deild tímabilið 1988–89. *FA Cup úrslit árið 2004. ==Íslenskir leikmenn== *[[Jón Daði Böðvarsson]] == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = En|titill = History_of_Millwall_F.C.|mánuðurskoðað = 26. desember|árskoðað = 2020}} {{S|1885}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] 1ya5rw1jk8wr6etdlnhl4flpocx97t2 4 154362 1962935 1962428 2026-05-12T10:57:13Z TKSnaevarr 53243 1962935 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Peter-Magyar-portrait-2026.jpg|150px|right|alt=Péter Magyar|link=Péter Magyar]] * [[1. maí]]: '''[[Sameinuðu arabísku furstadæmin]]''' yfirgefa [[Samtök olíuútflutningslanda]]. * [[19. apríl]]: Þingkosningar fara fram í Búlgaríu. Nýr flokkur fyrrverandi forsetans '''[[Rúmen Radev|Rúmens Radev]]''' vinnur hreinan meirihluta á þingi. * [[12. apríl]]: Þingkosningar fara fram í [[Ungverjaland]]i. [[Tisza-flokkurinn]], undir forystu '''[[Péter Magyar|Péters Magyar]]''' (''sjá mynd''), sigrar [[Fidesz]]-flokk [[Viktor Orbán|Viktors Orbán]] forsætisráðherra. '''Yfirstandandi:''' [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2014–)|Borgarastyrjöldin í Jemen]] &nbsp;• [[Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–)|Borgarastyrjöldin í Súdan]] &nbsp;• [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] &nbsp;• [[Stríð Ísraels og Hamas 2023–|Stríð Ísraels og Hamas]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Ted Turner]] (6. maí) &nbsp;• [[Oscar Schmidt]] (17. apríl) &nbsp;• [[Moya Brennan]] (13. apríl) sbbknw2kxpnqc3noquf7s7grr6qci41 0 156170 1962926 1926326 2026-05-12T03:07:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1962926 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Campus_Kedge_BS_à_Bordeaux.jpg|thumb|right|Hús Kedge í Bordeaux.]] '''KEDGE Business School''' er franskur [[verslunarskóli]] (''grande école'') með útibú í [[París]], [[Bordeaux]], [[Marseille]], [[Toulon]], [[Dakar]], [[Suzhou]] og [[Sjanghaí]]. Hann var stofnaður árið 2013. KEDGE var í 31. sæti meðal evrópskra verslunarskóla árið 2019 samkvæmt ''[[Finanical Times]]''.<ref>[https://www.laprovence.com/article/economie/5800269/marseille-kedge-ameliore-encore-son-rang-dans-le-classement-du-financial-times-2019.html Marseille : Kedge améliore encore son rang dans le classement du Financial Times 2019]</ref> KEDGE býður einnig upp á doktorsnám sem og ýmis meistaranám á sérhæfðum sviðum eins og [[markaðssetning]]u, fjármálasviði, eða frumkvöðlastarfsemi. Nám hans eru þrí-faggild af alþjóðlegu samtökunum [[AMBA]], [[EQUIS]] og [[AACSB]] (evrópskar og norðuramerískar [[faggilding]]arnefndir fyrir [[MBA-nám|MBA-gráður]]).<ref>[http://www.mba.today/guide/triple-accreditation-business-schools Triple accredited business schools (AACSB, AMBA, EQUIS)]</ref> Skólinn hefur útskrifað yfir 70.000 nemendur í verslunarfræði og stjórnmálafræði. Meðal fyrrum nemenda eru [[Daniel Carasso]] (framkvæmdastjóri [[Danone]]) og [[Sophie Cluzel]]. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== * [https://kedge.edu/ Opinber vefsíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528201927/https://kedge.edu/ |date=2017-05-28 }} {{S|2013}} [[Flokkur:Háskólar í Frakklandi]] jds27j82i5j8282ypqguegyjnz37znt 0 158391 1962914 1960356 2026-05-11T20:24:45Z Berserkur 10188 1962914 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Coventry City Football Club | Mynd = [[File:Coventry Building Society Arena november 2025.jpg|250px|Coventry Building Society Arena í nóvember 2025]] | Gælunafn = Himinblámar, e. The Sky Blues | Stytt nafn = | Stofnað = 13. ágúst 1883 | Leikvöllur = [[Coventry Building Society Arena]] | Stærð = 32.609 | Stjórnarformaður = {{ENG}} Doug King | Knattspyrnustjóri = {{ENG}} [[Frank Lampard]] | Deild = [[Enska meistaradeildin]] | Tímabil = 2025-2026 | Staðsetning = 1. sæti | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = 74a6cd | body1 = 74a6cd | rightarm1 = 74a6cd | shorts1 = 74a6cd | socks1 = 74a6cd | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF5A4E | body2 = FF5A4E | rightarm2 = FF5A4E | shorts2 = FF5A4E | socks2 = FF5A4E }} '''Coventry City''' er enskt knattspyrnufélag sem spilar í [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Liðið er frá samnefndri borg, [[Coventry]] í [[Vestur-Miðhéruð]]um Englands, og var stofnað árið 1883 undir nafninu Singers FC. Heimavöllur þess frá 1899-2005 var [[Highfield Road]], en í dag spilar liðið heimaleiki sína á [[Coventry Building Society Arena]]. Félagið átti sæti í efstu deild frá 1967 til 2001 og var eitt af stofnfélögum [[Enska úrvalsdeildin|ensku úrvalsdeildarinnar]] árið 1992. Stærsti titill í sögu félagsins var þegar það vann [[Enski bikarinn|bikarkeppnina]] árið 1987. Þrír Íslendingar hafa spilað með Coventry; [[Bjarni Guðjónsson]] árið 2004<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/19/bjarni_til_coventry/|title=Bjarni til Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>, [[Aron Einar Gunnarsson]] 2008-11 og [[Hermann Hreiðarsson]] lék tvo leiki með félaginu árið 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/enski/2012/05/10/hermann_haettur_hja_coventry/|title=Hermann hættur hjá Coventry|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-03-15}}</ref>. Meðal þekktra leikmanna sem spilað hafa með félaginu eru markahrókarnir [[Dion Dublin]], [[Robbie Keane]] og [[Viktor Gyökeres]]. Þá voru ensku landsliðsmennirnir James Maddison og Callum Wilson uppaldir í akademíu félagsins. == Saga == === Upphafsárin (1883-1919) === [[Mynd:Singers-CCFC-Team-1885-86.jpg|alt=Þrettán leikmenn Singers FC stilla sér upp á svart hvítri mynd úr dagblaði.|vinstri|thumb|Singers FC tímabilið 1885-86]] Singers FC var stofnað 13. ágúst 1883 af starfsmönnum Singer reiðhjólaverksmiðjunnar í Coventry. Fyrstu fjögur árin spilaði félagið leiki sína á ''Dowells Field''{{sfn|Dean|1991|p=8}}<ref name="HomeGround">{{cite news |title=Home ground! Sky Blues historian believes he has located Coventry City's first ever pitch |url=https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |work=[[Coventry Telegraph]] |first=Ben |last=Eccleston |date=3 December 2013 |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093208/https://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/home-ground-sky-blues-historian-6364128 |url-status=live}}</ref> en árið 1887 flutti það á ''Stoke Road''. Singers FC varð að atvinnumannafélagi árið 1892. Á þessum tíma keppti liðið í héraðsdeild [[Birmingham]] og nágrennis, þar sem það atti að mestu kappi við varalið stærri liða í Miðlöndunum, en eining voru spilaðir leikir við önnur verksmiðjulið. Árið 1898 var nafni félagsins breytt í Coventry City.{{sfn|Henderson|1968|p=17}}{{sfn|Brassington|1989|p=19}} Ári síðar var byrjað að byggja leikvanginn ''Highfield Road.''{{sfn|Brassington|1989|pp=19–20}} Framkvæmdirnar leiddu til fjárhagsvandræða og árangurinn innan vallar var ekki merkilegur næstu ár.{{sfn|Brassington|1989|p=21}} Um og upp úr aldamótum fóru leikmenn í tíð verkföll, enda bárust launagreiðslur oft seint eða alls ekki. Árið 1908 var liðið í toppbaráttu í héraðsdeild í suðurhluta landsins og sama ár komst það alla leið í átta liða úrslit [[Enski bikarinn|bikarkeppninnar]]. Árið 1914 féll Coventry hins vegar niður um deild og lenti í kjölfarið í miklum fjárhagsvandræðum. Stjórnarmaðurinn David Cooke greiddi upp allar skuldir félagsins árið 1917 og bjargaði því frá gjaldþroti. === Skrykkjótt gengi í deildarkeppni (1919-1946) === [[Mynd:CoventryCityFC League Performance.svg|thumb|Staða Coventry í deildarkeppnum 1919-2024]] Tímabilið 1919-20 fékk félagið þátttökurétt í deildarkeppninni og hóf leik í annarri deild (e. ''Second division'').{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Fyrsta tímabilið gekk fremur illa og félagið hélt naumlega sæti sínu með því að sigra [[Bury fc|Bury]] 2-1 í lokaumferðinni. Síðar kom í ljós að félögin höfðu samið um úrslitin fyrirfram og þurfti Coventry að greiða háa sekt en slapp við harðari refsingu.{{sfn|Brassington|1989|p=34}} Næstu ár var félagið alltaf í fallbaráttu og féll 1925 í 3. deild þar sem það spilaði fyrsta árið í norðurhluta{{sfn|Dean|1991|p=19}}, en síðan í suðurhlutanum.{{sfn|Henderson|1968|p=23}} Gengið var áfram slakt og félagið daðraði næstu ár stöðugt við að missa sæti sitt í deildarkeppninni.{{sfn|Dean|1991|p=20}} Klúbburinn datt hins vegar í lukkupottinn árið 1931 þegar 33 ára atvinnumaður í [[krikket]], Harry Storer, var ráðinn knattspyrnustjóri.{{sfn|Brown|2000|p=28}}{{sfn|Henderson|1968|p=24}} Næstu sex leiktíðir skoraði liðið samtals 577 deildarmörk. Af þeim skoraði framherjinn Clarrie Bourton 173 mörk og er enn markahæsti leikmaður í sögu félagsins.<ref>{{cite news |url=https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |work=[[Coventry Telegraph]] |title=Jim Brown: Clarrie Bourton – Coventry City's greatest scorer |date=6 October 2008 |first=Jim |last=Brown |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093158/https://www.coventrytelegraph.net/sport/football/football-news/jim-brown-clarrie-bourton---3090608 |url-status=live}}</ref> Félagið vann sér sæti í 2. deild vorið 1935 þegar það varð meistari í 3. deild suður.{{sfn|Henderson|1968|pp=26–29}} Þar endaði félagið ofarlega næstu þrjú ár{{sfn|Brassington|1989|p=47–48}}, allt þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á árið 1939. === Niður á botninn (1946-1958) === Stuttu eftir stríðslok yfirgaf Harry Storer félagið og tók við stjórnartaumum hjá [[Birmingham City]]. Dick Bayliss sem tók við af honum lést ári síðar eftir að hafa lent í hrakningum í snjóbyl á ferðalagi um [[Jórvíkurskíri]].{{sfn|Brassington|1989|p=53}} Arftaki hans, Billy Frith, stóð sig ágætlega en náði ekki að snúa genginu við. Storer sneri aftur árið 1948{{sfn|Dean|1991|p=28}} og undir hans gekk liðinu þokkalega, þar til leiktíðina 1951-52 þegar það féll aftur í 3. deild suður.{{sfn|Brown|2000|p=42}}{{sfn|Henderson|1968|p=34}} Aðsókn á leiki liðsins hrundi í kjölfarið, sem leiddi enn og aftur til fjárhagsörðugleika. Næstu sex tímabil stýrðu sjö knattspyrnustjórar félaginu sem var aldrei nálægt því að komast upp um deild.{{sfn|Brown|2000|p=61}} Þeirra á meðal var Jesse Carver sem hafði áður stjórnað t.a.m. Lazio og [[Juventus FC|Juventus]]. Koma hans vakti athygli á landsvísu og ekki minnkaði áhuginn þegar hann fékk til liðs við sig aðstoðarþjálfarann George Raynor sem hafði komið [[Svíþjóð]] í úrslitaleik HM árið 1954. Þetta tvíeyki flutti inn frá meginlandinu ýmsa nýlundu; allt frá sérsniðnum takkaskóm yfir í tréklossa og sloppa sem leikmenn áttu að fara í eftir sturtu til að koma í veg fyrir kvef. Þrátt fyrir þessar nýjungar náðu þeir félagar engum sérstökum árangri á vellinum. Árið 1958 var þriðju deild norður og suður skipt upp í 3. og 4. deild. Coventry hóf því leik í 4. deild haustið 1958.{{sfn|Dean|1991|p=32}} === Bylting undir Jimmy Hill (1958-1967) === [[Mynd:Coventry , Coventry Building Society Arena - Jimmy Hill - geograph.org.uk - 6974088.jpg|thumb|Stytta af Jimmy Hill utan við CBS Arena í Coventry]] Coventry staldraði ekki lengi við í neðstu deild. Billy Frith, sem var aftur sestur í knattspyrnustjórastólinn, kom félaginu upp í 3. deild í fyrstu atrennu vorið 1959. Eftir tvö sæmileg tímabil fór tímabilið 1961–62 illa af stað. Þegar liðið tapaði í bikarkeppninni gegn áhugamannaliði Kings Lynn var Frith rekinn af nýja stjórnarformanninum Derrick Robins sem réði í staðinn hinn 33 ára Jimmy Hill, fyrrum framherja [[Fulham F.C.|Fulham]]. Undir stjórn Jimmy Hill blómstraði Coventry City. Á fyrsta heila tímabilinu undir hans stjórn mætti liðið til leiks í himinbláum búningum, gælunafni liðsins var breytt úr ''Bantams'' í ''Sky Blues'' og Hill samdi texta stuðningsmannalagsins ''Sky Blue Song''<ref>{{cite web |url=https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |work=Coventry City F.C. |title=Club History |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410093201/https://www.ccfc.co.uk/club/club-history/ |url-status=live}}</ref>, sem enn er sungið á leikjum. Næsta vetur, 1963–64, varð Coventry meistari í 3. deild. George Hudson raðaði inn mörkum og harðjaxlarnir John Sillett og George Curtis stóðu vörnina. Leiktíðina 1965-66 munaði einu stigi að félagið kæmist upp í efstu deild en eftir ágæta byrjun haustið 1966 var Coventry einungis í 10. sæti í nóvember. Þá tók við frábært gengi liðsins sem tapaði ekki í næstu 25 leikjum. Meistaratitilinn í 2. deild var tryggður í 3-1 sigri gegn [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Úlfunum]] á troðfullum Highfield Road í apríllok 1967. Coventry City var komið í efstu deild í fyrsta skipti í sögu félagsins.{{sfn|Brassington|1989|pp=67–71}} === Efsta deild og Evrópukeppni (1967-1975) === Sumarið 1967 ríkti spenna fyrir fyrsta tímabil félagsins í efstu deild. Það var því áfall þegar Jimmy Hill sagði upp störfum tveimur dögum fyrir fyrsta leik. [[Írland|Írinn]] Noel Cantwell tók við liðinu en tímabilið var strembið. Varnartröllið George Curtis fótbrotnaði í öðrum leik og í mars 1968 kviknaði í aðalstúku Highfield Road sem skemmdist mikið. Liðið tryggði sæti sitt í lokaumferðinni, nokkuð sem það sérhæfði sig í næstu áratugi. Besti árangur Coventry í efstu deild náðist 1969-70 þegar liðið lenti í sjötta sæti<ref name="FCHD">{{cite web |url=http://fchd.info/COVENTRC.HTM |title=Coventry City |publisher=Football Club History Database |access-date=28 January 2025 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202209/https://www.fchd.info/COVENTRC.HTM |url-status=live}}</ref> sem tryggði þátttökurétt í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða]]. Evrópuævintýrið var þó stutt. Sigur vannst í fyrstu umferð gegn [[Búlgaría|búlgarska]] liðinu Trakia Plovdiv en í kjölfarið féll liðið út gegn [[Bayern München]] með samanlögðu 6-1 tapi. Það var örlítil sárabót að sigra [[Þýskaland|þýska]] liðið 2-1 í seinni leiknum á Highfield Road. Á leiktíðinni 1970-71 skoraði framherjinn Ernie Hunt víðfrægt mark með svokölluðu ''asnasparki'' ''(e. donkey kick'') í 3-1 sigri gegn [[Everton]]. Skoski miðjumaðurinn Willie Carr vippaði boltanum upp með hælunum úr aukaspyrnu rétt utan vítateigs, Hunt tók hann á lofti og skaut beint í netið framhjá forviða andstæðingum. Þeir félagar endurtóku leikinn gegn [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham]] síðar á tímabilinu, en þá small boltinn í þverslánni. Markið var valið mark ársins hjá [[BBC]], en þessi aðferð við að taka aukaspyrnu var bönnuð af [[Alþjóðaknattspyrnusambandið|FIFA]] í lok tímabilsins. Árið 1972 voru Joe Mercer og Gordon Milne ráðnir knattspyrnustjórar en árangurinn var slakur og félagið oft í fjárhagskröggum. Stjórnarformaðurinn Derrick Robins yfirgaf félagið 1975 og Milne hélt áfram sem knattspyrnustjóri einn síns liðs. === Tilraunamennska og misjafnt gengi (1975-1983) === Í apríl 1975 sneri Jimmy Hill aftur til félagsins og settist í stjórn samhliða því að starfa í sjónvarpi.{{sfn|Brown|1998|pp=46–47}}{{sfn|Brassington|1989|p=92}} Árangurinn á vellinum var þó áfram sveiflukenndur. Í lok tímabilsins 1976-77 var sætið í efstu deild tryggt í síðasta leik með umdeildu jafntefli gegn Bristol City. Þegar tilkynnt var í hátalarakerfi vallarins að Sunderland, sem einnig barðist við fall, hefði tapað sínum leik léku liðin síðustu mínúturnar án þess að sækja að marki. Málið var rannsakað af knattspyrnusambandinu en ekkert aðhafst. Árangurinn var góður tímabilið 1977–78. Með Tommy Hutchison á kantinum og framherjana Ian Wallace og Mick Ferguson í stuði endaði liðið í 7. sæti og rétt missti af Evrópusæti.{{sfn|Brassington|1989|p=91}} Næstu ár dalaði gengi liðsins aftur. Wallace var seldur og ágóðinn notaður til að byggja upp nýtt æfingasvæði í ''Ryton'', þar sem félagið æfir enn í dag. Árið 1981 komst Coventry í undanúrslit deildabikarsins en tapaði gegn [[West Ham United F.C.|West Ham]].{{sfn|Brown|1998|pp=76–77}} Dave Sexton kom síðan til starfa sumarið 1981 eftir að Gordon Milne var rekinn en árangurinn var áfram rýr.[[Mynd:Highfield Road - geograph-2008790.jpg|thumb|Spilað á Highfield Road árið 1982.]] Jimmy Hill var nýjungagjarn með eindæmum. Árið 1978 varð Coventry fyrsta enska félagið til að setja merki styrktaraðila, bílaframleiðandans Talbot, á liðstreyjur. Hill ráðgerði einnig að breyta nafni félagsins í ''Coventry Talbot'', en því var hafnað af knattspyrnusambandinu. Sumarið 1981 kynnti félagið nýjar treyjur með stóru „T“-i á framhlið; merki Talbot. Jimmy Hill taldi þetta snjalla leið til að auka tekjur, en uppátækið vakti litla lukku hjá stuðningsmönnum. Þá var Highfield Road breytt þannig að hann varð fyrsti leikvöllurinn á Englandi með eingöngu sæti. Allt kostaði þetta fjármuni og félagið þurfti að selja leikmenn samhliða dvínandi aðsókn. Jimmy Hill af sér sem stjórnarformaður árið 1983, um svipað leyti og Dave Sexton var rekinn. === Fallbaráttusérfræðingar og sigur á Wembley (1983-1992) === Heimamaðurinn Bobby Gould tók við liðin árið 1983 og keypti marga menn úr neðri deildum, m.a. harðhausana Sam Allardyce og Stuart Pearce. Haustið 1983 versnaði fjárhagsstaðan verulega þegar Talbot dró styrktarsamning sinn til baka. Liðið bjargaði sér á dramatískan hátt frá falli næstu þrjú tímabil. Ótrúlegasti flóttinn var vorið 1985 undir stjórn Don Mackay þegar Coventry þurfti að vinna þrjá síðustu leikina til að bjarga sér frá falli. Það tókst og liðið hélt sætinu með 4-1 sigri á meisturum Everton í lokaleiknum. [[Mynd:George Curtis and John Sillett statues at Coventry Building Society Arena (55058917742).jpg|vinstri|thumb|Stytta af framkvæmdastjórunum John Sillett og George Curtis stendur við CBS Arena.|280x280dp]]Fyrrum Coventry-leikmennirnir John Sillett og George Curtis tóku við liðinu 1986 og undir þeirra stjórn batnaði gengið verulega. Leiktíðina 1986-87 var Coventry í efri hluta deildarinnar og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar á Wembley gegn ógnarsterku liði Tottenham Hotspur. Staðan var 2–2 eftir 90 mínútur, með mörkum frá Dave Bennett og svífandi skallamarki frá Keith Houchen. Í framlengingu skoraði Gary Mabutt sjálfsmark og Coventry vann 3-2. Stærsti titill í sögu félagsins staðreynd og fyrirliðinn Brian "Killer" Kilcline lyfti bikarnum við gríðarleg fagnaðarlæti. Árin eftir bikarsigurinn var liðið yfirleitt í efri hluta deildarinnar og komst í undanúrslit deildarbikarsins tímabilið 1990. John Sillett var þó rekinn í nóvember 1990 eftir slæma byrjun. Terry Butcher tók við sem spilandi knattspyrnustjóri en liðið átti áfram í fallbaráttu; lenti í 16. sæti vorið 1991 og bjargaði sér ári síðar frá falli í síðustu umferð, enn og aftur. === Úrvalsdeildarárin (1992-2001) === [[Mynd:Gary McAllister in Singapore, 2023.jpg|vinstri|thumb|190x190px|Gary McAllister stjórnaði miðjuspili Coventry 1996-2000.]] Þegar enska úrvalsdeildin var stofnuð 1992 var Bobby Gould aftur orðinn knattspyrnustjóri. Coventry byrjaði fyrsta tímabilið vel og var á toppnum eftir fyrstu umferðirnar. Ungur kantmaður frá Zimbabwe, Peter Ndlovu, vakti athygli og búttaði framherjinn Micky Quinn, sem kom frá Newcastle í nóvember, raðaði inn mörkum. Gengi liðsins dalaði þegar leið á tímabilið og það endaði í 15. sæti. Næstu ár vantaði áfram stöðugleika í leik liðsins sem var oftast í neðri hluta deildarinnar. Árið 1995 var Ron Atkinson ráðinn knattspyrnustjóri sem þótti til marks um aukinn metnað. Líkt og oft áður heppnaðist flóttinn frá falldraugnum þó ekki fyrr en í síðustu umferð. Sumarið 1996 kom miðjumaðurinn Gary McAllister kom frá Leeds og varð lykilmaður í liðinu. Eftir slæma byrjun tímabilið 1996-97 tók aðstoðarþjálfarinn Gordon Strachan við stjórn liðsins sem forðaði sér frá falli á lokadegi - í tíunda skipti á tuttugu árum. [[Mynd:Strachan Gordon.jpg|thumb|Gordon Strachan var knattspyrnustjóri 1996-2001.|210x210dp]]Fyrsta heila tímabil Strachan gekk betur; Coventry endaði í 11. sæti og komst langt í bikarnum. Dion Dublin skoraði átján mörk og hinn eldsnöggi Darren Huckerby sýndi góða takta. Coventry þótti spila skemmtilegan bolta á þessum árum, sérstaklega 1999-2000 þegar unglingurinn Robbie Keane og Marokkómennirnir Moustapha Hadji og Youssef Chippo voru öðrum liðum óþægur ljár í þúfu. Sumarið 2000 fór McAllister til Liverpool og Keane var seldur til Inter Milan fyrir metfé. Craig Bellamy var keyptur í stað Keane en tímabilið gekk illa. Þann 5. maí 2001, með 3–2 tapi gegn erkifjendunum Aston Villa, lauk 34 ára dvöl Coventry í efstu deild. === Óróleiki og yfirtaka (2001-2007) === Margir bjuggust við því að félagið færi beint aftur upp í efstu deild, en raunin varð önnur. Gordon Strachan var rekinn eftir fimm leiki og sænska ljúfmennið Roland Nilsson tók við sem spilandi knattspyrnustjóri. Hann var látinn fara eftir að liðið endaði í 11. sæti. Þá kom til skjalanna gamla hetjan Gary McAllister, en árangurinn batnaði lítið og hann yfirgaf félagið um miðbik tímabilsins 2003-04 vegna veikinda eiginkonu sinnar. Aðstoðarmaður hans, Eric Black, tók við og undir hans stjórn spilaði liðið glimrandi sóknarbolta og endaði í 12. sæti vorið 2004. Hann var óvænt rekinn við mikla óánægju stuðningsmanna og Peter Reid ráðinn. Reid stoppaði stutt við og í janúar 2005 var Micky Adams, fyrrum varnarmaður félagsins, ráðinn knattspyrnustjóri. [[Mynd:Gary McSheffrey.jpg|thumb|Gary McSheffrey skoraði fjölda marka í B-deildinni.|vinstri|260x260dp]]Á þessum árum var bygging nýs heimavallar í fullum gangi, en framkvæmdir hófust 1999. Árið 2003 seldi félagið sinn hlut í rekstrarfélagi vallarins, Arena Coventry Limited (ACL), til góðgerðarsjóðsins Alan Edward Higgs Charity með forkaupsrétti sem átti að nýta þegar rofa myndi til í fjármálum. Nýi völlurinn var tekinn í notkun 20. ágúst 2005 með 3-0 sigri gegn [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]]. Á fyrsta tímabilinu á nýja vellinum raðaði ungi framherjinn Gary McSheffrey inn mörkum og Coventry endaði í 8. sæti. Þessi árangur var þó tálsýn ein og eftir slakt gengi á næsta tímabili tók Iain Dowie við af Adams. Liðið byrjaði vel undir hans stjórn en síðan fór að halla undan fæti. Þegar þarna var komið sögu, haustið 2007, var fjárhagsvandinn orðinn alvarlegur og hávær orðrómur um yfirtöku á félaginu. Um miðjan október lagði Coventry fram beiðni um gjaldþrotaskipti en þann 14. desember 2007 var yfirtaka viðskiptamógulsins Ray Ranson og finnsk-bandaríska fjárfestingasjóðsins SISU staðfest. Margir stuðningsmenn voru vongóðir um betri tíð undir nýju eignarhaldi. Annað átti heldur betur eftir að koma á daginn. === Óstjórn og fall í þriðju deild (2008-2012) === [[Mynd:AUT vs. WAL 2016-10-06 (095).jpg|thumb|270x270dp|Chris Coleman náði litlum árangri með Coventry.]] Í kjölfar yfirtökunnar settu Ranson og SISU talsvert fjármagn í leikmannakaup. Dowie var sagt upp í febrúar 2008. Við tóku þrjú vonbrigðatímabil undir stjórn Chris Coleman og síðar Aidy Boothroyd, þar sem liðið var virkt á leikmannamarkaði en endaði samt alltaf í neðri hluta. Í apríl 2011 var Andy Thorn yfirnjósnari ráðinn knattspyrnustjóri. Þá hafði Ray Ranson yfirgefið sökkvandi skútuna, vogunarsjóðurinn SISU var orðinn eini eigandinn og hætt að fjármagna reksturinn. Lykilmenn voru seldir, samingslausir leikmenn forðuðu sér og félaginu var bannað að kaupa leikmenn sumarið 2011 vegna skuldastöðu. Andy Thorn, sem hafði aldrei starfað sem knattspyrnustjóri, fékk veikburða hóp til að vinna með tímabilið 2011-12. Á sama tíma sat litríkur hópur í yfirstjórn, þar má nefna stjórnarformanninn Ken Dulieu sem mætti meðal annars á æfingar og settist á varamannabekkinn í heimaleik gegn Hull í desember 2011. Stuðningsmenn voru æfir yfir taktleysinu, en Dulieu yfirgaf félagið fáum dögum síðar. Í apríl 2012 hætti SISU að greiða leigu fyrir Ricoh Arena sem leiddi til harðra deilna við ACL, eigendur vallarins. Eftir fimm tímabil undir eignarhaldi SISU, þar sem liðið var alltaf í neðri hluta deildarinnar féll Coventry í C-deild í fyrsta sinn síðan 1964. Botninum var þó fjarri því náð. === Allt í tómu tjóni (2012-2017) === [[Mynd:Callum Wilson 2018.png|thumb|Callum Wilson kom úr akademíu Coventry City og raðaði inn mörkum 2013-14.]] Mark Robins var ráðinn knattspyrnustjóri haustið 2012 en yfirgaf skútuna í febrúar 2013 til að taka við [[Huddersfield Town|Huddersfield]]. Skotinn [[Steven Pressley]] tók við. Á sama tíma harðnaði deila SISU við rekstrarfélag Ricoh Arena um vallarleiguna umtalsvert og í mars 2013 voru tíu stig dregin af félaginu vegna ógreiddrar leigu og liðið endaði í 15. sæti. Haustið 2013 tilkynnti SISU að heimaleikir yrðu spilaðir á heimavelli Northampton Town vegna deilunnar við rekstrarfélagið ACL. Stuðningsmenn mótmæltu harðlega og sniðgengu leikina í [[Northampton]]. Liðinu gekk þó vel og hefði verið í baráttu um umspilssæti, ef ekki hefði komið til 10 stiga frádráttar annað tímabilið í röð. Framherjinn Callum Wilson, uppalinn hjá félaginu, skoraði 22 mörk en var seldur til [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]] sumarið eftir. Eftir að samningar náðust um leigu sneri Coventry til heimaborgarinnar í ágúst 2014. Fáeinum vikum síðar, öllum að óvörum, keypti rugbyliðið [[London Wasps]] Ricoh Arena. SISU höfðaði í kjölfarið mál gegn Coventry-borg sem kom að sölunni í gegnum rekstrarfélagið ACL, en tapaði málinu. Gengi liðsins vernsaði og Steven Pressley var rekinn í febrúar 2015. [[Tony Mowbray]] tók við liðinu og undir hans stjórn náði liðið toppi C-deildarinnar um stund. Ungstirnið James Maddison sló í gegn og landsliðskempan Joe Cole kom að láni - en leikur liðsins hrundi eftir áramót og það endaði í 8. sæti. Næsta tímabili fór á versta veg, liðinu gekk hræðilega, knattspyrnustjórar voru ráðnir og reknir en í mars sneri Mark Robins aftur. Hann stýrði liðinu til 2-1 sigurs á Wembley gegn [[Oxford United]] í EFL Trophy en gat ekki komið í veg fyrir að Coventry félli í fjórðu deild, í fyrsta sinn síðan 1959. === Mark Robins vinnur kraftaverk (2017-2022) === [[Mynd:Mark Robins 20092025 (3).jpg|vinstri|thumb|Mark Robins leiddi félagið úr neðstu deild við erfiðar aðstæður]] Fallið í neðstu deild árið 2017 var mikið áfall, en félagið datt í lukkupottinn með ráðningu [[Mark Robins]]. Hann reyndist sérlega lunkinn við að starfa við erfiðar aðstæður utan vallar. Ungir uppaldir leikmenn fengu tækifæri og framherjinn [[Marc McNulty]] skoraði 23 mörk. Coventry endaði í 6. sæti og sigraði síðan úrslitaleik umspilsins 3-1 gegn [[Exeter City]] á Wembley. Þetta tímabil markaði upphaf endurreisnar félagsins undir stjórn Robins og aðstoðarþjálfarans [[Adi Viveash]]. Á tímabilinu 2018–2019 endaði Coventry í 8. sæti í C-deildinni og missti naumlega af umspilssæti. Eigendurnir SISU áttu á sama tíma í langvinnum deilum við fjölmarga aðila. Þegar leigusamningur við rugbyfélagið Wasps rann út árið 2019 og flóknar lagaþrætur stóðu sem hæst neyddist Coventry til að yfirgefa borgina á ný og spila heimaleiki sína á [[St Andrew’s]] í [[Birmingham City|Birmingham]] næstu tvö tímabil. Þrátt fyrir þessar fáránlegu aðstæður gekk vel á vellinum. Tímabilið 2019–2020 var Coventry á toppi deildarinnar þegar keppni var stöðvuð vegna [[COVID-19]]. Liðið hafði þá 67 stig úr 34 leikjum og var krýnt meistari samkvæmt stigum á leik. Á fyrsta tímabilinu í Championship 2020–2021 endaði Coventry í 16. sæti. [[Gustavo Hamer]] var keyptur fyrir tímabilið og kom sterkur inn á miðjuna. Sumarið 2021 sneri félagið loks aftur á Ricoh Arena sem hafði þá reyndar fengið nafnið Coventry Building Society (CBS) Arena. Eigendur vallarins, Wasps, voru komnir í fjárhagsvandræði og veitti ekki af leigutekjum. Framherjinn [[Viktor Gyökeres]] var keyptur sumarið 2021 og hann, ásamt [[Matty Godden]], raðaði inn mörkum tímabilið 2021–22. Coventry endaði í 12. sæti, en þrátt fyrir góðan árangur voru eigendurnir SISU áfram afar óvinsælir meðal stuðningsfólks og framtíðin utan vallar óljós. === Nýtt upphaf undir Doug King (2022-2023) === [[Mynd:Guga Wiki 2.45.jpg|thumb|Gustavo Hamer var lykilmaður í liði Coventry frá 2020-23.]] Í ágúst 2022 neyddist Coventry enn á ný til að spila heimaleik utan borgarinnar þegar völlurinn á CBS Arena var óleikfær eftir fjölda rugbyleikja á [[Samveldisleikunum]]. Deildarbikaleikur gegn [[Bristol City F.C.|Bristol City]] fór því fram á Pirelli Stadium í [[Burton Albion|Burton]]. Í október sama ár varð ljóst að eigendur vallarins, rugbyliðið Wasps, væru komnir í gjaldþrot. Þann 16. nóvember 2022 var tilkynnt, öllum að óvörum, að lítt þekktur kaupsýslumaður, Doug King hefði keypt 85% hlut í Coventry City. Með því lauk fimmtán ára róstusömu eignarhaldi SISU, sem hafði alla tíð markast af deilum og óstöðugleika utan vallar, þrátt fyrir árangur liðsins undir stjórn Mark Robins. Tíðindunum var fagnað ákaflega af stuðningsfólki. King reyndi einnig að kaupa CBS Arena, en það gekk ekki eftir þar sem [[Mike Ashley]] hafði þegar tryggt sér kauprétt. Coventry hélt því áfram um sinn að vera leiguliði á eigin heimavelli. Í janúar 2023 keypti King þann hlut sem eftir stóð af eignarhlut SISU og varð eini eigandi félagsins. Á vellinum hélt góður árangur áfram undir stjórn Robins; Coventry náði umspilssæti og komst í úrslitaleik á Wembley. Þar tapaði liðið fyrir [[Luton Town]] í vítaspyrnukeppni eftir 1-1 jafntefli. === Aftur meðal toppliða á eigin velli (2022-) === [[Mynd:Frank Lampard 2017.jpg|vinstri|thumb|Frank Lampard hefur náð frábærum árangri með félagið.]] Sumarið 2023 voru lykilmennirnir Gustavo Hamer og Viktor Gyökeres seldir fyrir meira en 35 milljónir punda. Mark Robins nýtti fjármunina til að endurnýja hópinn, meðal annars með kaupum á [[Haji Wright]], dýrasta leikmanni í sögu félagsins, auk leikmanna á borð við [[Milan Van Ewijk]], [[Ellis Simms]] og [[Tatsuhiro Sakamoto]]. Eftir erfiða byrjun á tímabilinu 2023–2024 tók liðið við sér og var nálægt umspilssæti í lok leiktíðar. Í bikarnum vann Coventry dramatískan 3–2 útisigur á [[Wolverhampton Wanderers F.C.|Wolverhampton]] eftir tvö mörk í uppbótartíma. Í undanúrslitum á Wembley gegn [[Manchester United]] jafnaði liðið eftir að hafa lent 3–0 undir, með mörkum frá Simms, Callum O’Hare og Wright. Í framlengingu var sigurmark [[Victor Torp]] dæmt af vegna naums rangstöðudóms og Coventry tapaði síðan í [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnukeppni]]. Fyrir tímabilið 2024–2025 voru væntingar miklar, en gengi liðsins óstöðugt. Í nóvember 2024 var Robins rekinn og [[Frank Lampard]] tók við. Hann sneri genginu við, leiddi liðið í umspilssæti og í undanúrslit gegn [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], þar sem Coventry féll úr leik í framlengingu. Í ágúst 2025 keypti félagið loks [[CBS Arena]] og varð þá eigandi vallarins í fyrsta sinn. Coventry tryggði sér sæti í úrvalsdeildinni á ný í apríl 2026. == Titlar og besti árangur == {| class="wikitable" |+ !Deild !Árangur !Tímabil |- |A-deild |6. sæti |1969-70 |- |B-deild |1. sæti |1966-67 |- |C-deild |1. sæti |1935-36 1963-64 2019-20 |- |D-deild |2. sæti |1958-59 |- |FA-bikarinn |Meistarar |1986-87 |- |Deildarbikarinn |Undanúrslit |1980-81 1989-90 |- |EFL Bikarkeppnin |Meistarar |2016-17 |- |Góðgerðarskjöldurinn |2. sæti |1987-88 |} == Helstu met == === Töp og sigrar í deildarkeppnum === {| class="wikitable" !Met !Upplýsingar<ref>{{Cite web|url=http://www.statto.com/football/teams/coventry-city/records|title=Coventry City scoring and sequence records|last=Ltd|first=Statto Organisation|website=Statto.com|language=en-GB|access-date=2026-03-27}}</ref> |- |Stærsti sigur |9-0, gegn Bristol City i 3. deild suður, 28. apríl 1934 |- |Stærsta tap |2-10, gegn Norwich City í 3. deild suður, 13. mars 1930 |- |Flestir sigurleikir í röð | * 6 leikir (20. apríl til 28. ágúst 1954) * 6 leikir (25. apríl til 5. sept. 1964) * 6 leikir (27. sept. til 25. okt. 2025) * 6 leikir (16. febrúar til 11. mars 2026) |- |Flestir leikir í röð án taps |25 leikir (26. nóv. 1966 til 13. maí 1967) |- |Flestir leikir í röð með skoruðu marki |25 leikir (10. sept. 1966 til 25. febrúar 1967) |- |Flestir leikir í röð - haldið hreinu |6 leikir (28. apríl 1934 til 3. sept. 1934) |- |Flestir tapleikir í röð |9 leikir (30. ágúst til 11. okt. 1919) |- |Flestir leikir í röð án sigurs |19 leikir (30. ágúst til 20. des. 1919) |- |Flestir leikir í röð án þess að skora |11 leikir (11. okt. 1919 til 20. des. 1919) |} == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir== *{{Wpheimild|tungumál=en|titill=Coventry City F.C.|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2025}} * {{cite book |last=Brassington |first=David |year=1989 |edition=2 |title=Singers to Sky Blues: The story of Coventry City Football Club |publisher=Sporting and Leisure Press Limited |location=Buckingham |isbn=978-0-86023-452-4}} * {{cite book |last=Dean |first=Rod |year=1991 |title=Coventry City: a complete record, 1883–1991 |url=https://archive.org/details/coventrycitycomp0000rodd |location=Derby |publisher=Breedon Books |isbn=978-0-90796-988-4}} * {{cite book |last=Henderson |first=Derek |year=1968 |title=The Sky Blues: The story of Coventry City F.C |location=London |publisher=Stanley Paul |isbn=978-0-09087-480-4}} {{S|1883}} [[Flokkur:Ensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Stofnað 1883]] [[Flokkur:Coventry]] bmhei9jh9o0rafbbuomc79qzeinvlwo 0 160796 1962889 1695096 2026-05-11T13:48:20Z TKSnaevarr 53243 1962889 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Basra collage.png|thumb|Svipmyndir af Basra.]] '''Basra''' er næststærsta borgin í [[Írak]]. Er staðsett um 550 kílómetra suðaustur af [[Bagdad]], og 55 km frá Persaflóanum. Íbúatala er um 1,3 milljónir (2018). Basra liggur við fljótið [[Shatt al-Arab]] og er mikilvægasta hafnarborg landsins. [[File:Basra.JPG|thumb]] Borgin var stofnuð af [[Arabar|Aröbum]] á [[7. öld]] með landvinningum islamista meðfram helsta verslunarslóðanum milli [[Miðjarðarhaf]]s og Austurlanda. Meirihluti íbúa eru [[sjía]]r og var hún miðstöð blóðugrar niðurkæfðrar uppreisnar gegn stjórn [[Saddam Hússein]] árið 1991. == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Borgir í Írak]] cx3d0u30iqfw0t5ezllcl8up84pktp7 3 166169 1962911 1962194 2026-05-11T19:21:02Z MediaWiki message delivery 35226 Nýr hluti: /* Tech News: 2026-20 */ 1962911 wikitext text/x-wiki {{Skjalasafn| * [[Notandaspjall:Svavar Kjarrval/TechNews (safn 1)]] mars 2014 - janúar 2022}} == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Tech News: 2022-02]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>oauth_consumer</code></bdi> variable has been added to the [[mw:Special:MyLanguage/AbuseFilter|AbuseFilter]] to enable identifying changes made by specific tools. [https://phabricator.wikimedia.org/T298281] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets are [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#Package_Gadgets|now able to directly include JSON pages]]. This means some gadgets can now be configured by administrators without needing the interface administrator permission, such as with the Geonotice gadget. [https://phabricator.wikimedia.org/T198758] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets [[mw:Extension:Gadgets#Options|can now specify page actions]] on which they are available. For example, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|actions=edit,history</code></bdi> will load a gadget only while editing and on history pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T63007] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets can now be loaded on demand with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withgadget</code></bdi> URL parameter. This can be used to replace [[mw:Special:MyLanguage/Snippets/Load JS and CSS by URL|an earlier snippet]] that typically looks like <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withJS</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withCSS</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] At wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|the Mentorship system is configured]], you can now use the Action API to get a list of a [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|mentor's]] mentees. [https://phabricator.wikimedia.org/T291966] * The heading on the main page can now be configured using <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title-loggedin]]</span> for logged-in users and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title]]</span> for logged-out users. Any CSS that was previously used to hide the heading should be removed. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Small_wiki_toolkits/Starter_kit/Main_page_customization#hide-heading] [https://phabricator.wikimedia.org/T298715] * Four special pages (and their API counterparts) now have a maximum database query execution time of 30 seconds. These special pages are: RecentChanges, Watchlist, Contributions, and Log. This change will help with site performance and stability. You can read [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IPJNO75HYAQWIGTHI5LJHTDVLVOC4LJP/ more details about this change] including some possible solutions if this affects your workflows. [https://phabricator.wikimedia.org/T297708] * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|sticky header]] has been deployed for 50% of logged-in users on [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions#pilot-wikis|more than 10 wikis]]. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Participate|how to take part in the project]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] begins. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W02"/> </div> 11. janúar 2022 kl. 01:24 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22562156 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Tech News: 2022-03]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|WikiEditor]] (also known as the 2010 wikitext editor), people will now see a warning if they link to disambiguation pages. If you click "{{int:Disambiguator-review-link}}" in the warning, it will ask you to correct the link to a more specific term. You can [[m:Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages#Jan 12, 2021: Turning on the changes for all Wikis|read more information]] about this completed 2021 Community Wishlist item. * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#subscribe|automatically subscribe to all of the talk page discussions]] that you start or comment in using [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|DiscussionTools]]. You will receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when another editor replies. This is available at most wikis. Go to your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]] and turn on "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T263819] * When asked to create a new page or talk page section, input fields can be [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating_pages_with_preloaded_text|"preloaded" with some text]]. This feature is now limited to wikitext pages. This is so users can't be tricked into making malicious edits. There is a discussion about [[phab:T297725|if this feature should be re-enabled]] for some content types. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] continues. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W03"/> </div> 17. janúar 2022 kl. 19:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22620285 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Tech News: 2022-04]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * The following languages can now be used with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighting]]: BDD, Elpi, LilyPond, Maxima, Rita, Savi, Sed, Sophia, Spice, .SRCINFO. * You can now access your watchlist from outside of the user menu in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]]. The watchlist link appears next to the notification icons if you are at the top of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T289619] '''Events''' * You can see the results of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award 2021]] and learn more about 14 tools which were selected this year. * You can [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translate, promote]], or comment on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Proposals|the proposals]] in the Community Wishlist Survey. Voting will begin on {{#time:j xg|2022-01-28|en}}. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W04"/> </div> 24. janúar 2022 kl. 21:38 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22644148 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Tech News: 2022-05]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] If a gadget should support the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?withgadget</code></bdi> URL parameter that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|announced]] 3 weeks ago, then it must now also specify <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>supportsUrlLoad</code></bdi> in the gadget definition ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#supportsUrlLoad|documentation]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * A change that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|announced]] last year was delayed. It is now ready to move ahead: ** The user group <code>oversight</code> will be renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in three weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. As usual, these labels can be translated on translatewiki ([[phab:T112147|direct links are available]]) or by administrators on your wiki. '''Events''' * You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey]] between 28 January and 11 February. The survey decides what the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech team]] will work on. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W05"/> </div> 31. janúar 2022 kl. 17:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22721804 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Tech News: 2022-06]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * English Wikipedia recently set up a gadget for dark mode. You can enable it there, or request help from an [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrator]] to set it up on your wiki ([[w:en:Wikipedia:Dark mode (gadget)|instructions and screenshot]]). * Category counts are sometimes wrong. They will now be completely recounted at the beginning of every month. [https://phabricator.wikimedia.org/T299823] '''Problems''' * A code-change last week to fix a bug with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live Preview]] may have caused problems with some local gadgets and user-scripts. Any code with skin-specific behaviour for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector</code></bdi> should be updated to also check for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector-2022</code></bdi>. [[phab:T300987|A code-snippet, global search, and example are available]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W06"/> </div> 7. febrúar 2022 kl. 21:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22765948 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Tech News: 2022-07]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Purge|Purging]] a category page with fewer than 5,000 members will now recount it completely. This will allow editors to fix incorrect counts when it is wrong. [https://phabricator.wikimedia.org/T85696] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the <code dir=ltr>rmspecials()</code> function has been updated so that it does not remove the "space" character. Wikis are advised to wrap all the uses of <code dir=ltr>rmspecials()</code> with <code dir=ltr>rmwhitespace()</code> wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W07"/> </div> 14. febrúar 2022 kl. 19:19 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22821788 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Tech News: 2022-08]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[Special:Nuke|Special:Nuke]] will now provide the standard deletion reasons (editable at <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Deletereason-dropdown]]</bdi>) to use when mass-deleting pages. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Admins and patrollers/Mass-delete to offer drop-down of standard reasons, or templated reasons.|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T25020] * At Wikipedias, all new accounts now get the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] by default when creating an account. Communities are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Account_creation|update their help resources]]. Previously, only 80% of new accounts would get the Growth features. A few Wikipedias remain unaffected by this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T301820] * You can now prevent specific images that are used in a page from appearing in other locations, such as within PagePreviews or Search results. This is done with the markup <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>class=notpageimage</nowiki></code></bdi>. For example, <code><nowiki>[[File:Example.png|class=notpageimage]]</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T301588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] There has been a change to the HTML of Special:Contributions, Special:MergeHistory, and History pages, to support the grouping of changes by date in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva_Neue|the mobile skin]]. While unlikely, this may affect gadgets and user scripts. A [[phab:T298638|list of all the HTML changes]] is on Phabricator. '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey results]] have been published. The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2022 results#leaderboard|ranking of prioritized proposals]] is also available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The software to play videos and audio files on pages will change soon on all wikis. The old player will be removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Toolforge's underlying operating system is being updated. If you maintain any tools there, there are two options for migrating your tools into the new system. There are [[wikitech:News/Toolforge Stretch deprecation|details, deadlines, and instructions]] on Wikitech. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EPJFISC52T7OOEFH5YYMZNL57O4VGSPR/] * Administrators will soon have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete]] the associated "talk" page when they are deleting a given page. An API endpoint with this option will also be available. This was [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|a request from the 2021 Wishlist Survey]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W08"/> </div> 21. febrúar 2022 kl. 19:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22847768 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Tech News: 2022-09]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When searching for edits by [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|change tags]], e.g. in page history or user contributions, there is now a dropdown list of possible tags. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Miscellaneous/Improve plain-text change tag selector|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T27909] * Mentors using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|Growth Mentor dashboard]] will now see newcomers assigned to them who have made at least one edit, up to 200 edits. Previously, all newcomers assigned to the mentor were visible on the dashboard, even ones without any edit or ones who made hundred of edits. Mentors can still change these values using the filters on their dashboard. Also, the last choice of filters will now be saved. [https://phabricator.wikimedia.org/T301268][https://phabricator.wikimedia.org/T294460] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The user group <code>oversight</code> was renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. You may need to update any local references to the old name, e.g. gadgets, links to Special:Listusers, or uses of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words|NUMBERINGROUP]]. '''Problems''' * The recent change to the HTML of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking changes|tracking changes]] pages caused some problems for screenreaders. This is being fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T298638] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Working with templates will become easier. [[m:WMDE_Technical_Wishes/Templates|Several improvements]] are planned for March 9 on most wikis and on March 16 on English Wikipedia. The improvements include: Bracket matching, syntax highlighting colors, finding and inserting templates, and related visual editor features. * If you are a template developer or an interface administrator, and you are intentionally overriding or using the default CSS styles of user feedback boxes (the classes: <code dir=ltr>successbox, messagebox, errorbox, warningbox</code>), please note that these classes and associated CSS will soon be removed from MediaWiki core. This is to prevent problems when the same class-names are also used on a wiki. Please let us know by commenting at [[phab:T300314]] if you think you might be affected. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W09"/> </div> 28. febrúar 2022 kl. 23:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22902593 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Tech News: 2022-10]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translations]] are available. '''Problems''' * There was a problem with some interface labels last week. It will be fixed this week. This change was part of ongoing work to simplify the support for skins which do not have active maintainers. [https://phabricator.wikimedia.org/T301203] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W10"/> </div> 7. mars 2022 kl. 21:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22958074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Tech News: 2022-11]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Wikipedia Android app [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Android/Communication#Updates|it is now possible]] to change the toolbar at the bottom so the tools you use more often are easier to click on. The app now also has a focused reading mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296753][https://phabricator.wikimedia.org/T254771] '''Problems''' * There was a problem with the collection of some page-view data from June 2021 to January 2022 on all wikis. This means the statistics are incomplete. To help calculate which projects and regions were most affected, relevant datasets are being retained for 30 extra days. You can [[m:Talk:Data_retention_guidelines#Added_exception_for_page_views_investigation|read more on Meta-wiki]]. * There was a problem with the databases on March 10. All wikis were unreachable for logged-in users for 12 minutes. Logged-out users could read pages but could not edit or access uncached content then. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2022-03-10_MediaWiki_availability] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * When [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message#Finding_messages_and_documentation|using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>uselang=qqx</code></bdi> to find localisation messages]], it will now show all possible message keys for navigation tabs such as "{{int:vector-view-history}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T300069] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Access to [[{{#special:RevisionDelete}}]] has been expanded to include users who have <code dir=ltr>deletelogentry</code> and <code dir=ltr>deletedhistory</code> rights through their group memberships. Before, only those with the <code dir=ltr>deleterevision</code> right could access this special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T301928] * On the [[{{#special:Undelete}}]] pages for diffs and revisions, there will be a link back to the main Undelete page with the list of revisions. [https://phabricator.wikimedia.org/T284114] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has announced the IP Masking implementation strategy and next steps. The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#feb25|announcement can be read here]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Android FAQ|Wikipedia Android app]] developers are working on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|new functions]] for user talk pages and article talk pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T297617] '''Events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place as a hybrid event on 20-22 May 2022. The Hackathon will be held online and there are grants available to support local in-person meetups around the world. Grants can be requested until 20 March. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W11"/> </div> 14. mars 2022 kl. 22:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22993074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Tech News: 2022-12]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translations]] are available. '''New code release schedule for this week''' * There will be four MediaWiki releases this week, instead of just one. This is an experiment which should lead to fewer problems and to faster feature updates. The releases will be on all wikis, at different times, on Monday, Tuesday, and Wednesday. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Release Engineering Team/Trainsperiment week|read more about this project]]. '''Recent changes''' * You can now set how many search results to show by default in [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|your Preferences]]. This was the 12th most popular wish in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey 2022]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T215716] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Jupyter notebooks tool [[wikitech:PAWS|PAWS]] has been updated to a new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T295043] '''Future changes''' * Interactive maps via [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] will soon work on wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions]] extension. [https://wikimedia.sslsurvey.de/Kartographer-Workflows-EN/ Please tell us] which improvements you want to see in Kartographer. You can take this survey in simple English. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W12"/> </div> 21. mars 2022 kl. 16:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23034693 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Tech News: 2022-13]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a simple new Wikimedia Commons upload tool available for macOS users, [[c:Commons:Sunflower|Sunflower]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of regular database maintenance. It will be performed on {{#time:j xg|2022-03-29|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-03-31|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T301850][https://phabricator.wikimedia.org/T303798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W13"/> </div> 28. mars 2022 kl. 19:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23073711 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Tech News: 2022-14]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translations]] are available. '''Problems''' * For a few days last week, edits that were suggested to newcomers were not tagged in the [[{{#special:recentchanges}}]] feed. This bug has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T304747] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * Starting next week, Tech News' title will be translatable. When the newsletter is distributed, its title may not be <code dir=ltr>Tech News: 2022-14</code> anymore. It may affect some filters that have been set up by some communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T302920] * Over the next few months, the "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" Growth feature [[phab:T304110|will become available to more Wikipedias]]. Each week, a few wikis will get the feature. You can test this tool at [[mw:Special:MyLanguage/Growth#deploymentstable|a few wikis where "Link recommendation" is already available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W14"/> </div> 4. apríl 2022 kl. 21:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23097604 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new public status page at <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimediastatus.net/ www.wikimediastatus.net]</span>. This site shows five automated high-level metrics where you can see the overall health and performance of our wikis' technical environment. It also contains manually-written updates for widespread incidents, which are written as quickly as the engineers are able to do so while also fixing the actual problem. The site is separated from our production infrastructure and hosted by an external service, so that it can be accessed even if the wikis are briefly unavailable. You can [https://diff.wikimedia.org/2022/03/31/announcing-www-wikimediastatus-net/ read more about this project]. * On Wiktionary wikis, the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W15"/> </div> 11. apríl 2022 kl. 19:44 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23124108 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-19|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-04-21|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * Administrators will now have [[m:Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete the associated "Talk" page]] when they are deleting a given page. An API endpoint with this option is also available. This concludes the [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|11th wish of the 2021 Community Wishlist Survey]]. * On [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#test-wikis|selected wikis]], 50% of logged-in users will see the new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Table of contents|table of contents]]. When scrolling up and down the page, the table of contents will stay in the same place on the screen. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T304169] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Message boxes produced by MediaWiki code will no longer have these CSS classes: <code dir=ltr>successbox</code>, <code dir=ltr>errorbox</code>, <code dir=ltr>warningbox</code>. The styles for those classes and <code dir=ltr>messagebox</code> will be removed from MediaWiki core. This only affects wikis that use these classes in wikitext, or change their appearance within site-wide CSS. Please review any local usage and definitions for these classes you may have. This was previously announced in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|28 February issue of Tech News]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] will become compatible with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions page stabilization]]. Kartographer maps will also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions] The Kartographer documentation has been thoroughly updated. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Getting_started] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/Maps] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W16"/> </div> 18. apríl 2022 kl. 23:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23167004 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group1.dblist many wikis] (group 1), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-26|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). * Some very old browsers and operating systems are no longer supported. Some things on the wikis might look weird or not work in very old browsers like Internet Explorer 9 or 10, Android 4, or Firefox 38 or older. [https://phabricator.wikimedia.org/T306486] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W17"/> </div> 25. apríl 2022 kl. 22:56 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23187115 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group2.dblist all remaining wikis] (group 2), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The developers are working on talk pages in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|Wikipedia app for iOS]]. You can [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9GBcHczQGLbQWTY give feedback]. You can take the survey in English, German, Hebrew or Chinese. * [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements#Status_and_next_steps|Most wikis]] will receive an [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements|improved template dialog]] in VisualEditor and New Wikitext mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296759] [https://phabricator.wikimedia.org/T306967] * If you use syntax highlighting while editing wikitext, you can soon activate a [[m:WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting#Color-blind_mode|colorblind-friendly color scheme]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T306867] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Several CSS IDs related to MediaWiki interface messages will be removed. Technical editors should please [[phab:T304363|review the list of IDs and links to their existing uses]]. These include <code dir=ltr>#mw-anon-edit-warning</code>, <code dir=ltr>#mw-undelete-revision</code> and 3 others. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W18"/> </div> 2. maí 2022 kl. 19:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23232924 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see categories in the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia app for Android]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T73966] '''Problems''' * Last week, there was a problem with Wikidata's search autocomplete. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T307586] * Last week, all wikis had slow access or no access for 20 minutes, for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a problem with a database change. [https://phabricator.wikimedia.org/T307647] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T305217#7894966] * [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation#Current issues|Incompatibility issues]] with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] and the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]] will be fixed: Deployment is planned for May 10 on all wikis. Kartographer will then be enabled on the [[phab:T307348|five wikis which have not yet enabled the extension]] on May 24. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] skin will be set as the default on several more wikis, including Arabic and Catalan Wikipedias. Logged-in users will be able to switch back to the old Vector (2010). See the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|latest update]] about Vector (2022). '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place on 17 May. The following meetings are currently planned for: 7 June, 21 June, 5 July, 19 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W19"/> </div> 9. maí 2022 kl. 15:23 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23256717 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * Some wikis can soon use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|add a link]] feature. This will start on Wednesday. The wikis are {{int:project-localized-name-cawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-svwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place online on May 20–22. It will be in English. There are also local [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022/Meetups|hackathon meetups]] in Germany, Ghana, Greece, India, Nigeria and the United States. Technically interested Wikimedians can work on software projects and learn new skills. You can also host a session or post a project you want to work on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can soon edit translatable pages in the visual editor. Translatable pages exist on for examples Meta and Commons. [https://diff.wikimedia.org/2022/05/12/mediawiki-1-38-brings-support-for-editing-translatable-pages-with-the-visual-editor/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W20"/> </div> 16. maí 2022 kl. 18:58 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23291515 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Administrators using the mobile web interface can now access Special:Block directly from user pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T307341] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wiktionary.org/ www.wiktionary.org]</span> portal page now uses an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T304629] '''Problems''' * The Growth team maintains a mentorship program for newcomers. Previously, newcomers weren't able to opt out from the program. Starting May 19, 2022, newcomers are able to fully opt out from Growth mentorship, in case they do not wish to have any mentor at all. [https://phabricator.wikimedia.org/T287915] * Some editors cannot access the content translation tool if they load it by clicking from the contributions menu. This problem is being worked on. It should still work properly if accessed directly via Special:ContentTranslation. [https://phabricator.wikimedia.org/T308802] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and user scripts developers are invited to give feedback on a [[mw:User:Jdlrobson/Extension:Gadget/Policy|proposed technical policy]] aiming to improve support from MediaWiki developers. [https://phabricator.wikimedia.org/T308686] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W21"/> </div> 24. maí 2022 kl. 00:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23317250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, an <code dir=ltr>ip_in_ranges()</code> function has been introduced to check if an IP is in any of the ranges. Wikis are advised to combine multiple <code dir=ltr>ip_in_range()</code> expressions joined by <code>|</code> into a single expression for better performance. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T305017] * The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature|IP Info feature]] which helps abuse fighters access information about IPs, [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May 24, 2022|has been deployed]] to all wikis as a beta feature. This comes after weeks of beta testing on test.wikipedia.org. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-05-31|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at most wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:mw:Special:ApiHelp/query+usercontribs|list=usercontribs API]] will support fetching contributions from an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Range blocks#Non-technical explanation|IP range]] soon. API users can set the <code>uciprange</code> parameter to get contributions from any IP range within [[:mw:Manual:$wgRangeContributionsCIDRLimit|the limit]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T177150] * A new parser function will be introduced: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{=}}</nowiki></code></bdi>. It will replace existing templates named "=". It will insert an [[w:en:Equals sign|equal sign]]. This can be used to escape the equal sign in the parameter values of templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T91154] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W22"/> </div> 30. maí 2022 kl. 20:29 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23340178 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>str_replace_regexp()</code></bdi> function can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to replace parts of text using a [[w:en:Regular expression|regular expression]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285468] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W23"/> </div> 7. júní 2022 kl. 02:46 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23366979 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * All wikis can now use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps. Kartographer maps now also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions][https://phabricator.wikimedia.org/T307348] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-14|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T300471] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-abwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-acewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-adywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-akwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-alswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-amwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-anwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-angwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-astwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-atjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-avwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-aywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azbwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304548] * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at Commons, Wikidata, and some other wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place today (13 June). The following meetings will take place on: 28 June, 12 July, 26 July. '''Future changes''' * By the end of July, the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]] skin should be ready to become the default across all wikis. Discussions on how to adjust it to the communities' needs will begin in the next weeks. It will always be possible to revert to the previous version on an individual basis. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W24"/> </div> 13. júní 2022 kl. 16:59 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23389956 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia App for Android]] now has an option for editing the whole page at once, located in the overflow menu (three-dots menu [[File:Ic more vert 36px.svg|15px|link=|alt=]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T103622] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Some recent database changes may affect queries using the [[m:Research:Quarry|Quarry tool]]. Queries for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>site_stats</code></bdi> at English Wikipedia, Commons, and Wikidata will need to be updated. [[phab:T306589|Read more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>user_global_editcount</code></bdi> variable can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to avoid affecting globally active users. [https://phabricator.wikimedia.org/T130439] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Users of non-responsive skins (e.g. MonoBook or Vector) on mobile devices may notice a slight change in the default zoom level. This is intended to optimize zooming and ensure all interface elements are present on the page (for example the table of contents on Vector 2022). In the unlikely event this causes any problems with how you use the site, we'd love to understand better, please ping <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]]</span> to any on-wiki conversations. [https://phabricator.wikimedia.org/T306910] '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid's HTML output will soon stop annotating file links with different <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>typeof</code></bdi> attribute values, and instead use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:File</code></bdi> for all types. Tool authors should adjust any code that expects: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Image</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Audio</code></bdi>, or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Video</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T273505] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W25"/> </div> 20. júní 2022 kl. 20:18 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23425855 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] API service now has self-service accounts with free on-demand requests and monthly snapshots ([https://enterprise.wikimedia.com/docs/ API documentation]). Community access [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#community-access|via database dumps & Wikimedia Cloud Services]] continues. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wiktionary#lua|All Wikimedia wikis can now use Wikidata Lexemes in Lua]] after creating local modules and templates. Discussions are welcome [[d:Wikidata_talk:Lexicographical_data#You_can_now_reuse_Wikidata_Lexemes_on_all_wikis|on the project talk page]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-28|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T311033] * Some global and cross-wiki services will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-30|en}} at 06:00 UTC. This will impact ContentTranslation, Echo, StructuredDiscussions, Growth experiments and a few more services. [https://phabricator.wikimedia.org/T300472] * Users will be able to sort columns within sortable tables in the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T233340] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (28 June). The following meetings will take place on 12 July and 26 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W26"/> </div> 27. júní 2022 kl. 20:03 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23453785 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-05|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-07-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=| Advanced item]] This change only affects pages in the main namespace in Wikisource. The Javascript config variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>proofreadpage_source_href</code></bdi> will be removed from <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]</code></bdi> and be replaced with the variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpSourceIndexPage</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T309490] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W27"/> </div> 4. júlí 2022 kl. 19:32 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23466250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], the page title is now displayed above the tabs such as Discussion, Read, Edit, View history, or More. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates#Page title/tabs switch|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T303549] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] It is now possible to easily view most of the configuration settings that apply to just one wiki, and to compare settings between two wikis if those settings are different. For example: [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=jawiktionary Japanese Wiktionary settings], or [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=eswiki&compare=eowiki settings that are different between the Spanish and Esperanto Wikipedias]. Local communities may want to [[m:Special:MyLanguage/Requesting_wiki_configuration_changes|discuss and propose changes]] to their local settings. Details about each of the named settings can be found by [[mw:Special:Search|searching MediaWiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308932] *The Anti-Harassment Tools team [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May|recently deployed]] the IP Info Feature as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature at all wikis]]. This feature allows abuse fighters to access information about IP addresses. Please check our update on [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#April|how to find and use the tool]]. Please share your feedback using a link you will be given within the tool itself. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W28"/> </div> 11. júlí 2022 kl. 19:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23502519 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translations]] are available. '''Problems''' * The feature on mobile web for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:NearbyPages|Nearby Pages]] was missing last week. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T312864] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Technical_decision_making/Forum|Technical Decision Forum]] is seeking [[mw:Technical_decision_making/Community_representation|community representatives]]. You can apply on wiki or by emailing <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">TDFSupport@wikimedia.org</span> before 12 August. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W29"/> </div> 18. júlí 2022 kl. 23:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23517957 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikibooks.org/ www.wikibooks.org]</span> and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiquote.org/ www.wikiquote.org]</span> portal pages now use an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Problems''' * Last week, some wikis were in read-only mode for a few minutes because of an emergency switch of their main database ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T313383] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The external link icon will change slightly in the skins Vector legacy and Vector 2022. The new icon uses simpler shapes to be more recognizable on low-fidelity screens. [https://phabricator.wikimedia.org/T261391] * Administrators will now see buttons on user pages for "{{int:changeblockip}}" and "{{int:unblockip}}" instead of just "{{int:blockip}}" if the user is already blocked. [https://phabricator.wikimedia.org/T308570] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (26 July). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W30"/> </div> 25. júlí 2022 kl. 19:27 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23545370 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Improved [[m:Special:MyLanguage/Help:Displaying_a_formula#Phantom|LaTeX capabilities for math rendering]] are now available in the wikis thanks to supporting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Phantom</code></bdi> tags. This completes part of [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Editing/Missing_LaTeX_capabilities_for_math_rendering|the #59 wish]] of the 2022 Community Wishlist Survey. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup0.dblist Group 0]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''Future meetings''' * This week, three meetings about [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] with live interpretation will take place. On Tuesday, interpretation in Russian will be provided. On Thursday, meetings for Arabic and Spanish speakers will take place. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|See how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W31"/> </div> 1. ágúst 2022 kl. 21:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23615613 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] copies the information from [[{{#special:GadgetUsage}}]] to an on-wiki page so you can review its history. If your project isn't already listed on the [[d:Q113143828|Wikidata entry for Project:GUS2Wiki]] you can either run GUS2Wiki yourself or [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script#Opting|make a request to receive updates]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T121049] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-09|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-11|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). '''Future meetings''' * The [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place online from August 12–14. Don't miss [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|the pre-hacking showcase]] to learn about projects and find collaborators. Anyone can [[phab:/project/board/6030/|propose a project]] or [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|host a session]]. [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Newcomers|Newcomers are welcome]]! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W32"/> </div> 8. ágúst 2022 kl. 19:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23627807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Persian (Farsi) Wikipedia community decided to block IP editing from October 2021 to April 2022. The Wikimedia Foundation's Product Analytics team tracked the impact of this change. [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Editing Restriction Study/Farsi Wikipedia|An impact report]] is now available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-16|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-18|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup1.dblist Group 1]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#4_August_2022][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers][https://phabricator.wikimedia.org/T312672] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W33"/> </div> 15. ágúst 2022 kl. 21:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23658001 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Two problems with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps have been fixed. Maps are no longer shown as empty when a geoline was created via VisualEditor. Geolines consisting of points with QIDs (e.g., subway lines) are no longer shown with pushpins. [https://phabricator.wikimedia.org/T292613][https://phabricator.wikimedia.org/T308560] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-25|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The colours of links and visited links will change. This is to make the difference between links and other text more clear. [https://phabricator.wikimedia.org/T213778] '''Future changes''' * The new [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button [[mw:Talk pages project/Notifications#12 August 2022|helps newcomers get answers]]. The Editing team is enabling this tool everywhere. You can turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284489] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W34"/> </div> 23. ágúst 2022 kl. 00:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23675501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] is available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup2.dblist Group 2]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. Please note that when this Beta feature is enabled, it may cause conflicts with some wiki-specific Gadgets. '''Problems''' * In recent months, there have been inaccurate numbers shown for various [[{{#special:statistics}}]] at Commons, Wikidata, and English Wikipedia. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T315693] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-30|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-01|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation wants to improve how Wikimedia communities report harmful incidents by building the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System|Private Incident Reporting System (PIRS)]] to make it easy and safe for users to make reports. You can leave comments on the talk page, by answering the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System#Phase 1|questions provided]]. If you have ever faced a harmful situation that you wanted to report/reported, join a PIRS interview to share your experience. To sign up [[m:Special:EmailUser/MAna_(WMF)|please email]] <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:MAna (WMF)|Madalina Ana]]</span>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W35"/> </div> 29. ágúst 2022 kl. 23:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23725814 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-09-06|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-08|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] On Special pages that only have one tab, the tab-bar's row will be hidden in the Vector-2022 skin to save space. The row will still show if Gadgets use it. Gadgets that currently append directly to the CSS id of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-namespaces</code></bdi> should be updated to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortletLink|mw.util.addPortletLink]]</code></bdi> function instead. Gadgets that style this id should consider also targeting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-associated-pages</code></bdi>, the new id for this row. [[phab:T316908|Examples are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316908][https://phabricator.wikimedia.org/T313409] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W36"/> </div> 5. september 2022 kl. 23:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23757743 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The search servers have been upgraded to a new major version. If you notice any issues with searching, please report them on [[phab:project/view/1849/|Phabricator]]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/XPCTYYTN67FVFKN6XOHULJVGUO44J662] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|Syntax highlighting]] is now tracked as an [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgExpensiveParserFunctionLimit|expensive parser function]]. Only 500 expensive function calls can be used on a single page. Pages that exceed the limit are added to a [[:Category:{{MediaWiki:expensive-parserfunction-category}}|tracking category]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316858] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W37"/> </div> 13. september 2022 kl. 01:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23787318 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Two database fields in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>templatelinks</nowiki></code></bdi> table are now being dropped: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_namespace</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_title</nowiki></code></bdi>. Any queries that rely on these fields need to be changed to use the new normalization field called <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_target_id</nowiki></code></bdi>. See <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[phab:T299417|T299417]]</span> for more information. This is part of [[w:Database normalization|normalization]] of links tables. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/U2U6TXIBABU3KDCVUOITIGI5OJ4COBSW/][https://www.mediawiki.org/wiki/User:ASarabadani_(WMF)/Database_for_devs_toolkit/Concepts/Normalization] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * In [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps, you can use icons on markers for common points of interest. On Tuesday, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Icons|previous icon set]] will be updated to [https://de.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Hilfe:Extension:Kartographer/Icons version maki 7.2]. That means, around 100 new icons will be available. Additionally, all existing icons were updated for clarity and to make them work better in international contexts. [https://phabricator.wikimedia.org/T302861][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Update_maki_icons] '''Future changes''' * In a [[m:Content_Partnerships_Hub/Software/Volunteer_developers_discussion_at_Wikimania_2022|group discussion at Wikimania]], more than 30 people talked about how to make content partnership software in the Wikimedia movement more sustainable. What kind of support is acceptable for volunteer developers? Read the summary and [[m:Talk:Content Partnerships Hub/Software/Volunteer developers discussion at Wikimania 2022|leave your feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W38"/> </div> <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</span> 19. september 2022 kl. 22:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23826293 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid clients should be updated to allow for space-separated multi-values in the <bdi lang="en" dir="ltr"><code>rel</code></bdi> attribute of links. Further details are in <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T315209|T315209]]</bdi>. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|Visual diffs]] will become available to all users, except at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias. They should be easier to use and provide more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * In the [[mw:Lua/Scripting|{{ns:828}}]] namespace, pages ending with <bdi lang="en" dir="ltr"><code>.json</code></bdi> will be treated as JSON, just like they already are in the {{ns:2}} and {{ns:8}} namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T144475] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. september 2022 kl. 00:30 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23860085 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now show geopoints from Wikidata, via QID or SPARQL query. Previously, this was only possible for geoshapes and geolines. [https://phabricator.wikimedia.org/T307695] [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints_via_QID] * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2022]] is looking for nominations. You can recommend tools until 12 October. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias. They should be easier to use and provide more information. (Last week's release was delayed) [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>scribunto-console</code></bdi> API module will require a [[mw:Special:MyLanguage/API:Tokens|CSRF token]]. This module is documented as internal and use of it is not supported. [[phab:T212071|[5]]] * The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikimedia projects. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#Deployment_plan_and_timeline|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. október 2022 kl. 00:24 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23885489 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * On some wikis, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps in full size view will be able to display nearby articles. After a feedback period, more wikis will follow. [https://phabricator.wikimedia.org/T316782][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W41"/> </div> 10. október 2022 kl. 14:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23912412 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The recently implemented feature of [[phab:T306883|article thumbnails in Special:Search]] will be limited to Wikipedia projects only. Further details are in [[phab:T320510|T320510]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Structured_Data_Across_Wikimedia/Search_Improvements] * A bug that caused problems in loading article thumbnails in Special:Search has been fixed. Further details are in [[phab:T320406|T320406]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.loadJsonData|mw.loadJsonData()]]</code></bdi> to load data from JSON pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T217500] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can enable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#Strict_library|require( "strict" )]]</code></bdi> to add errors for some possible code problems. This replaces "[[wikidata:Q16748603|Module:No globals]]" on most wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T209310] '''Future changes''' * The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated at most wikis. The "{{int:discussiontools-replylink}}" button will look different after this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T320683] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. október 2022 kl. 21:46 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23943992 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There have been some minor visual fixes in Special:Search, regarding audio player alignment and image placeholder height. Further details are in [[phab:T319230|T319230]]. * On Wikipedias, a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|preference]] has been added to hide article thumbnails in Special:Search. Full details are in [[phab:T320337|T320337]]. '''Problems''' * Last week, three wikis ({{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruwiki/en}}) had read-only access for 25 minutes. This was caused by a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T320990] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-10-25|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-10-27|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-aswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-banwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-barwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bat smgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bclwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-be x oldwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-biwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bjnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bpywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-brwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bxrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304549] * Starting on Wednesday October 26, 2022, the list of mentors will be upgraded [[d:Q14339834 | at wikis where Growth mentorship is available]]. The mentorship system will continue to work as it does now. The signup process [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#add|will be replaced]], and a new management option will be provided. Also, this change simplifies [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#create|the creation of mentorship systems at Wikipedias]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314858][https://phabricator.wikimedia.org/T310905][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Growth/Structured_mentor_list] * Pages with titles that start with a lower-case letter according to Unicode 11 will be renamed or deleted. There is a list of affected pages at <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:Unicode 11 case map migration]]</bdi>. More information can be found at [[phab:T292552|T292552]]. * The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikipedias. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#smallest-1|Learn more]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|New Topic tool]] will soon get a [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special characters|special characters menu]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T249072] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. október 2022 kl. 21:23 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23975411 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When using keyboard navigation on a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map, the focus will become more visible. [https://phabricator.wikimedia.org/T315997] * In {{#special:RecentChanges}}, you can now hide the log entries for new user creations with the filter for "{{int:rcfilters-filter-newuserlogactions-label}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T321155] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|maps dialog]] in VisualEditor now has some help texts. [https://phabricator.wikimedia.org/T318818] * It is now possible to select the language of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor via a dropdown menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T318817] * It is now possible to add a caption to a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318815] * It is now possible to hide the frame of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318813] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31. október 2022 kl. 21:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23977539 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An updated version of the [[m:Special:MyLanguage/EventCenter/Registration|Event Registration]] tool is now available for testing at [[testwiki:|testwiki]] and [[test2wiki:| test2wiki]]. The tool provides features for event organizers and participants. Your feedback is welcome at our [[m:Talk:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|project talkpage]]. More information about [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|the project]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T318592] '''Problems''' * Twice last week, for about 45 minutes, some files and thumbnails failed to load and uploads failed, mostly for logged-in users. The cause is being investigated and an incident report will be available soon. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. nóvember 2022 kl. 00:32 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24001035 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At Wikidata, an interwiki link can now point to a redirect page if certain conditions are met. This new feature is called [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata:Sitelinks_to_redirects|sitelinks to redirects]]. It is needed when one wiki uses one page to cover multiple concepts but another wiki uses more pages to cover the same concepts. Your [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata talk:Sitelinks to redirects|feedback on the talkpage]] of the new proposed guideline is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T278962] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikinews.org/ www.wikinews.org]</span>, <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiversity.org/ www.wikiversity.org]</span>, and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikivoyage.org/ www.wikivoyage.org]</span> portal pages now use an automated update system. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * There will be a new link to directly "Edit template data" on Template pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T316759] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis where mobile [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] are enabled ([[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Deployment Status|these ones]]) will soon use full CSS styling to display any templates that are placed at the top of talk pages. To adapt these “talk page boxes” for narrow mobile devices you can use media queries, such as in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Message_box/tmbox.css&oldid=1097618699#L-69 this example]. [https://phabricator.wikimedia.org/T312309] * Starting in January 2023, [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] will be [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2023 Changes Update|running the Community Wishlist Survey (CWS) every two years]]. This means that in 2024, there will be no new proposals or voting. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. nóvember 2022 kl. 21:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The display of non-free media in the search bar and for article thumbnails in Special:Search has been deactivated. Further details are in [[phab:T320661|T320661]]. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-22|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-11-24|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. nóvember 2022 kl. 23:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A new preference, “Enable limited width mode”, has been added to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]]. The preference is also available as a toggle on every page if your monitor is 1600 pixels or wider. It allows for increasing the width of the page for logged-out and logged-in users. [https://phabricator.wikimedia.org/T319449] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-29|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-12-01|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]). * Mathematical formulas shown in SVG image format will no longer have PNG fall-backs for browsers that don't support them. This is part of work to modernise the generation system. Showing only PNG versions was the default option until in February 2018. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327] * On [[phab:P40224|some wikis]] that use flagged revisions, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|a new checkbox will be added]] to Special:Contributions that enables you to see only the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]] by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T321445] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change early next week at [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] (but not Wikimedia Commons or Meta-Wiki). This change improves the accessibility of content, and makes it easier to write related CSS. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. nóvember 2022 kl. 20:03 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24114342 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Wikisources use a tool called ProofreadPage. ProofreadPage uses OpenSeadragon which is an open source tool. The OpenSeadragon JavaScript API has been significantly re-written to support dynamically loading images. The functionality provided by the older version of the API should still work but it is no longer supported. User scripts and gadgets should migrate over to the newer version of the API. The functionality provided by the newer version of the API is [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|documented on MediaWiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. desember 2022 kl. 00:41 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24151590 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]]. Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961] * The character <code>=</code> cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714] '''Events''' * The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. desember 2022 kl. 23:35 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24216570 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023. '''Recent changes''' * On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536] '''Problems''' * Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. * The word "{{int:discussiontools-replybutton}}" is very short in some languages, such as Arabic ("<bdi lang="ar">ردّ</bdi>"). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537] '''Future changes''' * Edits can be automatically "tagged" by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063] * The Trust & Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused. * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021. '''Events''' * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. desember 2022 kl. 00:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24258101 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use tags to filter edits in the recent changes feed or on your watchlist. You can now use tags to filter out edits you don't want to see. Previously you could only use tags to focus on the edits with those tags. [https://phabricator.wikimedia.org/T174349] * [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] shows all pages that link to a specific page. There is now a [https://wlh.toolforge.org prototype] for how to sort those pages alphabetically. You can see the discussion in the [[phab:T4306|Phabricator ticket]]. * You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thanks]] function on your watchlist and the user contribution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T51541] * A wiki page can be moved to give it a new name. You can now get a dropdown menu with common reasons when you move a page. This is so you don't have to write the explanation every time. [https://phabricator.wikimedia.org/T325257] * [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|Matrix]] is a chat tool. You can now use <code>matrix:</code> to create Matrix links on wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T326021] * You can filter out translations when you look at the recent changes on multilingual wikis. This didn't hide translation pages. You can now also hide subpages which are translation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T233493] '''Changes later this week''' * [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|Realtime preview for wikitext]] is a tool which lets editors preview the page when they edit wikitext. It will be enabled for all users of the 2010 wikitext editor. You will find it in the editor toolbar. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2023-01-10|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2023-01-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. janúar 2023 kl. 01:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24342971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translations]] are available. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The URLs in "{{int:last}}" links on page history now contain <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=prev&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi> in place of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=[revision ID]&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi>. This is to fix a problem with links pointing to incorrect diffs when history was filtered by a tag. Some user scripts may break as a result of this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Some [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|changes to the appearance of talk pages]] have only been available on <code>{{ns:1}}:</code> and <code>{{ns:3}}:</code> namespaces. These will be extended to other talk namespaces, such as <code>{{ns:5}}:</code>. They will continue to be unavailable in non-talk namespaces, including <code>{{ns:4}}:</code> pages (e.g., at the Village Pump). You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|change your preferences]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417] *On Wikisources, when an image is zoomed or panned in the Page: namespace, the same zoom and pan settings will be remembered for all Page: namespace pages that are linked to a particular Index: namespace page. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841] * The Vector 2022 skin will become the default for the English Wikipedia desktop users. The change will take place on January 18 at 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Learn more]]. '''Future changes''' * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]], which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts next week on 23 January 2023 at 18:00 UTC. You can start drafting your proposals in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. janúar 2023 kl. 01:11 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24381020 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907] * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. janúar 2023 kl. 23:46 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24418874 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31. janúar 2023 kl. 00:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24455949 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433] * Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as "What links here" in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692] *[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins=…</code></bdi> for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. febrúar 2023 kl. 10:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24491749 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available. '''Problems''' * On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. febrúar 2023 kl. 01:49 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24540832 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). *The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February. '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. febrúar 2023 kl. 01:58 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24570514 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. febrúar 2023 kl. 23:47 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24634242 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023. * On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. mars 2023 kl. 23:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24676916 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. mars 2023 kl. 23:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24700189 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images. [https://phabricator.wikimedia.org/T331820] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T257662] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. mars 2023 kl. 01:26 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24732558 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609] * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521] * Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. mars 2023 kl. 01:14 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24780854 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.hoverIntent</code></bdi> module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hover()</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>on()</code></bdi> instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194] * Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242] * You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__ARCHIVEDTALK__</nowiki></code></bdi> magic word. There will also be a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mw-archivedtalk</code></bdi> CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221] '''Future changes''' * The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. apríl 2023 kl. 23:40 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24820268 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the "{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}" option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876] '''Problems''' * There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. apríl 2023 kl. 20:05 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24851886 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature "{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}". Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for "{{int:globalwatchlist-markpageseen}}" for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246] '''Problems''' * At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. apríl 2023 kl. 01:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24881071 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334316] '''Problems''' * Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940] * For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794] '''Changes later this week''' * All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. apríl 2023 kl. 22:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24933592 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits] * The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. maí 2023 kl. 01:45 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24966974 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Last week, Community Tech released the first update for providing [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diffs]], the #1 request in the 2022 Community Wishlist Survey. [[phab:T324759|This update]] adds legends and tooltips to inline diffs so that users unfamiliar with the blue and yellow highlights can better understand the type of edits made. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports <bdi lang="en" dir="ltr"><code>wikitext</code></bdi> as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html5</code></bdi>, <bdi lang="en" dir="ltr"><code>moin</code></bdi>, and <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html+handlebars</code></bdi>, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&section=new&preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>preload=MediaWiki:July</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337] '''Problems''' * Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like <bdi lang="de" dir="ltr">[[:de:Modul:Graph]]</bdi>. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750] '''Future changes''' * During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805] * There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] <code>jquery.tipsy</code> will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with <code>.tipsy(</code> can be commented out. <code>OO.ui.PopupWidget</code> can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. maí 2023 kl. 00:36 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24998636 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available. '''Problems''' * Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] '''Future changes''' * There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi>. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. maí 2023 kl. 21:45 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25011501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The "recent edits" time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250] '''Changes later this week''' * An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W21"/> </div> 22. maí 2023 kl. 16:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25028325 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has "{{int:watchlistedit-normal-check-all}}" options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - "check all" checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252] '''Problems''' * For a few days earlier this month, the "Add interlanguage link" item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. maí 2023 kl. 22:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25079963 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750] * Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for "{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}". This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081] '''Problems''' * For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. júní 2023 kl. 22:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25114640 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341] * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937] * The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064] '''Problems''' * For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended <code><nowiki>__TOC__</nowiki></code> (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101] * Currently, the "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is broken. Existing <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code> keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#wpReason</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space: nowrap;"><code>#wpReason > input</code></bdi>. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&diff=22859956&oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''Future changes''' * From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. júní 2023 kl. 14:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25133779 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing <code>\</code> or pressing <code>ctrl + shift + p</code>. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. júní 2023 kl. 20:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25159510 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>/</code></bdi> to all <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prop=extlinks</code></bdi> responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the <code>externallinks</code> database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994] '''Problems''' * Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mbox-text</code></bdi> CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|targets=</code></bdi> parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|skins=</code></bdi> parameter in <bdi lang="en" dir="ltr">MediaWiki:Gadgets-definition</bdi>) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268] * All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126] * The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. júní 2023 kl. 16:19 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25202311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. júlí 2023 kl. 22:51 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25231546 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles. * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159] * [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431] * The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&messages=&x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the "Completion" for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810] * [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218] '''Future changes''' * There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] * There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. júlí 2023 kl. 19:54 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25278797 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-ca</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-gb</code></bdi> subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthsetmentorstatus</code></bdi> API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthmanagementorlist</code></bdi> API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. júlí 2023 kl. 23:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25289122 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. júlí 2023 kl. 02:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25332248 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates. * The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338] * The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open "office hours"|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] '''Problems''' * It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31. júlí 2023 kl. 23:54 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25362228 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on "{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}" in your settings and use the "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" button in the "{{int:Minerva-page-actions-overflow}}" menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7. ágúst 2023 kl. 21:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25420038 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] <!-- TODO replace wiki codes --> '''Future changes''' * A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. ágúst 2023 kl. 06:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25428668 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868] * From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages. ** Since the last edition, two new wikis have been created: *** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|<code>wikt:blk:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540] *** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|<code>s:su:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539] ** To catch up, the next most recent six wikis are: *** Wikifunctions ([[f:|<code>f:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945] *** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|<code>wikt:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216] *** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|<code>w:gpe:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969] *** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|<code>n:guw:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394] *** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|<code>wikt:kbd:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266] *** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|<code>w:fat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W34"/> </div> 21. ágúst 2023 kl. 15:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25497111 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166] * Wikisource users can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpbengalicurrency</code></bdi> label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><pagelist></nowiki></code></bdi> tag. [https://phabricator.wikimedia.org/T268932] * Two preferences have been relocated. The preference "{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}" is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|"{{int:prefs-editing}}" tab]] at all wikis. Previously it was shown on the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab at some wikis. The preference "{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}" is now also shown on the "{{int:prefs-editing}}" tab at all wikis, instead of the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards <bdi lang="en" dir="ltr">[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]</bdi>, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]]. * All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><=></code></bdi> symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]]. * A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. ágúst 2023 kl. 14:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25510866 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294] * One new wiki has been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|<code>w:tly:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166] '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. september 2023 kl. 23:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25566983 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, "{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}" and "{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}"), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115] * When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * The Enterprise API is launching a new feature called "[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]". Currently in BETA, this attempts to identify likely "newsworthy" topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. september 2023 kl. 21:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25589064 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. september 2023 kl. 19:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25623533 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui</nowiki></code></bdi> modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there. * Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "namespaces" option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces. '''Future changes''' * New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_groups</bdi></code> and <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_editcount</bdi></code>. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. september 2023 kl. 16:51 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25655264 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for "{{int:tog-forcesafemode}}". This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "<var>contentModels</var>" option]]. The option takes a list of page content models, like <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">wikitext</bdi></code> or <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">css</bdi></code>. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. október 2023 kl. 01:27 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25686930 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|<code>w:fon:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139] * At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under "Images recommendations" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#page-actions</nowiki></code></bdi> will be replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-views</nowiki></code></bdi>. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. október 2023 kl. 14:39 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25712895 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click "Log in" or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-namespaces</nowiki></code></bdi> that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the "Discussion" tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. október 2023 kl. 23:47 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25745824 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. október 2023 kl. 23:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25782286 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]). * The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] * Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] '''Future changes''' * There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]]. * The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. október 2023 kl. 23:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25801989 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062] '''Problems''' * Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. nóvember 2023 kl. 21:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25838105 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Four new wikis have been created: ** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|<code>w:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216] ** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|<code>w:dga:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218] ** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|<code>w:bbc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320] ** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|<code>q:bjn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217] '''Problems''' * Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695] * Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>meta.domain == "canary"</nowiki></code></bdi>. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. nóvember 2023 kl. 23:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25859263 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] * The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711] '''Future changes''' * There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. nóvember 2023 kl. 00:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25884616 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499] * The deployment of "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]" announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. nóvember 2023 kl. 23:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25906379 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754] * The "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code></bdi> keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * On 6 December, people who have the enabled the preference for "{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}" will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki></code></bdi> magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/] * Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]]. '''Events''' * Registration & Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. desember 2023 kl. 23:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25914435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the "choosing own vs not own work" step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709] '''Problems''' * There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the "impact module" and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. desember 2023 kl. 02:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25945501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The "Move Page" feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]]. * The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. desember 2023 kl. 16:18 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25959059 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. janúar 2024 kl. 01:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26026251 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as "ES2015") and ES7 ("ES2016"). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>requiresES6</nowiki></code></bdi> option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957] * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388] * An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> module was deprecated and replaced with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi> module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966] '''Future changes''' * Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. janúar 2024 kl. 00:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26074460 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available. '''Problems''' * A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. janúar 2024 kl. 01:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26096197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].<!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--> [https://phabricator.wikimedia.org/T302011] * There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the "Tools" menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>targets</code></bdi> option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins</code></bdi> option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. janúar 2024 kl. 19:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26137870 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]]. *On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about "action blocks"]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199] '''Future changes''' * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. febrúar 2024 kl. 19:22 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26180971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation] '''Problems''' *There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. febrúar 2024 kl. 05:49 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26223994 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you have the "{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}" option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984] * There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively. *Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]]. *The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid. * The CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]</code></bdi> property can now be used in HTML <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>style</code></bdi> attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. febrúar 2024 kl. 15:37 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26254282 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value <code>wgGlobalGroups</code> now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>if (/globalgroupname/.test(mw.config.get("wgGlobalGroups")))</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>changetags</code></bdi>) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. febrúar 2024 kl. 19:23 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26294125 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Special:Book</code></bdi> page (as well as the associated "Create a book" functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437] * [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace. Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details. * Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget_definition</code></bdi> namespaces and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>gadgets-definition-edit</code></bdi> user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272] * A usability improvement to the "Add a citation" in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233] * The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?useparsoid=1</code></bdi> to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]). * '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. mars 2024 kl. 19:47 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26329807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498] *The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. mars 2024 kl. 23:04 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26374013 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The notice "Language links are at the top of the page" that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/] * Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. mars 2024 kl. 17:40 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26410165 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. mars 2024 kl. 18:57 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26446209 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|comment on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. apríl 2024 kl. 03:36 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26462933 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey. * Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727] * Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. apríl 2024 kl. 23:38 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available. '''Problems''' * Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the "{{Int:tag-mw-reverted}}" tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435] * A new variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>page_last_edit_age</code></bdi> will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769] '''Future changes''' * Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter_history</code></bdi> tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. apríl 2024 kl. 23:29 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086] * You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22. apríl 2024 kl. 20:28 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26647188 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491] * Seven new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|<code>w:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|<code>w:kus:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|<code>w:igl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|<code>wikt:kaa:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|<code>s:my:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|<code>s:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|<code>s:ka:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085] * You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501] * Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]]. '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mapstyle="osm"</nowiki></code></bdi>. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. apríl 2024 kl. 03:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26689057 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the <code>SiteAdminHelper</code>. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you look at the Special:Log page, the first view is labelled "All public logs", but it only shows some logs. This label will now say "Main public logs". [https://phabricator.wikimedia.org/T237729] '''Future changes''' * A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension. * Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]". This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. maí 2024 kl. 16:45 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26729363 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>__EXPECTWITHOUTSCANS__</code></bdi> to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214] * If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] "{{int:tog-uselivepreview}}", then the template-page feature "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907] * [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute. This is identical in usage to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137] * The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the "[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]" feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295] '''Future changes''' * In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]</code></bdi> database table (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_title</code></bdi>) are being dropped soon. Users must use two columns of the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]</code></bdi> table instead (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_title</code></bdi>). In your existing SQL queries: *# Replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN linktarget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_</code></bdi> in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>ON</code></bdi> statement *# Below that add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id</code></bdi> ** See <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T222224]]</bdi> for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. maí 2024 kl. 23:59 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26762074 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351] * New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. maí 2024 kl. 23:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26786311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.collapsible</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.multicol</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.reflist</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.coordinates</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.topicon</code></bdi>. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. maí 2024 kl. 00:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26832205 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086] * The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category</code></bdi>" to "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category</code></bdi>". [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|<code>w:dtp:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. júní 2024 kl. 22:35 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26844397 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-reference-text</code></bdi> class, Parsoid now also adds the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>reference-text</code></bdi> class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705] '''Problems''' * There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><span class="mw-cite-backlink"></nowiki></code></bdi> wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] * On multilingual wikis that use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><translate></nowiki></code></bdi> system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. júní 2024 kl. 20:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26893898 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751] * The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954] * The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370] '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph] * Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]<!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --> * [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. júní 2024 kl. 23:49 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26911987 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717] * The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515] '''Problems''' * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. júní 2024 kl. 22:33 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26989424 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364] * Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] * If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode] * Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458] * Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|<code>w:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] '''Problems''' * Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119] '''Future changes''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. júlí 2024 kl. 23:59 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27038456 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects. '''Problems''' * A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. '''Future changes''' * The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. júlí 2024 kl. 21:32 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27080357 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page. * The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]]. * Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]]. * Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. '''Changes later this week''' * This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895] * Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. júlí 2024 kl. 01:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27124561 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available. '''Feature News''' * Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public. * Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] * Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329] * Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. * Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/] '''Project Updates''' * Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language. '''Learn more''' * Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. * How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. júlí 2024 kl. 00:05 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27142915 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]]. '''Bugs status''' * Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing. * Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week. '''Project updates''' * There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]]. * There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|<code>voy:cs:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] '''Learn more''' * There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times. * There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images. * Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. júlí 2024 kl. 23:11 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27164109 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623] * Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces. * The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. '''Project updates''' * Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]]. '''Learn more''' * There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]]. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available. * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. ágúst 2024 kl. 20:44 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110] * [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses. '''Project updates''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|<code>w:bdr:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. ágúst 2024 kl. 23:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27253654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]]. * Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">categories</bdi></code> property of <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]</bdi></code>. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372] '''Bugs status''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with <code>Talk:WP:</code> so that their titles start with <code>Wikipedia talk:</code>), but it may have failed for some pages, and moved them to <bdi lang="zxx" dir="ltr">[[Special:PrefixIndex/T195546/]]</bdi> instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]]. * Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee. '''Learn more''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. ágúst 2024 kl. 00:54 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27307284 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. * Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Bugs status''' * Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization. * Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013. '''Learn more''' * If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]]. * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. ágúst 2024 kl. 20:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27341211 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts. '''Feature news''' * Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|<code dir="ltr"><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code>]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633] * Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243] * Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]]. '''Project updates''' * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. '''Learn more''' * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. september 2024 kl. 01:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27390268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available. '''Feature news''' * Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>entity:getSitelink()</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.wikibase.getSitelink(qid)</code></bdi> will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356] '''Project updates''' * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] * Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS</code></bdi> namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mos</code></bdi>). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. september 2024 kl. 18:53 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27424457 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available. '''Improvements and Maintenance''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]]. * The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag "Edit Check (references) activated" was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692] * It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Any pages or tools that still use the very old CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-message-box</code></bdi> need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&regex=1&namespaces=&title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>cdx-message</code></bdi> group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&diff=prev&oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499] '''Technical project updates''' * Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] '''Tech in depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task. ** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. september 2024 kl. 00:03 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27460876 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers. '''Updates for editors''' [[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]] * Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using "[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]". Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]]. * The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax <code><nowiki>{{…}}</nowiki></code> are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166] * Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223] * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: ** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too. ** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content. '''In depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the "[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]" and "[https://query-main.wikidata.org main]" subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. september 2024 kl. 23:37 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27493779 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month. * Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding <code dir=ltr>?veaction=editsource</code> to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796] * For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the "donate" link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to "Create an account". This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585] * The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]]. * View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis. '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/] '''Meetings and events''' * October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa * November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. september 2024 kl. 22:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27530062 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new "Revert Risk" machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934] '''Updates for editors''' * Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422] * View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * It is now possible for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code></bdi> code blocks to offer readers a "Copy" button if the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>copy=1</nowiki></code></bdi> attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932] * Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]]. * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|<code>w:kge:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|<code>m:mos:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|<code>wikt:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|<code>q:gor:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088] ** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|<code>n:shn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7. október 2024 kl. 23:43 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27557422 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722] * WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the <bdi lang="en" dir="ltr">''hastemplate''</bdi> and <bdi lang="en" dir="ltr">''incategory''</bdi> keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29] * View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles. '''Updates for technical contributors''' * Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the "search engine" option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool] * [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a <code><nowiki><bdi></nowiki></code> element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975] '''In depth''' * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. október 2024 kl. 21:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27597254 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the "Donate" button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years. [[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]] '''Updates for editors''' * Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]]. * Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]]. * View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556] * It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new <code dir="ltr">{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}</code> parser function. For example, <code dir="ltr"><nowiki>{{#timef:now|date|en}}</nowiki></code> will show as "<bdi lang="en" dir="ltr">{{#timef:now|date|en}}</bdi>". Previously, <code dir="ltr"><nowiki>{{#time:…}}</nowiki></code> could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. <code dir="ltr">#timef</code> (or <code dir="ltr">#timefl</code> for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using <code dir="ltr"><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> instead of using <code dir="ltr"><nowiki>{{int:lang}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects. * The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of. * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content. '''Meetings and events''' * 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel. * 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. október 2024 kl. 20:53 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27634672 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia]. * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761] '''Updates for technical contributors''' * Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set <code>emitTransitionOnStep</code> to <code>true</code> to fix an old bug. They can use the new flag <code>allowAutomaticBack</code> to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528] * Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the "Nuke" tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. október 2024 kl. 20:56 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27668811 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949] * Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help. * The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446] * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page. '''Updates for technical contributors''' * XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/] '''In depth''' * Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. nóvember 2024 kl. 20:50 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27693917 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463] * View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In <code dir="ltr">[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]</code>, the logic of Wikibase function <code>getAllStatements</code> changed to behave like <code>getBestStatements</code>. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]]. '''In depth''' * Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488] '''Meetings and events''' * 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] & [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. nóvember 2024 kl. 00:08 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27732268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057] * View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676] '''Updates for technical contributors''' * On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380] '''In depth''' * There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis. '''Meetings and events''' * Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas. * Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''. * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. nóvember 2024 kl. 02:01 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27806858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. * The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>B</code></bdi> for bold and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>I</code></bdi> for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928] * Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>bswiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>elwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>euwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiquote</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiversity</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikivoyage</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>idwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>lvwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>plwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>ptwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>urwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>viwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwikisource</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to "protected" [[phab:T377765|if it includes a protected variable]]. '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>,</code></bdi> and un-selecting "<bdi lang="en" dir="ltr">Live Autocompletion</bdi>". * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069] '''Meetings and events''' * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. nóvember 2024 kl. 22:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27847039 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Two new parser functions were added this week. The <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the <code>mos</code> language code prefix of Mooré Wikipedia]]. * Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/] * Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>arwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>cawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>mediawikiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>orwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiktionary</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wikidatawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwiki</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910] * This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the "Download as PDF" system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438] '''Updates for technical contributors''' * In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. desember 2024 kl. 22:23 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27873992 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new <bdi lang="zxx" dir="ltr">#wikimedia-techdocs</bdi> IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]]. '''Updates for editors''' [[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted. * The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the "[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=specialcx&filter-type=automatic&filter-id=collections&active-list=suggestions&from=es&to=en All collection]" category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the <code dir=ltr><nowiki><page-collection> </page-collection></nowiki></code> tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion. * The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365] * The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, <code dir=ltr>archiveUrl</code> and <code dir=ltr>archiveDate</code>, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&diff=1261320172&oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&regex=1&title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|<code>voy:id:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726] * Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[gitiles:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system. * The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]]. * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. desember 2024 kl. 22:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27919424 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]]. '''Updates for editors''' * Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history. * Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles. * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information. * The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped. '''Updates for technical contributors''' * There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. desember 2024 kl. 22:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27942374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline. '''Updates for editors''' * On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the <code dir=ltr>inproject:</code> keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|<code>w:tig:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise. * Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its <code>sub</code> field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139] * Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi> until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. janúar 2025 kl. 01:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28048614 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846] * On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as "manually patrolled" instead of "autopatrolled", which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's "Insert link" feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]]. '''Updates for technical contributors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912] * The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. janúar 2025 kl. 01:37 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28129769 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year. '''Updates for editors''' * iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145] * Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki_user_history</code></bdi> dump, the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>anonymous</code></bdi> field will be renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>is_anonymous</code></bdi>. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. janúar 2025 kl. 22:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28149374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use the "Special characters" editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722] * Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert <code><nowiki><code></nowiki></code> tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements. * Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki. ** (1) Administrators should update the local versions of the page <code dir=ltr>MediaWiki:Citoid-template-type-map.json</code> to include entries for <code dir=ltr>preprint</code>, <code dir=ltr>standard</code>, and <code dir=ltr>dataset</code>; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1189164774&oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1270832208&oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset']. ** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270829051&oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270831369&oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are <code dir=ltr>archiveID</code>, <code dir=ltr>identifier</code>, <code dir=ltr>repository</code>, <code dir=ltr>organization</code>, <code dir=ltr>repositoryLocation</code>, <code dir=ltr>committee</code>, and <code dir=ltr>versionNumber</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|<code>w:knc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. febrúar 2025 kl. 00:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28203495 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February. '''Updates for editors''' * The "Special pages" portlet link will be moved from the "Toolbox" into the "Navigation" section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211] * As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (<code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]</code>, and <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]</code>). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024] '''Updates for technical contributors''' * Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a "default for all languages"]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511] * The function <code dir="ltr">getDescription</code> was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660] * As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the <code dir="ltr">/page/related</code> endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the "<code dir="ltr">morelike</code>" action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the "Contribute" menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. * The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. febrúar 2025 kl. 00:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28231022 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities using growth tools can now showcase one event on the <code>{{#special:Homepage}}</code> for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at <code>{{#special:CommunityConfiguration}}</code>. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]]. '''Updates for editors''' [[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]] * Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102] * You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324] * When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like "1.23" or localized alphabetic markers like "a b c" in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed. As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like "1.23" once the alphabetic markers are all used. * The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements. * A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488] * Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193] '''Updates for technical contributors''' * Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640] * Developers of tools that run on-wiki should note that <code dir=ltr>mw.Uri</code> is deprecated. Tools requiring <code dir=ltr>mw.Uri</code> must explicitly declare <code dir=ltr>mediawiki.Uri</code> as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native <code dir=ltr>URL</code> API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. febrúar 2025 kl. 21:17 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28275610 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348] * The <bdi lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]</bdi> portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as <bdi lang="en" dir="ltr">[https://wikibooks.org wikibooks.org]</bdi>, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|<code>wikt:sat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289] '''Meetings and events''' * The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. febrúar 2025 kl. 00:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28296129 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" link is accessible from the "{{int:minerva-page-actions-overflow}}" menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180] * Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching "<code dir="ltr">mw-ref</code>" from their local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi>. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&regex=1&namespaces=8&title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers ("<code dir="ltr">[1]</code>") are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks ("<code dir="ltr">mw:referencedBy</code>") should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you. * When editors embed a file (e.g. <code><nowiki>[[File:MediaWiki.png]]</nowiki></code>) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. <code><nowiki>{{:File:MediaWiki.png}}</nowiki></code>) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109] * When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010] * When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797] * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline. * Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|<code>w:syl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. mars 2025 kl. 02:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28334563 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844] * The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|Join the discussion]] or email <bdi lang="en" dir="ltr">aramadan@wikimedia.org</bdi>! * All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors. * An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. mars 2025 kl. 23:10 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28372257 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC]. '''Updates for editors''' * The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions&from=en&to=ig&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as "Collections", from wiki-projects and campaigns. * On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard. * The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]]. * Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131] * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation. * The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. mars 2025 kl. 23:48 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28412594 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). * Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). Participants of past events can cancel their registration at any time. * Administrators at wikis that have a customized <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Sidebar]]</bdi> should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">* specialpages-url|specialpages</code>. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927] * The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]]. * Developers who use the <code dir=ltr>mw.Api</code> JavaScript library, can now identify the tool using it with the <code dir=ltr>userAgent</code> parameter: <code dir=ltr>var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );</code>. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. mars 2025 kl. 22:43 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28443127 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]] '''In depth''' * Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving <bdi lang="en" dir="ltr">[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]</bdi> - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. apríl 2025 kl. 00:05 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28473566 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">font-size</code>, <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">line-height</code>, and <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">size-icon</code>. * The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7. apríl 2025 kl. 18:53 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28507470 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914] * File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914] '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. * To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662] * "Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?" This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies. * On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi>. After this date, scholarly articles will be available through <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space:nowrap;">[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]</bdi>, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi> endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]]. * The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. apríl 2025 kl. 00:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28540654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16] * A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Following its publication on HuggingFace, the "Structured Contents" dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable]. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings and events''' * The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect "peacock" or "overly-promotional" or "non-neutral" language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. apríl 2025 kl. 21:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28578245 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]]. * Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of <code dir="ltr">ipblocks</code>, <code dir="ltr">ipblocks_ipindex</code>, and <code dir="ltr">ipblocks_compat</code> are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]</code> and <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]</code> new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=es&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events. '''Meetings and events''' * The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects". You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. apríl 2025 kl. 19:32 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28585685 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May. '''Updates for editors''' * For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released: ** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities. ** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers who use the <code dir=ltr>moment</code> library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the <code dir=ltr>Intl</code> library or the new <code dir=ltr>mediawiki.DateFormatter</code> library. The <code dir=ltr>moment</code> library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]]. * Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (<code dir=ltr style="white-space: nowrap;">wbt_*</code>) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. maí 2025 kl. 00:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28665011 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|"Get shortened URL"]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]]. * Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]]. * The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|<code>w:nup:</code>]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references. * The <code dir="ltr">/page/data-parsoid</code> REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]] '''In depth''' * The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6. '''Meetings and events''' * The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]]. * The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. maí 2025 kl. 22:38 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28714188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test. '''Updates for editors''' * From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]]. * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. * Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751] '''Updates for technical contributors''' * Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * The <code dir=ltr>mw.title</code> object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named <code dir=ltr>isDisambiguationPage</code>. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with <code dir=ltr>mw.loader.load</code>. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on <bdi lang="zxx" dir="ltr">gitlab.wikimedia.org</bdi> without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. maí 2025 kl. 23:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28724712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. '''Updates for editors''' * Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new <code>+</code> toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]</code> parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019] * This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future. * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The previously deprecated <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]</code> views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]</code> and <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]</code> views instead. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. maí 2025 kl. 20:05 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28788673 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]]. '''Updates for editors''' * It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the <code dir=ltr>_default</code> key in the local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]</bdi> page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting the week of June 2, bots logging in using <code dir=ltr>action=login</code> or <code dir=ltr>action=clientlogin</code> will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using <code dir=ltr>action=login</code> without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205] * From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. júní 2025 kl. 23:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28819186 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716] [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121] * Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492] * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]]. * Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. júní 2025 kl. 01:17 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]] '''In depth''' * Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. júní 2025 kl. 23:39 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] '''Updates for editors''' * Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001] * Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519] * A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023] '''Updates for technical contributors''' * Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates] * The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. júní 2025 kl. 23:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]]. '''Updates for editors''' * AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599] * Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's "Find in page" function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special "favourite list". The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. júní 2025 kl. 23:41 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts. '''Updates for editors''' * Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]. * Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22] * Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]]. * Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. * It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of "Connecting People through Linked Open Data". '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. júlí 2025 kl. 00:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the "featured" tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details. '''Meetings and events''' * [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now! * [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. júlí 2025 kl. 20:10 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... More]" category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257] * Administrators can now limit "Add a Link" to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation. * The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> to <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code>. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. júlí 2025 kl. 23:43 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598] * On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council] * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. júlí 2025 kl. 00:27 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439] * Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035] * Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> and use a value defined in <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code>. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Gadgets can now include <code dir=ltr>.vue</code> files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099] * Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918] * Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task. * Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. ágúst 2025 kl. 03:41 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]]. * The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an "X" to a back arrow. This helps to distinguish it from the other "X" button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944] * Editors on some wikis will see a new toggle for "Group results by page" on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of "One common data source, multiple local wikis". Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons] * Lua code can add warnings when something is wrong, by using the <code dir=ltr>mw.addWarning()</code> function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. ágúst 2025 kl. 23:30 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later this week, people who are logged-in and have the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to "Thank" individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849] * An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716] * An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227] * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490] ** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. ágúst 2025 kl. 00:39 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; relative units such as <code>lh</code>; and custom strings in <code>list-style-type</code>. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619] * On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455] * Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240] * Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. <code>rc_new</code> and <code>rc_type</code> are being removed in favor of <code>rc_source</code>. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use <code>rc_source</code> instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more. '''Meetings and events''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. ágúst 2025 kl. 00:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki] * The lists in the footer of the editing interface, such as "Templates used on this page," will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066] * On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code>, and <code>Special:RelatedChanges</code> pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions now has a new capability called "lightweight enumeration types", an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more. * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more. '''Meetings and events''' * Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions: ** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s shared tools to help communities search for these]. ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. september 2025 kl. 20:51 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]]. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an "m" domain (like <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the "Desktop view" opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] * Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698] * Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. september 2025 kl. 01:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * References lists that are made using the <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941] * Starting in the week of October 6, on [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]]. * Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including: ** for the <code dir=ltr>intitle:</code> keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (<code dir=ltr>^</code>) and end-of-line (<code dir=ltr>$</code>) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599] ** for both <code dir=ltr>intitle:</code> and <code dir=ltr>insource:</code> keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (<code dir=ltr>\d</code>), whitespace (<code dir=ltr>\s</code>), and word characters (<code dir=ltr>\w</code>); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (<code dir=ltr>\r</code>), newline (<code dir=ltr>\n</code>), tab (<code dir=ltr>\t</code>), and unicode (e.g. <code dir=ltr>\uHHHH</code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212] * When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043] '''Updates for technical contributors''' * The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]]. * Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288] * The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets. * Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. * A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. september 2025 kl. 17:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ "Listen to Wikipedia"] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]]. '''Updates for editors''' * Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator. * A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * Adding or editing a <code>DISPLAYTITLE</code> for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code> would no longer have the literal text "DISPLAYTITLE" or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. * Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22. september 2025 kl. 22:56 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Updates for editors''' * The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]]. * As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]]. * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]]. * On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test. * The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with <code>blocked-notice-logextract</code>] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed. * There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> after the fragment identifier (<code><nowiki>#</nowiki></code>). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, editors using Lua modules will be able to use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once. * A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. september 2025 kl. 20:54 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects. '''Updates for editors''' * Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like <code>en.wikipedia.org</code>), instead of via a redirect to an "m" domain (like <code>en.m.wikipedia.org</code>). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the "Desktop view" opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], <code dir=ltr>creationdate:</code> and <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. <code dir=ltr>>2024</code>) and relative dates (e.g. <code dir=ltr>today-1d</code>), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Updates for technical contributors''' * The field <code dir=ltr>rev_sha1</code> in the revision database table is being removed in favor of <code dir=ltr>content_sha1</code> in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Starting on Monday, October 6, API endpoints under the <code>rest.php</code> path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. október 2025 kl. 17:24 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. '''Updates for editors''' * Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Updates for technical contributors''' * The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. október 2025 kl. 19:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''Updates for technical contributors''' * The work to reroute all traffic to API endpoints under the <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. * Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. október 2025 kl. 19:37 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]]. * Autoconfirmed users on [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Updates for technical contributors''' * The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]]. * The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures. * A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]]. * Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. október 2025 kl. 19:32 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. nóvember 2025 kl. 19:35 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. nóvember 2025 kl. 20:38 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. nóvember 2025 kl. 17:27 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. nóvember 2025 kl. 15:57 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. desember 2025 kl. 18:58 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. desember 2025 kl. 17:46 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. desember 2025 kl. 19:03 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22. desember 2025 kl. 21:45 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. janúar 2026 kl. 19:34 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. janúar 2026 kl. 20:30 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. janúar 2026 kl. 21:18 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. febrúar 2026 kl. 17:44 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. febrúar 2026 kl. 23:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. febrúar 2026 kl. 19:17 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. febrúar 2026 kl. 19:04 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. mars 2026 kl. 17:52 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. mars 2026 kl. 18:53 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. mars 2026 kl. 19:36 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. mars 2026 kl. 16:51 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. mars 2026 kl. 19:26 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. apríl 2026 kl. 16:19 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. apríl 2026 kl. 15:19 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. apríl 2026 kl. 15:01 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. apríl 2026 kl. 18:06 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. maí 2026 kl. 20:44 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. maí 2026 kl. 19:21 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> cn38bnpz1nfnifs4uodozgq54rqlrvy 0 167498 1962941 1916877 2026-05-12T11:45:21Z ~2026-28639-93 116383 Þetta var viðlag tristanskvæðis 1962941 wikitext text/x-wiki '''Tristramskvæði''' er íslenskt fornkvæði, [[vikivaki]] eða [[sagnadans]]. Kvæðið er einn fárra sagnadansa sem telst séríslenskur. Sögusviðið er tekið úr niðurlagi [[Tristrams saga|Tristrams sögu ok Ísöndar]] eftir [[Bróðir Róbert|Bróður Róbert]] en sagan var þýdd á norræna tungu úr frönsku einhvern tímann á 13. öld. Talið er að [[Hákon gamli|Hákon Hákonarson hinn gamli]] (1204-1263) konungur Noregs hafi pantað norræna þýðingu á Tristrams sögu. Tristramskvæði hefur varðveist í mörgum pappírshandritum en hefur gleymst á vörum Íslendinga einhvern tímann undir lok 18. aldar. Kvæðið er talið ort hér á landi einhvern tímann á 15. öld og telst því meðal elstu sagnadansa á Íslandi. Kvæðið er laust við erlend tökuorð. Tristrams kvæði er af mörgum talinn vera einn fegursti sagnadansinn á íslenskri tungu. BLABLABLABLA == Efni kvæðisins == Tristram berst við heiðingja við Lundúnabrú en hann særist illa í bardaganum. Hann vill ekki láta græða sár sín nema af hendi Ísoddar hinnar björtu, ástkonu sinnar, sem þá var stödd í fjarlægu landi. Tristram sendir menn sína til þess að sækja hana, þó með þeim skilyrðum að þeir skyldu sigla til baka undir bláum seglum, ef Ísodd kæmi með þeim, en ef ekki, þá svörtum. Sendimennirnir sigla yfir haf til hennar og reka erindi hins særða Tristrams. Ísodd biður um leyfi til fararinnar af konungi sínum en hann bregst illa við og segist ekki vera hlynntur þessari för með þeim rökum að Tristram væri þegar við dauðans dyr. Ísodd blíðkar konung með faðmlögum og loks gefur hann henni leyfi til fararinnar. Skipin sigla þá til baka með björtu Ísodd, undir bláum seglum, og eru komin nálægt ströndinni. Þá kemur til sögunnar '''Ísodd hin svarta''' en hún virðist hafa verið stödd með hinum særða Tristrami. Ísodd hin svarta kemur auga á skipin í fjarska en lýgur að Tristrami, að seglin væru ekki blá, heldur svört. Tristram hinn helsærði bregst illa við þessum tíðindum og hjartað hans springur (deyr). Í sömu andrá er Ísodd hin bjarta stigin á land og gengur meðfram strandlengjunni en heyrir klukknahljóð (pípnahljóð) í fjarska og grunar hana þegar hvað orðið hafði um Tristram. Ísodd hin bjarta hleypur í kirkju og sér þar ástmann sinn Tristram örendan og presta syngjandi yfir honum. Ísodd hin bjarta faðmar lík Tristrams og springur loks af harmi í þeim faðmlögum. Í sömu andrá hringja Rínarklukkur og prestar syngja sálma yfir þeim. Undir lok kvæðist tekur Ísodd hin svarta til máls og segir að þau Tristram og Ísodd hin bjarta myndu ekki njóta samvista í himnaríki. Tristram og Ísodd hin bjarta eru að lokum sett í helgan stein. Síðasta erindi kvæðisins er að lokum á þessa leið: „''Runnu upp af leiðum þeirra / lundar tveir, / upp af miðri kirkjunni / mætast þeir''." == Varðveisla kvæðisins == Tristrams kvæði er varðveitt heilt í fjórum uppskriftum. Tvær eru frá 17. öld og hinar tvær frá 18. öld. Kvæðið hefur gleymst á vörum manna einhvern tímann undir lok 18. aldar. Lag við Tristrams kvæði má finna í bókinni sem ber heitið ''Vikivakar og söngleikir'' eftir Helga Valtýsson, gefin út árið 1930. [[Flokkur:Sagnadansar]] 7phbog1hrihmnnus3iknpvosgnqbhhg 0 168365 1962918 1760590 2026-05-11T23:15:43Z Berserkur 10188 1962918 wikitext text/x-wiki [[Mynd:TeutonicOrder1422.png|thumb|Kort.]] '''Ríki Þýsku riddaranna''' ([[þýska]]: ''Staat des Deutschen Ordens'') var þýskt [[krossfarir|krossfararíki]] sem var til á [[miðaldir|miðöldum]]. Það var á suðurströnd [[Eystrasalt]]s, og var stofnað af [[Þýsku riddararnir|þýsku riddurunum]] á 13. öld. Á fyrri hluta 15. aldar fór ríkið í hnignun. Hluti þess var til fram á 16. öld í [[Lífland]]i. {{stubbur|saga}} {{sa|1226|1561}} [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] [[Flokkur:Saga Þýskalands]] bglvfs3p3s7au2t7ks1t7hv7tvjmrdp 0 177888 1962885 1952124 2026-05-11T13:19:23Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1962885 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | forskeyti = | nafn = Píus 9. | mynd = Pius IX, by Adolphe Braun, 1875.jpg | titill= [[File:Pio Nono.svg|Skjaldarmerki Píusar 9.|45px]]<br/>[[Páfi]] | stjórnartíð_start =[[16. júní]] [[1846]] | stjórnartíð_end =[[7. febrúar]] [[1878]] | forveri = [[Gregoríus 16.]] | eftirmaður = [[Leó 13.]] | myndatexti1 = Píus 9. árið 1875. | fæddur = [[13. maí]] [[1792]] | fæðingarstaður = [[Senigallia]], [[Marche]], [[Páfaríkið|Páfaríkinu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1878|2|7|1792|5|13}} | dánarstaður = Páfahöllinni, [[Róm]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] |undirskrift = Pius PP. IX.svg }} '''Píus 9.''' (13. maí 1792 – 7. febrúar 1878), fæddur undir nafninu '''Giovanni Maria Mastai Ferretti''', var [[páfi]] [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] frá 1846 til 1878. Píus var páfi í 32 ár, lengur en nokkur annar páfi í sögu kaþólsku kirkjunnar. Páfatíð hans var mikið umbrotaskeið, meðal annars vegna [[Byltingarnar 1848|byltinganna 1848]] og [[Sameining Ítalíu|sameiningar Ítalíu]]. [[Ítölsku sjálfstæðisstríðin]] leiddu til þess að [[Páfaríkið]] glataði [[Róm]]arborg í hendur nýja [[Konungsríkið Ítalía|ítalska konungsríkisins]] árið 1870. Píus neitaði þaðan í frá að stíga fæti út fyrir [[Páfagarður|Páfagarð]] og kallaði sjálfan sig „fangann í Páfagarði“. Píus er einnig þekktur fyrir að kalla saman [[fyrra Vatíkanþingið]], sem stóð frá 1869 til 1870. ==Æviágrip== Fyrstu árin eftir að Píus 9. varð páfi bjóst fólk við því að hann yrði mun [[Frjálslyndi|frjálslyndari]] en forverar hans. Meðal annars náðaði hann pólitíska andstæðinga, stefndi til ráðgjafarþings, leyfði leikmönnum að fara með pólitískt vald ásamt klerkum, rýmkaði prestfrelsi og lagði skatt á klaustur.<ref>{{Tímarit.is|2320198|Páfinn á vorum dögum|blað=[[Tímarit Hins íslenzka bókmenntafélags]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1897|blaðsíða=59-79|höfundur=[[Þórhallur Bjarnarson]]}} </ref> Stefna Píusar breyttist þegar [[byltingarnar 1848]] bárust til Rómar frá Frakklandi. Píus varð að flýja frá [[Róm]] árið 1849 þegar byltingarmenn náðu stjórn á borginni og stofnuðu þar [[Rómverska lýðveldið (1849–1850)|skammlíft lýðveldi]]. Píus fékk að snúa aftur til Rómar næsta ár þegar herir frá [[Annað franska lýðveldið|Frakklandi]] og [[Austurríska keisaradæmið|Austurríki]] gerðu hernaðarinngrip til að binda enda á byltinguna. Eftir þessa atburði varð Píus 9. mun íhaldssamari og andsnúnari lýðræðis- og frjálslyndishreyfingum síns tíma.<ref name=jonh>{{Tímarit.is|4770977|Rómversk-katólska kirkjan á 19. öld|blað=[[Prestafélagsritið]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1930|blaðsíða=87-122|höfundur=[[Jón Helgason (biskup)|Jón Helgason]]}} </ref> ===Kennisetningar=== Píus 9. tók ákvörðun um það að kenningin um [[Óflekkaður getnaður|óflekkaðan getnað]] [[María mey|Maríu meyjar]] var formlega gerð að trúarsetningu sem öllum kaþólskum mönnum bar að viðurkenna. Var þetta gert árið 1854 þegar Píus gaf út páfabréfið ''[[Ineffabilis Deus]]'', þar sem staðhæft var að María hefði fæðst án [[erfðasynd]]arinnar. Í bréfinu lagði Píus jafnframt grunn að formlegri viðurkenningu innan kirkjunnar að hugmyndinni um [[Óskeikulleiki páfans|óskeikulleika páfans]].<ref name=jonh/> Árið 1864 gaf Píus út umburðarbréfið ''[[Quanta cura]]'' með viðfestri skrá yfir það sem hann taldi vera 80 hættulegustu villukenningar samtíma síns. Þar á meðal nefndi hann stefnur á borð við [[algyðistrú]], [[Skynsemishyggja|skynsemishyggju]], [[mótmælendatrú]], [[Sósíalismi|jafnaðarstefnu]], [[Biblíufélag|biblíufélög]], [[samviskufrelsi]], [[helgisiðafrelsi]] og [[prentfrelsi]].<ref name=jonh/> Á [[Fyrra Vatíkanþingið|fyrra Vatíkanþinginu]] þann 18. júli árið 1870 fékk Píus viðurkenningu á óskeikulleika páfans sem trúarsetningu innan kaþólsku kirkjunnar. Samkvæmt henni getur páfinn einn og óstuddur myndað erfikenningu sem hefur fullt gildi þegar hann ávarpar í embættisnafni (''ex cathedra'') kirkjuna í heild sinni um efni sem varða trú og siðgæði.<ref name=jonh/> ===Sameining Ítalíu=== [[Sameining Ítalíu]] átti sér stað í páfatíð Píusar. Árið 1861 var [[Konungsríkið Ítalía]] stofnað og var Páfaríkið þá eina stóra landsvæðið á [[Ítalíuskagi|Ítalíuskaga]] sem ekki tilheyrði ítalska ríkinu. [[Síðara franska keisaradæmið|Frakkar]] höfðu hjálpað Píusi að viðhalda stjórn í Rómarborg en árið 1870 voru franskar hersveitir kallaðar frá Róm vegna [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðsins]]. [[Viktor Emmanúel 2.]], [[konungur Ítalíu]], greip tækifærið á lofti og gerði árás á Róm. Her Ítalíu náði Róm á sitt vald þann 20. september 1870, á meðan fyrra Vatíkanþingið stóð enn yfir. Róm var í kjölfarið gerð að höfuðborg Ítalíu og páfinn var sviptur öllu veraldlegu stjórnmálavaldi.<ref name=jonh/> Eftir hertöku Rómar gaf ítalska konungsríkið út öryggislög þar sem páfinn var viðurkenndur sem fullvaldur, og væri því ekki þegn ítalska ríkisins. Honum var gefin heimild til að nota áfram [[Vatíkanhöll]]ina og [[Lateranhöll]]ina, semja við sendiherra útlendra þjóða og taka lokaákvarðanir um málefni kirkjunar, auk þess sem ríkið úthlutaði honum veglegum árlegum lífeyri. Píus neitaði hins vegar að viðurkenna ítalska konungsríkið og hafnaði lífeyrinum. Hann bannaði kaþólskum Ítölum að taka þátt í stjórnmálum konungsríkisins með því að neyta kosningaréttar síns og neitaði jafnframt að stíga nokkurn tímann fæti út úr Vatíkanhöllinni. Með því að fara aldrei út úr höllinni vildi Píus undirstrika að páfinn væri orðinn „fangi í Vatíkanhöllinni“. Eftirmenn Píusar fylgdu sömu reglu allt til ársins 1929.<ref name=jonh/> Píus lést árið 1878. Hann hafði þá verið páfi í 32 ár, lengur en nokkur annar páfi í sögu kirkjunnar.<ref name=jonh/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Páfi]] | fyrir = [[Gregoríus 16.]] | eftir = [[Leó 13.]] | frá = [[16. júní]] [[1846]] | til = [[7. febrúar]] [[1878]] }} {{Töfluendir}} {{Páfar}} {{fd|1792|1878}} [[Flokkur:Páfar]] cs2svo1ghjfdtjut1zgwpurbhkejmfg 0 180720 1962886 1879912 2026-05-11T13:19:25Z Alvaldi 71791 Sigurvegarar 2025 og 2026 1962886 wikitext text/x-wiki '''Bakgarður 101''' er árlegt [[bakgarðshlaup]] sem fram fer í [[Öskjuhlíð]] á Íslandi. Hlaupið er 6,7 kílómetra hringur á klukkutímafresti þangað til einn hlaupari stendur eftir.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242565466d/mari-j-rsk-sigur-vegari-bakgardshlaupsins|title=Mari Järsk sigur­vegari Bakgarðshlaupsins|author=Garpur I. Elísabetarson|date=2024-04-05|website=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2024-05-11}}</ref> Hlaupið, sem er systurkeppni [[Bakgarður Heiðmörk|Bakgarðs Náttúruhlaupa]] sem fer fram í [[Heiðmörk]], var haldið í fyrsta sinn þann 30. apríl 2022.<ref>{{Cite web|url=https://hlaup.is/vidburdir/bakgardur-101-30-04-2022/|title=Bakgarður 101 2022 {{!}} Hlaup.is|website=hlaup.is|language=is-IS|access-date=2024-05-11}}</ref> == Sigurvegarar == *2022 - [[Mari Järsk]] - 43 hringir<ref name="spenna-2024">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242564855d/mikil-spenna-fyrir-bakgardshlaupinu-um-helgina|title=Mikil spenna fyrir Bakgarðshlaupinu um helgina|author=Boði Logason |date=2024-03-05|website=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2024-05-11}}</ref> *2023 - [[Guðjón Ingi Sigurðsson]] - 31 hringur<ref name="spenna-2024"/> *2024 - [[Mari Järsk]] - 57 hringir<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242567000d/gat-ekki-stadid-upp-til-ad-taka-vid-bikarnum|title=Gat ekki staðið upp til að taka við bikarnum|author=Lovísa Arnardóttir|date=2024-06-05|website=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2024-05-11}}</ref> *2025 - Kristinn Gunnar Kristinsson - 43 hringir<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252724155d/kristinn-gunnar-sigur-vegari-bak-gards-hlaupsins-i-oskju-hlid-2025|title=Kristinn Gunnar sigur­vegari Bak­garðs­hlaupsins í Öskju­hlíð 2025 |author1=Garpur Ingason Elísabetarson|author2=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir|date=2025-10-05|website=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2026-05-11}}</ref> *2026 - Þórdís Ólöf Jónsdóttir - 44 hringir<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262881443d/44-hringir-ekki-nog-fyrir-sigur-vegarann-hefdi-viljad-reyna-vid-brautarmetid-|title=44 hringir ekki nóg fyrir sigur­vegarann: „Hefði viljað reyna við brautarmetið“|author=Valur Páll Eiríksson|date=2026-11-05|website=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2026-05-11}}</ref> ==Heimildir== {{reflist}} {{s|2022}} [[Flokkur:Reykjavík]] [[Flokkur:Langhlaup]] py459f2g4tfhcltrkoplyp1giq1vsmp 0 182506 1962887 1879910 2026-05-11T13:22:27Z Alvaldi 71791 1962887 wikitext text/x-wiki '''Bakgarðshlaupið''', einnig þekkt sem '''Bakgarður Náttúruhlaupa''', er árlegt [[bakgarðshlaup]] sem fram fer í [[Heiðmörk]] á Íslandi. Hlaupið er 6,7 kílómetra hringur á klukkutímafresti þangað til einn hlaupari stendur eftir.<ref name="visir-ofurhlauparar-2023">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232461874d/ofurhlauparar-i-heidmork-um-helgina-hlaupa-thar-til-adeins-einn-er-eftir|title=Ofurhlauparar í Heiðmörk um helgina: Hlaupa þar til aðeins einn er eftir|author1=Boði Logason|author2=Garpur I. Elísabetarson|date=2023-09-14|publisher=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2024-09-23}}</ref> Hlaupið, sem er systurkeppni [[Bakgarður 101]] sem fer fram í [[Reykjavík]], var haldið í fyrsta sinn árið 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/09/20/hugsanlega_verdi_nytt_met_slegid_um_helgina/|title=Hugsanlega verði nýtt met slegið um helgina|author=Birta Hannesdóttir |publisher=[[Morgunblaðið]]|language=is|date=2024-09-20|access-date=2024-09-23}}</ref> == Sigurvegarar == *2020 - [[Þorleifur Þorleifsson (hlaupari)|Þorleifur Þorleifsson]] - 25 hringir<ref name="visir-ofurhlauparar-2023"/> *2021 - [[Mari Järsk]] - 25 hringir<ref name="frettabladid-2021">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7514174?iabr=on#page/n1/mode/1up/|title=Hljóp brosandi í sólahring|author=Benedikt Bóas Hinriksson|date=2021-09-22|publisher=[[Fréttablaðið]]|language=is|access-date=2024-09-23|via=[[Tímarit.is]]}}{{open access}}</ref> *2022 - [[Kristján Svanur Eymundsson]] - 32 hringir<ref name="visir-2024"/> *2023 - [[Marlena Radziszewska]] - 38 hringir<ref name="visir-2023">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232462861d/marlena-radziszewska-er-sigurvegari-bakgardshlaupsins-arid-2023|title=Mar­lena Radziszewska er sigur­vegari Bak­garðs­hlaupsins árið 2023|author1=Boði Logason|author2=Garpur I. Elísabetarson |author3=Magnús Jochum Pálsson|date=2023-09-16|publisher=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2024-09-23}}</ref> *2024 - [[Marlena Radziszewska]] - 38 hringir<ref name="visir-2024">{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242622943d/bein-ut-sending-bakgardshlaupid-i-heid-mork|title=Marlena er sigur­vegari Bakgarðshlaupsins|author=Garpur I. Elísabetarson|date=2024-09-21|publisher=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2024-09-23}}</ref> *2025 - Guðjón Ingi Sigurðsson - 43 hringir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/09/22/gudjon_ingi_hrosadi_sigri_a_nyju_brautarmeti/|title=Guðjón Ingi hrósaði sigri á nýju brautarmeti|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-05-11}}</ref> ==Heimildir== {{reflist}} {{s|2020}} [[Flokkur:Heiðmörk]] [[Flokkur:Langhlaup]] lm41kavsar5v2ymj46uif71c7ijjn8a 0 184173 1962906 1958384 2026-05-11T18:30:34Z Hvellgeiri 101681 Afreksíþróttaferill 1962906 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | skammstöfun = GAS | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1988|9|12}} | fæðingarstaður = | stjórnmálaflokkur = [[Samfylkingin]] | háskóli = | maki = | börn = | titill = | stjórnartíð_start = | forveri1 = | AÞ_CV = 1515 | AÞ_frá1 = 2024 | AÞ_til1 = | AÞ_kjördæmi1 = [[Suðvesturkjördæmi]] | AÞ_flokkur1 = Samfylkingin }} '''Guðmundur Ari Sigurjónsson''' (f. [[12. september]] [[1988]]) er [[Ísland|íslenskur]] stjórnmálamaður og afrekshlaupari sem hefur setið á [[Alþingi]] fyrir [[Samfylkingin|Samfylkinguna]] síðan [[Alþingiskosningar 2024|2024]]. Áður var hann oddviti og bæjarfulltrúi flokksins á [[Seltjarnarnes|Seltjarnarnesi]] í sveitarstjórnarkosningunum [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018|2018]] og [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|2022]]. Hann gaf kost á sér í formannsslag [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] árið [[2016]] en tapaði illa fyrir [[Oddný G. Harðardóttir|Oddný G. Harðardóttur]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20161682844d/ungur-seltirningur-tekur-formannsslaginn|title=Ungur Seltirningur tekur formannsslaginn - Vísir|last=Eiðsson|first=Jóhann Óli|date=2016-03-24|website=visir.is|language=is|access-date=2025-01-03}}</ref> Guðmundur Ari hefur einnig tekið þátt í almenningshlaupum. Árið 2026 sigraði hann karlaflokk í 3,5 km hlaupi Neshlaupsins á tímanum 14:31.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262881362d/thing-madur-a-verd-launa-palli-med-skolastrakum-aud-vitad-er-thetta-fyndid-|title=Þing­maður á verð­launa­palli með skólastrákum: „Auð­vitað er þetta fyndið“ - Vísir|last=Másson|first=Agnar Már|date=2026-10-05|website=visir.is|language=is|access-date=2026-05-11}}</ref> == Afreksíþróttaferill == Árið 2026 vakti Guðmundur Ari athygli þegar hann fagnaði sigri í karlaflokki 3,5 km Neshlaupsins, í 2.sæti á eftir þingflokksformanninum kom Magnús Kjartan Kristinsson, níu ára,og í 3. sæti Leó Norðfjörð þriggja ára.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2026/05/11/thingmadur-samfylkingarinnar-uppskar-gull-skemmtiskokki-sigradi-barnunga-keppendur/|title=Þingmaður Samfylkingarinnar uppskar gull í skemmtiskokki - Sigraði barnunga keppendur|date=2026-05-11|website=DV|language=is|access-date=2026-05-11}}</ref> Guðmundur Ari birti færslu á samfélagsmiðlinum Faccebook þar sem hann sagði þetta vera í fyrsta sinn sem hann hafði borið sigur úr bítum á íþróttamóti<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262881362d/thing-madur-a-verd-launa-palli-med-skolastrakum-aud-vitad-er-thetta-fyndid-|title=Þing­maður á verð­launa­palli með skólastrákum: „Auð­vitað er þetta fyndið“ - Vísir|last=Másson|first=Agnar Már|date=2026-10-05|website=visir.is|language=is|access-date=2026-05-11}}</ref> == Tilvísanir == <references/> {{Núverandi alþingismenn}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1988]] [[Flokkur:Þingmenn Samfylkingarinnar]] m0yt0us5tmqwqwkl9ytrvj7x906ebgs 0 190817 1962908 1961942 2026-05-11T18:40:59Z Masae 538 Tenglar 1962908 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Helluland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Markland|Marklandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Ekki er vitað hvar það landsvæði sem nefnt var Helluland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið [[Baffinsland|Baffinseyja]] eða nyrsti hluti [[Labrador]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> ==Fundur Hellulands== Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða eru einu heimildirnar sem fjalla ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en víkja hvor frá annarri í minni atriðum. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af þessum landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af því að faðir hans hafi siglt til Grænlands og ákveður að fylgja eftir með hásetum sínum. Þegar þeir höfðu siglt í þrjá daga féll á norðan átt og mikil þoka, þegar þokunni lyfti sigldu þeir í einn dag til áður en þeir sáu land. Bjarni taldi þetta ekki vera vera Grænland og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smár hæðir á landinu. Þeir sigldu í tvo daga til og sáu þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sigldu þeir enn í þrjá daga og sáu þá þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á, þeir sigldu með landinu fram og sáu að það var eyland og tóku síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu: „''Það er nú þessu næst að Bjarni Herjúlfsson kom utan af Grænlandi á fund Eiríks jarls og tók jarl við honum vel. Sagði Bjarni frá ferðum sínum er hann hafði lönd séð og þótti mönnum hann verið hafa óforvitinn er hann hafði ekki að segja af þeim löndum og fékk hann af því nokkuð ámæli. Bjarni gerðist hirðmaður jarls og fór út til Grænlands um sumarið eftir. Var nú mikil umræða um landaleitan. Leifur son Eiríks rauða úr Brattahlíð fór á fund Bjarna Herjúlfssonar og keypti skip að honum og réð til háseta svo að þeir voru hálfur fjórði tugur manna saman''.“ … „''Nú bjuggu þeir skip sitt og sigldu í haf þá er þeir voru búnir og fundu þá það land fyrst er þeir Bjarni fundu síðast. Þar sigla þeir að landi og köstuðu akkerum og skutu báti og fóru á land og sáu þar eigi gras. Jöklar miklir voru allt hið efra en sem ein hella væri allt til jöklanna frá sjónum og sýndist þeim það land vera gæðalaust. Þá mælti Leifur: "''Eigi er oss nú það orðið um þetta land sem Bjarna að vér höfum eigi komið á landið. Nú mun eg gefa nafn landinu og kalla Helluland." .<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm ''Grænlendinga saga'']</ref>'' Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands án þess að nefna hvaðan kunnátta um það komi. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyðð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Þar að auki kemur Helluland fyrir í [[Bárðar saga Snæfellsáss|Bárðar sögu Snæfellsáss]]. Sagan hefst svo: „''Dumbur hefir konungur heitið. Hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norður um Helluland og nú er kallað Dumbshaf og kennt var við Dumb konung''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/b-snae.htm ''Bárðar saga Snæfellsáss'']</ref> ===Fornaldarsögur=== Helluland er einnig nefnt í tveimur [[Fornaldarsögur|fornaldarsögum]]: Í [[Hálfdánar saga Eysteinssonar|Hálfdánar sögu Eysteinssonar]], sem var skráð um miðja 14. öld: „''Ragnar lagði undir sig Hellulands óbyggðir og eyddi þar öllum jötnum''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/half-e.htm ''Hálfdanar saga Eysteinssonar'']</ref> Í annari íslenskri fornaldarsögu sem rituð var á síðari hluta 13. aldar er sagt frá tilraunum [[Örvars-Odds saga|Örvars-Odds]] og Vignis, syni hans, að hafa uppi á Ögmundi óvini þeirra: „''En segja mun ég þér til, hvar Ögmundur er. Hann er kominn í fjörð þann, er Skuggi heitir, hann er í Hellulands óbyggðum, og þeir níu saman, hann og flókadrengir hans. Er hann því þar kominn, að hann hirðir ekki þig at finna. Nú máttu sækja hann heim, ef þú vilt, og vita, hversu er gengur.'' ... ''Síðan sigla þeir, þar til er þeir komu í Grænlands haf, snúa þá suður og vestur fyrir landið''.'' "'' ... ''Sigla þeir nú, þar til at þeir koma til Hellulands, og leggja inn á fjörðinn Skugga. En er þeir eru landfastir orðnir, ganga þeir feðgar á land og þar till, sem þeir sjá, hvar virki stendur, og sýnist þeim það harðla rammgert.'' ... “<ref>[https://www.snerpa.is/net/forn/orvar.htm ''Örvar-Odds saga'']</ref> ==Fornleifar== [[Mynd:Baffin Island 1998-06-24.jpg|alt=Austurströnd Baffinseyju|thumb|Austurströnd Baffinseyju]] Sennilega hafa norrænir menn hitt fyrir það fólk sem kennt er við [[Dorset-menning|Dorset-menningu]]. Þetta var forn heimskautamenning sem var forveri [[Thule-menning|Thule-menningarinnar]] og nútíma [[Inúítar|Ínuíta]]. Fornleifafundir á Baffinseyju og nyrst á Labrador benda til þess að norrænir menn hafi komið þangað og mögulega haft aðstöðu, meðal annars á Avayalik nyrst á Labrador skaga, Tanfield-dal og Willows-eyju á suðurhluta Baffinseyju og Pond Inlet (Mittimatalik) nyrst á Baffinseyju. Ýmsir hlutir sem gætu verið af norrænum uppruna, til dæmis trjábútar og járn af evrópskum uppruna, brýni og bútar af spunnum þráðum úr [[Hérar|héra]] og [[Sauðnaut|sauðnautahárum]] hafa fundist á bæjarstæðum Dorset-fólks á Baffins-eyju. <ref>Patricia Sutherland (2013)[https://www.yumpu.com/en/document/view/36279492/the-helluland-archaeology-project The Helluland Archaeology Project]</ref> Þess bera að geta að margir forleifafræðingar og aðrir fræðimenn eru ekki sammála því að þessir fundir séu af norrænum uppruna. Sérstaklega er tímasettning spunnu þráðana og þar með möguleg norræn áhrif dregin í efa. <ref>Michèle Hayeur Smith, Kevin P. Smith og Gørill Nilsen. (2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544031830092X Dorset, Norse, or Thule? Technological transfers, marine mammal contamination, and AMS dating of spun yarn and textiles from the Eastern Canadian Arctic.] Journal of Archaeological Science. Volume 96, August 2018, bls. 162-174</ref> Í Tanfield-dal hafa einnig allstórar húsatóftir verið grafnar upp sem talið er að gætu verið af norrænum uppruna. Tóftin er byggð með beinum veggjum hlöðnum úr grjóti og torfi og steinalögn til að leiða burt vatn, svipað og í miðaldamannvirkjum á Grænlandi og í Norður-Evrópu. Í tóftinni fannst einnig spunnið reipi, brýnissteinar og önnur dæmi um evrópska tækni, þar á meðal hvalbeinsreka af þeirri gerð sem norrænir Grænlendingar notuðu.<ref>Heather Pringle (2012). [http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text/ Vikings and Native Americans von Heather Pringle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325203935/http://ngm.nationalgeographic.com/2012/11/vikings-and-indians/pringle-text |date=2013-03-25 }} National Geographic,</ref> Kolefnisgreiningar benda til þess að þessi bygging hafi verið notuð fram á 14. öld. Að auki fannst útskorin lítil tréstytta í Okivilialuk<ref> Andrew King (2016)[https://ottawarewind.com/2016/11/28/700-year-old-carving-found-on-baffin-island-depicts-figure-in-a-tunic-with-a-cross/ BAFFIN ISLAND MYSTERY: THE UNUSUAL 700YR OLD CARVING OF A ROBED FIGURE WITH CROSS] Ottawa Rewind.</ref> á suður Baffinseyju sem talið gert var um 1350 í það sem getur verið evrópskum klæðnaði; skornar línur gefa til kynna fellingar á síðri skikkju og greinilegan krossmark á bringu.<ref>Canadian Museum of History, [https://www.historymuseum.ca/collections/artifact/482525 Figurine]</ref> === Sjá einnig === * [[Markland]] * [[Vínland]] * [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] 4iu2q30cw2bwmb3uqqx25tk15p2tror 0 190924 1962907 1962084 2026-05-11T18:39:50Z Masae 538 Tenglar 1962907 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Skálholt map 1690 copy (cropped).png|alt=<nowiki>Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af Sigurði Stefánssyni, skólameistara í Skálholti 1590. Sú gerð er horfin en afrit Þórðar biskups Þolákssonar frá 1690 hefur varðveist. ''Iotun-heimar'' ([[Jötunheimar]]) ''Riseland'' (Risaland]]) | ''Grönlandia'' ([[Grænland]]) | ''Helleland'' ([[Helluland]]) | [[Markland]] | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland]]) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi]]) </nowiki>|thumb|Skálholtskortið svo kallaða sem sem sýnir latneskar útgáfur af norrænum örnefnum í Norður-Atlantshafi. Kortið var upphaflega gert af [[Sigurður Stefánsson (skólameistari)|Sigurði Stefánssyni, skólameistara]] í [[Skálholt|Skálholti]] 1590. Sú gerð er horfin en afrit [[Þórður Þorláksson|Þórðar biskups Þolákssonar]] frá 1690 hefur varðveist. {{bulleted list | ''Iotun-heimar'' (Jötunheimar) | ''Riseland'' (Risaland) | ''Grönlandia'' (Grænland) | ''Helleland'' (Helluland) | ''Markland'' | ''Skrælinge Land'' (Skrælingaland) | ''Promontorium Winlandiæ'' (Vinlandsskagi) }} ]] '''Markland''' var, ásamt [[Vínland|Vínlandi]] og [[Helluland|Hellulandi]], landsvæði vestan við [[Grænland]] sem [[Bjarni Herjólfsson]] sá álegndar, [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] nafngaf og [[Þorfinnur karlsefni|Þorfinnur Karlsefni Þórðarson]] kannaði samkvæmt [[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]] og [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Markland var sunnan við Helluland en norðan við Vínand. Ekki er vitað með vissu hvar það landsvæði sem nefnt var Markland var, en flestir fræðimenn telja það hafa verið suðurhluti [[Labrador]] og mögulega einnig [[Nýfundnaland]].<ref> Jónas Kristjánsson et al. (2012) "''Falling into Vínland''", Acta Archaeologica 83, bls. 145-177 [https://doi.org/10.1111/j.1600-0390.2012.00623.xDigital]</ref><ref>Campbell, Gordon (25 March 2021). ''Norse America: The Story of a Founding Myth''. Oxford University Press. fig. 3.1. ISBN 978-0-19-260598-6.</ref> Það hlýtur þó að hafa verið fyrir sunnan Groswater-flóa ([[enska]]: Groswater Bay; [[Inúktitút|Inuttitut]]: Kangerliorsoak) á miðri vesturströnd Labrador, þar fyrir norðan er skóglaust [[Freðmýri|túndru]]<nowiki/>landslag. Suðurhluti Labrador og Nýfundnalands eru hinsvegar í [[Barrskógabeltið|barrskógabeltinu]].<ref> Ellen Jakubowski (2025). [ https://wwf.ca/stories/native-plants-newfoundland-labrador/ NATIVE PLANTS OF NEWFOUNDLAND AND LABRADOR: RUGGED, USEFUL — SOMETIMES CARNIVOROUS] WWF</ref> Fyrsti hluti nafnsins er fornnorræna orðið ''mǫrk'' sem þýðir skógur.<ref>[https://ordsifjabok.arnastofnun.is/faersla/12894 Íslansk orðsifjabók]</ref> == Fundur Marklands== Einu heimildirnar sem fjalla nokkuð ítarlega um landafundi Grænlands og landsvæða vestan við Labradorhaf í kringum ár 1000 eru [[Grænlendinga saga]] og [[Eiríks saga rauða]]. Báðar sögurnar segja frá svipuðum persónum, á svipuðum stöðum og á svipuðum tímum en ber einnig á milli um margt. Í Grænlendinga sögu hefst frásögn af þessum landafundum á því að Bjarni Herjúlfsson kemur frá [[Noregur|Noregi]] til [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] en fréttir þá af för föður hans til Grænlands og ákveður að fylgja eftir. Hann viltist í þoku á leiðinni en sér síðar til lands. Bjarni taldi þetta ekki vera vera [[Grænland]] og siglir í nánd við landið, sem var ófjöllótt og skógi vaxið og smáar hæðir á landinu. Hann sigldi síðan áfram og sá þá annað land sem var slétt og viði vaxið. Sá hann síðar þriðja landið sem var hátt og fjöllótt og jökull á og sáu að það var eyland og tók síðan stefnuna frá landinu. Fjórða landið sem þeir komu að var Grænland og hittir þar Bjarni föður sinn. Bjarni steig aldrei á land þar sem hann hafði siglt hjá samkvæmt sögunni og gaf engum stað nafn.<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga]</ref> Síðan segir í Grænlendinga sögu að Leifur sonur Eiríks rauða hafi frétt af siglingu Bjarna og kaupir skipið af honum. Sigldi hann síðan í haf með samfylgdarmönnum sínum og fundu fyrst það land sem Bjarni fann síðast. Leist Leifi ekki á landið og kallaði Helluland. „''Eftir þetta sigla þeir í haf og fundu land annað, sigla enn að landi og kasta akkerum, skjóta síðan báti og ganga á landið. Það land var slétt og skógi vaxið og sandar hvítir víða þar sem þeir fóru og ósæbratt'' "<nowiki>[Giskað hefur verið á að hér sé um að ræða 65 km langa hvíta sandströnd sem er suður af skaganum Cape Porcupine á Labrador-strönd.]</nowiki> "Þá mælti Leifur: „''Af kostum skal þessu landi nafn gefa og kalla Markland''." <ref> https://www.snerpa.is/net/isl/graens.htm Grænlendinga saga] Snerpa</ref> Sigla þeir síðan áfram í landaleit. Í Eiríks sögu rauða kemur hins vegar Bjarni Herjúlfsson ekki fyrir en sagan segir hins vegar frá för Þorfinns Karlsefni að leita Vínlands. En í Eiríks sögu rauða er sagt frá því að Leifur Eiríksson hafi orðið hafvilltur þegar hann var á siglinu frá Noregi til Grænlands. „''Leif velkti lengi úti og hitti hann á lönd þau er hann vissi áður öngva von í. Voru þar hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Þar voru og þau tré er mösur hétu og höfðu þeir af öllu þessu nokkur merki, sum tré svo mikil að í hús voru lögð''.“<ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Ekki er sagt að Leifur hafi gefið þessum löndum nöfn. Siðar í Eiríks sögu rauða segir frá ferðum Þorfinns Karlsefnis í leit að löndum. Þorfinnur og samferðamenn hans hefja ferð sína frá Bröttuhlíð í Austurbyggð: „''Sigldu þeir undan síðan til Vestribyggðar og til Bjarneyja. Sigldu þeir þaðan undan Bjarneyjum norðan veður. Voru þeir úti tvö dægur. Þá fundu þeir land og reru fyrir á bátum og könnuðu landið og fundu þar hellur margar og svo stórar að tveir menn máttu vel spyrnast í iljar. Melrakkar voru þar margir. Þeir gáfu nafn landinu og kölluð Helluland'.'' ''Þá sigldu þeir norðan veður tvö dægur og var þá land fyrir þeim og var á skógur mikill og dýr mörg. Ey lá í landsuður undan landinu og fundu þeir þar bjarndýr og kölluðu Bjarney en landið kölluðu þeir Markland. Þar er skógurinn'''“. <ref>[https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm ''Eiríks saga rauða'']</ref> Sigldu þeir síðan áfram suður. Í sögu Eiríks rauða er sagt að Markland sé sunnan við Helluland, norðan við Vínland undan Kjalarnesi, norðvestur af eyju sem kallast Bjarney, og að sögn Skrælingjanna sem Karlsefni tók væri [[Hvítramannaland]] „''öðrumegin gagnvart sínu landi''.“ <ref>Fitzhugh, William W, et al.(2000) Vikings : The North Atlantic Saga. Smithsonian Institution Press in association with the National Museum of Natural History. ISBN : 1560989955</ref> ===Marckalada=== Eina þekkta heimildin um Markland á miðöldum utan [[Norðurlöndin|Norðurlanda]] er í króníku, sem nefnd er ''Cronica universalis'', sem ítalski munkurinn Galvaneus Fiamma ([[ítalska]] Galvano Fiamma, f. 1283, d. 1344) frá [[Mílanó]] skrifaði á fyrri hluta 14. aldar. Hann virðist hafa verið fyrstur manna í Suður-Evrópu til að skrifa um lönd vestan við Grænland, og er þetta eina þekkta heimildin um Nýja heiminn fyrir ferð [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]] árið 1492. Fiamma skrifaði fjölmörg rit um söguleg efni.<ref> Chiesa, Paolo (2021-05-04).[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00822884.2021.1943792 "Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340)". Terrae Incognitae. 53 (2): 88–106.] doi:10.1080/00822884.2021.1943792. hdl:2434/860960. ISSN 0082-2884. S2CID 236457428.</ref> Í Cronica universalis skrifar Fiamma svo um Island, Grænland og Markland: „''Lengra norður er úthafið, haf með mörgum eyjum þar sem er mikið af förufálkum og hvítfálkum. Þessar eyjar eru svo langt norður að pólstjarnan er sunnan við þig. Sjómenn sem sigla um höf Danmerkur og Noregs segja að norður yfir, handan Noregs, sé Yslandia'' <nowiki>[Ísland]</nowiki>; e''nn lengra er eyja sem heitir Grolandia'' <nowiki>[Græland]</nowiki>;, … ''. Landstjóri þessarar eyju er biskup. Í þessu landi er hvorki hveiti né vín né ávextir; fólk lifir á mjólk, kjöti og fiski. Það býr í jarðarhúsum og þorir ekki að tala hátt eða gera neinn hávaða, af ótta við að villidýr heyri í þeim og éti þau. Þar búa risavaxnir hvítir birnir, sem synda í sjónum og flytja skipbrotna sjómenn upp að ströndinni. Þar búa hvítir fálkar, sem geta flogið mikið, sem eru sendir til keisarans í Katai'' <nowiki>[Kína]</nowiki>. ''Lengra í vestur er annað land, sem heitir Marckalada'' <nowiki>[Markland]</nowiki>; ''þar búa risar. Í þessu landi eru byggingar úr svo stórum steinhellum að enginn mundi hafa getað byggt með þeim nema miklir risar. Þar eru líka græn tré, dýr og mikill fjöldi fugla. Hins vegar hefur enginn sjómaður nokkurn tíma getað sagt neitt með vissu um þetta land eða um einkenni þess. Af öllum þessum staðreyndum er þó ljóst að það eru byggðir á norðurslóðum.''“<ref> Postea versus tramontanam est mare occeanum, ubi sunt insule multe in quibus nascuntur falcones peregrini et gyrifalchi in maxima quantitate. Et iste insule sunt tantum versus tramontanam quod stella tramontana remanet a tergo versus meridiem. Et dicunt marinarii qui conversantur in mari Datie et Norvegye quod ultra Norvegiam versus tramontanam est Yslandia. Et inde est insula dicta Grolandia …, ubi unus episcopus dominatur. Ibi non est granum nec vinum nec fructus, sed vivunt de lacte et carnibus et piscibus. Habent domus subterraneas in quibus habitant, nec audent clamare vel aliquem rumorem facere ne bestie eos audirent et devorarent. Ibi sunt ursi albi magni nimis, qui natant per mare et naufragos ad litus conducunt; ubi nascuntur falcones albi magni volatus qui mittuntur ad imperatorem Tartarorum de Kata. Inde versus occidens est terra quedam que dicitur Marckalada, ubi gigantes habitant et sunt hedifitia habentia lapides saxeos tam grandes quod nullus homo posset in hedifitio collocare nisi essent gygantes maximi. Ibi sunt arbores virides et animalia et aves multe nimis. Nec umquam fuit aliquis marinarius qui de ista terra nec de eius condictionibus aliquid scire potuerit pro certo. Ex his omnibus apparet quod sub pollo artico est habitatio. Paolo Chiesa, [https://www.academia.edu/46553332/_Summa_cronicarum_Un_opera_incompiuta_e_perduta_di_Galvano_Fiamma_in_Filologia_mediolatina_24_2017_pp_305_321 “Summa cronicarum. Un’opera incompiuta e perduta di Galvano Fiamma”.] Filologia mediolatina. Rivista della Fondazione Ezio Franceschini, Volume: 24 (2017), bls. 305–21.</ref> Áður en handritið af ''Cronica universalis'' fannst árið 2021 höfðu engar heimildir verið um þekkingu utan Norðurlanda um lönd handan Atlanthafs fyrir ferð Kólumbusar árið 1492. Paolo Chiesa, prófessor í miðalda latneskum bókmenntum við Háskólann í Mílanó, telur að Fiamma hafi frétt af Nýja heiminum frá sjómönnum í hafnarborginni [[Genúa]].<ref> Fiamam, 2017</ref> ==Marklandsviður== [[Mynd:Nature's Autumn Palette on Newfoundland's Humber River in 2007.jpg|thumb|alt=Haustlitir á Nýfundnalandi|Haustlitir á Nýfundnalandi]] Í Grænlendingasögu er sagt Leifur hafi látið höggva farm á skipið áður en þeir sigla heim til Grænlands eftir dvöl á Marklandi eða Vínlandi. Einnig er þess getið að Karlefni hafi haft með sér húsasnotru<ref> útskorið gaflskraut á húsi’ https://ordsifjabok.arnastofnun.is/faersla/18321 Húsasnotra Íslensk oðabók</ref> úr mösurtré frá Grænlandi til Noregs og selt þar. Líklegt er að norrænir Grænlendingar hafi haldið áfram að fara til landana handan við Labradorhaf bæði til rostungaveiða og mögulegra skiptiverslunar við frumbyggja<ref>E.J. Ruiz- Puerta, G. Jarrett 3*, M. L. McCarthy, S. En Pan, X. Keighley, M. Aiken, G. Zampirolo, M. J. J. E. Loonen, A. B Gotfredsen, L. R. Howse, P. Szpak, Snæbjörn Pálsson, S Rufolo, Hilmar J. Malmquist, S. P. A. Desjardins, M. T. Olsen, P. D. Jordan (2024). [https://www.science.org/doi/epdf/10.1126/sciadv.adq4127 Greenland Norse walrus exploitation deep into the Arctic] Science Advances Volume 10, Issue 39 Sep 2024. [https://doi.org/10.1126/sciadv.adq4127 https://doi.org/10.1126/sciadv.adq4127]</ref> á þeim nærri 500 sem byggðin stóð á Grænlandi. ===1347=== Eina skriflega heimildin sem bendir til timburferða til Marklands var skráð í [[Íslenskir annálar|Skálholts annál]] (sem var skráður um 1362), og segir um árið 1347 að þá hafi komið skip, minna en för á Íslandi, af Grænlandi í Straumfjörð ytri (á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]]) akkerislaust. Á því voru 17 manns og hafði það farið til Marklands og síðan orðið hafreka til Islands.<ref>Þa kom ok skip af Grænlandi minna at vexti enn sma Islandz fór. þat kom i Straum fiórð inn ytra. þat var akkeris laust. þar voru á .xvij. menn ok hófðu farit til Marklandz enn siðan vordit hingat hafreka. [https://heimskringla.no/wiki/Skálholts-Annaler_efter_AM Skálholts-Annálar]</ref> Talið er að skipið hafi farið til Marklands til að ná í timbur.<ref> Brandon M. Bender (21. oktober 2025). [https://www.worldhistory.org/article/2825/the-disappearance-of-norse-greenland/ «The Disappearance of Norse Greenland».] World History Encyclopedia, www.worldhistory.org.</ref> Eftir fjölda mannanna í skipunu hefur það ekki verið öllu stærra en [[Áttæringur|átt]]- til tólfæringur.<ref> [https://timarit.is/files/62439797 Kollvarpar fyrri hugmyndum um landnám Grænlands.] Sjómannadagsblaðið, 30. maí 1965 — 28. árgangur.</ref> ===Viðargreining=== [[Mynd:LabradorCurrentus-coastguard.jpg|alt=Hafstraumar við Grænland, Baffinseyju, Labrador og Nýfundnaland|thumb|Hafstraumar við Grænland, Baffinseyju, Labrador og Nýfundnaland]] Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum þar, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]] (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku, kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus) Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], og [[Nýfundnaland]]s og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta getur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}</ref><ref>Lasse Biørnstad (2023). [https://www.forskning.no/arkeologi-gronland-middelalderen/vikingene-pa-gronland-importerte-traer-fra-nord-amerika-ifolge-forsker/2187729 Vikingene på Grønland importerte trær fra Nord-Amerika, ifølge forsker]. Tímaritið Forskning.no, 25.04.2023</ref> === Sjá einnig === * [[Helluland]] * [[Vínland]] * [[Norrænir Grænlendingar]] ===Tilvitnanir=== <references/> [[Flokkur:Vínland]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Saga Grænlands]] [[Flokkur:Saga Kanada]] jd776k83mdwz61fdo29k4apc38g2y4d 0 190946 1962892 1962519 2026-05-11T14:43:18Z Salvor 70 /* Ytri tenglar */ 1962892 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir [[Veira|veirutegundir]] sem eru '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hvert nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Ef hantaveirur berast í menn geta þær valdið tvenns konar sjúkdómum en það eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í [[Afríka|Afríku]], [[Asía|Asíu]] og [[Evrópa|Evrópu]] og HPS er venjulega af völdum hantaveira í [[Ameríka|Ameríku]]. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í [[Þvag|þvagi]] og [[Blóð|blóði]] í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá innan við 1% til 15% eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík [[Flensa|flensu]], með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. Dánartíðni af völdum HPS er mjög há eða 30-60% sem er miklu hærra en af völdum HFRS. Í bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún hefði valdið þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið [[1987]] voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið [[1993]] braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum [[Nýi heimurinn|Nýja heim]]s hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í [[Nagdýr|nagdýrum]] heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirutegund: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul-veira meðallagi HFRS. Puumala-veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade-veira veldur sýkingu sem breytileg frá því að vera væg yfir í að vera alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade-veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes-veira og Sin Nombre-veiru. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnastig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum tengst hjartasjúkdóm sem einkennir HPS og HPS stundum tengst nýrnasjúkdóm sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í saur-munn smitun (fecal-oral) og frá [[Fylgja|fylgju]] á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýra auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, búa við slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar. Hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, fólk sem vinnur í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og fólk sem hugsar um og rannsakar dýr. Samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýraeigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andes-veiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nána snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andes-veiru milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við [[kynmök]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala-veira geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit frá [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að [[svín]] geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan-veira og Puumala-veira hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul-veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem bendir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum [[Fugl|fuglategundum]]. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. [[Skógarhögg]] og of mikill [[landbúnaður]] getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að [[Rándýr|rándýrum]] fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýra geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í [[Holræsi|holræsum]] og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. [[Mótefnaalgengi]] (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]] faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og það auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> [[Úrkoma]] er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinna samskipta nagdýrs og manna. Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. [[Hitastig]] hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í [[hitabelti]] [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur aftur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumal- veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í [[Kína]] en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan-veiru.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í [[Keisaradæmi|keisaraveldi]] [[Kína]] á tímabilinu 475-221 f.Kr, tímabili sem kallast [[Öld hinna stríðandi ríkja]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá [[Bretland|breskum]] hermönnum í [[Flæmingjaland|Flanders]], [[Belgía|Belgíu]] í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]], þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið [[1913]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1914]]. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið [[1942]] braust út sjúkdómur með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í [[Lappland|Austur-Lapplandi]] í [[Finnland|Finnlandi]] meðal [[Þýskaland|þýskra]] og [[Finnland|finnskra]] hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum og hamstrategundinni Bank voles og var kölluð Puumala-veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt Kóresk blæðandi hitasótt <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina í Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan-veira eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður kóresk blæðandi hitasótt. Aðrar hantaveirur sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina]] það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni. <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran|Andes- veiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var [[Tvínefni|tvínefni]] (binomial nomenclature) samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://island.is/s/landlaeknir/frett/hantaveirusmit-tengd-skemmtiferdaskipi Hantaveirusmit tengd skemmtiferðaskipi (Embætti landlæknis 8. maí 2026)] * [https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-05-11-tveir-bandarikjamenn-og-frakki-med-vaeg-einkenni-hantaveirusmits-474710 Tveir Bandaríkjamenn og Frakki með væg einkenni hantaveirusmits] (Rúv 11. maí 2026) * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1093 Hvað er hantaveira?] (Vísindavefurinn 6.11.2000) * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [http://www.expasy.org/viralzone/all_by_species/213.html Veira svæði: Hantaveiran] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] 6wt323h3fc3r3z9yzhazhb7mz1i8yf5 1962893 1962892 2026-05-11T14:45:06Z Salvor 70 /* Ytri tenglar */ 1962893 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir [[Veira|veirutegundir]] sem eru '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hvert nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Ef hantaveirur berast í menn geta þær valdið tvenns konar sjúkdómum en það eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í [[Afríka|Afríku]], [[Asía|Asíu]] og [[Evrópa|Evrópu]] og HPS er venjulega af völdum hantaveira í [[Ameríka|Ameríku]]. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í [[Þvag|þvagi]] og [[Blóð|blóði]] í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá innan við 1% til 15% eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík [[Flensa|flensu]], með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. Dánartíðni af völdum HPS er mjög há eða 30-60% sem er miklu hærra en af völdum HFRS. Í bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún hefði valdið þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið [[1987]] voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið [[1993]] braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum [[Nýi heimurinn|Nýja heim]]s hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í [[Nagdýr|nagdýrum]] heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirutegund: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul-veira meðallagi HFRS. Puumala-veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade-veira veldur sýkingu sem breytileg frá því að vera væg yfir í að vera alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade-veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes-veira og Sin Nombre-veiru. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnastig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum tengst hjartasjúkdóm sem einkennir HPS og HPS stundum tengst nýrnasjúkdóm sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í saur-munn smitun (fecal-oral) og frá [[Fylgja|fylgju]] á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýra auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, búa við slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar. Hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, fólk sem vinnur í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og fólk sem hugsar um og rannsakar dýr. Samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýraeigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andes-veiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nána snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andes-veiru milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við [[kynmök]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala-veira geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit frá [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að [[svín]] geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan-veira og Puumala-veira hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul-veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem bendir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum [[Fugl|fuglategundum]]. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. [[Skógarhögg]] og of mikill [[landbúnaður]] getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að [[Rándýr|rándýrum]] fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýra geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í [[Holræsi|holræsum]] og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. [[Mótefnaalgengi]] (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]] faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og það auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> [[Úrkoma]] er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinna samskipta nagdýrs og manna. Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. [[Hitastig]] hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í [[hitabelti]] [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur aftur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumal- veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í [[Kína]] en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan-veiru.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í [[Keisaradæmi|keisaraveldi]] [[Kína]] á tímabilinu 475-221 f.Kr, tímabili sem kallast [[Öld hinna stríðandi ríkja]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá [[Bretland|breskum]] hermönnum í [[Flæmingjaland|Flanders]], [[Belgía|Belgíu]] í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]], þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið [[1913]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1914]]. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið [[1942]] braust út sjúkdómur með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í [[Lappland|Austur-Lapplandi]] í [[Finnland|Finnlandi]] meðal [[Þýskaland|þýskra]] og [[Finnland|finnskra]] hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum og hamstrategundinni Bank voles og var kölluð Puumala-veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt Kóresk blæðandi hitasótt <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina í Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan-veira eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður kóresk blæðandi hitasótt. Aðrar hantaveirur sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina]] það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni. <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran|Andes- veiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var [[Tvínefni|tvínefni]] (binomial nomenclature) samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://island.is/s/landlaeknir/frett/hantaveirusmit-tengd-skemmtiferdaskipi Hantaveirusmit tengd skemmtiferðaskipi (Embætti landlæknis 8. maí 2026)] * [https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-05-11-tveir-bandarikjamenn-og-frakki-med-vaeg-einkenni-hantaveirusmits-474710 Tveir Bandaríkjamenn og Frakki með væg einkenni hantaveirusmits] (Rúv 11. maí 2026) * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1093 Hvað er hantaveira?] (Vísindavefurinn 6.11.2000) * [https://www.cdc.gov/hantavirus/pdf/hps_brochure.pdf Staðreyndir CDC af Hantavirus (PDF)] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [https://viralzone.expasy.org/213.html Viral Zone: Hantaveira] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] i7efbn1wfk32qegl5mtyn18ee73040w 1962895 1962893 2026-05-11T14:49:09Z Salvor 70 /* Ytri tenglar */ 1962895 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir [[Veira|veirutegundir]] sem eru '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hvert nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Ef hantaveirur berast í menn geta þær valdið tvenns konar sjúkdómum en það eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í [[Afríka|Afríku]], [[Asía|Asíu]] og [[Evrópa|Evrópu]] og HPS er venjulega af völdum hantaveira í [[Ameríka|Ameríku]]. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í [[Þvag|þvagi]] og [[Blóð|blóði]] í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá innan við 1% til 15% eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík [[Flensa|flensu]], með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. Dánartíðni af völdum HPS er mjög há eða 30-60% sem er miklu hærra en af völdum HFRS. Í bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún hefði valdið þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið [[1987]] voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið [[1993]] braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum [[Nýi heimurinn|Nýja heim]]s hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í [[Nagdýr|nagdýrum]] heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirutegund: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul-veira meðallagi HFRS. Puumala-veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade-veira veldur sýkingu sem breytileg frá því að vera væg yfir í að vera alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade-veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes-veira og Sin Nombre-veiru. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnastig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum tengst hjartasjúkdóm sem einkennir HPS og HPS stundum tengst nýrnasjúkdóm sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í saur-munn smitun (fecal-oral) og frá [[Fylgja|fylgju]] á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýra auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, búa við slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar. Hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, fólk sem vinnur í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og fólk sem hugsar um og rannsakar dýr. Samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýraeigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andes-veiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nána snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andes-veiru milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við [[kynmök]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala-veira geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit frá [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að [[svín]] geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan-veira og Puumala-veira hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul-veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem bendir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum [[Fugl|fuglategundum]]. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. [[Skógarhögg]] og of mikill [[landbúnaður]] getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að [[Rándýr|rándýrum]] fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýra geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í [[Holræsi|holræsum]] og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. [[Mótefnaalgengi]] (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]] faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og það auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> [[Úrkoma]] er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinna samskipta nagdýrs og manna. Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. [[Hitastig]] hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í [[hitabelti]] [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur aftur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumal- veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í [[Kína]] en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan-veiru.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í [[Keisaradæmi|keisaraveldi]] [[Kína]] á tímabilinu 475-221 f.Kr, tímabili sem kallast [[Öld hinna stríðandi ríkja]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá [[Bretland|breskum]] hermönnum í [[Flæmingjaland|Flanders]], [[Belgía|Belgíu]] í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]], þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið [[1913]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1914]]. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið [[1942]] braust út sjúkdómur með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í [[Lappland|Austur-Lapplandi]] í [[Finnland|Finnlandi]] meðal [[Þýskaland|þýskra]] og [[Finnland|finnskra]] hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum og hamstrategundinni Bank voles og var kölluð Puumala-veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt Kóresk blæðandi hitasótt <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina í Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan-veira eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður kóresk blæðandi hitasótt. Aðrar hantaveirur sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina]] það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni. <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran|Andes- veiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var [[Tvínefni|tvínefni]] (binomial nomenclature) samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://island.is/s/landlaeknir/frett/hantaveirusmit-tengd-skemmtiferdaskipi Hantaveirusmit tengd skemmtiferðaskipi (Embætti landlæknis 8. maí 2026)] * [https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-05-11-tveir-bandarikjamenn-og-frakki-med-vaeg-einkenni-hantaveirusmits-474710 Tveir Bandaríkjamenn og Frakki með væg einkenni hantaveirusmits] (Rúv 11. maí 2026) * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1093 Hvað er hantaveira?] (Vísindavefurinn 6.11.2000) * [https://www.cdc.gov/hantavirus/about/ CDC upplýsingar um hantaveiru] * [https://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/technicalinfoindex.htm Hantavirus-vísitala CDC] * [https://viralzone.expasy.org/213.html Viral Zone: Hantaveira] * [https://www.viprbrc.org/brc/home.spg?decorator=hanta Veira veira veira gagnagrunn og greiningar auðlindir (ViPR): Hantaviridae] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] kv8dt1hltbblnox9i4bs2z5rf2ildnr 1962896 1962895 2026-05-11T14:52:34Z Salvor 70 /* Ytri tenglar */ 1962896 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir [[Veira|veirutegundir]] sem eru '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hvert nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Ef hantaveirur berast í menn geta þær valdið tvenns konar sjúkdómum en það eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í [[Afríka|Afríku]], [[Asía|Asíu]] og [[Evrópa|Evrópu]] og HPS er venjulega af völdum hantaveira í [[Ameríka|Ameríku]]. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í [[Þvag|þvagi]] og [[Blóð|blóði]] í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá innan við 1% til 15% eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík [[Flensa|flensu]], með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. Dánartíðni af völdum HPS er mjög há eða 30-60% sem er miklu hærra en af völdum HFRS. Í bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún hefði valdið þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið [[1987]] voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið [[1993]] braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum [[Nýi heimurinn|Nýja heim]]s hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í [[Nagdýr|nagdýrum]] heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirutegund: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul-veira meðallagi HFRS. Puumala-veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade-veira veldur sýkingu sem breytileg frá því að vera væg yfir í að vera alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade-veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes-veira og Sin Nombre-veiru. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnastig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum tengst hjartasjúkdóm sem einkennir HPS og HPS stundum tengst nýrnasjúkdóm sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í saur-munn smitun (fecal-oral) og frá [[Fylgja|fylgju]] á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýra auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, búa við slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar. Hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, fólk sem vinnur í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og fólk sem hugsar um og rannsakar dýr. Samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýraeigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andes-veiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nána snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andes-veiru milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við [[kynmök]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala-veira geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit frá [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að [[svín]] geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan-veira og Puumala-veira hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul-veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem bendir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum [[Fugl|fuglategundum]]. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. [[Skógarhögg]] og of mikill [[landbúnaður]] getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að [[Rándýr|rándýrum]] fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýra geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í [[Holræsi|holræsum]] og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. [[Mótefnaalgengi]] (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]] faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og það auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> [[Úrkoma]] er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinna samskipta nagdýrs og manna. Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. [[Hitastig]] hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í [[hitabelti]] [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur aftur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumal- veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í [[Kína]] en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan-veiru.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í [[Keisaradæmi|keisaraveldi]] [[Kína]] á tímabilinu 475-221 f.Kr, tímabili sem kallast [[Öld hinna stríðandi ríkja]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá [[Bretland|breskum]] hermönnum í [[Flæmingjaland|Flanders]], [[Belgía|Belgíu]] í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]], þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið [[1913]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1914]]. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið [[1942]] braust út sjúkdómur með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í [[Lappland|Austur-Lapplandi]] í [[Finnland|Finnlandi]] meðal [[Þýskaland|þýskra]] og [[Finnland|finnskra]] hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum og hamstrategundinni Bank voles og var kölluð Puumala-veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt Kóresk blæðandi hitasótt <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina í Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan-veira eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður kóresk blæðandi hitasótt. Aðrar hantaveirur sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina]] það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni. <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran|Andes- veiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var [[Tvínefni|tvínefni]] (binomial nomenclature) samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://island.is/s/landlaeknir/frett/hantaveirusmit-tengd-skemmtiferdaskipi Hantaveirusmit tengd skemmtiferðaskipi (Embætti landlæknis 8. maí 2026)] * [https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-05-11-tveir-bandarikjamenn-og-frakki-med-vaeg-einkenni-hantaveirusmits-474710 Tveir Bandaríkjamenn og Frakki með væg einkenni hantaveirusmits] (Rúv 11. maí 2026) * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1093 Hvað er hantaveira?] (Vísindavefurinn 6.11.2000) * [https://www.cdc.gov/hantavirus/about/ CDC upplýsingar um hantaveiru] * [https://viralzone.expasy.org/213.html Viral Zone: Hantaveira] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] 7ujwykbwmbkseua6xljnwdftmwihcia 1962910 1962896 2026-05-11T18:59:58Z Salvor 70 /* Ytri tenglar */ 1962910 wikitext text/x-wiki   [[Mynd:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|thumb|Orthohantaveiran Sin Nombre í rafeindasmásjá]] '''Orthohantavirus''' eða hantaveira er samheiti yfir [[Veira|veirutegundir]] sem eru '''hantaveirur''' (ætt ''Hantaviridae'') sem valda sjúkdómum í mönnum, en dreifast ekki milli manna. Orthohantaveirur, sem hér á eftir eru nefndar hantaveirur eiga náttúruleg heimkynni í [[Nagdýr|nagdýrum]]. Almennt er hver hantaveira bundin við eina tegund nagdýrs og hvert nagdýr sem ber hantaveiru með eina tegund hantaveirutegund. Hantaveirur í náttúrulegum hýslum sínum valda venjulega einkennandi, viðvarandi sýkingu. Ef hantaveirur berast í menn geta þær valdið tvenns konar sjúkdómum en það eru annars vegar '''blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS)''' og hins vegar '''Hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS)'''. HFRS er aðallega af völdum hantavírusa í [[Afríka|Afríku]], [[Asía|Asíu]] og [[Evrópa|Evrópu]] og HPS er venjulega af völdum hantaveira í [[Ameríka|Ameríku]]. Hantaveirur berast aðallega í fólk með úðasmiti frá þvagi og saur nagdýra sem og frá menguðum mat eða biti og klóri nagdýra. Rigning, hitastig og raki í umhverfinu hefur áhrif á dreifingu. HFRS einkennist af nýrnasjúkdómum með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í [[Þvag|þvagi]] og [[Blóð|blóði]] í þvagi. Dauðsföll vegna HFRS eru frá innan við 1% til 15% eftir um hvaða hantaveiru er að ræða. Mildara afbrigði af HFRS er oft kallað nephropathia epidemica en það er oft af völdum Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade veiru. Hvað varðar HPS eru fyrstu einkenni lík [[Flensa|flensu]], með hita, höfuðverk og vöðvaverkjum, sem svo fylgir skyndileg öndunarbilun. Dánartíðni af völdum HPS er mjög há eða 30-60% sem er miklu hærra en af völdum HFRS. Í bæði HFRS og HPS er sjúkdómurinn afleiðing aukinna æðasjúkdóma, minnkandi blóðflögufjölda og of mikilla viðbragða ónæmiskerfisins. Hantaveirur fundust fyrst eftir [[Kóreustríðið]]. Í því stríði var HFRS algengur sjúkdómur hjá hermönnum sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni. Fyrsta hantaveiran var einangruð árið [[1975|1978]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og var sýnd fram á að hún hefði valdið þeim sýkingum sem urðu á tímum Kóreustríðsins. Innan nokkurra ára fundust aðrar hantaveirur sem valda HFRS um alla [[Evrasía|Evrasíu]]. Árið 1982 gaf [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnun]] sjúkdómnum HFRS nafn og árið [[1987]] voru hantaveirur flokkaðar í fyrsta sinn. Árið [[1993]] braust út HPS hópsýking á [[Four Corners]] svæðinu í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem leiddi til uppgötvunar á sjúkdómum [[Nýi heimurinn|Nýja heim]]s hantaveira og öðrum sjúkdómnum sem stafar af hantaveirum. Síðan þá hafa hantaveirur fundist ekki bara í [[Nagdýr|nagdýrum]] heldur einnig í [[Moldvörpur|moldvörpum]], [[Snjáldrur|snjáldurmúsum (snjáldrum)]] og [[Leðurblökur|leðurblökum]]. Hantaveirur eru flokkaðar í [[Gamli heimurinn|Gamlaheims]] hantaveirur (Old World hantaviruses skammstafað OWHV), sem venjulega valda blæðingum og nýrnabilun (HFRS) í Afríku, Asíu og Evrópu, og [[Nýi heimurinn|Nýja heims]] hantaveirur (New World hantavirus skammstafað NWHV) sem valda hantaveiru lungnaheilkenni (HPS) í Ameríku. Dauðsföll af HFRS eru á bilinu minna en 1% til 15%, en fyrir HPS er það 30-60%.<ref >{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Alvarleiki einkenna HFRS er breytilegur eftir veirutegund: Hantaan veira veldur alvarlegu HFRS, Seoul-veira meðallagi HFRS. Puumala-veira veldur vægu afbrigði af HFRS og Dobrava-Belgrade-veira veldur sýkingu sem breytileg frá því að vera væg yfir í að vera alvarleg eftir erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A |date= |title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics |journal=Arch Virol |volume=158 |issue=3 |pages=521–529 |doi=10.1007/s00705-012-1514-5 |pmc=3586401 |pmid=23090188}}</ref> Vægt form HFRS sem stafar af Puumala-veiru og Dobrava-Belgrade-veiru er oft kölluð nephropathia epidemica (NE).<ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Endurteknar sýkingar af hantaveirum hafa ekki verið greindar, þannig að bata frá sýkingu veitir líklega ævilangt ónæmi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B |date=June 2011 |title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=6 |pages=685–693 |doi=10.4161/hv.7.6.15197 |pmc=3219076 |pmid=21508676}}</ref> HFRS einkennist af fimm stigum: hita, lágþrýstingi, lágri þvagframleiðslu (oliguria), mikilli þvagframleiðslu (polyuria) og bata. Einkenni koma venjulega fram 12-16 dögum eftir smit af veirunni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R |date=30 September 2021 |title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus |journal=Front Microbiol |volume=12 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2021.759198 |pmc=8516094 |pmid=34659193 |doi-access=free}}</ref> Bráður nýrnasjúkdómur kemur fram með nýrnabólgu, of miklu af prótíni í þvagi (proteinuria) og blóði í þvagi (hematuria). Önnur einkenni eru höfuðverkur, neðri bakverkur, ógleði, uppköst, niðurgangur, blóðugar hægðir, og að blettir koma fram á húðinni (petechiae) og blæðing í öndunarvegi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Nýrunarbilun leiðir til þvagþurrðar (oliguria) og endurheimt nýrnaheilsu kemur með mjög miklu þvagrennsli (polyuria).<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Bati tekur venjulega nokkra mánuði.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> Í mildari tilfellum getur verið erfitt að greina mismunandi stig HFRS, eða sum stig koma ekki fram, en í alvarlegri tilfellum geta fleiri stig komið samtímis.<ref>{{Cite journal |vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M |date=April 2019 |title=Hantavirus infections |journal=Clin Microbiol Infect |volume=21S |issue= |pages=e6–e16 |doi=10.1111/1469-0691.12291 |pmc= |pmid=24750436 |doi-access=free}}</ref> HPS er aðallega af völdum tveggja veira: Andes-veira og Sin Nombre-veiru. Sjúkdómurinn hefur þrjú stig: prodromal (snemma), hjarta- og lungnastig og bata. Einkenni koma fram um 1-8 vikur eftir að hafa orðið fyrir veirunni. Fyrstu einkenni eru hiti, höfuðverkur, vöðvaverkir, andnauð (dyspnea) og lágur blóðflögufjöldi (thrombocytopenia). Á hjarta- og lungnastigi er örari hjartsláttur (tachycardia), hjartsláttartruflanir koma fram(arrhythmias) og hjartaáfall. Leki úr háræðum lungna getur leitt til bráðrar andnauðar, vökvasöfnunar í lungum (pulmonary edema), lágþrýstings og vökvasöfnunar í brjóstholi (pleural effusion). Þessi einkenni geta valdið skyndilegum dauða.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Eftir að hjarta- og lungnastigið gengur yfir tekur bati venjulega 3 til 6 mánuði, með pólýúríu. Þó að HFRS sé tengt við nýrnasjúkdóma og HPS við hjartasjúkdóma, getur HFRS stundum tengst hjartasjúkdóm sem einkennir HPS og HPS stundum tengst nýrnasjúkdóm sem einkennir HFRS.<ref>{{Cite journal |vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH |date=4 August 2020 |title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |page=399 |doi=10.3389/fcimb.2020.00399 |pmc=7438779 |pmid=32903721 |doi-access=free}}</ref> == Útbreiðsla - Smitleiðir == {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Rötelmaus.jpg | caption1 = Hamstur af tegundinni [[Clethrionomys glareolus]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Puumala veiru | image2 = Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg | caption2 = Hamstur af tegundinni [[Peromyscus sonoriensis]], sem er náttúrulegur hýsill fyrir Sin Nombre veiru }} Hantaveirur sem valda sjúkdómum í mönnum smitast aðallega af nagdýrum. Í nagdýrum valda hantaveirum venjulega einkennalausum, viðvarandi sýkingum. Sýkt dýr geta borið veiruna til ósýktra dýra með úðasmiti og dropasmiti úr hægðum, þvagi, munnvatni og blóði, með því að borða mengaðan mat, með sóttmenguðum ögnum sem losna úr húð eða feld, með snyrtivörum, eða með því að bíta og klóra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur geta einnig breiðst út í saur-munn smitun (fecal-oral) og frá [[Fylgja|fylgju]] á meðgöngu frá móður til barns. Veiran geta lifað í 10 daga við herbergishita, 15 daga í hitabeltisumhverfi, og meira en 18 daga við 4 gráður á Celsíus (39 gráður Fahrenheit), sem hjálpar til við útbreiðslu veirunnar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N |date=25 October 2021 |title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis |journal=Viruses |volume=13 |issue=11 |page=2150 |doi=10.3390/v13112150 |pmc=8621010 |pmid=34834957 |doi-access=free}}</ref> Umhverfisskilyrði sem eru hagstæð fyrir fjölgun og útbreiðslu nagdýra auka sjúkdómaútbreiðslu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> Stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu eru að búa í dreifbýli, búa við slæmar hreinlætisaðstæður og vera í umhverfi þar sem einnig eru hýslar veirunnar. Hópar sem eru sérstaklega útsettir fyrir smit eru göngufólk, bændur, fólk sem vinnur í skógum og fólk sem vinnur í námum, hermenn og fólk sem hugsar um og rannsakar dýr. Samskipti við umhverfi sem deilt er með hýsli (oftast músum) eru stærstu áhættuþættir fyrir sýkingu. <ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Tíðni hantaveiru meðal nagdýraræktenda og gæludýraeigenda sem eiga nagdýr hefur aukist um allt að 80%. Í einni hópsýkingu í Norður-Ameríku árið 2017 smitaði Seoul-veiran 31 manns í gegnum snertingu við gæludýrarottur. Andes-veiran hefur oft verið sögð af vísindamönnum vera þekkt fyrir að breiðast út frá manni til manns, eina slíka hantaveiran, venjulega eftir að hafa komist í nána snertingu við smitaðan einstakling. Einnig var tilkynnt að sú veira breiddist út í gegnum munnvatn í mönnum, við úðasmit frá hósta og hnerra og til nýfæddra barna í gegnum brjóstamjólk og fylgju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sérstök eftirgrennslan árið 2021 komst hins vegar að því að smitun Andes-veiru milli manna væri ekki studd af sterkum sönnunargögnum, þó að það sé mögulegt við takmarkaðar aðstæður, sérstaklega við nánar snertingar svo sem við [[kynmök]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Grunur er einnig um að Puumala-veira geti breiðst út frá manni til manns með blóðgjöfum og blóðflögum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M |date=6 August 2021 |title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective |journal=Viruses |volume=13 |issue=8 |page=1561 |doi=10.3390/v13081561 |pmc=8402763 |pmid=34452426 |doi-access=free}}</ref> Hantaveirur sem valda HFRS geta smitast í gegnum bit frá [[Mítlar|mítlum]] og blóðmítlum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T |date=13 August 2024 |title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections |journal=Viruses |volume=16 |issue=8 |page=1292 |doi=10.3390/v16081292 |pmc=11359185 |pmid=39205266 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir hafa einnig sýnt að [[svín]] geta smitast af Hantaan veirunni án alvarlegra einkenna og gyltur geta sent veiruna til afkvæma sinna í gegnum fylgju. Sjúkdómur frá svínum til manna getur einnig verið mögulegur; einn svínaræktandi var smitaður af hantaveiru án snertingar við nagdýr eða mítla. Hantaan-veira og Puumala-veira hafa fundist í [[Nautgripir|nautgripum]], [[Dádýr|dádýrum]] og [[Kanínur|kanínum]], og mótefni gegn Seoul-veiru hafa fundist hjá [[Köttur|köttum]] og [[Hundur|hundum]], en hlutverk þessara hýsla fyrir hantaveirur er óþekkt.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> Sýking í öðrum dýrum getur hugsanlega auðveldað þróun hantaveirunnar með erfðaefni.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Til viðbótar við nagdýr finnast sumir hantaveirur í litlum spendýrum sem éta skordýr, svo sem moldvörpum, snjáldurmúsum og leðurblökum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Klempa B |date=October 2018 |title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses |journal=Virus Genes |volume=54 |issue=5 |pages=638–646 |doi=10.1007/s11262-018-1590-z |pmc=6153690 |pmid=30047031}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J |date=12 October 2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Front Microbiol |volume=14 |issue= |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |pmc=10601933 |pmid=37901807 |doi-access=free}}</ref> Hantavirus mótefni, sem bendir til sýkinga, hefur einnig fundist í ýmsum [[Fugl|fuglategundum]]. Manngert umhverfi er mikilvægt í útbreiðslu hantaveiru. [[Skógarhögg]] og of mikill [[landbúnaður]] getur eyðilagt náttúrulegt búsvæði nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref> Stækkun landbúnaðarlands helst í hendur við að [[Rándýr|rándýrum]] fækkar og það gerir hýslum sem bera með sér hantavirus kleift að nota landbúnaðarsvæði sem hreiður og næringarstaði. Landbúnaðarsvæði byggð í mikilli nálægð við náttúrulegt búsvæði nagdýra geta auðveldað fjölgun nagdýra ef nagdýrin hafa þar auðvelt aðgengi að fæðu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> Rottur geta búið í [[Holræsi|holræsum]] og flóðvarnarmannvirkjum og þá sérstaklega á svæðum þar sem förgun á lífrænum úrgangi er áfátt. Vöruflutningar á sjó og ferðalög hafa einnig verið tengd við útbreiðslu hantaveira. Rannsóknarniðurstöður um hvort að borgarumhverfi auki útbreiðslu hantaveiru eru misvísandi. [[Mótefnaalgengi]] (seroprevalence), sem sýnir fyrri sýkingu á hantavirus mælist hærra í störfum og svæðum sem eru meira útsett fyrir nagdýrum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A |date=19 September 2024 |title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |page=2553 |doi=10.1186/s12889-024-20014-w |pmc=11414058 |pmid=39300359 |doi-access=free}}</ref> Slæm lífskjör á vígvelli, í herbúðum og í flóttamannabúðum útsetur hermenn og flóttamenn fyrir smiti.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> == Umhverfi == [[Mynd:NOAA_Nino.jpg|thumb|Áhrif El Niño á staðbundið loftslag]] Rottutegundir sem bera hantavírus búa í fjölbreytilegum búsvæðum, þar á meðal búsvæðum sem eru eyðimerkur, miðbaugsvæði og hitabeltisskógar, fen, sléttur, akrar og saltmýrar.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Mótefnaalgengi ( seroprevalence) hantaveira í hýsiltegundum þeirra hefur reynst vera á bilinu 5,9% til 38% í Ameríku og 3% til um 19% um allan heim, eftir prófunaraðferð og staðsetningu.<ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Obando-Rico CJ, Valencia-Grajales YF, Bonilla-Aldana DK |date=January–February 2023 |title=Prevalence of orthohantavirus in rodents: A systematic review and meta-analysis |journal=Travel Med Infect Dis |volume=51 |issue= |doi=10.1016/j.tmaid.2022.102504 |pmc= |pmid=36402291 |doi-access=free}}</ref> Sums staðar svo sem í Suður-Kóreu, eru reglulega veidd villt nagdýr til að fylgjast með útbreiðslu á hantaveirum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW |date=8 January 2021 |title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=10 |issue= |doi=10.3389/fcimb.2020.532388 |pmc=7819890 |pmid=33489927 |doi-access=free}}</ref> Mikill raki getur gagnast nagdýrum í heitu loftslagi, þar sem það getur haft jákvæð áhrif á vöxt gróðurs og þar með fæðuframboð. Vaxandi skógarþekja er tengd aukningu á hantaveirum, sérstaklega í Evrópu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref> [[Loftslagsbreytingar]] og umhverfiseyðing auka snertingu milli nagdýra og manna, sem eykur hugsanlega útsetningu fyrir hantaveirum. Dæmi um þetta var [[Four Corners]] faraldurinn árið [[1993]] í Bandaríkjunum, sem kom strax á eftir mikilli rigningu frá [[El Niño|El Niño-hitunartímabilinu]] [[1992]]-[[1993]]. Þetta olli verulegum vexti í fæðuframboði fyrir nagdýr, sem leiddi til að þeim fjölgaði hratt og það auðveldaði þannig meiri útbreiðslu hantaveirunnar sem svo olli faraldri.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |date=7 August 2020 |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |page=925 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |pmc=7426369 |pmid=32850756 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> [[Úrkoma]] er tengt útbreiðslu hantaveiru á ýmsa lund. Mikil rigning er áhættuþáttur fyrir útbreiðslu á næstu mánuðum, en getur haft neikvæð áhrif á útbreiðslu ef náttúruhamfarir og flóðbylgjur eyðileggja bæli og hreiður nagdýra.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Á stöðum þar sem skiptast á þurrkatímabil og regntímabil þá eru hantaveirusýkingar algengari á regntíma en á þurrkatíma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lítil úrkoma og þurrkur tengjast minnkandi tíðni þar sem slíkar aðstæður leiða til minni nagdýrafjölda, en búferlaflutningar nagdýra vegna þurrka eða flóða getur hins vegar leitt til aukinna samskipta nagdýrs og manna. Í Evrópu hefur hins vegar ekki fundist tengsl milli úrkomu og hantaveiru sjúkdóma. [[Hitastig]] hefur mismunandi áhrif á hantaveiru. Hærra hitastig skapar óhagstætt umhverfi fyrir líf veirunnar og dregur úr virkni nagdýra í [[hitabelti]] [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]], en það getur aftur valdið því að nagdýr leita skjóls frá hita í grennd við eða í mannabústöðum og skapast með því aðstæður fyrir meira loftborið smit.<ref>{{Cite journal |vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V |date=29 January 2022 |title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management |journal=Clin Kidney J |volume=15 |issue=7 |pages=1231–1252 |doi=10.1093/ckj/sfac008 |pmc=9217627 |pmid=35756741 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |date=23 December 2021 |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |doi=10.3390/pathogens11010015 |pmc=8778283 |pmid=35055965 |doi-access=free}}</ref> Lægra hitastig getur lengt líf veirunnar utan hýsils. Hærra meðaltal vetrarhitastigs tengist að færri hýslar eins og hamstrategundin "bank voles" lifa af en sú tegund er náttúrulegur hýsill fyrir Puumal- veiru, en fleiri rákóttar hagamýs (striped field mice) lifa af í [[Kína]] en þær eru náttúrulegur hýsill Hantaan-veiru.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tian H, Stenseth NC |date=21 February 2021 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=13 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |pmc=6383869 |pmid=30789905 |doi-access=free}}</ref> Öfgar í hitastigi, hvort sem það er heitt eða kalt, tengist minni tíðni sjúkdóma.<ref>{{Cite journal |vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P |date=April 2015 |title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review |journal=Int J Infect Dis |volume=33 |issue= |pages=212–218 |doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010 |pmc= |pmid=25704595 |hdl-access=free}}</ref> == Flokkun == Orthohantaveira tilheyrir ættinni ''Hantaviridae'', sem inniheldur allar hantaveirur. Í ættkvíslinni eru 37 tegundir, skráðar hér á eftir ásamt veirunni sem er fyrirmynd að viðkomandi tegund. Almennt bera tegundir nafnið á fyrirmyndarveirunni með endingunni -''ense''.<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref>{{Div col}} *''Orthohantavirus andesense'', [[Andes virus]] *''Orthohantavirus artybashense'', [[Artybash virus]] *''Orthohantavirus asamaense'', [[Asama virus]] *''Orthohantavirus asikkalaense'', [[Asikkala virus]] *''Orthohantavirus bayoui'', [[Bayou virus]] *''Orthohantavirus boweense'', [[Bowé virus]] *''Orthohantavirus brugesense'', [[Bruges virus]] *''Orthohantavirus caobangense'', [[Cao Bằng virus]] *''Orthohantavirus carrizalense'', [[Carrizal virus]] *''Orthohantavirus chocloense'', [[Choclo virus]] *''Orthohantavirus dabieshanense'', [[Dàbiéshān virus]] *''Orthohantavirus delgaditoense'', [[Caño Delgadito virus]] *''Orthohantavirus dobravaense'', [[Dobrava-Belgrade virus]]<ref>The exemplar virus of ''Orthohantavirus dobravaense'' is Dobrava virus, a genotype of Dobrava-Belgrade virus. In scientific papers, "Dobrava-Belgrade virus" is essentially used as a synonym for ''Orthohantavirus dobravaense''.</ref> *''Orthohantavirus fugongense'', [[Fúgòng virus]] *''Orthohantavirus hantanense'', [[Hantaan virus]] *''Orthohantavirus jejuense'', [[Jeju virus]] *''Orthohantavirus kenkemeense'', [[Kenkeme virus]] *''Orthohantavirus khabarovskense'', [[Khabarovsk virus]] *''Orthohantavirus lankaense'', [[Lanka virus]] *''Orthohantavirus luxiense'', [[Lúxī virus]] *''Orthohantavirus mamorense'', [[Rio Mamoré virus]] *''Orthohantavirus maporalense'', [[Maporal virus]] *''Orthohantavirus montanoense'', [[Montaño virus]] *''Orthohantavirus nigrorivense'', [[Black Creek Canal virus]] *''Orthohantavirus ozarkense'', [[Ozark virus]] *''Orthohantavirus prospectense'', [[Prospect Hill virus]] *''Orthohantavirus puumalaense'', [[Puumala virus]] *''Orthohantavirus rockportense'', [[Rockport virus]] *''Orthohantavirus sagercreekense'' [[Sager Creek virus]] *''Orthohantavirus sangassouense'', [[Sangassou virus]] *''Orthohantavirus seoulense'', [[Seoul virus]] *''Orthohantavirus sinnombreense'', [[Sin Nombre virus]] *''Orthohantavirus tatenalense'', [[Tatenale virus]] *''Orthohantavirus thailandense'', which contains [[Anjozorobe virus]] and [[Thailand virus]]<ref>''Orthohantavirus thailandense'' bears the name of Thailand virus but its exemplar virus is Anjozorobe virus.</ref> *''Orthohantavirus tigrayense'', [[Tigray virus]] *''Orthohantavirus tulaense'', [[Tula virus]] *''Orthohantavirus wufangense'', [[Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1]] {{Div col end}}Margar aðrar hantaveirur eru óflokkaðar, þó að sumar geti verið einangraðar af öðrum veirum:<ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|last=|first=|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2023.035M.Hantaviridae_reorg.zip|title=Reevaluate and reorganize family ''Hantaviridae'' (order ''Bunyavirales'')|date=23 June 2023|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|format=docx|access-date=10 January 2025}}</ref>{{Div col|colwidth=20em}} *[[Academ virus]] *[[Adler virus]] *[[Alto Paraguay virus]] *[[Amga virus]]/[[Seewis virus]]<ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202200021&taxon_name=Orthohantavirus%20seewisense|title=History of the taxon: Species: ''Orthohantavirus seewisense'' (2022 Release, MSL #38)|author=<!--Not stated-->|date=|website=ictv.global|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=10 January 2025|quote=}}</ref> *[[Anajatuba virus]] *[[Ash River virus]] *[[Asturias virus]] *[[Azagny virus]] *[[Belgrade virus]] *[[Biya river virus]] *[[Bloodland Lake virus]] *[[Blue River virus]] *[[Boginia virus]] *[[Calabazo virus]] *[[Camp Ripley virus]] *[[Castelo dos Sonhos virus]] *[[CGRn9415 virus]] *[[Dode virus]] *[[El Moro Canyon virus]] *[[Fox Creek virus]] *[[Fusong virus]] *[[Gou virus|Gōu virus]] *[[hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014]] *[[HoJo virus]] *[[Iamonia virus]] *[[Isla Vista virus]] *[[Jemez Springs virus]] *[[Jerboa hantavirus]] *[[Jurong virus]] *[[Kielder hantavirus]] *[[Laguna Negra virus]] *[[Landiras virus]] *[[Leakey virus]] *[[Lechiguanas virus]] *[[Liánghé virus]] *[[Lohja virus]] *[[Malacky virus]] *[[Muleshoe virus]] *[[Necocli virus]] *[[Orán virus]] *[[Oxbow virus]] *[[Playa de Oro virus]] *[[Powell Butte virus]] *[[Prairie vole virus]] *[[Qiān Hú Shān virus]]/[[Qiāndǎo Lake virus]] *[[Rio Mearim virus]] *[[Río Segundo virus]] *[[Sapporo rat virus]] *[[Sarufutsu virus]] *[[Serang virus]] *[[Shěnyáng virus]] *[[Taimyr virus]] *[[Tanganya virus]] *[[Tualatin River virus]] *[[Uurainen virus]] *[[Vladivostok virus]] *[[Yakeshi virus]] *[[Yuánjiāng virus]] {{Div col end}} == Saga == Hantavirus blæðandi sjúkdómi var líklega fyrst lýst í ''Huangdi Neijing'', fornum kínverskum læknisfræðitexta, í [[Keisaradæmi|keisaraveldi]] [[Kína]] á tímabilinu 475-221 f.Kr, tímabili sem kallast [[Öld hinna stríðandi ríkja]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Sú tilgáta hefur verið sett fram að hantaveirur hafi verið orsök skotgrafanýrnabólgu (thrench nephritis) hjá hermönnum í [[Bandaríska borgarastyrjöldin|bandaríska borgarastyrjöldinni]] og hjá [[Bretland|breskum]] hermönnum í [[Flæmingjaland|Flanders]], [[Belgía|Belgíu]] í [[Fyrri heimsstyrjöldin|Fyrri heimsstyrjöldinni]]. Sjúkdómurinn var einnig nefndur í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]], þar sem hann var líklega algengur og var fyrst lýst vísindalega í [[Vladívostok|Vladivostok]] árið [[1913]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1914]]. Í [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjöldinni]] árið [[1942]] braust út sjúkdómur með einkennum hantavirus sýkingar í Salla í [[Lappland|Austur-Lapplandi]] í [[Finnland|Finnlandi]] meðal [[Þýskaland|þýskra]] og [[Finnland|finnskra]] hermanna. Árið 1980 var tilkynnt að sú hópsýking væri af völdum veiru sem væri komin frá hýslinum og hamstrategundinni Bank voles og var kölluð Puumala-veira.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> Einnig hefur komið fram að í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] fengu um 10.000 [[Japan|japanskir]] hermenn í [[Mansjúría|Mansjúríu]] HFRS.<ref name="tariq">{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417}}</ref> Um 3.200<ref>{{Cite journal |vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A |date=27 February 2024 |title=Hantavirus Infections among Military Forces |journal=Mil Med |volume=189 |issue=3–4 |pages=551–555 |doi=10.1093/milmed/usad261 |pmc=10898924 |pmid=37428512}}</ref> tilfelli af HFRS komu upp meðal hermanna [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] sem voru staðsettir nálægt Hantan ánni<ref>{{Cite journal |vauthors=Guardado-Calvo P, Rey FA |date=October 2021 |title=The surface glycoproteins of hantaviruses |journal=Curr Opin Virol |volume=50 |issue= |pages=87–94 |doi=10.1016/j.coviro.2021.07.009 |pmc= |pmid=34418649 |doi-access=free}}</ref> í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]], og var sá sjúkdómur fyrst greindur árið [[1951]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> og nefnt Kóresk blæðandi hitasótt <ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38|doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref> Eftir stríðið, árið [[1976]] í Suður-Kóreu, gerði Ho Wang Lee<ref>{{Cite journal |vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G |date=September 2021 |title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review) |journal=Exp Ther Med |volume=22 |issue=33 |page=984 |doi=10.3892/etm.2021.10416 |pmc=8311249 |pmid=34345266}}</ref> rannsókn á rákóttum hagamúsum og sýndi fram á að mótefni úr lungum þeirra sýndu tengsl við mótefni í blóðvökva úr þeim hermönnum sem lifðu af veikina í Kóreustríðinu. Árið 1978 var veiran einangruð í fyrsta sinn og nefnd Hantaan-veira eftir ánni.<ref> {{Cite journal |vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y |date=18 February 2023 |title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention |journal=Viruses |volume=15 |issue=2 |page=561 |doi=10.3390/v15020561 |pmc=9966805 |pmid=36851775 |doi-access=free}}</ref> Afturvirk greining (retrospective analysis) sýndi að Hantaan veiran olli sjúkdómnum sem var kallaður kóresk blæðandi hitasótt. Aðrar hantaveirur sem ollu HFRS fundust síðan um alla Evrasíu. Sjúkdómurinn hafði ýmis nöfn í gegnum tíðina, árið 1982 nefndi [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin|Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina]] það opinberlega blæðingarsótthita með nýrnaheilkenni. <ref>{{Cite journal |vauthors=Tariq M, Kim DM |date=March 2022|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis |journal=Infect Chemother |volume=54 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.3947/ic.2021.0148 |pmc=8987181 |pmid=35384417|doi-access=free}}</ref> Árið 1985 var þessi hópur veira nefndur "hantaveirur" eftir Hantaan veirunni, og árið 1987 var ættkvísl Hantavirus stofnuð til að koma þeim í þáverandi ætt ''Bunyaviridae''.<ref>{{Cite journal |vauthors=Deng X, Tian S, Yu Z, Wang L, Liang R, Li Y, Xiang R, Jiang S, Ying T, Yu F |date=July–August 2020 |title=Development of small-molecule inhibitors against hantaviruses |journal=Microbes Infect |volume=22 |issue=6–7 |pages=272–277 |doi=10.1016/j.micinf.2020.05.011 |pmc= |pmid=32445882 |doi-access=free}}</ref> Árið [[1993]] braust út mjög banvænn bráður öndunarsjúkdómur í [[Four Corners]] svæðinu í Bandaríkjunum. Það kom í ljós að þessi sýking var af völdum hantaveiru, sem nú heitir Sin Nombre veira, og var þetta fyrsta staðfesta dæmið um sjúkdómsvaldandi hantaveirur í Ameríku sem og uppgötvun nýrrar tegundar sjúkdóms sem stafar af hantaveirum. Nýi sjúkdómurinn var nefndur "hantaveiru lungnaheilkenni". Á næstu árum fundust fjölmargir aðrir hantaveirur í Ameríku, þar á meðal [[Andesveiran|Andes- veiran]], sem hefur verið sögð smitandi frá manni til manns.<ref name="jacob">{{Cite journal |vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC |date=9 November 2023 |title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen |journal=Biology |volume=12 |issue=11 |page=1143 |doi=10.3390/biology12111413 |pmc=10669331 |pmid=37998012 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S |date=17 October 2022 |title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review |journal=J Infect Dis |volume=226 |issue=8 |pages=1362–1371 |doi=10.1093/infdis/jiab461 |pmc=9574657 |pmid=34515290}}</ref> HFRS er hins vegar mun algengari en HPS - meira en 100.000 tilfelli af HFRS eiga sér stað á hverju ári, samanborið við aðeins nokkur hundruð tilfelli af hPS árlega.<ref>{{Cite journal |vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P |date=July 2024 |title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review |journal=Pathog Glob Health |volume=118 |issue=5 |pages=361–375 |doi=10.1080/20477724.2023.2272097 |pmc=11338209 |pmid=37876214}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Engdahl TB, Crowe Jr JE |date=15 July 2020 |title=Humoral Immunity to Hantavirus Infection |journal=mSphere |volume=15 |issue=4 |doi=10.1128/mSphere.00482-20 |pmc=7364217 |pmid=32669473 |doi-access=free}}</ref> Með tímanum hafa uppgötvast hundruðir bunyaviruses veira sem ekki var hægt að taka við í ættkvíslum ''Bunyaviridae''-ættarinnar. Árið 2017 voru Bunyavirales og ''Hantaveiran'', ásamt öðrum ''Bunyavirus'' ættkvíslum, hækkaðar í ætt. Hantaveirur sem einnig kallast hantavirids, vísa nú einnig til meðlima ''Hantaviridae'' ættar. Fyrri ættkvísl Hantavirus var endurnefnd Orthohantavirus til aðgreiningar, og meðlimir ættkvíslarinnar eru oft kallaðir orthohantavirus. Árið 2019 voru búnar til viðbótar ættkvíslir og undirættir til að flokka hantaveirur sem ekki eru rótar, og árið 2023 var [[Tvínefni|tvínefni]] (binomial nomenclature) samþykkt fyrir hantaveirur.<ref>{{Cite journal |vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS |date=28 February 2023 |title=A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae'' |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=38 |doi=10.3390/diseases11010038 |pmc=10047430 |pmid=36975587 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M |date=8 August 2023 |title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance |journal=Viruses |volume=15 |issue=8 |page=1705 |doi=10.3390/v15081705 |pmc=10459939 |pmid=37632047 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Ytri tenglar == * [https://island.is/s/landlaeknir/frett/hantaveirusmit-tengd-skemmtiferdaskipi Hantaveirusmit tengd skemmtiferðaskipi (Embætti landlæknis 8. maí 2026)] * [https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-05-11-tveir-bandarikjamenn-og-frakki-med-vaeg-einkenni-hantaveirusmits-474710 Tveir Bandaríkjamenn og Frakki með væg einkenni hantaveirusmits] (Rúv 11. maí 2026) * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1093 Hvað er hantaveira?] (Vísindavefurinn 6.11.2000) * [https://unric.org/is/hantaveira-hantaveiru-faraldu/ Hantaveira: Það sem þú þarft að vita] (Upplýsingaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna fyrir Vestur-Evrópu) * [https://www.cdc.gov/hantavirus/about/ CDC upplýsingar um hantaveiru] * [https://viralzone.expasy.org/213.html Viral Zone: Hantaveira] [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] nqjod5dx9qjzu2d4f1tw0cbk1q302d8 0 190975 1962916 1962805 2026-05-11T22:37:41Z TKSnaevarr 53243 /* Bakgrunnur */ 1962916 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Keisari Búlgaríu | ætt = Sachsen-Coburg-Gotha-ætt | skjaldarmerki = Larger State Achievement of Bulgaria 1908-1946.svg | nafn = Ferdinand 1. | mynd = Zar Ferdinand Bulgarien.jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1861|2|26}} | fæðingarstaður = [[Vín (Austurríki)|Vín]], [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] | dánardagur ={{dánardagur og aldur|1948|9|10|1861|2|26}} | dánarstaður = [[Coburg]], [[Þýskaland]]i | ríkisár = 7. júlí 1887 – 5. október 1908 (sem fursti)<br>5. október 1908 – 3. október 1918 (sem keisari) | faðir = [[Ágúst fursti af Sachsen-Coburg og Gotha]] | móðir = [[Klementína prinsessa af Orléans]] | maki = {{ubl|{{gifting|[[María Lovísa af Bourbon-Parma]]|1893|1899|orsök=dó}}|{{gifting|[[Elenóra Reuss af Köstritz]]|1908|1917|orsök=dó}}}} | titill_maka = Eiginkona | börn ={{ubl|[[Boris 3. Búlgaríukeisari]]|[[Kírill fursti af Preslav]]|[[Evdokía Búlgaríuprinsessa|Evdokía prinsessa]]|[[Nadezhda Búlgaríuprinsessa|Nadezhda prinsessa]]}} | undirskrift = Ferdinand I of Bulgaria signature.svg }} '''Ferdinand 1.''' (Ferdinand Maximilian Karl Leopold Maria; 26. febrúar 1861 – 10. september 1948) var þjóðhöfðingi [[Búlgaría|Búlgaríu]] frá 1887 til 1918, fyrst sem [[fursti]] frá 1887 til 1908 og síðan sem [[keisari]]{{efn|Beinþýðing á titli Ferdinands, tsar, er „keisari“ en titillinn var yfirleitt þýddur á önnur Evrópumál sem „konungur“.<ref>[https://www.britannica.com/topic/tsar Tsar] at [[Encyclopedia Britannica]]</ref>}} ([[tsar]]) frá 1908 þar til hann afsalaði sér krúnunni árið 1918. Í valdatíð Ferdinands gekk Búlgaría inn í [[fyrri heimsstyrjöldin]]a í liði með [[Miðveldin|Miðveldunum]] árið 1915.<ref>Stephen Constant, ''Foxy Ferdinand, 1861-1948, Tsar of Bulgaria'' (Sidgwick & Jackson, 1979).</ref> == Bakgrunnur == Ferdinand fæddist í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]] og var af [[Koháry]]-kvísl [[Sachsen-Coburg-Gotha-ætt]]arinnar. Hann ólst upp í fjölþjóðlegu umhverfi [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska]] aðalsins og á ættaróðulum fjölskyldu sinnar í Slóvakíu og Þýskalandi. Koháry-ættin rak uppruna sinn til ríkrar ungverskrar aðalsættar sem hafði meðal annars ráðið yfir furstadæmum í [[Čabraď-kastali|Čabraď]] og [[Sitno-kastali|Sitno]] í Slóvakíu. Ferdinand var sonur [[Ágúst fursti af Sachsen-Coburg og Gotha|Ágústs fursta af Sachsen-Coburg]] og eiginkonu hans, [[Klementína prinsessa af Orléans|Klementínu af Orléans]], sem var dóttir [[Loðvík Filippus|Loðvíks Filippusar Frakkakonungs]]. Ferdinand var skyldur [[Ernst 1. af Sachsen-Coburg-Gotha|Ernst 1.]], hertoga af Sachsen-Coburg-Gotha, og [[Leópold 1. Belgakonungur|Leópold 1.]], fyrsta konungi Belgíu. Faðir hans var bróðir [[Ferdinand 2. Portúgalskonungur|Ferdinands 2. Portúgalskonungs]] og þremenningur [[Viktoría Bretadrottning|Viktoríu Bretadrottningar]], eiginmanns hennar, [[Albert prins|Alberts prins]], [[Karlotta af Belgíu|Karlottu Mexíkókeisaraynju]] og bróður hennar, [[Leópold 2. Belgíukonungur|Leópolds 2. Belgakonungs]]. Þau tvö síðastnefndu, Leópold og Karlotta, voru einnig þremenningar Ferdinands í móðurætt. Ferdinand var þar með einnig fjórmenningur föður síns. Sachsen-Coburg-Gotha-ættin hafði, ýmist í gegnum mægðir eða kjör, náð völdum í mörgum evrópskum konungdæmum á 19. öld. Ferdinand sjálfur hélt áfram þessari fjölskylduhefð með því að stofna eigin konungsætt í Búlgaríu. == Fursti Búlgaríu == Fyrsti þjóðhöfðingi Búlgaríu eftir að landið öðlaðist í reynd sjálfstæði frá [[Tyrkjaveldi]] var [[Alexander af Battenberg]], sem hlaut tign fursta (''knjaz''). Alexander afsalaði sér völdum árið 1886 eftir aðeins sjö ár við völd.<ref name="Finestone227">[[#Finestone1981|Finestone, 1981, ''The Last Courts of Europe'']], bls. 227</ref> Í kjölfarið kaus búlgarska þingið að bjóða Ferdinand að gerast nýr fursti Búlgaríu þann 7. júlí 1887 (samkvæmt [[Gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]).<ref name="Finestone227" /> Áður en Ferdinand þáði boðið hafði þingið boðið ýmsum öðrum að taka við krúnunni, þar á meðal prinsum frá Danmörku og Kákasus og jafnvel konungi Rúmeníu, af ótta við að annars myndu [[Rússneska keisaradæmið|Rússar]] leggja undir sig Búlgaríu.<ref name="Louda297">[[#Louda1981|Louda, 1981, ''Lines of Succession'']], bls. 297</ref> Þegar fregnir bárust af því að Ferdinand hefði þegið krúnuna var fólk vantrúað í flestum konungshirðum Evrópu. Frænka hans, [[Viktoría Bretadrottning]], sagði við forsætisráðherra sinn: „Hann er gersamlega óhæfur&nbsp;... viðkvæmur, sérvitur og kvenlegur&nbsp;... Þetta ætti að stöðva án tafar.“<ref name="Aronson83">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 83</ref> Gagnrýnendum hans til mikillar furðu var Ferdinand farsæll stjórnandi fyrsta áratug sinn við völd í Búlgaríu.<ref name="Aronson83" /> Á fyrstu ríkisárum Ferdinands hafði frjálslyndi stjórnmálaleiðtoginn [[Stefan Stambolov]] tögl og hagldir á innanríkismálum landsins. Utanríkisstefna hans leiddi til þess að samband landsins við Rússa, sem höfðu áður verið álitnir helstu verndarar Búlgara, stirðnaði mjög. == Einkahagir == Talið er að Ferdinand hafi verið [[tvíkynhneigð]]ur en þar til hann var kominn á miðjan aldur átti hann einungis í samböndum við konur.<ref name="Constant96">[[#Constant1986|Constant, 1986, ''Foxy Ferdinand'']], bls. 96</ref> Ferdinand kvæntist [[María Lovísa af Bourbon-Parma|Maríu Lovísu af Bourbon-Parma]] þann 20. apríl 1893 í Villa Pianore í Lucca á Ítalíu. Þau eignuðust eftirfarandi börn: * [[Boris 3. Búlgaríukeisari|Boris 3.]] (1894–1943) * [[Kírill fursti af Preslav|Kírill]] (1895–1945) * [[Evdokía Búlgaríuprinsessa|Evdokía]] (1898–1985) * [[Nadezhda Búlgaríuprinsessa|Nadezhda]] (1899–1958) María Lovísa lést þann 31. janúar 1899 eftir að hafa fætt yngstu dóttur þeirra Ferdinands. Ferdinand vildi ekki kvænast á ný fyrr en móðir hans, Klementína prinsessa, lést árið 1907. Til þess að skyldum sínum og til þess að einhver gengi börnum hans í móðurstað kvæntist Ferdinand [[Elenóra Reuss af Köstritz|Elenóru Karólínu Gasparínu Lovísu]], prinsessu af Reuss-Köstritz, þann 28. febrúar 1908.<ref name="Aronson85">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 85</ref> Ferdinand fór oft í frí til eyjunnar [[Capri]], sem var á þessum tíma vinsæll áfangastaður auðugra samkynhneigðra karlmanna. Alkunna var í konungshirðum um alla Evrópu að hann var tíður gestur á eyjunni.<ref name="Constant266">[[#Constant1986|Constant, 1986, ''Foxy Ferdinand'']], bls. 266</ref> Þegar Stambolov var settur af (í maí 1894) og síðan tekinn af lífi (í júlí 1895) varð auðveldara fyrir Búlgaríu og Rússland að sættast. Í febrúar 1896 var Boris prins látinn snúast frá [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskri kristni]] til [[Rétttrúnaðarkirkjan|kristins rétttrúnaðar]] til að innsigla vinskap ríkjanna. Þessi sinnaskipti reittu kaþólska ættingja Ferdinands í Austurríki, sér í lagi frænda hans, [[Frans Jósef 1. Austurríkiskeisari|Frans Jósef 1. Austurríkiskeisara]], mjög til reiði. == Keisari Búlgaríu == Þann 5. október 1908 lýsti Ferdinand formlega yfir sjálfstæði Búlgaríu frá Tyrkjaveldi, þótt landið hafi í reynd verið sjálfstætt frá árinu 1878. Hann lýsti landið jafnframt [[keisaradæmi]] og lýsti sjálfan sig [[Keisari|keisara]], eða ''[[tsar]]''. Sjálfstæðisyfirlýsingin var lesin upp í Kirkju píslarvottanna fjörutíu í [[Turnovo]]. Tyrkir og önnur stórveldi Evrópu viðurkenndu fljótt sjálfstæði Búlgaríu.<ref name="Louda297" /> Ferdinand þótti skrautlegur persónuleiki. Þegar Ferdinand var í heimsókn hjá [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmi 2. Þýskalandskeisara]] árið 1909 hallaði hann sér út um glugga í [[Nýja höllin í Potsdam|Nýju höllinni]] í [[Potsdam]] þegar Vilhjálmur læddist upp að honum og rassskellti hann. Ferdinand reiddist yfir hrekknum en Vilhjálmur neitaði að biðjast afsökunar. Ferdinand hefndi sín með því að hætta við vopnasamning sem hann hafði ætlað að gera við [[Krupp]] og gera þess í stað samning við franska vopnaframleiðandann [[Schneider-Cruseot]].<ref name="Aronson8-9">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 8–9</ref> Annað atvik varð þegar Ferdinand var á leið til Bretlands árið 1910 til að vera viðstaddur útför frænda síns, [[Játvarður 7.|Játvarðar 7. konungs]]. Rifrildi braust út um það hvort einkavagn Ferdinands skyldi staðsettur fyrir framan eða aftan vagn austurrísk-ungverska ríkisarfans, [[Frans Ferdinand erkihertogi|Frans Ferdinands erkihertoga]], í járnbrautarlestinni. Erkihertoginn náði sínu fram og vagn hans var settur beint fyrir aftan stýrivagninn en Ferdinands þar á eftir. Þegar Ferdinand sá að vagninn með mötuneytinu var staðsettur fyrir aftan sinn vagn hefndi hann sín með því að meina erkihertoganum að fara í gegnum sinn vagn til þess að borða.<ref name="Aronson7">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 7</ref> Þann 15. júlí sama ár varð Ferdinand fyrsti þjóðhöfðingi í heimi til að fljúga um borð í [[flugvél]] er hann var í heimsókn í Belgíu.<ref>{{Cite web |title=King up in Aeroplane: Ferdinand of Bulgaria First Monarch to Do It – Sons Fly Also |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9B04E1DC1239E433A25755C1A9619C946196D6CF |work=New York Times website |publisher=New York Times |accessdate=2010-07-17 |page=1 |format=Adobe Acrobat |date=16. juli 1910 |}}</ref> == Balkanstríðin == {{Main|Balkanstríðin}} Líkt og margir fyrri leiðtogar ríkja sem aðhylltust kristinn rétttrúnað dreymdi Ferdinand um að stofna „nýtt [[Austrómverska keisaradæmið|Býsansríki]]“.<ref name="Aronson86">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 86</ref> Árið 1912 gekk Ferdinand í [[Balkanskagabandalagið|bandalag ásamt öðrum Balkanskagaríkjum]] til þess að ráðast á Tyrkjaveldi og innlima landsvæði af því. Ferdinand leit á þetta sem nýja [[krossferð]] og lýsti henni sem „réttlátri, góðri og heilagri baráttu krossins gegn hálfmánanum“.<ref name="Aronson87">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 87</ref> Búlgaría lagði til flesta hermenn allra ríkjanna og missti jafnframt flesta. Stórveldin kröfðust þess að [[Albanía]] hlyti sjálfstæði eftir stríðið.<ref name="Louda297" /> Stuttu eftir sigur Balkanskagaríkjanna gegn Tyrkjum gerði Búlgaría árás á bandamenn sína, [[Serbía|Serbíu]] og [[Grikkland]], í von um að tryggja sér meira landsvæði en varð síðan sjálf fyrir árás frá [[Rúmenía|Rúmeníu]] og frá Tyrkjaveldi og varð að semja um frið. Búlgaría varð að gefa eftir nokkuð af landsvæðinu sem hafði verið hernumið í friðarsamningi sem undirritaður var í Búkarest árið 1913. Landið hélt þó eftir litlu landsvæði sem veitti Búlgörum aðgang að [[Eyjahaf]]i.<ref name="Louda297" /> == Fyrri heimsstyrjöldin og afsögn == [[Mynd:2606493.jpg|right|thumb|Keisararnir [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálmur 2.]] og Ferdinand 1. í Sófíu árið 1916.]] Þann 11. október 1915 hóf Búlgaría þátttöku í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni. Búlgarski herinn gerði árás á Serbíu eftir að samningur var gerður við [[Austurríki-Ungverjaland]] og [[Þýska keisaradæmið|Þýskaland]] um að Búlgaría skyldi fá að innlima landsvæði á kostnað Serba. Ferdinand var hvorki vel til vina við [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálm 2. Þýskalandskeisara]] né við [[Frans Jósef 1. Austurríkiskeisari|Frans Jósef 1. Austurríkiskeisara]], sem hann kallaði „þennan aula, þennan gamla, elliæra Frans Jósef“.<ref name="Aronson126">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 126</ref> Ferdinand gerði engu að síður bandalag við þá í von um að hefna ósigursins í Balkanstríðinu. Þetta þýddi einnig að hann varð að gera bandalag við hinn forna fjanda Búlgaríu, Tyrkjaveldi. Í byrjun gekk stríðið vel, Serbía var sigruð og Búlgaría innlimaði meirihluta umdeilda landsvæðisins í [[Makedónía (svæði)|Makedóníu]]. Næstu tvö ár átti búlgarski herinn hins vegar í vök að verjast gegn her [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamanna]] sem staðsettur var í Grikklandi. Hluti búlgarska hersins tók þátt í innrás í Rúmeníu árið 1916. Haustið 1918 varð búlgarski herinn illa fyrir barðinu í áhlaupi bandamanna frá Grikklandi. Ferdinand ákvað að afsala sér krúnunni til sonar síns, [[Boris 3. Búlgaríukeisari|Borisar 3.]], þann 3. október 1918.<ref name="Palmer206">[[#Palmer1978|Palmer, 1978, ''The Kaiser'']], bls. 206</ref> Ný ríkisstjórn Búlgaríu samdi fljótt um frið við bandamenn. Vegna ósigursins glataði landið ekki bara landsvæðinu sem það hafði hernumið í styrjöldinni, heldur einnig landsvæðinu sem hafði verið innlimað í Balkanstríðunum sem veitti Búlgörum aðgang að Eyjahafi.<ref name="Palmer206" /> == Útlegð og andlát == Eftir afsögn sína flutti Ferdinand til Coburg í Þýskalandi. Hann hafði með sér mikla fjármuni og gat lifað við töluverðar lystisemdir.<ref name="Aronson201">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 201</ref> Hann leit á útlegðina sem eina áhættu þess sem fylgdi því að vera konungur.<ref name="Aronson201" /> {{Tilvitnun2|Konungar í útlegð eru heimspekilegri frammi fyrir mótlæti en venjulegt fólk; en heimspeki vor er fyrst og fremst afrakstur hefða og kynbóta, og gleymið ekki að stolt er uppistöðuefni við gerð erfðaeinvalds. Vér sætum ströngum aga allt frá fyrstu tíð og oss er kennt að forðast að láta tilfinningar vorar í ljós. Beinagrindin situr ætíð oss við hlið í veislunni. Hún kann að merkja morð, hún kann að merkja afsögn, en hún hefur þann tilgang að minna oss alltaf á hið óvænta. Þess vegna erum vér reiðubúnir og ekkert verður oss að áfalli. Helsti tilgangur tilverunnar er að nálgast sérhvert líkamlegt eða andlegt útlegðarástand með reisn. Ef maður etur með hryggð þarf maður ekki að bjóða heimsbyggðinni að fylgjast með máltíðinni.|Ferdinand 1.<ref name="Aronson175">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 175</ref>}} Ferdinand var feginn því að syni hans hafi verið leyft að taka við krúnunni. Honum leiddist ekki útlegðin og varði mestum tíma sínum í listsköpun, garðyrkju, ferðalög og náttúrufræði. Ferdinand entist hins vegar aldur til að sjá allt ævistarf sitt verða að engu.<ref name="Aronson175" /> Elsti sonur hans og eftirmaður, [[Boris 3. Búlgaríukeisari|Boris 3.]], lést á dularfullan hátt eftir heimsókn hjá [[Adolf Hitler|Hitler]] í Þýskalandi árið 1943. Sonur Borisar, [[Simeon Sachsen-Coburg-Gotha|Símeon 2.]], tók barnungur við krúnunni en var settur af árið 1946, þegar búlgarska keisaradæmið var lagt niður. Þess í stað var [[Alþýðulýðveldið Búlgaría]] stofnað og eftirlifandi sonur Ferdinands, [[Kírill fursti af Preslav|Kírill]], var tekinn af lífi. Þegar Ferdinand heyrði af dauða Kírils sagði hann: „Allt er að hrynja í kringum mig“.<ref name="Aronson202">[[#Aronson1986|Aronson, 1986, ''Crowns In Conflict'']], bls. 202</ref> Hann lést bugaður maður í Bürglaß-Schlösschen 10. september 1948 í Coburg í Bæjaralandi, hinu gamla ættarlandi Sachsen-Coburg-Gotha-ættarinnar. Hinsta ósk Ferdinands var að vera grafin í Búlgaríu og því var líkkista hans geymd ógrafin inni í grafhvelfingu fjölskyldunnar í Kirkju Heilags Ágústínusar í Coburg.<ref name="LoudaT149">[[#Louda1981|Louda, 1981, ''Lines of Succession'']], tafla 149</ref> Það var ekki fyrr en árið 2024 sem kistan var loks grafin í Búlgaríu, skammt frá Sófíu.<ref>{{cite web |title=Mortal Remains of Bulgarian King Ferdinand I Brought to Bulgaria from Germany |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/679464-mortal-remains-of-bulgarian-king-ferdinand-i-brought-to-bulgaria-from-germany |website=Bulgarian News Agency |access-date=31 May 2024}}</ref> ==Heimildir== * {{Cite book | last = Aronson | first = Theo | authorlink = Theo Aronson | coauthors = | title = Crowns In Conflict: The Triumph And The Tragedy Of European Monarchy, 1910–1918 | publisher = [[J.Murray]] | year= 1986 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/crownsinconflict0000aron_x8d7 | doi = | isbn = 0719542790 | ref=Aronson1986}} * {{Cite book | last = Finestone | first = Jeffrey | authorlink = Jeffrey Finestone | coauthors = | title = The Last Courts of Europe | publisher = [[J.M.Dent & Sons Ltd]] | year= 1981 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/lastcourtsofeuro0000fine | doi = | isbn = 0460045199 | ref=Finestone1981}} * {{Cite book | last = Louda | first = Jiri | authorlink = Jiri Louda | coauthors = Michael Maclagan | title = Lines of Succession | publisher = [[Orbis Publishing Ltd]] | year= 1981 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/lastcourtsofeuro0000fine | doi = | isbn = 0460045199 | ref=Louda1981}} * {{Cite book | last = Constant | first = Stephen | authorlink = Stephen Constant | coauthors = | title = Foxy Ferdinand, 1861–1948, Tsar of Bulgaria | publisher = [[Sidgwick and Jackson]] | year= 1986 | location = London | pages = | url = | doi = | isbn = 0283985151 | ref=Constant1986}} * {{Cite book | last = Palmer | first = Alan | authorlink = Alan Palmer | coauthors = | title = The Kaiser: Warlord Of The Second Reich | publisher = [[Weidenfeld and Nicolson]] | year= 1978 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/kaiserwarlordofs0000palm | doi = | isbn = 0297773933 | ref=Palmer1978}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Fursti Búlgaríu | frá = 7. júlí 1887 | til = 5. október 1908 | fyrir = [[Alexander af Battenberg|Alexander]] | eftir = Hann sjálfur sem keisari | }} {{Erfðatafla | titill = Keisari Búlgaríu | frá = 5. október 1908 | til =3. október 1918 | fyrir = Hann sjálfur sem fursti | eftir = [[Boris 3. Búlgaríukeisari|Boris 3.]] | }} {{Töfluendir}} {{fd|1861|1948}} [[Flokkur:Keisarar Búlgaríu]] [[Flokkur:Sachsen-Coburg-Gotha-ætt]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] 864lh5dt6e2hv6t3a4xfrq9sj0r22f4 0 190989 1962923 1962800 2026-05-12T00:34:10Z TKSnaevarr 53243 1962923 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti = Dame | nafn = Helen Mirren | mynd = Helen Mirren-2208.jpg | mynd_texti = Helen Mirren árið 2020. | fæðingarnafn = Ilyena Lydia Mironoff | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1945|7|26}} | fæðingarstaður = [[London]], [[England]]i | þjóðerni = [[England|Ensk]] | ár = 1963– | maki = {{gifting|[[Taylor Hackford]]|1997}} | ríkisfang = [[Bretland]]<br>[[Bandaríkin]] | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun =Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Drottningin (kvikmynd frá 2006)|Drottninguna]]'' (2006) | emmy-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | undirskrift = Helen Mirren signature.svg }} '''Dame Helen Mirren''' (fædd undir nafninu '''Ilyena Lydia Mironoff''';{{efn|name = Birth|Fæðingarnafn Mirren hefur ýmist verið skráð sem '''Ilyena Lydia Mironoff''',<ref>{{cite news|url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1866625.stm|title = Mirren seeks Oscar glory|date = 11 March 2002|access-date = 3 August 2025|work = [[BBC News]]}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url = https://www.britannica.com/biography/Helen-Mirren|title = Helen Mirren|encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica]]|accessdate = 3 August 2025}}</ref><ref name="biography.com">{{cite web |url=http://www.biography.com/people/helen-mirren-547434 |title=Helen Mirren Biography: Actor (1945–) |website=[[Biography.com]] |publisher=[[FYI (TV network)|FYI]]/[[A&E Networks]] |access-date=15 June 2016 |archive-date=16 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616095449/http://www.biography.com/people/helen-mirren-547434 |url-status=live }}</ref> '''Helen Lydia Mironoff'''<ref>{{cite news|url = https://www.irishtimes.com/culture/film/helen-mirren-i-m-not-chopped-liver-1.1918060|title = Helen Mirren: 'I'm not chopped liver'|last = Clarke|first = Donald|newspaper = [[The Irish Times]]|date = 5 September 2014|accessdate = 3 August 2025}}</ref><ref>{{cite news|url = https://people.com/movies/helen-mirren-life-and-career-in-photos/|title = Helen Mirren's Extraordinary Life and Career in Photos|last = Cho|first = Daniel J.|date = 25 July 2024|accessdate = 3 August 2025|work = [[People (magazine)|People]]}}</ref><ref name=ker>{{cite magazine |url=https://www.newyorker.com/archive/2006/10/02/061002fa_fact1 |title=Command Performance: The reign of Helen Mirren |last=Lahr |first=John |date=2 October 2006 |magazine=[[The New Yorker]] |access-date=24 October 2010 |archive-date=20 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620132632/http://www.newyorker.com/archive/2006/10/02/061002fa_fact1 |url-status=live }}</ref> eða minnst einu sinni sem ''' Ilyena Lydia Vasilievna Mironov'''.<ref>{{Cite web |last=Hunt |first=Stacey Wilson |date=2010-12-07 |title=Hollywood's Great Dame: Helen Mirren |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/hollywoods-great-dame-helen-mirren-56687/ |access-date=2024-01-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106221707/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/hollywoods-great-dame-helen-mirren-56687/ |url-status=live }}</ref>}} 26. júlí 1945) er enskur leikari.{{efn|Mirren vill frekar vera kölluð „leikari“ en „leikkona“.}} Mirren er talin meðal bestu leikara Bretlands og hefur hlotið fjölda verðlauna, meðal annars [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], fern [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], fimm [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlaun]], [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]], tvenn [[Besta leikkona á Kvikmyndahátíðinni í Cannes|Cannes-kvikmyndaverðlaun]], [[Volpi-bikarinn|Volpi-bikar]] og [[Laurence Olivier-verðlaunin|Laurence Olivier-verðlaun]]. Hún er eina manneskjan sem hefur náð svokallaðri „þrefaldri leiklistarkórónu“ bæði í Bandaríkjunum og í Bretlandi og hefur jafnframt hlotið heiðursverðlaun [[BAFTA]], heiðursverðlaun [[Gullbjörninn|Gullbjörnsins]], [[Screen Actors Guild-verðlaunin]] fyrir æviafrek og [[Cecil B. DeMille-verðlaunin]]. Mirren var slegin til riddara sem liðsforingi í reglu breska heimsveldisins (DBE) af [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabetu 2. drottningu]] árið 2003.<ref name="Ceremony">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3294531.stm |title=Dame Helen centre stage at palace |date=5 December 2003 |website=[[BBC News Online|BBC News]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725070213/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3294531.stm |archive-date=25 July 2012}}</ref> Mirren hóf feril sinn í leiklist í breska [[National Youth Theatre|ungmennaþjóðleikhúsinu]], þar sem hún lék [[Kleópatra 7.|Kleópötru]] í leikritinu ''[[Anton og Kleópatra]]'' (1965). Hún gekk síðar til liðs við [[Konunglega Shakespeare-félagið]] og átti frumraun sína í [[West End-leikhús]]i árið 1975. Hún hlaut Laurence Olivier-verðlaunin sem besta leikkonan fyrir að leika Elísabetu 2. í leikritinu ''The Audience'' (2013). Hún lék hlutverkið aftur á [[Broadway]] og vann Tony-verðlaunin sem besta leikkonan í leikriti. Hún var tilnefnd til Tony-verðlauna fyrir leikritin ''[[Mánuður í sveit]]'' (1995) og ''[[Dauðadansinn (leikrit)|Dauðadansinn]]'' (2002). Fyrsta kvikmyndahlutverk Mirren var í myndinni ''[[Herostratus (kvikmynd)|Herostratus]]'' (1967) og fyrsta aðalhlutverk hennar var í myndinni ''[[Sjálfræði (kvikmynd)|Sjálfræði]]'' (1969).<ref name="age">{{cite magazine|date=1 December 2025|access-date=1 December 2025|first=Stephen|last=Vagg|url=https://www.filmink.com.au/forgotten-australian-films-age-of-consent|title=Forgotten Australian Films: Age of Consent|magazine=Filmink}}</ref> Mirren öðlaðist frekari frægð með hlutverkum sínum í myndum á borð við ''[[O Lucky Man!]]'' (1973), ''[[Caligula (kvikmynd)|Caligula]]'' (1979), ''[[Langur föstudagur]]'' (1980), ''[[Konungssverðið]]'' (1981), ''[[Moskítóströndin (kvikmyndin)|Moskítóströndin]]'' (1986) og ''[[Kokkurinn, þjófurinn, kona hans og elskhugi hennar]]'' (1989). Mirren hefur fjórum sinnum verið tilnefnd til Óskarsverðlauna, fyrir hlutverk hennar í myndunum ''[[Geggjun Georgs konungs]]'' (1994) ''[[Gosford Park]]'' (2001), ''[[Endastöðin]]'' (2009) og ''[[Drottningin (kvikmynd frá 2006)|Drottningin]]'', og vann verðlaunin sem besta aðalleikonan fyrir hlutverk sitt sem Elísabet 2. í þeirri síðastnefndu. Síðan þá hefur Mirren birst í myndum á borð við ''[[Ofviðrið (kvikmynd frá 2010)|Ofviðrið]]'', ''[[Hitchcock (kvikmynd)|Hitchcock]]'' (2012), ''[[Eye in the Sky (kvikmynd frá 2015)|Eye in the Sky]]'' (2015) og ''[[Trumbo (kvikmynd frá 2015)|Trumbo]]'' (2015). Hún hefur einnig birst í hasarmyndinni ''[[Red (kvikmynd frá 2010)|Red]]'' (2010) og [[Red 2|framhaldi hennar frá 2013]] og í fjórum myndum kvikmyndaraðarinnar ''[[Fast & Furious]]''. Í sjónvarpi lék Mirren rannsóknarlögreglukonuna Jace Tennison í lögregluþáttunum ''[[Djöfull í mannsmynd]]'' (''Prime Suspect'') frá [[ITV]] og var þrisvar tilnefnd til BAFTA-verðlauna sem besta leikkonan og tvisvar til Primetime Emmy-verðlauna sem besta aðalleikonan í sjónvarpsþáttum eða kvikmynd fyrir hlutverkið.<ref>{{cite web |url=https://www.emmys.com/bios/helen-mirren |title=Helen Mirren |website=[[Emmy Award]] |access-date=11 March 2018 |archive-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312024012/https://www.emmys.com/bios/helen-mirren |url-status=live }}</ref> Hún vann einnig Emmy-verðlaun fyrir að leika [[Ayn Rand]] í sjónvarpsmyndinni ''[[The Passion of Ayn Rand (kvikmynd)|The Passion of Ayn Rand]]'' (1999) og [[Elísabet 1.|Elísabetu 1. Englandsdrottningu]] í þáttaröðinni ''[[Elizabeth I (sjónvarpsþættir)|Elizabeth I]]'' á [[HBO]] (2005).<ref>{{cite news |title=Why Helen Mirren, at 75, remains the queen of acting |url=https://www.dw.com/en/why-helen-mirren-at-75-remains-the-queen-of-acting/a-52429296 |access-date=20 October 2020 |website=[[Deutsche Welle]] |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022134325/https://www.dw.com/en/why-helen-mirren-at-75-remains-the-queen-of-acting/a-52429296 |url-status=live }}</ref> Meðal annarra sjónvarpshlutverka hennar má nefna ''[[Farandsalinn (kvikmynd)|Farandsalinn]]'' (2002), ''[[Phil Spector (kvikmynd)|Phil Spector]]'' (2013), ''[[Katrín mikla (sjónvarpsþættir)|Katrín mikla]]'' (2019), ''[[1923 (sjónvarpsþættir)|1923]]'' (2022) og ''[[MobLand]]'' (2025). ==Kvikmyndaskrá== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Titill ! Hlutverk ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | 1966 | ''[[Fréttasnatinn]]'' (''Press for Time'') | Penelope Squires | Ekki á kreditlista |- | 1967 | ''[[Herostratus (kvikmynd)|Herostratus]]'' | Auglýsingakona | |- | 1968 | ''[[Draumur á Jónsmessunótt (kvikmynd frá 1968)|Draumur á Jónsmessunótt]]'' (''A Midsommer Night's Dream'') | [[Hermia]] | |- | 1969 | ''[[Sjálfræði (kvikmynd)|Sjálfræði]]'' (''Age of Consent'') | Cora Ryan | |- | 1970 | ''[[The Syndicate: A Death in the Family|Red Hot Shot]]'' | Óþekkt | |- | rowspan="2" | 1972 | ''[[Á valdi listarinnar]]'' (''Savage Messiah'') | Gosh Boyle | |- | ''[[Fröken Júlía]]'' | Fröken Júlía | |- | 1973 | ''[[O Lucky Man!]]'' | Patricia | |- | 1976 | ''[[Hamlet (kvikmynd frá 1976)|Hamlet]]'' | [[Ófelía (Hamlet)|Ófelía]]/[[Geirþrúður (Hamlet)|Geirþrúður]] | |- | rowspan="2" | 1979 | ''[[Caligula (kvikmynd)|Caligula]]'' | [[Milonia Caesonia|Caesonia]] | |- | ''[[S.O.S. Titanic]]'' | May Sloan | |- | rowspan="3" | 1980 | ''[[Hussy]]'' | Beaty | |- | ''[[Djöfullegt ráðabrugg Dr. Fu Manchu]]'' (''The Fiendish Plot of Dr. Fu Manchu'') | Alice Rage | |- | ''[[Langur föstudagur]]'' (''The Long Good Friday'') | Victoria | |- | 1981 | ''[[Konungssverðið]]'' (''Excalibur'') | [[Morgan le Fay|Morgana]] | |- | rowspan="2" | 1984 | ''[[Cal (kvikmynd frá 1984)|Cal]]'' | Marcella | |- | ''[[2010: The Year We Make Contact|2010]]'' | Tanya Kirbuk | |- | rowspan="3" | 1985 | ''[[Kraftaverk (kvikmynd frá 1985)|Kraftaverk]]'' (''Heavenly Pursuits'') | Ruth Chancellor | |- | ''[[Coming Through (kvikmynd frá 1985)|Coming Through]]'' | Frieda von Richthofen Weekley | |- | ''[[Bjartar nætur]]'' (''White Nights'') | Galina Ivanova | |- | 1986 | ''[[Moskítóströndin (kvikmynd)|Moskítóströndin]]'' (''The Mosquito Coast'') | Mother Fox | |- | 1988 | ''[[Eyja Pascalis]]'' (''Pascali's Island'') | Lydia Neuman | |- | rowspan="2" | 1989 | ''[[Þegar hvalirnir komu]]'' (''When the Whales Came'') | Clemmie Jenkins | |- | ''[[Kokkurinn, þjófurinn, kona hans og elskhugi hennar]]'' (''The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover'') | Georgina Spica | |- | rowspan="3" | 1990 | ''[[Hetjudáðir]]'' (''Bethune: The Making of a Hero'') | Frances Penny Bethune | |- | ''A Story is Not Final II: The Second Chapter'' | Xanyides | |- | ''[[Óvænt kynni]]'' (''The Comfort of Strangers'') | Caroline | |- | 1991 | ''[[Ferðin til Ítalíu]]'' (''Where Angels Fear to Tread'') | Lilia Herriton | |- | rowspan="2" | 1993 | ''[[Haukurinn (kvikmynd frá 1993)|Haukurinn]]'' (''The Hawk'') | Annie Marsh | |- | ''[[Prinsinn af Jótlandi]]'' (''Prince of Jutland'' eða ''Royal Deceit'') | Geruth | |- | rowspan="2" | 1994 | ''[[Geggjun Georgs konungs]]'' (''The Madness of King George'') | [[Karlotta af Mecklenburg-Strelitz|Karlotta drottning]] | |- | ''Children of God'' | Sögumaður (talsetning) | |- | 1995 | ''[[Snædrottningin (kvikmynd frá 1995)|Snædrottningin]]'' (''The Snow Queen'') | Snædrottningin (talsetning) | <ref name="btva">{{cite web |title=Helen Mirren (visual voices guide) |url=http://www.behindthevoiceactors.com/Helen-Mirren/ |access-date=July 26, 2024 |publisher=Behind The Voice Actors}} A green check mark indicates that a role has been confirmed using a screenshot (or collage of screenshots) of a title's list of voice actors and their respective characters found in its credits or other reliable sources of information.</ref> |- | 1996 | ''[[Móðurást (kvikmynd)|Móðurást]]'' (''Some Mother's Son'') | Kathleen Quigley | Einnig aðstoðarframleiðandi |- | 1997 | ''[[Gjörgæslan (kvikmynd)|Gjörgæslan]]'' (''Critical Care'') | Stella | |- | rowspan="2" | 1998 | ''Sidoglio Smithee'' | Hún sjálf | |- | ''[[Egypski prinsinn]]'' (''The Prince of Egypt'') | Túja drottning (talsetning) | <ref name="btva" /> |- | 1999 | ''[[Drepum frú Tingle]]'' (''Teaching Mrs. Tingle'') | Frú Eve Tingle | |- | 2000 | ''[[Grænir fingur]]'' (''Greenfingers'') | Georgina Woodhouse | |- | rowspan="5" | 2001 | ''[[Skuldbindingin]]'' (''The Pledge'') | Læknir | |- | ''[[Skrímsli (kvikmynd)|Skrímsli]]'' (''No Such Thing'') | Stjórinn | |- | ''Happy Birthday'' | Virðuleg kona | Einnig leikstjóri |- | ''[[Hinsta óskin]]'' (''Last Orders'') | Amy | |- | ''[[Gosford Park]]'' | Frú Wilson | |- | 2003 | ''[[Dagatalsdömur]]'' (''Calendar Girls'') | Chris Harper | |- | rowspan="2" | 2004 | ''[[Uppgjörið]]'' (''The Clearing'') | Eileen Hayes | |- | ''[[Vistaskipti Helenu]]'' (''Raising Helen'') | Dominique | |- | rowspan="2" | 2005 | ''[[Leiðarvísir puttaferðalangsins um Vetrarbrautina (kvikmynd)|Leiðarvísir puttaferðalangsins um Vetrarbrautina]]'' (''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy'') | Deep Thought (talsetning) | <ref name="btva" /> |- | ''[[Skugga farþeginn]]'' (''Shadowboxer'') | Rose | |- | 2006 | ''[[Drottningin (kvikmynd frá 2006)|Drottningin]]'' (''The Queen'') | [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabet 2.]] | |- | 2007 | ''[[Þjóðargersemi: Leyndarmálabókin]]'' (''National Treasure: Book of Secrets'') | Emily Appleton | |- | 2008 | ''[[Blekhjarta (kvikmynd)|Blekhjarta]]'' (''Inkheart'') | Elinor Loredan | |- | rowspan="2" | 2009 | ''[[State of Play (kvikmynd)|State of Play]]'' | Cameron Lynne | |- | ''[[Endastöðin]]'' (''The Last Station'') | [[Sofíja Tolstaja|Sofja Tolstoj]] | |- | rowspan="6" | 2010 | ''[[Love Ranch]]'' | [[Sally Conforte|Grace Bontempo]] | |- | ''[[Ofviðrið (kvikmynd frá 2010)|Ofviðrið]]'' (''The Tempest'') | [[Prosperó|Prospera]] | |- | ''[[Brighton Rock (kvikmynd frá 2010)|Brighton Rock]]'' | Ida | |- | ''[[Red (kvikmynd)|RED]]'' | Victoria Winslow | |- | ''[[Konungsríki uglanna]]'' (''Legend of the Guardians: The Owls of Ga'Hoole'') | Nyra (talsetning) | <ref name="btva" /> |- | ''[[The Debt]]'' | Rachel Singer | |- | 2011 | ''[[Arthur (kvikmynd frá 2011)|Arthur]]'' | Lillian Hobson | |- | rowspan="2" | 2012 | ''[[The Door (kvikmynd frá 2012)|The Door]]'' | Emerenc | |- | ''[[Hitchcock (kvikmynd)|Hitchcock]]'' | [[Alma Reville]] | |- | rowspan="2" | 2013 | ''[[Skrímslaháskólinn]]'' (''Monsters University'') | Doktor Harðskel (Dean Hardscrabble) (talsetning) | <ref name="btva" /> |- | ''[[Red 2|RED 2]]'' | Victoria Winslow | |- | 2014 | ''[[The Hundred-Foot Journey (film)|The Hundred-Foot Journey]]'' | Madame Mallory |<ref>{{Cite web |last=Siegel |first=Tatiana |date=2013-07-01 |title=Helen Mirren to Star in DreamWorks Drama 'The Hundred-Foot Journey' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/helen-mirren-star-dreamworks-drama-578020/ |access-date=2024-07-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> |- | rowspan="4" | 2015 | ''[[Woman in Gold (kvikmynd)|Woman in Gold]]'' | [[Maria Altmann]] |<ref>{{Cite web |last=Nissim |first=Mayer |date=2014-05-15 |title=Orphan Black's Tatiana Maslany joins Helen Mirren in Woman in Gold |url=https://www.digitalspy.com/tv/a571229/orphan-blacks-tatiana-maslany-joins-helen-mirren-in-woman-in-gold/ |access-date=2024-07-26 |website=Digital Spy |language=en-GB}}</ref> |- | ''[[Unity (kvikmynd)|Unity]]'' | Sögumaður (kvikmynd) | |- | ''[[Eye in the Sky (2015 film)|Eye in the Sky]]'' | Colonel Katherine Powell |<ref>{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2014-05-16 |title=Aaron Paul, Helen Mirren Join Colin Firth in Thriller 'Eye in the Sky' |url=https://www.thewrap.com/aaron-paul-helen-mirren-join-colin-firth-in-thriller-eye-in-the-sky/ |access-date=2024-07-26 |website=TheWrap |language=en-US}}</ref> |- | ''[[Trumbo (kvikmynd frá 2015)|Trumbo]]'' | [[Hedda Hopper]] |<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2014-04-14 |title=Helen Mirren Eyes Biopic 'Trumbo' With Bryan Cranston (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2014/film/news/helen-mirren-eyes-biopic-trumbo-with-bryan-cranston-exclusive-1201156848/ |access-date=2024-07-26 |website=Variety |language=en-US}}</ref> |- | 2016 | ''[[Collateral Beauty]]'' | Brigitte |<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2015-12-02 |title=Helen Mirren in Talks to Join Will Smith in 'Collateral Beauty' (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2015/film/news/helen-mirren-will-smith-collateral-beauty-1201651390/ |access-date=2024-07-26 |website=Variety |language=en-US}}</ref> |- | rowspan="3" | 2017 | ''[[Cries from Syria]]'' | Sögumaður (talsetning) | |- | ''[[The Fate of the Furious]]'' | Magdalene „Queenie“ Shaw | Ekki á kreditlista<ref>{{Cite web |last=Wakeman |first=Gregory |date=2017-03-14 |title=How Helen Mirren Ended Up In The Fate Of The Furious, According To Vin Diesel |url=https://www.cinemablend.com/news/1635570/how-helen-mirren-ended-up-in-the-fate-of-the-furious-according-to-vin-diesel |access-date=2024-07-26 |website=CINEMABLEND |language=en}}</ref> |- | ''[[The Leisure Seeker]]'' | Ella Spencer | <ref>{{Cite web |last=Keslassy |first=Elsa |date=2017-08-31 |title=Focus Features Boards 'The Leisure Seeker' With Helen Mirren, Donald Sutherland (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2017/film/news/focus-features-boards-the-leisure-seeker-with-helen-mirren-donald-sutherland-exclusive-1202542658/ |access-date=2024-07-26 |website=Variety |language=en-US}}</ref> |- | rowspan="2" | 2018 | ''[[Winchester (kvikmynd)|Winchester]]'' | [[Sarah Winchester]] |<ref>{{Cite web |last=Fleming |first=Mike Jr. |date=2016-05-14 |title=Helen Mirren Takes Aim At Playing Firearm Heiress In Hot Cannes Package 'Winchester' |url=https://deadline.com/2016/05/helen-mirren-takes-aim-at-playing-firearm-heiress-in-hot-cannes-package-winchester-1201755962/ |access-date=2024-07-26 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- | ''[[The Nutcracker and the Four Realms]]'' | Móðir Ginger |<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2016-08-25 |title=Helen Mirren Joins Disney's 'The Nutcracker' |url=https://variety.com/2016/film/news/helen-mirren-nutcracker-disney-1201844942/ |access-date=2024-07-26 |website=Variety |language=en-US}}</ref> |- | rowspan="5" | 2019 | ''[[Berlín, ég elska þig]]'' (''Berlin, I Love You'') | Margaret | <ref>{{Cite web |last=Barraclough |first=Leo |date=2018-05-13 |title=Saban Picks Up 'Berlin, I Love You,' Starring Keira Knightley, Helen Mirren |url=https://variety.com/2018/film/news/saban-berlin-i-love-you-keira-knightley-helen-mirren-1202808968/ |access-date=2024-07-26 |website=Variety |language=en-US}}</ref> |- | ''[[Anna (kvikmynd frá 2019)|Anna]]'' | Olga | <ref>{{Cite web |last=Keslassy |first=Elsa |last2=Kroll |first2=Justin |date=2017-10-09 |title=Luc Besson Sets Next Film 'Anna' With Helen Mirren, Luke Evans (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2017/film/news/luc-besson-anna-helen-mirren-luke-evans-1202584144/ |access-date=2024-07-26 |website=Variety |language=en-US}}</ref> |- | ''[[Hobbs & Shaw]]'' | Magdalene „Queenie“ Shaw | <ref>{{Cite web |date=August 13, 2018 |title=Helen Mirren to reprise Fast & Furious 8 role in Hobbs and Shaw |url=https://www.film-news.co.uk/news/UK/57156/Helen-Mirren-to-reprise-Fast-Furious-8-role-in-Hobbs-and-Shaw |access-date=2024-07-26 |website=Film-News.co.uk |language=en-US}}</ref> |- | ''[[The Good Liar]]'' | Betty McLeish | <ref>{{Cite web |last=Kit |first=Borys |date=2018-03-12 |title=Helen Mirren, Ian McKellen, Bill Condon Team for 'The Good Liar' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/helen-mirren-ian-mckellen-bill-condon-team-good-liar-1093169/ |access-date=2024-07-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> |- | ''[[AnneFrank. Parallel Stories|#AnneFrank. Parallel Stories]]'' | Sögumaður (talsetning) | <ref>{{Cite news |last=Bradshaw |first=Peter |date=2020-01-23 |title=#AnneFrank. Parallel Stories review – Helen Mirren hosts a heartfelt tribute |url=https://www.theguardian.com/film/2020/jan/23/anne-frank-parallel-stories-review-documentary-holocaust-helen-mirren |access-date=2024-07-26 |work=The Guardian |language=en-GB}}</ref> |- | rowspan="2" | 2020 | ''[[The One and Only Ivan (kvikmynd)|The One and Only Ivan]]'' | Snickers (talsetning) | <ref>{{Cite web |last=Kit |first=Borys |date=2018-05-01 |title=Helen Mirren, Danny DeVito Join Angelina Jolie in Disney's 'The One and Only Ivan' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/helen-mirren-danny-devito-join-angelina-jolie-disneys-one-ivan-1107471/ |access-date=2024-07-26 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> |- | ''[[The Duke (kvikmynd frá 2020)|The Duke]]'' | Dorothy Bunton | <ref>{{Cite web |last=Grater |first=Tom |date=2019-10-29 |title=Jim Broadbent, Helen Mirren Art Heist Story 'The Duke' Greenlit At Pathé – AFM |url=https://deadline.com/2019/10/jim-broadbent-helen-mirren-art-heist-story-the-duke-greenlit-pathe-afm-1202770727/ |access-date=2024-07-26 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- | 2021 | ''[[F9 (kvikmynd)|F9]]'' | Magdalene „Queenie“ Shaw | <ref>{{Cite web |last=Lawrence |first=Derek |date=July 8, 2019 |title=Fast & Furious 9: Charlize Theron, Helen Mirren are back |url=https://ew.com/movies/2019/07/08/charlize-theron-helen-mirren-fast-9/ |access-date=2024-07-26 |website=Entertainment Weekly |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708135451/https://ew.com/movies/2019/07/08/charlize-theron-helen-mirren-fast-9/ |archive-date=2019-07-08}}</ref> |- | rowspan="4" | 2023 | ''[[Golda (kvikmynd)|Golda]]'' | [[Golda Meir]] |<ref>{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2021-04-06 |title=Helen Mirren To Play Israel's Only Female Prime Minister Golda Meir In Movie Biopic |url=https://deadline.com/2021/04/helen-mirren-golda-meir-israel-prime-minister-movie-1234728371/ |access-date=2024-07-26 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- | ''[[Shazam! Fury of the Gods]]'' | [[Hespera]] | <ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2021-03-23 |title='Shazam: Fury Of The Gods': Helen Mirren To Play Villain Hespera In Sequel |url=https://deadline.com/2021/03/shazam-fury-of-the-gods-helen-mirren-villain-hespera-zachary-levi-1234720297/ |access-date=2024-07-26 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- | ''[[Fast X]]'' | Magdalene „Queenie“ Shaw | <ref>{{Cite web |last=Sarrubba |first=Stefania |date=July 19, 2022 |title=Fast X set photo confirms another Fast & Furious return |url=https://www.digitalspy.com/movies/a40649467/fast-x-set-photo-helen-mirren-return/ |access-date=July 26, 2024 |website=Digital Spy |language=en-GB}}</ref> |- | ''[[Barbie (kvikmynd)|Barbie]]'' | Sögumaður | <ref>{{Cite web |last=Miller |first=Julie |date=2022-12-16 |title=Helen Mirren Confirms That Was Her in the 'Barbie' Trailer—And There's More |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/12/helen-mirren-barbie-movie-trailer |access-date=2024-07-26 |website=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> |- | 2024 | ''[[White Bird (kvikmynd)|White Bird]]'' | Grandmère / Sara Blum (gömul) | <ref>{{Cite web |last=N'Duka |first=Amanda |date=February 25, 2021 |title=Helen Mirren Joins Gillian Anderson In Lionsgate's 'White Bird: A Wonder Story' |url=https://deadline.com/2021/02/helen-mirren-gillian-anderson-white-bird-a-wonder-story-lionsgate-1234701030/ |access-date=July 26, 2024 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- | rowspan="2" | 2025 | ''[[The Thursday Murder Club (kvikmynd)|The Thursday Murder Club]]'' | Elizabeth Best | <ref>{{Cite web |last=Whittock |first=Jesse |date=April 23, 2024 |title=Helen Mirren, Pierce Brosnan & Ben Kingsley Cast In 'The Thursday Murder Club', Chris Columbus Set To Direct |url=https://deadline.com/2024/04/helen-mirren-pierce-brosnan-ben-kingsley-thursday-murder-club-1235892457/ |access-date=July 26, 2024 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- | ''[[Goodbye June (kvikmynd)|Goodbye June]]'' | June Cheshire | |- | Óvíst | ''[[Switzerland (kvikmynd)|Switzerland]]'' | [[Patricia Highsmith]] | Í eftirframleiðslu<ref>{{cite web |last1=Goodfellow |first1=Melanie |title=Olivia Cooke Joins Helen Mirren & Alden Ehrenreich In Anton Corbijn's Patricia Highsmith Picture ''Switzerland'' As Filming Kicks Off In Rome |url=https://deadline.com/2025/01/olivia-cooke-helen-mirren-alden-ehrenreich-anton-corbijn-switzerland-1236271473/ |website=[[Deadline Hollywood]] |access-date=29 January 2025 |date=January 29, 2025}}</ref> |} ==Ítarefni á íslensku== * {{Tímarit.is|6223928|Helen Mirren|blað=[[Frjáls verslun]]|blaðsíða=176–177|höfundur=Hilmar Karlsson|útgáfudagsetning=1. apríl 2014}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Mirren, Helen}} {{f|1945}} [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Enskir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] 4e1ol93a41oa1ripwzfs1f8xcrpfsuy 0 191001 1962928 2026-05-12T04:32:40Z Numberguy6 52085 Tilvísun á [[Staðallíkan]] 1962928 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Staðallíkan]] odivc9flwvtbr5hd69xrije4k8zw1q5 0 191002 1962940 2026-05-12T11:27:52Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Succubus]] á [[Kvendjöfull]] 1962940 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Kvendjöfull]] jc4d06gmrjfbpmsigk3zrslcj3k99s0